Abdulloh ibn Abbos al-Hoshimiy

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُقَاتِلٍ، أَخْبَرَنَا يَعْلَى، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ الْعُصْفُرِيُّ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، ‏[quran sura="28" aya_start="85" aya_end="85"]{‏لَرَادُّكَ إِلَى مَعَادٍ‏}‏ قَالَ إِلَى مَكَّةَ‏.‏

(Ikrima, Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qildi:) ‹Seni qaytishga qaytaruvchidir› (Qasas surasi, 85) — yaʼni Makkaga (qaytaradi), dedi.(Икрима, Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилди:) ‹Сени қайтишга қайтарувчидир› (Қасас сураси, 85) — яъни Маккага (қайтаради), деди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ خَازِمٍ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ صَعِدَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم الصَّفَا ذَاتَ يَوْمٍ فَقَالَ ‏"‏ يَا صَبَاحَاهْ ‏"‏ فَاجْتَمَعَتْ إِلَيْهِ قُرَيْشٌ قَالُوا مَا لَكَ قَالَ ‏"‏ أَرَأَيْتُمْ لَوْ أَخْبَرْتُكُمْ أَنَّ الْعَدُوَّ يُصَبِّحُكُمْ أَوْ يُمَسِّيكُمْ أَمَا كُنْتُمْ تُصَدِّقُونِي ‏"‏‏.‏ قَالُوا بَلَى‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنِّي نَذِيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَىْ عَذَابٍ شَدِيدٍ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ أَبُو لَهَبٍ تَبًّا لَكَ أَلِهَذَا جَمَعْتَنَا فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏[quran sura="111" aya_start="1" aya_end="1"]{‏تَبَّتْ يَدَا أَبِي لَهَبٍ‏}‏‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Paygʻambar ﷺ bir kuni Safo (tepaligi)ga chiqdilar va: «Ey (sahar) xavfi (yo sabohah)!» deb (nido) qildilar. Quraysh uning yoniga toʻplandi va: «Senga nima boʻ ldi?» dedi. U zot: «Aytinglar-chi, agar men sizlarga — dushman ertalab yoki kechqurunda sizlarga (hujum bilan) keladi (deb) xabar bersam, meni tasdiqlar edingizmi?» dedilar. Ular: «Ha», dedi. U zot: «Bas, men — qattiq azob oldida — sizlarga ogohlantiruvchiman», dedilar. Abu Lahab: «(Butun kun) halok boʻ lgur! Bizni shuning uchun toʻpladingmi?» dedi. Shunda Alloh: ‹Abu Lahabning ikki qoʻ li halok boʻ ldi (va oʻ zi ham halok boʻ ldi)› (Masad surasi, 1) (oyatini) nozil qildi.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Пайғамбар ﷺ бир куни Сафо (тепалиги)га чиқдилар ва: «Эй (саҳар) хавфи (ё сабоҳаҳ)!» деб (нидо) қилдилар. Қурайш унинг ёнига тўпланди ва: «Сенга нима бў лди?» деди. У зот: «Айтинглар-чи, агар мен сизларга — душман эрталаб ёки кечқурунда сизларга (ҳужум билан) келади (деб) хабар берсам, мени тасдиқлар эдингизми?» дедилар. Улар: «Ҳа», деди. У зот: «Бас, мен — қаттиқ азоб олдида — сизларга огоҳлантирувчиман», дедилар. Абу Лаҳаб: «(Бутун кун) ҳалок бў лгур! Бизни шунинг учун тўпладингми?» деди. Шунда Аллоҳ: ‹Абу Лаҳабнинг икки қў ли ҳалок бў лди (ва ў зи ҳам ҳалок бў лди)› (Масад сураси, 1) (оятини) нозил қилди.

حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا هِشَامُ بْنُ يُوسُفَ، أَنَّ ابْنَ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَهُمْ قَالَ يَعْلَى إِنَّ سَعِيدَ بْنَ جُبَيْرٍ أَخْبَرَهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ نَاسًا، مِنْ أَهْلِ الشِّرْكِ كَانُوا قَدْ قَتَلُوا وَأَكْثَرُوا وَزَنَوْا وَأَكْثَرُوا، فَأَتَوْا مُحَمَّدًا صلى الله عليه وسلم فَقَالُوا إِنَّ الَّذِي تَقُولُ وَتَدْعُو إِلَيْهِ لَحَسَنٌ لَوْ تُخْبِرُنَا أَنَّ لِمَا عَمِلْنَا كَفَّارَةً‏.‏ فَنَزَلَ ‏[quran sura="25" aya_start="68" aya_end="68"]{‏وَالَّذِينَ لاَ يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ وَلاَ يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ وَلاَ يَزْنُونَ‏}‏ وَنَزَلَ ‏[quran sura="39" aya_start="53" aya_end="53"]{‏قُلْ يَا عِبَادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لاَ تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ‏}‏

(Saʼid ibn Jubayr, Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qildi)ki, shirk ahlidan baʼzi kishilar — koʻ p (odam) oʻ ldirib, koʻ p zino qilgan edilar — Muhammad ﷺning oldigʻa kelib: «Sen aytayotgan va (unga) chaqirayotgan (din) — albatta yaxshi; (lekin) bizga — qilgan (gunoh)larimizga kafforat borligini — xabar bersang (edi)», dedi. Shunda ‹Va ular Allohga (qoʻ shib) boshqa ilohga ibodat qilmaydilar, Alloh harom qilgan jonni — haq (sabab) bilan boʻ lmasa — oʻ ldirmaydilar va zino qilmaydilar› (Furqon surasi, 68) (oyati) nozil boʻ ldi, hamda ‹Ayt: ‹Ey oʻ zlariga (gunoh bilan) isrof qilgan bandalarim! Allohning rahmatidan noumid boʻ lmanglar...›› (Zumar surasi, 53) (oyati) nozil boʻ ldi.(Саъид ибн Жубайр, Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилди)ки, ширк аҳлидан баъзи кишилар — кў п (одам) ў лдириб, кў п зино қилган эдилар — Муҳаммад ﷺнинг олдиға келиб: «Сен айтаётган ва (унга) чақираётган (дин) — албатта яхши; (лекин) бизга — қилган (гуноҳ)ларимизга каффорат борлигини — хабар берсанг (эди)», деди. Шунда ‹Ва улар Аллоҳга (қў шиб) бошқа илоҳга ибодат қилмайдилар, Аллоҳ ҳаром қилган жонни — ҳақ (сабаб) билан бў лмаса — ў лдирмайдилар ва зино қилмайдилар› (Фурқон сураси, 68) (ояти) нозил бў лди, ҳамда ‹Айт: ‹Эй ў зларига (гуноҳ билан) исроф қилган бандаларим! Аллоҳнинг раҳматидан ноумид бў лманглар...›› (Зумар сураси, 53) (ояти) нозил бў лди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ مَيْسَرَةَ، قَالَ سَمِعْتُ طَاوُسًا، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ‏.‏ أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ قَوْلِهِ ‏[quran sura="42" aya_start="23" aya_end="23"]{‏إِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبَى‏}‏ فَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ قُرْبَى آلِ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ عَجِلْتَ إِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم لَمْ يَكُنْ بَطْنٌ مِنْ قُرَيْشٍ إِلاَّ كَانَ لَهُ فِيهِمْ قَرَابَةٌ فَقَالَ إِلاَّ أَنْ تَصِلُوا مَا بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ مِنَ الْقَرَابَةِ‏.‏

(Tovus rivoyat qildi)ki, Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan Alloh taoloning ‹...Faqat — qarindoshlik (sababli menga) muhabbat (lozim)› (Shuro surasi, 23) degan soʻzi haqida soʻraldi. Shunda Saʼid ibn Jubayr: «Muhammad ﷺ oilasining qarindoshligi (nazarda tutilgan)», dedi. Ibn Abbos: «Shoshilding; albatta Paygʻambar ﷺning — Qurayshning har bir urugʻ ida qarindoshligi bor edi; (shu sababli oyat:) ‹Faqat mening bilan sizning orangizdagi qarindoshlik(ni) ulashingiz (lozim)› (degan maʼnoda)», dedi.(Товус ривоят қилди)ки, Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан Аллоҳ таолонинг ‹...Фақат — қариндошлик (сабабли менга) муҳаббат (лозим)› (Шуро сураси, 23) деган сўзи ҳақида сўралди. Шунда Саъид ибн Жубайр: «Муҳаммад ﷺ оиласининг қариндошлиги (назарда тутилган)», деди. Ибн Аббос: «Шошилдинг; албатта Пайғамбар ﷺнинг — Қурайшнинг ҳар бир уруғ ида қариндошлиги бор эди; (шу сабабли оят:) ‹Фақат менинг билан сизнинг орангиздаги қариндошлик(ни) улашингиз (лозим)› (деган маънода)», деди.

حَدَّثَنَا مُسْلِمٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَشْهَبِ، حَدَّثَنَا أَبُو الْجَوْزَاءِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، رضى الله عنهما فِي قَوْلِهِ ‏[quran sura="53" aya_start="19" aya_end="19"]{‏اللاَّتَ وَالْعُزَّى‏}‏ كَانَ الَّلاَتُ رَجُلاً يَلُتُّ سَوِيقَ الْحَاجِّ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) — Uning ‹Lot va Uzzo› (Najm surasi, 19) degan soʻzi haqida) aytdi: Lot — hojilarga saviq (talqon) ezib (aralashtirib) beradigan bir kishi edi (keyin u but qilib olindi).(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) — Унинг ‹Лот ва Уззо› (Нажм сураси, 19) деган сўзи ҳақида) айтди: Лот — ҳожиларга савиқ (талқон) эзиб (аралаштириб) берадиган бир киши эди (кейин у бут қилиб олинди).

حَدَّثَنَا أَبُو مَعْمَرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ سَجَدَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِالنَّجْمِ وَسَجَدَ مَعَهُ الْمُسْلِمُونَ وَالْمُشْرِكُونَ وَالْجِنُّ وَالإِنْسُ‏.‏ تَابَعَهُ ابْنُ طَهْمَانَ عَنْ أَيُّوبَ‏.‏ وَلَمْ يَذْكُرِ ابْنُ عُلَيَّةَ ابْنَ عَبَّاسٍ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Paygʻambar ﷺ Najm (surasi)da sajda qildilar; u zot bilan birga musulmonlar, mushriklar, jinlar va inslar (ham) sajda qildi.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Пайғамбар ﷺ Нажм (сураси)да сажда қилдилар; у зот билан бирга мусулмонлар, мушриклар, жинлар ва инслар (ҳам) сажда қилди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، قَالَ حَدَّثَنِي بَكْرٌ، عَنْ جَعْفَرٍ، عَنْ عِرَاكِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ انْشَقَّ الْقَمَرُ فِي زَمَانِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Oy Paygʻambar ﷺ zamonida yorildi.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Ой Пайғамбар ﷺ замонида ёрилди.

حَدَّثَنِي إِسْحَاقُ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ، عَنْ خَالِدٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ وَهْوَ فِي قُبَّةٍ لَهُ يَوْمَ بَدْرٍ ‏"‏ أَنْشُدُكَ عَهْدَكَ وَوَعْدَكَ، اللَّهُمَّ إِنْ شِئْتَ لَمْ تُعْبَدْ بَعْدَ الْيَوْمِ أَبَدًا ‏"‏‏.‏ فَأَخَذَ أَبُو بَكْرٍ بِيَدِهِ وَقَالَ حَسْبُكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَدْ أَلْحَحْتَ عَلَى رَبِّكَ‏.‏ وَهْوَ فِي الدِّرْعِ فَخَرَجَ وَهْوَ يَقُولُ ‏"‏ ‏[quran sura="54" aya_start="45" aya_end="46"]{‏سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ * بَلِ السَّاعَةُ مَوْعِدُهُمْ وَالسَّاعَةُ أَدْهَى وَأَمَرُّ‏}‏‏"‏

(Ikrima, Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qildi)ki, Paygʻambar ﷺ Badr kuni — oʻ zining bir chodirida boʻ lgan holda — (shunday) dedilar: «Sendan ahdingni va vaʼdangni soʻrayman; Allohim, agar (shuni) istasang, bugundan keyin aslo (Senga) ibodat qilinmaydi». Shunda Abu Bakr u zotning qoʻ lini ushlab: «Senga yetadi, ey Allohning Rasuli; sen Robbingga (duoda) ibror qilding», dedi. U zot — sovutda (kiygan holda) — chiqdilar va: ‹Tezda bu jamoat magʻ lub etiladi va ular orqaga qarab qochadilar; yoʻq, balki soat (qiyomat) — ularning vaʼda qilingan vaqtidir; soat — dahshatliroq va achchiqroqdir› (Qamar surasi, 45-46) (oyatini) aytar edilar.(Икрима, Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилди)ки, Пайғамбар ﷺ Бадр куни — ў зининг бир чодирида бў лган ҳолда — (шундай) дедилар: «Сендан аҳдингни ва ваъдангни сўрайман; Аллоҳим, агар (шуни) истасанг, бугундан кейин асло (Сенга) ибодат қилинмайди». Шунда Абу Бакр у зотнинг қў лини ушлаб: «Сенга етади, эй Аллоҳнинг Расули; сен Роббингга (дуода) иброр қилдинг», деди. У зот — совутда (кийган ҳолда) — чиқдилар ва: ‹Тезда бу жамоат мағ луб этилади ва улар орқага қараб қочадилар; йўқ, балки соат (қиёмат) — уларнинг ваъда қилинган вақтидир; соат — даҳшатлироқ ва аччиқроқдир› (Қамар сураси, 45-46) (оятини) айтар эдилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي قَالَ، سَمِعْتُ الزُّبَيْرَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، فِي قَوْلِهِ تَعَالَى ‏[quran sura="60" aya_start="12" aya_end="12"]{‏وَلاَ يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ‏}‏ قَالَ إِنَّمَا هُوَ شَرْطٌ شَرَطَهُ اللَّهُ لِلنِّسَاءِ‏.‏

(Ikrima, Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan — Alloh taoloning ‹...va senga (biror) maʼrufda (yaxshilikda) osiy boʻ lmasalar› (Mumtahana surasi, 12) degan soʻzi haqida) rivoyat qildi: U — Alloh ayollarga shart qilib qoʻ ygan bir shart(dir).(Икрима, Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан — Аллоҳ таолонинг ‹...ва сенга (бирор) маъруфда (яхшиликда) осий бў лмасалар› (Мумтаҳана сураси, 12) деган сўзи ҳақида) ривоят қилди: У — Аллоҳ аёлларга шарт қилиб қў йган бир шарт(дир).

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحِيمِ، حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ مَعْرُوفٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، قَالَ وَأَخْبَرَنِي ابْنُ جُرَيْجٍ، أَنَّ الْحَسَنَ بْنَ مُسْلِمٍ، أَخْبَرَهُ عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ شَهِدْتُ الصَّلاَةَ يَوْمَ الْفِطْرِ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ فَكُلُّهُمْ يُصَلِّيهَا قَبْلَ الْخُطْبَةِ ثُمَّ يَخْطُبُ بَعْدُ، فَنَزَلَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَكَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَيْهِ حِينَ يُجَلِّسُ الرِّجَالَ بِيَدِهِ، ثُمَّ أَقْبَلَ يَشُقُّهُمْ حَتَّى أَتَى النِّسَاءَ مَعَ بِلاَلٍ فَقَالَ ‏[quran sura="60" aya_start="12" aya_end="12"]{‏يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا جَاءَكَ الْمُؤْمِنَاتُ يُبَايِعْنَكَ عَلَى أَنْ لاَ يُشْرِكْنَ بِاللَّهِ شَيْئًا وَلاَ يَسْرِقْنَ وَلاَ يَزْنِينَ وَلاَ يَقْتُلْنَ أَوْلاَدَهُنَّ وَلاَ يَأْتِينَ بِبُهْتَانٍ يَفْتَرِينَهُ بَيْنَ أَيْدِيهِنَّ وَأَرْجُلِهِنَّ‏}‏ حَتَّى فَرَغَ مِنَ الآيَةِ كُلِّهَا ثُمَّ قَالَ حِينَ فَرَغَ ‏"‏ أَنْتُنَّ عَلَى ذَلِكَ ‏"‏‏.‏ وَقَالَتِ امْرَأَةٌ وَاحِدَةٌ لَمْ يُجِبْهُ غَيْرُهَا نَعَمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ، لاَ يَدْرِي الْحَسَنُ مَنْ هِيَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَتَصَدَّقْنَ ‏"‏ وَبَسَطَ بِلاَلٌ ثَوْبَهُ فَجَعَلْنَ يُلْقِينَ الْفَتَخَ وَالْخَوَاتِيمَ فِي ثَوْبِ بِلاَلٍ‏.‏

(Tovus, Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qildi:) Men Fitr (Ramazon hayiti) kuni namozda Rasululloh ﷺ, Abu Bakr, Umar va Usmon bilan (birga) hozir boʻ ldim; ularning hammasi uni (hayit namozini) xutbadan oldin oʻqir, soʻng (namozdan) keyin xutba qilar edi. Allohning Paygʻambari ﷺ (minbardan) tushdilar — men goʻyo u zotni — qoʻ llari bilan erkaklarni oʻ tirgizayotgan paytlarida — koʻ rib turgandekman; soʻng u zot ularni yorib (oʻ tib), Bilol bilan birga ayollarning oldigʻa keldilar va: ‹Ey Paygʻambar! Moʻmina ayollar senga — Allohga hech narsani sherik qilmaslik, oʻgʻ irlik qilmaslik, zino qilmaslik, farzandlarini oʻ ldirmaslik, qoʻ llari va oyoqlari orasida (toʻ qib) boʻ hton keltirmaslik (ustida) — bayʼat berishga kelsalar...› (Mumtahana surasi, 12) (oyatini) — toʻ liq oyatdan farogʻ at topguncha — oʻqidilar, soʻng (oyatdan) boʻ shaganida: «Sizlar shu (shartlar) ustidamisiz?» dedilar. Bir ayol — undan boshqa hech kim javob bermadi — : «Ha, ey Allohning Rasuli», dedi (Hasan u (ayol) kim ekanini bilmaydi). U zot: «Bas, sadaqa beringlar», dedilar; Bilol oʻ z kiyimini (etagini) yozdi; ayollar uzuklar va halqalarni Bilolning kiyimiga (sadaqa qilib) tashlay boshladilar.(Товус, Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилди:) Мен Фитр (Рамазон ҳайити) куни намозда Расулуллоҳ ﷺ, Абу Бакр, Умар ва Усмон билан (бирга) ҳозир бў лдим; уларнинг ҳаммаси уни (ҳайит намозини) хутбадан олдин ўқир, сўнг (намоздан) кейин хутба қилар эди. Аллоҳнинг Пайғамбари ﷺ (минбардан) тушдилар — мен гўё у зотни — қў ллари билан эркакларни ў тиргизаётган пайтларида — кў риб тургандекман; сўнг у зот уларни ёриб (ў тиб), Билол билан бирга аёлларнинг олдиға келдилар ва: ‹Эй Пайғамбар! Мўмина аёллар сенга — Аллоҳга ҳеч нарсани шерик қилмаслик, ўғ ирлик қилмаслик, зино қилмаслик, фарзандларини ў лдирмаслик, қў ллари ва оёқлари орасида (тў қиб) бў ҳтон келтирмаслик (устида) — байъат беришга келсалар...› (Мумтаҳана сураси, 12) (оятини) — тў лиқ оятдан фароғ ат топгунча — ўқидилар, сўнг (оятдан) бў шаганида: «Сизлар шу (шартлар) устидамисиз?» дедилар. Бир аёл — ундан бошқа ҳеч ким жавоб бермади — : «Ҳа, эй Аллоҳнинг Расули», деди (Ҳасан у (аёл) ким эканини билмайди). У зот: «Бас, садақа беринглар», дедилар; Билол ў з кийимини (этагини) ёзди; аёллар узуклар ва ҳалқаларни Билолнинг кийимига (садақа қилиб) ташлай бошладилар.

حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ فَضَالَةَ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، عَنْ يَحْيَى، عَنِ ابْنِ حَكِيمٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ فِي الْحَرَامِ يُكَفِّرُ‏.‏ وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ‏[quran sura="33" aya_start="21" aya_end="21"]{‏لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ إِسْوَةٌ حَسَنَةٌ‏}‏‏.‏

(Saʼid ibn Jubayr rivoyat qildi)ki, Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) harom (qilib olishda, yaʼni halolni oʻ ziga harom deb qasam ichganda): «(Qasam) kafforat(ini) toʻ laydi», dedi. Ibn Abbos: ‹Albatta sizlar uchun Rasulullohda goʻzal namuna (oʻ rnak) bordir› (Ahzob surasi, 21) (oyatini ham keltirdi).(Саъид ибн Жубайр ривоят қилди)ки, Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) ҳаром (қилиб олишда, яъни ҳалолни ў зига ҳаром деб қасам ичганда): «(Қасам) каффорат(ини) тў лайди», деди. Ибн Аббос: ‹Албатта сизлар учун Расулуллоҳда гўзал намуна (ў рнак) бордир› (Аҳзоб сураси, 21) (оятини ҳам келтирди).

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ بِلاَلٍ، عَنْ يَحْيَى، عَنْ عُبَيْدِ بْنِ حُنَيْنٍ، أَنَّهُ سَمِعَ ابْنَ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ يُحَدِّثُ أَنَّهُ قَالَ مَكَثْتُ سَنَةً أُرِيدُ أَنْ أَسْأَلَ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ عَنْ آيَةٍ، فَمَا أَسْتَطِيعُ أَنْ أَسْأَلَهُ هَيْبَةً لَهُ، حَتَّى خَرَجَ حَاجًّا فَخَرَجْتُ مَعَهُ فَلَمَّا رَجَعْتُ وَكُنَّا بِبَعْضِ الطَّرِيقِ عَدَلَ إِلَى الأَرَاكِ لِحَاجَةٍ لَهُ ـ قَالَ ـ فَوَقَفْتُ لَهُ حَتَّى فَرَغَ سِرْتُ مَعَهُ فَقُلْتُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ مَنِ اللَّتَانِ تَظَاهَرَتَا عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْ أَزْوَاجِهِ فَقَالَ تِلْكَ حَفْصَةُ وَعَائِشَةُ‏.‏ قَالَ فَقُلْتُ وَاللَّهِ إِنْ كُنْتُ لأُرِيدُ أَنْ أَسْأَلَكَ عَنْ هَذَا مُنْذُ سَنَةٍ، فَمَا أَسْتَطِيعُ هَيْبَةً لَكَ‏.‏ قَالَ فَلاَ تَفْعَلْ مَا ظَنَنْتَ أَنَّ عِنْدِي مِنْ عِلْمٍ فَاسْأَلْنِي، فَإِنْ كَانَ لِي عِلْمٌ خَبَّرْتُكَ بِهِ ـ قَالَ ـ ثُمَّ قَالَ عُمَرُ وَاللَّهِ إِنْ كُنَّا فِي الْجَاهِلِيَّةِ مَا نَعُدُّ لِلنِّسَاءِ أَمْرًا، حَتَّى أَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِنَّ مَا أَنْزَلَ وَقَسَمَ لَهُنَّ مَا قَسَمَ ـ قَالَ ـ فَبَيْنَا أَنَا فِي أَمْرٍ أَتَأَمَّرُهُ إِذْ قَالَتِ امْرَأَتِي لَوْ صَنَعْتَ كَذَا وَكَذَا ـ قَالَ ـ فَقُلْتُ لَهَا مَالَكِ وَلِمَا هَا هُنَا فِيمَا تَكَلُّفُكِ فِي أَمْرٍ أُرِيدُهُ‏.‏ فَقَالَتْ لِي عَجَبًا لَكَ يَا ابْنَ الْخَطَّابِ مَا تُرِيدُ أَنْ تُرَاجَعَ أَنْتَ، وَإِنَّ ابْنَتَكَ لَتُرَاجِعُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى يَظَلَّ يَوْمَهُ غَضْبَانَ‏.‏ فَقَامَ عُمَرُ فَأَخَذَ رِدَاءَهُ مَكَانَهُ حَتَّى دَخَلَ عَلَى حَفْصَةَ فَقَالَ لَهَا يَا بُنَيَّةُ إِنَّكِ لَتُرَاجِعِينَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى يَظَلَّ يَوْمَهُ غَضْبَانَ‏.‏ فَقَالَتْ حَفْصَةُ وَاللَّهِ إِنَّا لَنُرَاجِعُهُ‏.‏ فَقُلْتُ‏.‏ تَعْلَمِينَ أَنِّي أُحَذِّرُكِ عُقُوبَةَ اللَّهِ وَغَضَبَ رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم يَا بُنَيَّةُ لاَ يَغُرَّنَّكِ هَذِهِ الَّتِي أَعْجَبَهَا حُسْنُهَا حُبُّ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِيَّاهَا ـ يُرِيدُ عَائِشَةَ ـ قَالَ ثُمَّ خَرَجْتُ حَتَّى دَخَلْتُ عَلَى أُمِّ سَلَمَةَ لِقَرَابَتِي مِنْهَا فَكَلَّمْتُهَا‏.‏ فَقَالَتْ أُمُّ سَلَمَةَ عَجَبًا لَكَ يَا ابْنَ الْخَطَّابِ دَخَلْتَ فِي كُلِّ شَىْءٍ، حَتَّى تَبْتَغِي أَنْ تَدْخُلَ بَيْنَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَزْوَاجِهِ‏.‏ فَأَخَذَتْنِي وَاللَّهِ أَخْذًا كَسَرَتْنِي عَنْ بَعْضِ مَا كُنْتُ أَجِدُ، فَخَرَجْتُ مِنْ عِنْدِهَا، وَكَانَ لِي صَاحِبٌ مِنَ الأَنْصَارِ إِذَا غِبْتُ أَتَانِي بِالْخَبَرِ، وَإِذَا غَابَ كُنْتُ أَنَا آتِيهِ بِالْخَبَرِ، وَنَحْنُ نَتَخَوَّفُ مَلِكًا مِنْ مُلُوكِ غَسَّانَ، ذُكِرَ لَنَا أَنَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَسِيرَ إِلَيْنَا، فَقَدِ امْتَلأَتْ صُدُورُنَا مِنْهُ، فَإِذَا صَاحِبِي الأَنْصَارِيُّ يَدُقُّ الْبَابَ فَقَالَ افْتَحِ افْتَحْ‏.‏ فَقُلْتُ جَاءَ الْغَسَّانِيُّ فَقَالَ بَلْ أَشَدُّ مِنْ ذَلِكَ‏.‏ اعْتَزَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَزْوَاجَهُ‏.‏ فَقُلْتُ رَغَمَ أَنْفُ حَفْصَةَ وَعَائِشَةَ‏.‏ فَأَخَذْتُ ثَوْبِيَ فَأَخْرُجُ حَتَّى جِئْتُ فَإِذَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي مَشْرُبَةٍ لَهُ يَرْقَى عَلَيْهَا بِعَجَلَةٍ، وَغُلاَمٌ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَسْوَدُ عَلَى رَأْسِ الدَّرَجَةِ فَقُلْتُ لَهُ قُلْ هَذَا عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ‏.‏ فَأَذِنَ لِي ـ قَالَ عُمَرُ ـ فَقَصَصْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم هَذَا الْحَدِيثَ، فَلَمَّا بَلَغْتُ حَدِيثَ أُمِّ سَلَمَةَ تَبَسَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَإِنَّهُ لَعَلَى حَصِيرٍ مَا بَيْنَهُ وَبَيْنَهُ شَىْءٌ، وَتَحْتَ رَأْسِهِ وِسَادَةٌ مِنْ أَدَمٍ حَشْوُهَا لِيفٌ، وَإِنَّ عِنْدَ رِجْلَيْهِ قَرَظًا مَصْبُوبًا، وَعِنْدَ رَأْسِهِ أَهَبٌ مُعَلَّقَةٌ فَرَأَيْتُ أَثَرَ الْحَصِيرِ فِي جَنْبِهِ فَبَكَيْتُ فَقَالَ ‏"‏ مَا يُبْكِيكَ ‏"‏‏.‏ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ كِسْرَى وَقَيْصَرَ فِيمَا هُمَا فِيهِ وَأَنْتَ رَسُولُ اللَّهِ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ أَمَا تَرْضَى أَنْ تَكُونَ لَهُمُ الدُّنْيَا وَلَنَا الآخِرَةُ ‏"‏‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Men bir yil — Umar ibnul-Xattobdan bir oyat haqida soʻrash(ni) istab — kutdim, (lekin) unga (boʻ lgan) hurmat (haybat) sababli undan soʻrolmadim, to u haj (qilgani) chiqdi; men (ham) u bilan (birga) chiqdim. Biz qaytayotganimizda — yoʻ lning bir (joyi)da edik — u bir hojati uchun arok (daraxtlari tomon)ga burildi. Men u (boʻ shab) tugatguncha uni kutib turdim, soʻng u bilan (birga) yurdim va: «Ey amir al-muʼminin, Paygʻambar ﷺning zavjalaridan unga (qarshi) bir-biriga yordam bergan (tazohur qilgan) ikki (ayol) kim?» dedim. U: «U — Hafsa va Oisha», dedi. Men: «Allohga qasamki, men sendan bu haqda — bir yildan beri — soʻrashni istar edim, (lekin) senga (boʻ lgan) hurmat sababli soʻrolmas edim», dedim. U: «Unday qilma; menda bir ilm bor deb oʻ ylagan (har) narsani — mendan soʻra; agar menda ilm boʻ lsa, senga uni xabar beraman», dedi. Soʻng Umar: «Allohga qasamki, biz johiliyatda ayollarni bir narsaga (eʼtiborga) sanamas edik, to Alloh ular haqida nozil qilgan (narsa)ni nozil qildi va ularga taqsimlagan (huquq)ni taqsimladi», dedi. (Umar:) «Men bir ishni oʻ ylab (rejalashib) turgan paytimda, xotinim: ‹Shunday-shunday qilsang (edi)› dedi. Men unga: ‹Senga nima (aralashasan)? Men istayotgan bir ishda oʻ zingni nega ovora qilasan?› dedim. U menga: ‹Senga qiziq (ajab), ey Ibn Xattob! Sen senga (gap) qaytarilishini (eʼtiroz qilinishni) istamaysan; holbuki sening qizing Rasululloh ﷺga — u zot kuni boʻ yi gʻ azabnok (xafa) yuradigan darajada — (gap) qaytaradi (eʼtiroz qiladi)›, dedi. Shunda Umar (oʻrnidan) turib, oʻ z joyida ridosini oldi va Hafsaning oldigʻa kirib: ‹Ey qizalogʻ im, sen Rasululloh ﷺga — u zot kuni boʻ yi gʻ azabnok yuradigan darajada — (gap) qaytaradigan ekansan?› dedi. Hafsa: ‹Allohga qasamki, biz unga (gap) qaytaramiz›, dedi.» (Umar dedi:) «Men (Hafsaga): ‹Bilginki, men seni Allohning jazosi va Uning Rasuli ﷺning gʻ azabidan ogohlantiraman; ey qizalogʻ im, bu — oʻ z goʻzalligi va Rasululloh ﷺning (unga) muhabbati uni kerintirgan (gʻ ururga solgan) (ayol) — yaʼni Oisha — seni aldab qoʻ ymasin› dedim. Soʻng (uydan) chiqib, Ummu Salamaning oldigʻa kirdim — unga qarindoshligim sababli — va u bilan (bu haqda) gaplashdim. Ummu Salama menga: ‹Senga qiziq (ajab), ey Ibn Xattob! Sen har narsaga aralashding, hatto Rasululloh ﷺ bilan uning zavjalari orasiga (ham) kirishni istayapsanmi?› dedi va — Allohga qasamki — meni shunday (qattiq) ushladiki, men topgan (his qilgan) baʼzi (gʻ ayratimni) sindirib (yumshatib) qoʻ ydi. Men uning huzuridan chiqdim.» (Umar dedi:) «Mening ansorlardan bir oshnam bor edi: men (majlisdan) gʻ oyib boʻ lsam, u menga xabar (yangilik)ni keltirar; u gʻ oyib boʻ lsa, men unga xabarni keltirar edim. Biz oʻ sha paytda Gʻ asson podshohlaridan bir podshohdan xavfsirar edik — bizga u biz tomonga (jangga) yurmoqchi (deb) zikr qilingan edi; (shu sababli) koʻ ngillarimiz undan toʻ lib (xavfga) toʻ lgan edi. Birdan oshnam — ansoriy — eshikni qoqdi va: ‹Och, och!› dedi. Men: ‹Gʻ assoniy keldimi?› dedim. U: ‹Yoʻq, balki undan (ham) qattiqroq: Rasululloh ﷺ oʻ z zavjalaridan ajraldilar (iʼtizol qildilar)› dedi. Men: ‹Hafsa va Oishaning burni yerga ishqalansin (xor boʻ lsin)!› dedim va kiyimimni olib (kiydim), chiqdim, to (masjidga) keldim — birdan Rasululloh ﷺ oʻ zlarining bir balandxonasida (mashruba) ediki, unga bir shoti (zinapoya) bilan chiqilar edi; Rasululloh ﷺning qora xizmatkori (gʻ ulom) zinaning boshida (turgan) edi. Men unga: ‹Bu — Umar ibnul-Xattob (keldi), deb ayt› dedim. (Gʻ ulom) menga ruxsat (soʻrab oldi). Men Rasululloh ﷺga bu hadisni soʻzlab berdim; Ummu Salamaning (gapi) hadisiga yetganimda, Rasululloh ﷺ tabassum qildilar — u zot bir boʻ yra (hasir) ustida ediki, u zot bilan uning (boʻ yraning) orasida hech narsa (toʻ shak) yoʻq, boshlari ostida ichi xurmo tolasidan (lif) toʻ ldirilgan charm yostiq, oyoqlari yonida toʻ kib qoʻ yilgan (oshlovchi) qaraz (barglari), boshlari (tomon)ida esa osigʻ liq (oshlanmagan) terilar bor edi. Men u zotning yonboshida boʻ yraning izini (asarini) koʻ rdim va yigʻ ladim. U zot: ‹Seni nima yigʻ latdi?› dedilar. Men: ‹Ey Allohning Rasuli, albatta Kisro (Eron shohi) va Qaysar (Rum qaysari) oʻ z (farovonliklari) ichidadirlar, holbuki sen — Allohning Rasulisan!› dedim. U zot: ‹Dunyo ularniki, oxirat esa bizniki boʻ lishiga rozi emasmisan?› dedilar.»(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Мен бир йил — Умар ибнул-Хаттобдан бир оят ҳақида сўраш(ни) истаб — кутдим, (лекин) унга (бў лган) ҳурмат (ҳайбат) сабабли ундан сўролмадим, то у ҳаж (қилгани) чиқди; мен (ҳам) у билан (бирга) чиқдим. Биз қайтаётганимизда — йў лнинг бир (жойи)да эдик — у бир ҳожати учун арок (дарахтлари томон)га бурилди. Мен у (бў шаб) тугатгунча уни кутиб турдим, сўнг у билан (бирга) юрдим ва: «Эй амир ал-муъминин, Пайғамбар ﷺнинг завжаларидан унга (қарши) бир-бирига ёрдам берган (тазоҳур қилган) икки (аёл) ким?» дедим. У: «У — Ҳафса ва Оиша», деди. Мен: «Аллоҳга қасамки, мен сендан бу ҳақда — бир йилдан бери — сўрашни истар эдим, (лекин) сенга (бў лган) ҳурмат сабабли сўролмас эдим», дедим. У: «Ундай қилма; менда бир илм бор деб ў йлаган (ҳар) нарсани — мендан сўра; агар менда илм бў лса, сенга уни хабар бераман», деди. Сўнг Умар: «Аллоҳга қасамки, биз жоҳилиятда аёлларни бир нарсага (эътиборга) санамас эдик, то Аллоҳ улар ҳақида нозил қилган (нарса)ни нозил қилди ва уларга тақсимлаган (ҳуқуқ)ни тақсимлади», деди. (Умар:) «Мен бир ишни ў йлаб (режалашиб) турган пайтимда, хотиним: ‹Шундай-шундай қилсанг (эди)› деди. Мен унга: ‹Сенга нима (аралашасан)? Мен истаётган бир ишда ў зингни нега овора қиласан?› дедим. У менга: ‹Сенга қизиқ (ажаб), эй Ибн Хаттоб! Сен сенга (гап) қайтарилишини (эътироз қилинишни) истамайсан; ҳолбуки сенинг қизинг Расулуллоҳ ﷺга — у зот куни бў йи ғ азабнок (хафа) юрадиган даражада — (гап) қайтаради (эътироз қилади)›, деди. Шунда Умар (ўрнидан) туриб, ў з жойида ридосини олди ва Ҳафсанинг олдиға кириб: ‹Эй қизалоғ им, сен Расулуллоҳ ﷺга — у зот куни бў йи ғ азабнок юрадиган даражада — (гап) қайтарадиган экансан?› деди. Ҳафса: ‹Аллоҳга қасамки, биз унга (гап) қайтарамиз›, деди.» (Умар деди:) «Мен (Ҳафсага): ‹Билгинки, мен сени Аллоҳнинг жазоси ва Унинг Расули ﷺнинг ғ азабидан огоҳлантираман; эй қизалоғ им, бу — ў з гўзаллиги ва Расулуллоҳ ﷺнинг (унга) муҳаббати уни керинтирган (ғ урурга солган) (аёл) — яъни Оиша — сени алдаб қў ймасин› дедим. Сўнг (уйдан) чиқиб, Умму Саламанинг олдиға кирдим — унга қариндошлигим сабабли — ва у билан (бу ҳақда) гаплашдим. Умму Салама менга: ‹Сенга қизиқ (ажаб), эй Ибн Хаттоб! Сен ҳар нарсага аралашдинг, ҳатто Расулуллоҳ ﷺ билан унинг завжалари орасига (ҳам) киришни истаяпсанми?› деди ва — Аллоҳга қасамки — мени шундай (қаттиқ) ушладики, мен топган (ҳис қилган) баъзи (ғ айратимни) синдириб (юмшатиб) қў йди. Мен унинг ҳузуридан чиқдим.» (Умар деди:) «Менинг ансорлардан бир ошнам бор эди: мен (мажлисдан) ғ ойиб бў лсам, у менга хабар (янгилик)ни келтирар; у ғ ойиб бў лса, мен унга хабарни келтирар эдим. Биз ў ша пайтда Ғ ассон подшоҳларидан бир подшоҳдан хавфсирар эдик — бизга у биз томонга (жангга) юрмоқчи (деб) зикр қилинган эди; (шу сабабли) кў нгилларимиз ундан тў либ (хавфга) тў лган эди. Бирдан ошнам — ансорий — эшикни қоқди ва: ‹Оч, оч!› деди. Мен: ‹Ғ ассоний келдими?› дедим. У: ‹Йўқ, балки ундан (ҳам) қаттиқроқ: Расулуллоҳ ﷺ ў з завжаларидан ажралдилар (иътизол қилдилар)› деди. Мен: ‹Ҳафса ва Оишанинг бурни ерга ишқалансин (хор бў лсин)!› дедим ва кийимимни олиб (кийдим), чиқдим, то (масжидга) келдим — бирдан Расулуллоҳ ﷺ ў зларининг бир баландхонасида (машруба) эдики, унга бир шоти (зинапоя) билан чиқилар эди; Расулуллоҳ ﷺнинг қора хизматкори (ғ улом) зинанинг бошида (турган) эди. Мен унга: ‹Бу — Умар ибнул-Хаттоб (келди), деб айт› дедим. (Ғ улом) менга рухсат (сўраб олди). Мен Расулуллоҳ ﷺга бу ҳадисни сўзлаб бердим; Умму Саламанинг (гапи) ҳадисига етганимда, Расулуллоҳ ﷺ табассум қилдилар — у зот бир бў йра (ҳасир) устида эдики, у зот билан унинг (бў йранинг) орасида ҳеч нарса (тў шак) йўқ, бошлари остида ичи хурмо толасидан (лиф) тў лдирилган чарм ёстиқ, оёқлари ёнида тў киб қў йилган (ошловчи) қараз (барглари), бошлари (томон)ида эса осиғ лиқ (ошланмаган) терилар бор эди. Мен у зотнинг ёнбошида бў йранинг изини (асарини) кў рдим ва йиғ ладим. У зот: ‹Сени нима йиғ латди?› дедилар. Мен: ‹Эй Аллоҳнинг Расули, албатта Кисро (Эрон шоҳи) ва Қайсар (Рум қайсари) ў з (фаровонликлари) ичидадирлар, ҳолбуки сен — Аллоҳнинг Расулисан!› дедим. У зот: ‹Дунё уларники, охират эса бизники бў лишига рози эмасмисан?› дедилар.»

حَدَّثَنَا عَلِيٌّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ سَمِعْتُ عُبَيْدَ بْنَ حُنَيْنٍ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ يَقُولُ أَرَدْتُ أَنْ أَسْأَلَ عُمَرَ فَقُلْتُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ مَنِ الْمَرْأَتَانِ اللَّتَانِ تَظَاهَرَتَا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَمَا أَتْمَمْتُ كَلاَمِي حَتَّى قَالَ عَائِشَةُ وَحَفْصَةُ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Men Umardan soʻrashni istadim va: «Ey amir al-muʼminin, Rasululloh ﷺga (qarshi) bir-biriga yordam bergan (tazohur qilgan) ikki ayol kim?» dedim. Men soʻzimni tugatmasimdanoq, u: «Oisha va Hafsa», dedi.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Мен Умардан сўрашни истадим ва: «Эй амир ал-муъминин, Расулуллоҳ ﷺга (қарши) бир-бирига ёрдам берган (тазоҳур қилган) икки аёл ким?» дедим. Мен сўзимни тугатмасимданоқ, у: «Оиша ва Ҳафса», деди.

حَدَّثَنَا الْحُمَيْدِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ سَمِعْتُ عُبَيْدَ بْنَ حُنَيْنٍ، يَقُولُ سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ، يَقُولُ أَرَدْتُ أَنْ أَسْأَلَ، عُمَرَ عَنِ الْمَرْأَتَيْنِ اللَّتَيْنِ، تَظَاهَرَتَا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَمَكُثْتُ سَنَةً فَلَمْ أَجِدْ لَهُ مَوْضِعًا، حَتَّى خَرَجْتُ مَعَهُ حَاجًّا، فَلَمَّا كُنَّا بِظَهْرَانَ ذَهَبَ عُمَرُ لِحَاجَتِهِ فَقَالَ أَدْرِكْنِي بِالْوَضُوءِ فَأَدْرَكْتُهُ بِالإِدَاوَةِ، فَجَعَلْتُ أَسْكُبُ عَلَيْهِ وَرَأَيْتُ مَوْضِعًا فَقُلْتُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ مَنِ الْمَرْأَتَانِ اللَّتَانِ تَظَاهَرَتَا قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَمَا أَتْمَمْتُ كَلاَمِي حَتَّى قَالَ عَائِشَةُ وَحَفْصَةُ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Men Umardan — Rasululloh ﷺga (qarshi) bir-biriga yordam bergan (tazohur qilgan) ikki ayol haqida — soʻrashni istadim va bir yil kutdim, (lekin) unga (munosib) bir oʻ rin (payt) topolmadim, to u bilan (birga) haj (qilgani) chiqdim. Zahranda boʻ lganimizda, Umar oʻ z hojati uchun ketdi va: «Menga tahorat (suvi) yetkaz», dedi. Men unga idov (suv idishi) bilan yetib bordim va unga (suv) quya boshladim; (shu payt munosib) bir oʻ rin koʻ rdim va: «Ey amir al-muʼminin, bir-biriga yordam bergan (tazohur qilgan) ikki ayol kim?» dedim. Ibn Abbos aytdi: Men soʻzimni tugatmasimdanoq, u: «Oisha va Hafsa», dedi.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Мен Умардан — Расулуллоҳ ﷺга (қарши) бир-бирига ёрдам берган (тазоҳур қилган) икки аёл ҳақида — сўрашни истадим ва бир йил кутдим, (лекин) унга (муносиб) бир ў рин (пайт) тополмадим, то у билан (бирга) ҳаж (қилгани) чиқдим. Заҳранда бў лганимизда, Умар ў з ҳожати учун кетди ва: «Менга таҳорат (суви) етказ», деди. Мен унга идов (сув идиши) билан етиб бордим ва унга (сув) қуя бошладим; (шу пайт муносиб) бир ў рин кў рдим ва: «Эй амир ал-муъминин, бир-бирига ёрдам берган (тазоҳур қилган) икки аёл ким?» дедим. Ибн Аббос айтди: Мен сўзимни тугатмасимданоқ, у: «Оиша ва Ҳафса», деди.

حَدَّثَنَا مَحْمُودٌ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ أَبِي حَصِينٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ ‏[quran sura="68" aya_start="13" aya_end="13"]{‏عُتُلٍّ بَعْدَ ذَلِكَ زَنِيمٍ‏}‏ قَالَ رَجُلٌ مِنْ قُرَيْشٍ لَهُ زَنَمَةٌ مِثْلُ زَنَمَةِ الشَّاةِ‏.‏

(Mujohid, Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan — ‹...Qoʻ pol, bundan tashqari — harom (zinodan tugʻ ilgan)› (Qalam surasi, 13) (haqida)) rivoyat qildi: (U) — Qurayshdan bir kishi (edi)ki, unda qoʻ yning belgisi (zanama)sidek bir belgi bor edi.(Мужоҳид, Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан — ‹...Қў пол, бундан ташқари — ҳаром (зинодан туғ илган)› (Қалам сураси, 13) (ҳақида)) ривоят қилди: (У) — Қурайшдан бир киши (эди)ки, унда қў йнинг белгиси (занама)сидек бир белги бор эди.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا هِشَامٌ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، وَقَالَ، عَطَاءٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ صَارَتِ الأَوْثَانُ الَّتِي كَانَتْ فِي قَوْمِ نُوحٍ فِي الْعَرَبِ بَعْدُ، أَمَّا وُدٌّ كَانَتْ لِكَلْبٍ بِدَوْمَةِ الْجَنْدَلِ، وَأَمَّا سُوَاعٌ كَانَتْ لِهُذَيْلٍ، وَأَمَّا يَغُوثُ فَكَانَتْ لِمُرَادٍ ثُمَّ لِبَنِي غُطَيْفٍ بِالْجُرُفِ عِنْدَ سَبَا، وَأَمَّا يَعُوقُ فَكَانَتْ لِهَمْدَانَ، وَأَمَّا نَسْرٌ فَكَانَتْ لِحِمْيَرَ، لآلِ ذِي الْكَلاَعِ‏.‏ أَسْمَاءُ رِجَالٍ صَالِحِينَ مِنْ قَوْمِ نُوحٍ، فَلَمَّا هَلَكُوا أَوْحَى الشَّيْطَانُ إِلَى قَوْمِهِمْ أَنِ انْصِبُوا إِلَى مَجَالِسِهِمُ الَّتِي كَانُوا يَجْلِسُونَ أَنْصَابًا، وَسَمُّوهَا بِأَسْمَائِهِمْ فَفَعَلُوا فَلَمْ تُعْبَدْ حَتَّى إِذَا هَلَكَ أُولَئِكَ وَتَنَسَّخَ الْعِلْمُ عُبِدَتْ‏.‏

(Ato, Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qildi:) Nuh qavmida boʻ lgan butlar — keyinchalik arablarda (paydo) boʻ ldi. Vaddga kelsak — u Davmatul-Jandalda Kalb (qabilasi) uchun (but) edi; Suvoʼ — Huzayl uchun edi; Yagʻ us — avval Murod uchun, soʻng Sabo yaqinida, Jurfda Banu Gʻ utayf uchun edi; Yaʼuq — Hamdon uchun edi; Nasr esa — Himyar uchun, (yaʼni) Zul-Kaloʼ xonadoni uchun edi. (Bular) — Nuh qavmidan boʻ lgan solih kishilarning ismlari edi. Ular halok boʻ lgach, shayton ularning qavmiga: ‹Ular oʻ tirar boʻ lgan majlislariga (haykal-)nishonlar (ansoblar) oʻ rnatinglar va ularni ularning ismlari bilan atanglar› deb vasvasa (vahy) qildi; ular shunday qildi — (lekin oʻ shanda bu butlar) hali ibodat qilinmadi, to oʻ shalar (oʻ rnatganlar) halok boʻ lib, ilm unutilgach, ularga ibodat qilindi.(Ато, Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилди:) Нуҳ қавмида бў лган бутлар — кейинчалик арабларда (пайдо) бў лди. Ваддга келсак — у Давматул-Жандалда Калб (қабиласи) учун (бут) эди; Сувў — Ҳузайл учун эди; Яғ ус — аввал Мурод учун, сўнг Сабо яқинида, Журфда Бану Ғ утайф учун эди; Яъуқ — Ҳамдон учун эди; Наср эса — Ҳимяр учун, (яъни) Зул-Калў хонадони учун эди. (Булар) — Нуҳ қавмидан бў лган солиҳ кишиларнинг исмлари эди. Улар ҳалок бў лгач, шайтон уларнинг қавмига: ‹Улар ў тирар бў лган мажлисларига (ҳайкал-)нишонлар (ансоблар) ў рнатинглар ва уларни уларнинг исмлари билан атанглар› деб васваса (ваҳй) қилди; улар шундай қилди — (лекин ў шанда бу бутлар) ҳали ибодат қилинмади, то ў шалар (ў рнатганлар) ҳалок бў либ, илм унутилгач, уларга ибодат қилинди.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ انْطَلَقَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي طَائِفَةٍ مِنْ أَصْحَابِهِ عَامِدِينَ إِلَى سُوقِ عُكَاظٍ، وَقَدْ حِيلَ بَيْنَ الشَّيَاطِينِ وَبَيْنَ خَبَرِ السَّمَاءِ، وَأُرْسِلَتْ عَلَيْهِمُ الشُّهُبُ فَرَجَعَتِ الشَّيَاطِينُ فَقَالُوا مَا لَكُمْ فَقَالُوا حِيلَ بَيْنَنَا وَبَيْنَ خَبَرِ السَّمَاءِ وَأُرْسِلَتْ عَلَيْنَا الشُّهُبُ‏.‏ قَالَ مَا حَالَ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَ خَبَرِ السَّمَاءِ إِلاَّ مَا حَدَثَ، فَاضْرِبُوا مَشَارِقَ الأَرْضِ وَمَغَارِبَهَا فَانْظُرُوا مَا هَذَا الأَمْرُ الَّذِي حَدَثَ‏.‏ فَانْطَلَقُوا فَضَرَبُوا مَشَارِقَ الأَرْضِ وَمَغَارِبَهَا يَنْظُرُونَ مَا هَذَا الأَمْرُ الَّذِي حَالَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ خَبَرِ السَّمَاءِ‏.‏ قَالَ فَانْطَلَقَ الَّذِينَ تَوَجَّهُوا نَحْوَ تِهَامَةَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِنَخْلَةَ، وَهْوَ عَامِدٌ إِلَى سُوقِ عُكَاظٍ، وَهْوَ يُصَلِّي بِأَصْحَابِهِ صَلاَةَ الْفَجْرِ، فَلَمَّا سَمِعُوا الْقُرْآنَ تَسَمَّعُوا لَهُ فَقَالُوا هَذَا الَّذِي حَالَ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَ خَبَرِ السَّمَاءِ‏.‏ فَهُنَالِكَ رَجَعُوا إِلَى قَوْمِهِمْ فَقَالُوا يَا قَوْمَنَا إِنَّا سَمِعْنَا قُرْآنًا عَجَبًا يَهْدِي إِلَى الرُّشْدِ فَآمَنَّا بِهِ، وَلَنْ نُشْرِكَ بِرَبِّنَا أَحَدًا‏.‏ وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ عَلَى نَبِيِّهِ صلى الله عليه وسلم ‏{‏قُلْ أُوحِيَ إِلَىَّ أَنَّهُ اسْتَمَعَ نَفَرٌ مِنَ الْجِنِّ‏}‏ وَإِنَّمَا أُوحِيَ إِلَيْهِ قَوْلُ الْجِنِّ‏.‏

(Saʼid ibn Jubayr, Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qildi:) Rasululloh ﷺ oʻ z ashobidan bir guruh bilan — Ukoz bozoriga qarab — joʻnadilar; (oʻ sha paytda) shaytonlar bilan osmon xabari orasiga toʻ siq qoʻ yilgan va ularga (otilgan) shihoblar (uchar yulduzlar) yuborilgan edi. Shaytonlar (oʻ z qavmiga) qaytdi; (qavmi:) ‹Senga nima boʻ ldi?› dedi. Ular: ‹Biz bilan osmon xabari orasiga toʻ siq qoʻ yildi va bizga shihoblar yuborildi› dedi. (Qavmi:) ‹Sizlar bilan osmon xabari orasiga — biror (yangi) ish sodir boʻ lgandan boshqa (sababdan) — toʻ siq qoʻ yilmadi; bas, yerning sharqlari va gʻ arblariga (tarqalib) yuringlar va shu sodir boʻ lgan ish nima ekanini koʻ ringlar› dedi. Ular joʻnab, yerning sharqlari va gʻ arblarini aylandi — ular bilan osmon xabari orasiga toʻ siq boʻ lgan ish nima ekanini qidirib. Tihoma tomonga yuzlangan (shaytonlar) — Naxlada, Ukoz bozoriga qarab ketayotgan Rasululloh ﷺning oldigʻa (yetib) keldi — u zot ashobiga bomdod namozini oʻqib turgan edilar. Ular Qurʼonni eshitgach, unga quloq soldi va: ‹Mana shu — sizlar bilan osmon xabari orasiga toʻ siq boʻ lgan (ish)dir› dedi. Shu yerda ular oʻ z qavmiga qaytib: ‹Ey qavmimiz, biz — toʻ gʻ ri (yoʻ lga) boshlaydigan ajoyib bir Qurʼon eshitdik va unga iymon keltirdik; Robbimizga hech kimni sherik qilmaymiz› dedi. Shunda Alloh azza va jalla oʻ z Paygʻambariga ﷺ ‹Ayt: ‹Menga — albatta jinlardan bir guruh (Qurʼonni) eshitgani — vahy qilindi...›› (Jinn surasi, 1) (oyatini) nozil qildi — unga jinlarning soʻzi (xabar qilinib) vahy qilindi.(Саъид ибн Жубайр, Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилди:) Расулуллоҳ ﷺ ў з ашобидан бир гуруҳ билан — Укоз бозорига қараб — жўнадилар; (ў ша пайтда) шайтонлар билан осмон хабари орасига тў сиқ қў йилган ва уларга (отилган) шиҳоблар (учар юлдузлар) юборилган эди. Шайтонлар (ў з қавмига) қайтди; (қавми:) ‹Сенга нима бў лди?› деди. Улар: ‹Биз билан осмон хабари орасига тў сиқ қў йилди ва бизга шиҳоблар юборилди› деди. (Қавми:) ‹Сизлар билан осмон хабари орасига — бирор (янги) иш содир бў лгандан бошқа (сабабдан) — тў сиқ қў йилмади; бас, ернинг шарқлари ва ғ арбларига (тарқалиб) юринглар ва шу содир бў лган иш нима эканини кў ринглар› деди. Улар жўнаб, ернинг шарқлари ва ғ арбларини айланди — улар билан осмон хабари орасига тў сиқ бў лган иш нима эканини қидириб. Тиҳома томонга юзланган (шайтонлар) — Нахлада, Укоз бозорига қараб кетаётган Расулуллоҳ ﷺнинг олдиға (етиб) келди — у зот ашобига бомдод намозини ўқиб турган эдилар. Улар Қуръонни эшитгач, унга қулоқ солди ва: ‹Мана шу — сизлар билан осмон хабари орасига тў сиқ бў лган (иш)дир› деди. Шу ерда улар ў з қавмига қайтиб: ‹Эй қавмимиз, биз — тў ғ ри (йў лга) бошлайдиган ажойиб бир Қуръон эшитдик ва унга иймон келтирдик; Роббимизга ҳеч кимни шерик қилмаймиз› деди. Шунда Аллоҳ азза ва жалла ў з Пайғамбарига ﷺ ‹Айт: ‹Менга — албатта жинлардан бир гуруҳ (Қуръонни) эшитгани — ваҳй қилинди...›› (Жинн сураси, 1) (оятини) нозил қилди — унга жинларнинг сўзи (хабар қилиниб) ваҳй қилинди.

حَدَّثَنَا الْحُمَيْدِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ أَبِي عَائِشَةَ ـ وَكَانَ ثِقَةً ـ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِذَا نَزَلَ عَلَيْهِ الْوَحْىُ حَرَّكَ بِهِ لِسَانَهُ ـ وَوَصَفَ سُفْيَانُ ـ يُرِيدُ أَنْ يَحْفَظَهُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏[quran sura="75" aya_start="16" aya_end="16"]{‏لاَ تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ‏}‏

(Saʼid ibn Jubayr, Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qildi:) Paygʻambar ﷺga vahy nozil boʻ lganida, u zot uni — yodlab olishni istab — tili bilan qimirlatar edilar (Sufyon (qoʻ li bilan) vasf qildi). Shunda Alloh ‹Uni (Qurʼonni) shoshilib (yodlab olish) uchun tilingni qimirlatma!› (Qiyoma surasi, 16) (oyatini) nozil qildi.(Саъид ибн Жубайр, Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилди:) Пайғамбар ﷺга ваҳй нозил бў лганида, у зот уни — ёдлаб олишни истаб — тили билан қимирлатар эдилар (Суфён (қў ли билан) васф қилди). Шунда Аллоҳ ‹Уни (Қуръонни) шошилиб (ёдлаб олиш) учун тилингни қимирлатма!› (Қиёма сураси, 16) (оятини) нозил қилди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مُوسَى بْنِ أَبِي عَائِشَةَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، فِي قَوْلِهِ ‏[quran sura="75" aya_start="16" aya_end="16"]{‏لاَ تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ‏}‏ قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا نَزَلَ جِبْرِيلُ بِالْوَحْىِ، وَكَانَ مِمَّا يُحَرِّكُ بِهِ لِسَانَهُ وَشَفَتَيْهِ فَيَشْتَدُّ عَلَيْهِ وَكَانَ يُعْرَفُ مِنْهُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ الآيَةَ الَّتِي فِي ‏[quran sura="75" aya_start="1" aya_end="1"]{‏لاَ أُقْسِمُ بِيَوْمِ الْقِيَامَةِ‏}‏ ‏[quran sura="75" aya_start="16" aya_end="17"]{‏لاَ تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ * إِنَّ عَلَيْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ‏}‏ قَالَ عَلَيْنَا أَنْ نَجْمَعَهُ فِي صَدْرِكَ، وَقُرْآنَهُ ‏[quran sura="75" aya_start="18" aya_end="18"]{‏فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ‏}‏ فَإِذَا أَنْزَلْنَاهُ فَاسْتَمِعْ ‏[quran sura="75" aya_start="19" aya_end="19"]{‏ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنَا بَيَانَهُ‏}‏ عَلَيْنَا أَنْ نُبَيِّنَهُ بِلِسَانِكَ ـ قَالَ ـ فَكَانَ إِذَا أَتَاهُ جِبْرِيلُ أَطْرَقَ، فَإِذَا ذَهَبَ قَرَأَهُ كَمَا وَعَدَهُ اللَّهُ‏.‏ ‏[quran sura="75" aya_start="34" aya_end="34"]{‏أَوْلَى لَكَ فَأَوْلَى‏}‏ تَوَعُّدٌ‏.‏

(Saʼid ibn Jubayr, Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan — Uning ‹Uni (Qurʼonni) shoshilib (yodlab olish) uchun tilingni qimirlatma!› (Qiyoma surasi, 16) degan soʻzi haqida) rivoyat qildi: Rasululloh ﷺ — Jibril vahy bilan nozil boʻ lganida — uni (yodlashda shoshilib) tili va labluri bilan qimirlatar edilar; bu u zotga ogʻ ir kelar va u (holat) u zotdan bilinar edi. Shunda Alloh ‹La uqsimu bi-yavmil-qiyama (Qiyomat kuniga qasam ichaman)› (surasi)dagi oyatni — ‹Uni shoshilib (yodlab olish) uchun tilingni qimirlatma! Albatta uni toʻplash va (uni) oʻqitish Bizning zimmamizda(dir)› (Qiyoma surasi, 16-17) — nozil qildi. (Ibn Abbos:) «‹Bizning zimmamizda — uni sening koʻ ksingda toʻplashimiz va uni oʻqitishimiz (yaʼni oʻ zing oʻqishing); ‹Bas, Biz uni oʻqiganimizda, uning qiroatiga ergash› (Qiyoma surasi, 18) — yaʼni Biz uni nozil qilganimizda, (sen) quloq sol; ‹Soʻng, albatta uni bayon qilish Bizning zimmamizda(dir)› (Qiyoma surasi, 19) — uni sening tiling bilan bayon qilishimiz Bizning zimmamizda›», dedi. (Ibn Abbos:) Shu sababli u zot — Jibril kelganida — (jim) quloq solar (boshini quyi solar), u (Jibril) ketgach esa, Alloh unga vaʼda qilgandek uni oʻqir edilar. ‹Avlo laka fa-avlo (Senga halokat yaqin — yaqin!)› (Qiyoma surasi, 34) — (bu) bir tahdid(dir).(Саъид ибн Жубайр, Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан — Унинг ‹Уни (Қуръонни) шошилиб (ёдлаб олиш) учун тилингни қимирлатма!› (Қиёма сураси, 16) деган сўзи ҳақида) ривоят қилди: Расулуллоҳ ﷺ — Жибрил ваҳй билан нозил бў лганида — уни (ёдлашда шошилиб) тили ва лаблури билан қимирлатар эдилар; бу у зотга оғ ир келар ва у (ҳолат) у зотдан билинар эди. Шунда Аллоҳ ‹Ла уқсиму би-явмил-қияма (Қиёмат кунига қасам ичаман)› (сураси)даги оятни — ‹Уни шошилиб (ёдлаб олиш) учун тилингни қимирлатма! Албатта уни тўплаш ва (уни) ўқитиш Бизнинг зиммамизда(дир)› (Қиёма сураси, 16-17) — нозил қилди. (Ибн Аббос:) «‹Бизнинг зиммамизда — уни сенинг кў ксингда тўплашимиз ва уни ўқитишимиз (яъни ў зинг ўқишинг); ‹Бас, Биз уни ўқиганимизда, унинг қироатига эргаш› (Қиёма сураси, 18) — яъни Биз уни нозил қилганимизда, (сен) қулоқ сол; ‹Сўнг, албатта уни баён қилиш Бизнинг зиммамизда(дир)› (Қиёма сураси, 19) — уни сенинг тилинг билан баён қилишимиз Бизнинг зиммамизда›», деди. (Ибн Аббос:) Шу сабабли у зот — Жибрил келганида — (жим) қулоқ солар (бошини қуйи солар), у (Жибрил) кетгач эса, Аллоҳ унга ваъда қилгандек уни ўқир эдилар. ‹Авло лака фа-авло (Сенга ҳалокат яқин — яқин!)› (Қиёма сураси, 34) — (бу) бир таҳдид(дир).

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَابِسٍ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ، إِنَّهَا تَرْمِي بِشَرَرٍ كَالْقَصْرِ قَالَ كُنَّا نَرْفَعُ الْخَشَبَ بِقَصَرٍ ثَلاَثَةَ أَذْرُعٍ أَوْ أَقَلَّ، فَنَرْفَعُهُ لِلشِّتَاءِ فَنُسَمِّيهِ الْقَصَرَ‏.‏

(Abdurrahmon ibn Obis, Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan — ‹Albatta u (doʻ zax) — saroydek (qasr) uchqunlar otadi› (Mursalot surasi, 32) (haqida)) aytdi: Biz xodalarni — uch gaz yoki undan kamroq (uzunlikda) — qirqib (kesib) olar, soʻng uni qish (oʻ tini) uchun koʻ tarib qoʻ yar va uni ‹qasar› deb atar edik.(Абдурраҳмон ибн Обис, Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан — ‹Албатта у (дў зах) — саройдек (қаср) учқунлар отади› (Мурсалот сураси, 32) (ҳақида)) айтди: Биз ходаларни — уч газ ёки ундан камроқ (узунликда) — қирқиб (кесиб) олар, сўнг уни қиш (ў тини) учун кў тариб қў яр ва уни ‹қасар› деб атар эдик.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَابِسٍ، سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ ‏[quran sura="77" aya_start="32" aya_end="32"]{‏تَرْمِي بِشَرَرٍ‏}‏ كُنَّا نَعْمِدُ إِلَى الْخَشَبَةِ ثَلاَثَةَ أَذْرُعٍ وَفَوْقَ ذَلِكَ، فَنَرْفَعُهُ لِلشِّتَاءِ فَنُسَمِّيهِ الْقَصَرَ‏.‏ ‏{‏كَأَنَّهُ جِمَالاَتٌ صُفْرٌ‏}‏ حِبَالُ السُّفْنِ تُجْمَعُ حَتَّى تَكُونَ كَأَوْسَاطِ الرِّجَالِ‏.‏

(Abdurrahmon ibn Obis, Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan — ‹...uchqunlar otadi› (Mursalot surasi, 32) (haqida)) aytdi: Biz bir xodaga — uch gaz va undan koʻ proq (uzunlikda) — qasd qilar (kesar), soʻng uni qish (oʻ tini) uchun koʻ tarib qoʻ yar va uni ‹qasar› deb atar edik. ‹Goʻyo ular — sariq tuyalardek(dir)› (Mursalot surasi, 33) — (yaʼni) kemalarning arqonlari(dir)ki, ular yigʻ ilsa, erkaklarning belidek (yoʻ gʻ on) boʻ ladi.(Абдурраҳмон ибн Обис, Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан — ‹...учқунлар отади› (Мурсалот сураси, 32) (ҳақида)) айтди: Биз бир ходага — уч газ ва ундан кў проқ (узунликда) — қасд қилар (кесар), сўнг уни қиш (ў тини) учун кў тариб қў яр ва уни ‹қасар› деб атар эдик. ‹Гўё улар — сариқ туялардек(дир)› (Мурсалот сураси, 33) — (яъни) кемаларнинг арқонлари(дир)ки, улар йиғ илса, эркакларнинг белидек (йў ғ он) бў лади.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ النَّضْرِ، أَخْبَرَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا أَبُو بِشْرٍ، جَعْفَرُ بْنُ إِيَاسٍ عَنْ مُجَاهِدٍ، قَالَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ‏[quran sura="84" aya_start="19" aya_end="19"]{‏لَتَرْكَبُنَّ طَبَقًا عَنْ طَبَقٍ‏}‏ حَالاً بَعْدَ حَالٍ، قَالَ هَذَا نَبِيُّكُمْ صلى الله عليه وسلم‏.‏

(Mujohid aytdi:) Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) ‹Albatta sizlar tabaqadan tabaqaga minib (oʻ tib) borasiz› (Inshiqoq surasi, 19) — (yaʼni) holdan holga (oʻ tasiz) — dedi va: «Bu — sizning Paygʻambaringiz ﷺ(haqida)dir (ular bir holdan boshqa holga koʻ tarildi)», dedi.(Мужоҳид айтди:) Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) ‹Албатта сизлар табақадан табақага миниб (ў тиб) борасиз› (Иншиқоқ сураси, 19) — (яъни) ҳолдан ҳолга (ў тасиз) — деди ва: «Бу — сизнинг Пайғамбарингиз ﷺ(ҳақида)дир (улар бир ҳолдан бошқа ҳолга кў тарилди)», деди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ عَبْدِ الْكَرِيمِ الْجَزَرِيِّ، عَنْ عِكْرِمَةَ، قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ قَالَ أَبُو جَهْلٍ لَئِنْ رَأَيْتُ مُحَمَّدًا يُصَلِّي عِنْدَ الْكَعْبَةِ لأَطَأَنَّ عَلَى عُنُقِهِ‏.‏ فَبَلَغَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ لَوْ فَعَلَهُ لأَخَذَتْهُ الْمَلاَئِكَةُ ‏"‏‏.‏ تَابَعَهُ عَمْرُو بْنُ خَالِدٍ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنْ عَبْدِ الْكَرِيمِ‏.‏

(Ikrima aytdi:) Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi: Abu Jahl: «Agar men Muhammadni Kaʼba yonida namoz oʻqiyotgan (holda) koʻ rsam, albatta uning boʻ ynini (yer bilan) bosaman (ezib tashlayman)», dedi. Bu (gap) Paygʻambar ﷺga yetdi. U zot: «Agar u (shunday) qilganida, albatta uni farishtalar (koʻ z oldida) tutib olgan boʻ lar edi», dedilar.(Икрима айтди:) Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди: Абу Жаҳл: «Агар мен Муҳаммадни Каъба ёнида намоз ўқиётган (ҳолда) кў рсам, албатта унинг бў йнини (ер билан) босаман (эзиб ташлайман)», деди. Бу (гап) Пайғамбар ﷺга етди. У зот: «Агар у (шундай) қилганида, албатта уни фаришталар (кў з олдида) тутиб олган бў лар эди», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ عُمَرَ ـ رضى الله عنه ـ سَأَلَهُمْ عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَى ‏[quran sura="110" aya_start="1" aya_end="1"]{‏إِذَا جَاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَالْفَتْحُ‏}‏ قَالُوا فَتْحُ الْمَدَائِنِ وَالْقُصُورِ قَالَ مَا تَقُولُ يَا ابْنَ عَبَّاسٍ قَالَ أَجَلٌ أَوْ مَثَلٌ ضُرِبَ لِمُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم نُعِيَتْ لَهُ نَفْسُهُ‏.‏

(Saʼid ibn Jubayr, Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qildi)ki, Umar (roziyallohu anhu) ulardan (sahobalardan) Alloh taoloning ‹Allohning yordami va fath (gʻ alaba) kelganida› (Nasr surasi, 1) degan soʻzi haqida soʻradi. Ular: «(Bu) — shaharlar va saroylarning fathi(dir)», dedi. (Umar): «Sen nima deysan, ey Ibn Abbos?» dedi. U: «(Bu) — ajal (muddat); yoki Muhammad ﷺ uchun keltirilgan bir misol(dir) — unga oʻ zining ajali (vafoti) (yaqinligi) bildirildi», dedi.(Саъид ибн Жубайр, Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилди)ки, Умар (розияллоҳу анҳу) улардан (саҳобалардан) Аллоҳ таолонинг ‹Аллоҳнинг ёрдами ва фатҳ (ғ алаба) келганида› (Наср сураси, 1) деган сўзи ҳақида сўради. Улар: «(Бу) — шаҳарлар ва саройларнинг фатҳи(дир)», деди. (Умар): «Сен нима дейсан, эй Ибн Аббос?» деди. У: «(Бу) — ажал (муддат); ёки Муҳаммад ﷺ учун келтирилган бир мисол(дир) — унга ў зининг ажали (вафоти) (яқинлиги) билдирилди», деди.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ كَانَ عُمَرُ يُدْخِلُنِي مَعَ أَشْيَاخِ بَدْرٍ، فَكَأَنَّ بَعْضَهُمْ وَجَدَ فِي نَفْسِهِ فَقَالَ لِمَ تُدْخِلُ هَذَا مَعَنَا وَلَنَا أَبْنَاءٌ مِثْلُهُ فَقَالَ عُمَرُ إِنَّهُ مِنْ حَيْثُ عَلِمْتُمْ‏.‏ فَدَعَا ذَاتَ يَوْمٍ ـ فَأَدْخَلَهُ مَعَهُمْ ـ فَمَا رُئِيتُ أَنَّهُ دَعَانِي يَوْمَئِذٍ إِلاَّ لِيُرِيَهُمْ‏.‏ قَالَ مَا تَقُولُونَ فِي قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى ‏[quran sura="110" aya_start="1" aya_end="1"]{‏إِذَا جَاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَالْفَتْحُ‏}‏ فَقَالَ بَعْضُهُمْ أُمِرْنَا نَحْمَدُ اللَّهَ وَنَسْتَغْفِرُهُ، إِذَا نُصِرْنَا وَفُتِحَ عَلَيْنَا‏.‏ وَسَكَتَ بَعْضُهُمْ فَلَمْ يَقُلْ شَيْئًا فَقَالَ لِي أَكَذَاكَ تَقُولُ يَا ابْنَ عَبَّاسٍ فَقُلْتُ لاَ‏.‏ قَالَ فَمَا تَقُولُ قُلْتُ هُوَ أَجَلُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَعْلَمَهُ لَهُ، قَالَ ‏[quran sura="110" aya_start="1" aya_end="1"]{‏إِذَا جَاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَالْفَتْحُ‏}‏ وَذَلِكَ عَلاَمَةُ أَجَلِكَ ‏[quran sura="110" aya_start="3" aya_end="3"]{‏فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَاسْتَغْفِرْهُ إِنَّهُ كَانَ تَوَّابًا‏}‏‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ مَا أَعْلَمُ مِنْهَا إِلاَّ مَا تَقُولُ‏.‏

(Saʼid ibn Jubayr, Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qildi:) Umar meni Badr (ahli) shayxlari (keksalari) bilan (birga oʻ z majlisiga) kiritar edi. Goʻyo ularning baʼzisi koʻ nglida (bundan norozilik) topdi va: «Nega buni biz bilan (birga) kiritasan — bizning (ham) uning kabi (yoshdagi) oʻgʻ illarimiz bor-ku?» dedi. Umar: «Albatta u — sizlar biladigan (oʻ sha bilimli) (kishi)dandir», dedi. Bir kuni u (Umar) (ularni) chaqirdi va meni (ham) ular bilan (birga) kiritdi; men oʻ sha kuni u meni — faqat ularga (mening bilimimni) koʻ rsatish uchun — chaqirgan deb oʻyladim. (Umar): «Alloh taoloning ‹Allohning yordami va fath (gʻ alaba) kelganida› (Nasr surasi, 1) degan soʻzi haqida nima deysizlar?» dedi. Ularning baʼzisi: «Biz — yordam berilib, bizga fath (gʻ alaba) berilganida — Allohga hamd aytishga va Undan magʻ firat soʻrashga buyurildik», dedi. Baʼzisi esa jim turdi, hech narsa demadi. (Umar) menga: «Sen ham shunday deysanmi, ey Ibn Abbos?» dedi. Men: «Yoʻq», dedim. U: «Bas, nima deysan?» dedi. Men: «(Bu) — Rasululloh ﷺning ajali (vafoti)dirki, Alloh unga buni bildirdi: ‹Allohning yordami va fath kelganida› — mana shu — sening ajaling alomatidir — ‹bas, Robbing(ning) hamdi bilan tasbeh ayt va Undan magʻ firat soʻra; albatta U — tavbalarni koʻ p qabul qiluvchidir› (Nasr surasi, 1, 3)», dedim. Umar: «Men undan — sen aytgan (gap)dan boshqani — bilmayman», dedi.(Саъид ибн Жубайр, Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилди:) Умар мени Бадр (аҳли) шайхлари (кексалари) билан (бирга ў з мажлисига) киритар эди. Гўё уларнинг баъзиси кў нглида (бундан норозилик) топди ва: «Нега буни биз билан (бирга) киритасан — бизнинг (ҳам) унинг каби (ёшдаги) ўғ илларимиз бор-ку?» деди. Умар: «Албатта у — сизлар биладиган (ў ша билимли) (киши)дандир», деди. Бир куни у (Умар) (уларни) чақирди ва мени (ҳам) улар билан (бирга) киритди; мен ў ша куни у мени — фақат уларга (менинг билимимни) кў рсатиш учун — чақирган деб ўйладим. (Умар): «Аллоҳ таолонинг ‹Аллоҳнинг ёрдами ва фатҳ (ғ алаба) келганида› (Наср сураси, 1) деган сўзи ҳақида нима дейсизлар?» деди. Уларнинг баъзиси: «Биз — ёрдам берилиб, бизга фатҳ (ғ алаба) берилганида — Аллоҳга ҳамд айтишга ва Ундан мағ фират сўрашга буюрилдик», деди. Баъзиси эса жим турди, ҳеч нарса демади. (Умар) менга: «Сен ҳам шундай дейсанми, эй Ибн Аббос?» деди. Мен: «Йўқ», дедим. У: «Бас, нима дейсан?» деди. Мен: «(Бу) — Расулуллоҳ ﷺнинг ажали (вафоти)дирки, Аллоҳ унга буни билдирди: ‹Аллоҳнинг ёрдами ва фатҳ келганида› — мана шу — сенинг ажалинг аломатидир — ‹бас, Роббинг(нинг) ҳамди билан тасбеҳ айт ва Ундан мағ фират сўра; албатта У — тавбаларни кў п қабул қилувчидир› (Наср сураси, 1, 3)», дедим. Умар: «Мен ундан — сен айтган (гап)дан бошқани — билмайман», деди.

حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ مُرَّةَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ لَمَّا نَزَلَتْ ‏[quran sura="26" aya_start="214" aya_end="214"]{‏وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الأَقْرَبِينَ‏}‏ وَرَهْطَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ، خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى صَعِدَ الصَّفَا فَهَتَفَ ‏"‏ يَا صَبَاحَاهْ ‏"‏‏.‏ فَقَالُوا مَنْ هَذَا، فَاجْتَمَعُوا إِلَيْهِ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَخْبَرْتُكُمْ أَنَّ خَيْلاً تَخْرُجُ مِنْ سَفْحِ هَذَا الْجَبَلِ أَكُنْتُمْ مُصَدِّقِيَّ ‏"‏‏.‏ قَالُوا مَا جَرَّبْنَا عَلَيْكَ كَذِبًا‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنِّي نَذِيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَىْ عَذَابٍ شَدِيدٍ ‏"‏‏.‏ قَالَ أَبُو لَهَبٍ تَبًّا لَكَ مَا جَمَعْتَنَا إِلاَّ لِهَذَا ثُمَّ قَامَ فَنَزَلَتْ ‏[quran sura="111" aya_start="1" aya_end="1"]{‏تَبَّتْ يَدَا أَبِي لَهَبٍ وَتَبَّ‏}‏ وَقَدْ تَبَّ هَكَذَا قَرَأَهَا الأَعْمَشُ يَوْمَئِذٍ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) ‹Va eng yaqin qarindoshlaringni ogohlantir› (Shuaro surasi, 214) — va ulardan ixlosli (toza) urugʻ ingni — (oyati) nozil boʻ lganida, Rasululloh ﷺ chiqib, Safo (tepaligi)ga koʻ tarildilar va: «Yo sabohah (Ey sahar xavfi)!» deb nido qildilar. (Odamlar): «Bu kim?» dedi va u zotning oldigʻa toʻplandi. U zot: «Aytinglar-chi, agar men sizlarga — bu togʻ ning etagidan bir (dushman) ot (qoʻ shini) chiqadi (deb) xabar bersam, meni tasdiqlar edingizmi?» dedilar. Ular: «Biz senda yolgʻon (gap) sinab koʻ rmadik (sen hech yolgʻon aytmagansan)», dedi. U zot: «Bas, men — qattiq azob oldida — sizlarga ogohlantiruvchiman», dedilar. Abu Lahab: «Senga halokat boʻ lsin! Bizni shuning uchungina toʻplading-a?» dedi, soʻng (oʻrnidan) turdi. Shunda ‹Abu Lahabning ikki qoʻ li halok boʻ ldi va oʻ zi (ham) halok boʻ ldi› (Masad surasi, 1) (oyati) nozil boʻ ldi — ‹va qad tabba (va albatta halok boʻ ldi)› — Aʼmash oʻ sha kuni uni mana shunday oʻqidi.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) ‹Ва энг яқин қариндошларингни огоҳлантир› (Шуаро сураси, 214) — ва улардан ихлосли (тоза) уруғ ингни — (ояти) нозил бў лганида, Расулуллоҳ ﷺ чиқиб, Сафо (тепалиги)га кў тарилдилар ва: «Ё сабоҳаҳ (Эй саҳар хавфи)!» деб нидо қилдилар. (Одамлар): «Бу ким?» деди ва у зотнинг олдиға тўпланди. У зот: «Айтинглар-чи, агар мен сизларга — бу тоғ нинг этагидан бир (душман) от (қў шини) чиқади (деб) хабар берсам, мени тасдиқлар эдингизми?» дедилар. Улар: «Биз сенда ёлғон (гап) синаб кў рмадик (сен ҳеч ёлғон айтмагансан)», деди. У зот: «Бас, мен — қаттиқ азоб олдида — сизларга огоҳлантирувчиман», дедилар. Абу Лаҳаб: «Сенга ҳалокат бў лсин! Бизни шунинг учунгина тўпладинг-а?» деди, сўнг (ўрнидан) турди. Шунда ‹Абу Лаҳабнинг икки қў ли ҳалок бў лди ва ў зи (ҳам) ҳалок бў лди› (Масад сураси, 1) (ояти) нозил бў лди — ‹ва қад табба (ва албатта ҳалок бў лди)› — Аъмаш ў ша куни уни мана шундай ўқиди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلاَمٍ، أَخْبَرَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم خَرَجَ إِلَى الْبَطْحَاءِ فَصَعِدَ إِلَى الْجَبَلِ فَنَادَى ‏"‏ يَا صَبَاحَاهْ ‏"‏‏.‏ فَاجْتَمَعَتْ إِلَيْهِ قُرَيْشٌ فَقَالَ ‏"‏ أَرَأَيْتُمْ إِنْ حَدَّثْتُكُمْ أَنَّ الْعَدُوَّ مُصَبِّحُكُمْ أَوْ مُمَسِّيكُمْ، أَكُنْتُمْ تُصَدِّقُونِي ‏"‏‏.‏ قَالُوا نَعَمْ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنِّي نَذِيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَىْ عَذَابٍ شَدِيدٍ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ أَبُو لَهَبٍ أَلِهَذَا جَمَعْتَنَا تَبًّا لَكَ‏.‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ‏[quran sura="111" aya_start="1" aya_end="1"]{‏تَبَّتْ يَدَا أَبِي لَهَبٍ‏}‏ إِلَى آخِرِهَا‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) rivoyat qildi)ki, Paygʻambar ﷺ Bathoga chiqib, togʻ ga koʻ tarildilar va: «Yo sabohah (Ey sahar xavfi)!» deb nido qildilar. Shunda Quraysh u zotning oldigʻa toʻplandi. U zot: «Aytinglar-chi, agar men sizlarga — dushman ertalab yoki kechqurun sizlarga (hujum bilan) keladi (deb) xabar bersam, meni tasdiqlar edingizmi?» dedilar. Ular: «Ha», dedi. U zot: «Bas, men — qattiq azob oldida — sizlarga ogohlantiruvchiman», dedilar. Abu Lahab: «Bizni shuning uchun toʻpladingmi? Senga halokat boʻ lsin!» dedi. Shunda Alloh azza va jalla ‹Abu Lahabning ikki qoʻ li halok boʻ ldi (va oʻ zi ham halok boʻ ldi)› (Masad surasi, 1) (oyatini) — oxirigacha — nozil qildi.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилди)ки, Пайғамбар ﷺ Батҳога чиқиб, тоғ га кў тарилдилар ва: «Ё сабоҳаҳ (Эй саҳар хавфи)!» деб нидо қилдилар. Шунда Қурайш у зотнинг олдиға тўпланди. У зот: «Айтинглар-чи, агар мен сизларга — душман эрталаб ёки кечқурун сизларга (ҳужум билан) келади (деб) хабар берсам, мени тасдиқлар эдингизми?» дедилар. Улар: «Ҳа», деди. У зот: «Бас, мен — қаттиқ азоб олдида — сизларга огоҳлантирувчиман», дедилар. Абу Лаҳаб: «Бизни шунинг учун тўпладингми? Сенга ҳалокат бў лсин!» деди. Шунда Аллоҳ азза ва жалла ‹Абу Лаҳабнинг икки қў ли ҳалок бў лди (ва ў зи ҳам ҳалок бў лди)› (Масад сураси, 1) (оятини) — охиригача — нозил қилди.

حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ مُرَّةَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ أَبُو لَهَبٍ تَبًّا لَكَ أَلِهَذَا جَمَعْتَنَا فَنَزَلَتْ ‏[quran sura="111" aya_start="1" aya_end="1"]{‏تَبَّتْ يَدَا أَبِي لَهَبٍ‏}‏‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Abu Lahab: «Senga halokat boʻ lsin! Bizni shuning uchun toʻpladingmi?» dedi. Shunda ‹Abu Lahabning ikki qoʻ li halok boʻ ldi (va oʻ zi ham halok boʻ ldi)› (Masad surasi, 1) (oyati) nozil boʻ ldi.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Абу Лаҳаб: «Сенга ҳалокат бў лсин! Бизни шунинг учун тўпладингми?» деди. Шунда ‹Абу Лаҳабнинг икки қў ли ҳалок бў лди (ва ў зи ҳам ҳалок бў лди)› (Масад сураси, 1) (ояти) нозил бў лди.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عُفَيْرٍ، قَالَ حَدَّثَنِي اللَّيْثُ، قَالَ حَدَّثَنِي عُقَيْلٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ حَدَّثَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ حَدَّثَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَقْرَأَنِي جِبْرِيلُ عَلَى حَرْفٍ فَرَاجَعْتُهُ، فَلَمْ أَزَلْ أَسْتَزِيدُهُ وَيَزِيدُنِي حَتَّى انْتَهَى إِلَى سَبْعَةِ أَحْرُفٍ ‏"‏‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) rivoyat qildi)ki, Rasululloh ﷺ: «Jibril menga (Qurʼonni) bir harfda oʻqitdi; men unga (qayta) murojaat qildim (koʻ proq soʻradim) va undan ziyoda (qiroat) soʻrashdan toʻ xtamadim, u esa menga ziyoda (berib) baveraverdi — to (qiroat) yetti harfga yetdi», dedilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилди)ки, Расулуллоҳ ﷺ: «Жибрил менга (Қуръонни) бир ҳарфда ўқитди; мен унга (қайта) мурожаат қилдим (кў проқ сўрадим) ва ундан зиёда (қироат) сўрашдан тў хтамадим, у эса менга зиёда (бериб) бавераверди — то (қироат) етти ҳарфга етди», дедилар.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ قَزَعَةَ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَجْوَدَ النَّاسِ بِالْخَيْرِ، وَأَجْوَدُ مَا يَكُونُ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ لأَنَّ جِبْرِيلَ كَانَ يَلْقَاهُ فِي كُلِّ لَيْلَةٍ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ حَتَّى يَنْسَلِخَ يَعْرِضُ عَلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْقُرْآنَ، فَإِذَا لَقِيَهُ جِبْرِيلُ كَانَ أَجْوَدَ بِالْخَيْرِ مِنَ الرِّيحِ الْمُرْسَلَةِ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Paygʻambar ﷺ — yaxshilik(ni ato qilishda) odamlarning eng saxiysi edilar; va eng saxiy boʻ lgan (paytlari) — Ramazon oyida(dir); chunki Jibril Ramazon oyida har kecha u zot bilan uchrashar — to (oy) tugaguncha — va Rasululloh ﷺ unga Qurʼonni arz qilar (eshittirar) edilar. Bas, Jibril u zot bilan uchrashganida, u zot yaxshilik(ni ato qilishda) — yuborilgan (esadigan) shamoldan ham saxiyroq boʻ lar edilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Пайғамбар ﷺ — яхшилик(ни ато қилишда) одамларнинг энг сахийси эдилар; ва энг сахий бў лган (пайтлари) — Рамазон ойида(дир); чунки Жибрил Рамазон ойида ҳар кеча у зот билан учрашар — то (ой) тугагунча — ва Расулуллоҳ ﷺ унга Қуръонни арз қилар (эшиттирар) эдилар. Бас, Жибрил у зот билан учрашганида, у зот яхшилик(ни ато қилишда) — юборилган (эсадиган) шамолдан ҳам сахийроқ бў лар эдилар.

حَدَّثَنَا صَدَقَةُ بْنُ الْفَضْلِ، أَخْبَرَنَا يَحْيَى، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ عُمَرُ أُبَىٌّ أَقْرَؤُنَا وَإِنَّا لَنَدَعُ مِنْ لَحَنِ أُبَىٍّ، وَأُبَىٌّ يَقُولُ أَخَذْتُهُ مِنْ فِي رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَلاَ أَتْرُكُهُ لِشَىْءٍ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى [quran sura="2" aya_start="106" aya_end="106"]‏{‏مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نَنْسَأْهَا نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا‏}‏

(Saʼid ibn Jubayr, Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qildi:) Umar: «Ubayy — bizning eng (yaxshi) qiroat qiluvchimiz; (lekin) biz Ubayyning baʼzi qiroatini tark qilamiz (qabul qilmaymiz). Ubayy esa: ‹Men uni Rasululloh ﷺning ogʻ zidan oldim; bas, uni hech narsa uchun tark qilmayman› deydi; holbuki Alloh taolo ‹Biz biror oyatni nasx qilsak (bekor qilsak) yoki uni unuttirsak, undan yaxshiroq yoki uning mislini keltiramiz› (Baqara surasi, 106) degan-ku», dedi.(Саъид ибн Жубайр, Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилди:) Умар: «Убайй — бизнинг энг (яхши) қироат қилувчимиз; (лекин) биз Убаййнинг баъзи қироатини тарк қиламиз (қабул қилмаймиз). Убайй эса: ‹Мен уни Расулуллоҳ ﷺнинг оғ зидан олдим; бас, уни ҳеч нарса учун тарк қилмайман› дейди; ҳолбуки Аллоҳ таоло ‹Биз бирор оятни насх қилсак (бекор қилсак) ёки уни унуттирсак, ундан яхшироқ ёки унинг мислини келтирамиз› (Бақара сураси, 106) деган-ку», деди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مُوسَى بْنِ أَبِي عَائِشَةَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ فِي قَوْلِهِ ‏[quran sura="75" aya_start="16" aya_end="16"]{‏لاَ تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ‏}‏ قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا نَزَلَ جِبْرِيلُ بِالْوَحْىِ وَكَانَ مِمَّا يُحَرِّكُ بِهِ لِسَانَهُ وَشَفَتَيْهِ فَيَشْتَدُّ عَلَيْهِ وَكَانَ يُعْرَفُ مِنْهُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ الآيَةَ الَّتِي فِي ‏[quran sura="75" aya_start="1" aya_end="1"]{‏لاَ أُقْسِمُ بِيَوْمِ الْقِيَامَةِ‏}‏ ‏[quran sura="75" aya_start="16" aya_end="18"]{‏لاَ تُحَرِّكْ بِهِ لِسَانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ * إِنَّ عَلَيْنَا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ * فَإِذَا قَرَأْنَاهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ‏}‏ فَإِذَا أَنْزَلْنَاهُ فَاسْتَمِعْ ‏[quran sura="75" aya_start="19" aya_end="19"]{‏ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنَا بَيَانَهُ‏}‏ قَالَ إِنَّ عَلَيْنَا أَنْ نُبَيِّنَهُ بِلِسَانِكَ‏.‏ قَالَ وَكَانَ إِذَا أَتَاهُ جِبْرِيلُ أَطْرَقَ، فَإِذَا ذَهَبَ قَرَأَهُ كَمَا وَعَدَهُ اللَّهُ‏.‏

(Saʼid ibn Jubayr, Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan — Uning ‹Uni (Qurʼonni) shoshilib (yodlab olish) uchun tilingni qimirlatma!› (Qiyoma surasi, 16) degan soʻzi haqida) rivoyat qildi: Rasululloh ﷺ — Jibril vahy bilan nozil boʻ lganida — uni (yodlashda shoshilib) tili va lablari bilan qimirlatar edilar; bu u zotga ogʻ ir kelar va u (holat) u zotdan bilinar edi. Shunda Alloh ‹La uqsimu bi-yavmil-qiyama (Qiyomat kuniga qasam)› (surasi)dagi oyatni — ‹Uni shoshilib (yodlab olish) uchun tilingni qimirlatma! Albatta uni toʻplash va (uni) oʻqitish Bizning zimmamizda(dir). Bas, Biz uni oʻqiganimizda, uning qiroatiga ergash› (Qiyoma surasi, 16-18) — nozil qildi — yaʼni: Biz uni nozil qilganimizda, (sen) quloq sol. ‹Soʻng, albatta uni bayon qilish Bizning zimmamizda(dir)› (Qiyoma surasi, 19) — (Ibn Abbos:) «(Yaʼni) uni sening tiling bilan bayon qilish Bizning zimmamizda», dedi. (Ibn Abbos:) Shu sababli u zot — Jibril kelganida — (jim) bosh egar (quloq solar) edilar; u (Jibril) ketgach esa, Alloh unga vaʼda qilgandek uni oʻqir edilar.(Саъид ибн Жубайр, Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан — Унинг ‹Уни (Қуръонни) шошилиб (ёдлаб олиш) учун тилингни қимирлатма!› (Қиёма сураси, 16) деган сўзи ҳақида) ривоят қилди: Расулуллоҳ ﷺ — Жибрил ваҳй билан нозил бў лганида — уни (ёдлашда шошилиб) тили ва лаблари билан қимирлатар эдилар; бу у зотга оғ ир келар ва у (ҳолат) у зотдан билинар эди. Шунда Аллоҳ ‹Ла уқсиму би-явмил-қияма (Қиёмат кунига қасам)› (сураси)даги оятни — ‹Уни шошилиб (ёдлаб олиш) учун тилингни қимирлатма! Албатта уни тўплаш ва (уни) ўқитиш Бизнинг зиммамизда(дир). Бас, Биз уни ўқиганимизда, унинг қироатига эргаш› (Қиёма сураси, 16-18) — нозил қилди — яъни: Биз уни нозил қилганимизда, (сен) қулоқ сол. ‹Сўнг, албатта уни баён қилиш Бизнинг зиммамизда(дир)› (Қиёма сураси, 19) — (Ибн Аббос:) «(Яъни) уни сенинг тилинг билан баён қилиш Бизнинг зиммамизда», деди. (Ибн Аббос:) Шу сабабли у зот — Жибрил келганида — (жим) бош эгар (қулоқ солар) эдилар; у (Жибрил) кетгач эса, Аллоҳ унга ваъда қилгандек уни ўқир эдилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ جَابِرِ بْنِ زَيْدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قِيلَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَلاَ تَزَوَّجُ ابْنَةَ حَمْزَةَ قَالَ ‏"‏ إِنَّهَا ابْنَةُ أَخِي مِنَ الرَّضَاعَةِ ‏"‏‏.‏ وَقَالَ بِشْرُ بْنُ عُمَرَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ سَمِعْتُ قَتَادَةَ سَمِعْتُ جَابِرَ بْنَ زَيْدٍ مِثْلَهُ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Paygʻambar ﷺga: «Hamzaning qiziga uylanmaysizmi?» deyildi. U zot: «Albatta u — mening sut (emizish)dan (boʻ lgan) birodarimning qizidir», dedilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Пайғамбар ﷺга: «Ҳамзанинг қизига уйланмайсизми?» дейилди. У зот: «Албатта у — менинг сут (эмизиш)дан (бў лган) биродаримнинг қизидир», дедилар.

حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، أَخْبَرَنَا ابْنُ عُيَيْنَةَ، أَخْبَرَنَا عَمْرٌو، حَدَّثَنَا جَابِرُ بْنُ زَيْدٍ، قَالَ أَنْبَأَنَا ابْنُ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ تَزَوَّجَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَهْوَ مُحْرِمٌ‏.‏

(Jobir ibn Zayd aytdi:) Bizga Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) xabar berdi: Paygʻambar ﷺ — oʻ zlari muhrim (ihromda) boʻ lgan holda — (Maymunaga) uylandilar.(Жобир ибн Зайд айтди:) Бизга Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) хабар берди: Пайғамбар ﷺ — ў злари муҳрим (иҳромда) бў лган ҳолда — (Маймунага) уйландилар.

وَقَالَ لِي طَلْقٌ حَدَّثَنَا زَائِدَةُ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، ‏{‏فِيمَا عَرَّضْتُمْ‏}‏ يَقُولُ إِنِّي أُرِيدُ التَّزْوِيجَ، وَلَوَدِدْتُ أَنَّهُ تَيَسَّرَ لِي امْرَأَةٌ صَالِحَةٌ‏.‏ وَقَالَ الْقَاسِمُ يَقُولُ إِنَّكِ عَلَىَّ كَرِيمَةٌ، وَإِنِّي فِيكِ لَرَاغِبٌ، وَإِنَّ اللَّهَ لَسَائِقٌ إِلَيْكِ خَيْرًا‏.‏ أَوْ نَحْوَ هَذَا‏.‏ وَقَالَ عَطَاءٌ يُعَرِّضُ وَلاَ يَبُوحُ يَقُولُ إِنَّ لِي حَاجَةً وَأَبْشِرِي، وَأَنْتِ بِحَمْدِ اللَّهِ نَافِقَةٌ‏.‏ وَتَقُولُ هِيَ قَدْ أَسْمَعُ مَا تَقُولُ‏.‏ وَلاَ تَعِدُ شَيْئًا وَلاَ يُوَاعِدُ وَلِيُّهَا بِغَيْرِ عِلْمِهَا، وَإِنْ وَاعَدَتْ رَجُلاً فِي عِدَّتِهَا ثُمَّ نَكَحَهَا بَعْدُ لَمْ يُفَرَّقْ بَيْنَهُمَا‏.‏ وَقَالَ الْحَسَنُ ‏{‏لاَ تُوَاعِدُوهُنَّ سِرًّا‏}‏ الزِّنَا‏.‏ وَيُذْكَرُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏{‏الْكِتَابُ أَجَلَهُ‏}‏ تَنْقَضِي الْعِدَّةُ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) — ‹...(idda ichidagi ayollarga) ishora bilan bildirgan (sovchilik)ingizda (gunoh yoʻq)› (Baqara surasi, 235) (haqida)) aytdi: «(Kishi shunday) deydi: ‹Men uylanishni istayman; va menga bir soliha ayol muyassar boʻ lishini juda yoqtirar edim›». Qosim aytdi: «(Kishi shunday) deydi: ‹Sen menga oʻ ta hurmatli(san); men senga ragʻ batli(man); va albatta Alloh senga yaxshilik haydab keluvchidir› — yoki shunga oʻ xshash (gap)ni». Ato aytdi: «(Kishi) ishora qiladi, (lekin oshkora) aytmaydi; (shunday) deydi: ‹Mening (bir) hojatim bor; suyunchli boʻ l; sen — Allohning neʼmati bilan — (eʼtiborga) molik (qadrli)san›. U (ayol) esa: ‹Men sen aytayotgan (narsa)ni eshityapman› deydi va biror (narsa)ni vaʼda qilmaydi. Uning valiysi (ham) uning bilimi(rozi)ligisiz (sovchiga biror narsa) vaʼda qilmaydi. Agar (ayol) oʻ z iddasi ichida bir kishiga (yashirin) vaʼda berib, soʻng (idda tugagach) unga nikohlansa, ikkovi orasida ajratilmaydi». Hasan (Basriy): «‹Ularga yashirin (tarzda) vaʼda qilmanglar› (Baqara surasi, 235) — (yaʼni) zino(ga vaʼda qilmanglar)» dedi. Ibn Abbosdan — ‹...kitob (idda) oʻ z muddatiga yetguncha...› (Baqara surasi, 235) — (yaʼni) idda tugaguncha — (deb) zikr qilinadi.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) — ‹...(идда ичидаги аёлларга) ишора билан билдирган (совчилик)ингизда (гуноҳ йўқ)› (Бақара сураси, 235) (ҳақида)) айтди: «(Киши шундай) дейди: ‹Мен уйланишни истайман; ва менга бир солиҳа аёл муяссар бў лишини жуда ёқтирар эдим›». Қосим айтди: «(Киши шундай) дейди: ‹Сен менга ў та ҳурматли(сан); мен сенга рағ батли(ман); ва албатта Аллоҳ сенга яхшилик ҳайдаб келувчидир› — ёки шунга ў хшаш (гап)ни». Ато айтди: «(Киши) ишора қилади, (лекин ошкора) айтмайди; (шундай) дейди: ‹Менинг (бир) ҳожатим бор; суюнчли бў л; сен — Аллоҳнинг неъмати билан — (эътиборга) молик (қадрли)сан›. У (аёл) эса: ‹Мен сен айтаётган (нарса)ни эшитяпман› дейди ва бирор (нарса)ни ваъда қилмайди. Унинг валийси (ҳам) унинг билими(рози)лигисиз (совчига бирор нарса) ваъда қилмайди. Агар (аёл) ў з иддаси ичида бир кишига (яширин) ваъда бериб, сўнг (идда тугагач) унга никоҳланса, иккови орасида ажратилмайди». Ҳасан (Басрий): «‹Уларга яширин (тарзда) ваъда қилманглар› (Бақара сураси, 235) — (яъни) зино(га ваъда қилманглар)» деди. Ибн Аббосдан — ‹...китоб (идда) ў з муддатига етгунча...› (Бақара сураси, 235) — (яъни) идда тугагунча — (деб) зикр қилинади.

حَدَّثَنَا سَعْدُ بْنُ حَفْصٍ، حَدَّثَنَا شَيْبَانُ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ سَالِمِ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ، عَنْ كُرَيْبٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَمَا لَوْ أَنَّ أَحَدَهُمْ يَقُولُ حِينَ يَأْتِي أَهْلَهُ بِاسْمِ اللَّهِ، اللَّهُمَّ جَنِّبْنِي الشَّيْطَانَ، وَجَنِّبِ الشَّيْطَانَ مَا رَزَقْتَنَا، ثُمَّ قُدِّرَ بَيْنَهُمَا فِي ذَلِكَ، أَوْ قُضِيَ وَلَدٌ، لَمْ يَضُرَّهُ شَيْطَانٌ أَبَدًا ‏"‏‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Paygʻambar ﷺ: «Agar ulardan biri — oʻ z ahliga (xotiniga) yaqinlashgan paytda — ‹Bismillah; Allohim, meni shaytondan yiroq qil va Sen bizga rizq (bola) qilgan (narsa)ni shaytondan yiroq qil› desa, soʻng ikkovi orasida (shu yaqinlikda) bir (bola) taqdir qilinsa (yoki bola nasib etilsa), unga aslo shayton zarar yetkazolmaydi», dedilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Пайғамбар ﷺ: «Агар улардан бири — ў з аҳлига (хотинига) яқинлашган пайтда — ‹Бисмиллаҳ; Аллоҳим, мени шайтондан йироқ қил ва Сен бизга ризқ (бола) қилган (нарса)ни шайтондан йироқ қил› деса, сўнг иккови орасида (шу яқинликда) бир (бола) тақдир қилинса (ёки бола насиб этилса), унга асло шайтон зарар етказолмайди», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي ثَوْرٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ لَمْ أَزَلْ حَرِيصًا أَنْ أَسْأَلَ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ عَنِ الْمَرْأَتَيْنِ مِنْ أَزْوَاجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم اللَّتَيْنِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى ‏[quran sura="66" aya_start="4" aya_end="4"]{‏إِنْ تَتُوبَا إِلَى اللَّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُمَا‏}‏ حَتَّى حَجَّ وَحَجَجْتُ مَعَهُ، وَعَدَلَ وَعَدَلْتُ مَعَهُ بِإِدَاوَةٍ، فَتَبَرَّزَ، ثُمَّ جَاءَ فَسَكَبْتُ عَلَى يَدَيْهِ مِنْهَا فَتَوَضَّأَ فَقُلْتُ لَهُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ مَنِ الْمَرْأَتَانِ مِنْ أَزْوَاجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم اللَّتَانِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى ‏[quran sura="66" aya_start="4" aya_end="4"]{‏إِنْ تَتُوبَا إِلَى اللَّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُمَا‏}‏ قَالَ وَاعَجَبًا لَكَ يَا ابْنَ عَبَّاسٍ، هُمَا عَائِشَةُ وَحَفْصَةُ‏.‏ ثُمَّ اسْتَقْبَلَ عُمَرُ الْحَدِيثَ يَسُوقُهُ قَالَ كُنْتُ أَنَا وَجَارٌ لِي مِنَ الأَنْصَارِ فِي بَنِي أُمَيَّةَ بْنِ زَيْدٍ، وَهُمْ مِنْ عَوَالِي الْمَدِينَةِ، وَكُنَّا نَتَنَاوَبُ النُّزُولَ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَيَنْزِلُ يَوْمًا وَأَنْزِلُ يَوْمًا، فَإِذَا نَزَلْتُ جِئْتُهُ بِمَا حَدَثَ مِنْ خَبَرِ ذَلِكَ الْيَوْمِ مِنَ الْوَحْىِ أَوْ غَيْرِهِ، وَإِذَا نَزَلَ فَعَلَ مِثْلَ ذَلِكَ، وَكُنَّا مَعْشَرَ قُرَيْشٍ نَغْلِبُ النِّسَاءَ، فَلَمَّا قَدِمْنَا عَلَى الأَنْصَارِ إِذَا قَوْمٌ تَغْلِبُهُمْ نِسَاؤُهُمْ، فَطَفِقَ نِسَاؤُنَا يَأْخُذْنَ مِنْ أَدَبِ نِسَاءِ الأَنْصَارِ، فَصَخِبْتُ عَلَى امْرَأَتِي فَرَاجَعَتْنِي فَأَنْكَرْتُ أَنْ تُرَاجِعَنِي قَالَتْ وَلِمَ تُنْكِرُ أَنْ أُرَاجِعَكَ فَوَاللَّهِ إِنَّ أَزْوَاجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم لَيُرَاجِعْنَهُ، وَإِنَّ إِحْدَاهُنَّ لَتَهْجُرُهُ الْيَوْمَ حَتَّى اللَّيْلِ‏.‏ فَأَفْزَعَنِي ذَلِكَ وَقُلْتُ لَهَا وَقَدْ خَابَ مَنْ فَعَلَ ذَلِكَ مِنْهُنَّ‏.‏ ثُمَّ جَمَعْتُ عَلَىَّ ثِيَابِي فَنَزَلْتُ فَدَخَلْتُ عَلَى حَفْصَةَ فَقُلْتُ لَهَا أَىْ حَفْصَةُ أَتُغَاضِبُ إِحْدَاكُنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم الْيَوْمَ حَتَّى اللَّيْلِ قَالَتْ نَعَمْ‏.‏ فَقُلْتُ قَدْ خِبْتِ وَخَسِرْتِ، أَفَتَأْمَنِينَ أَنْ يَغْضَبَ اللَّهُ لِغَضَبِ رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم فَتَهْلِكِي لاَ تَسْتَكْثِرِي النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَلاَ تُرَاجِعِيهِ فِي شَىْءٍ، وَلاَ تَهْجُرِيهِ، وَسَلِينِي مَا بَدَا لَكِ، وَلاَ يَغُرَّنَّكِ أَنْ كَانَتْ جَارَتُكِ أَوْضَأَ مِنْكِ، وَأَحَبَّ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ـ يُرِيدُ عَائِشَةَ ـ قَالَ عُمَرُ وَكُنَّا قَدْ تَحَدَّثْنَا أَنَّ غَسَّانَ تُنْعِلُ الْخَيْلَ لِغَزْوِنَا، فَنَزَلَ صَاحِبِي الأَنْصَارِيُّ يَوْمَ نَوْبَتِهِ، فَرَجَعَ إِلَيْنَا عِشَاءً فَضَرَبَ بَابِي ضَرْبًا شَدِيدًا وَقَالَ أَثَمَّ هُوَ فَفَزِعْتُ فَخَرَجْتُ إِلَيْهِ، فَقَالَ قَدْ حَدَثَ الْيَوْمَ أَمْرٌ عَظِيمٌ‏.‏ قُلْتُ مَا هُوَ، أَجَاءَ غَسَّانُ قَالَ لاَ بَلْ أَعْظَمُ مِنْ ذَلِكَ وَأَهْوَلُ، طَلَّقَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم نِسَاءَهُ‏.‏ فَقُلْتُ خَابَتْ حَفْصَةُ وَخَسِرَتْ، قَدْ كُنْتُ أَظُنُّ هَذَا يُوشِكُ أَنْ يَكُونَ، فَجَمَعْتُ عَلَىَّ ثِيَابِي فَصَلَّيْتُ صَلاَةَ الْفَجْرِ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَدَخَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مَشْرُبَةً لَهُ، فَاعْتَزَلَ فِيهَا، وَدَخَلْتُ عَلَى حَفْصَةَ فَإِذَا هِيَ تَبْكِي فَقُلْتُ مَا يُبْكِيكِ أَلَمْ أَكُنْ حَذَّرْتُكِ هَذَا أَطَلَّقَكُنَّ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ لاَ أَدْرِي هَا هُوَ ذَا مُعْتَزِلٌ فِي الْمَشْرُبَةِ‏.‏ فَخَرَجْتُ فَجِئْتُ إِلَى الْمِنْبَرِ فَإِذَا حَوْلَهُ رَهْطٌ يَبْكِي بَعْضُهُمْ، فَجَلَسْتُ مَعَهُمْ قَلِيلاً ثُمَّ غَلَبَنِي مَا أَجِدُ، فَجِئْتُ الْمَشْرُبَةَ الَّتِي فِيهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ لِغُلاَمٍ لَهُ أَسْوَدَ اسْتَأْذِنْ لِعُمَرَ‏.‏ فَدَخَلَ الْغُلاَمُ فَكَلَّمَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ رَجَعَ فَقَالَ كَلَّمْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَذَكَرْتُكَ لَهُ، فَصَمَتَ‏.‏ فَانْصَرَفْتُ حَتَّى جَلَسْتُ مَعَ الرَّهْطِ الَّذِينَ عِنْدَ الْمِنْبَرِ، ثُمَّ غَلَبَنِي مَا أَجِدُ فَجِئْتُ فَقُلْتُ لِلْغُلاَمِ اسْتَأْذِنْ لِعُمَرَ‏.‏ فَدَخَلَ ثُمَّ رَجَعَ فَقَالَ قَدْ ذَكَرْتُكَ لَهُ فَصَمَتَ‏.‏ فَرَجَعْتُ فَجَلَسْتُ مَعَ الرَّهْطِ الَّذِينَ عِنْدَ الْمِنْبَرِ، ثُمَّ غَلَبَنِي مَا أَجِدُ فَجِئْتُ الْغُلاَمَ فَقُلْتُ اسْتَأْذِنْ لِعُمَرَ‏.‏ فَدَخَلَ ثُمَّ رَجَعَ إِلَىَّ فَقَالَ قَدْ ذَكَرْتُكَ لَهُ فَصَمَتَ‏.‏ فَلَمَّا وَلَّيْتُ مُنْصَرِفًا ـ قَالَ ـ إِذَا الْغُلاَمُ يَدْعُونِي فَقَالَ قَدْ أَذِنَ لَكَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَدَخَلْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَإِذَا هُوَ مُضْطَجِعٌ عَلَى رِمَالِ حَصِيرٍ، لَيْسَ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُ فِرَاشٌ، قَدْ أَثَّرَ الرِّمَالُ بِجَنْبِهِ مُتَّكِئًا عَلَى وِسَادَةٍ مِنْ أَدَمٍ حَشْوُهَا لِيفٌ، فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ ثُمَّ قُلْتُ وَأَنَا قَائِمٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَطَلَّقْتَ نِسَاءَكَ‏.‏ فَرَفَعَ إِلَىَّ بَصَرَهُ فَقَالَ ‏"‏ لاَ ‏"‏‏.‏ فَقُلْتُ اللَّهُ أَكْبَرُ‏.‏ ثُمَّ قُلْتُ وَأَنَا قَائِمٌ أَسْتَأْنِسُ يَا رَسُولَ اللَّهِ لَوْ رَأَيْتَنِي، وَكُنَّا مَعْشَرَ قُرَيْشٍ نَغْلِبُ النِّسَاءَ فَلَمَّا قَدِمْنَا الْمَدِينَةَ إِذَا قَوْمٌ تَغْلِبُهُمْ نِسَاؤُهُمْ، فَتَبَسَّمَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ لَوْ رَأَيْتَنِي وَدَخَلْتُ عَلَى حَفْصَةَ فَقُلْتُ لَهَا لاَ يَغُرَّنَّكِ أَنْ كَانَتْ جَارَتُكِ أَوْضَأَ مِنْكِ وَأَحَبَّ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم يُرِيدُ عَائِشَةَ فَتَبَسَّمَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم تَبَسُّمَةً أُخْرَى، فَجَلَسْتُ حِينَ رَأَيْتُهُ تَبَسَّمَ، فَرَفَعْتُ بَصَرِي فِي بَيْتِهِ، فَوَاللَّهِ مَا رَأَيْتُ فِي بَيْتِهِ شَيْئًا يَرُدُّ الْبَصَرَ غَيْرَ أَهَبَةٍ ثَلاَثَةٍ، فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ ادْعُ اللَّهَ فَلْيُوَسِّعْ عَلَى أُمَّتِكَ، فَإِنَّ فَارِسًا وَالرُّومَ قَدْ وُسِّعَ عَلَيْهِمْ، وَأُعْطُوا الدُّنْيَا وَهُمْ لاَ يَعْبُدُونَ اللَّهَ‏.‏ فَجَلَسَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَكَانَ مُتَّكِئًا‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ أَوَفِي هَذَا أَنْتَ يَا ابْنَ الْخَطَّابِ، إِنَّ أُولَئِكَ قَوْمٌ عُجِّلُوا طَيِّبَاتِهِمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ‏"‏‏.‏ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ اسْتَغْفِرْ لِي‏.‏ فَاعْتَزَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم نِسَاءَهُ مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ الْحَدِيثِ حِينَ أَفْشَتْهُ حَفْصَةُ إِلَى عَائِشَةَ تِسْعًا وَعِشْرِينَ لَيْلَةً وَكَانَ قَالَ ‏"‏ مَا أَنَا بِدَاخِلٍ عَلَيْهِنَّ شَهْرًا ‏"‏‏.‏ مِنْ شِدَّةِ مَوْجِدَتِهِ عَلَيْهِنَّ حِينَ عَاتَبَهُ اللَّهُ، فَلَمَّا مَضَتْ تِسْعٌ وَعِشْرُونَ لَيْلَةً دَخَلَ عَلَى عَائِشَةَ فَبَدَأَ بِهَا فَقَالَتْ لَهُ عَائِشَةُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّكَ كُنْتَ قَدْ أَقْسَمْتَ أَنْ لاَ تَدْخُلَ عَلَيْنَا شَهْرًا، وَإِنَّمَا أَصْبَحْتَ مِنْ تِسْعٍ وَعِشْرِينَ لَيْلَةً أَعُدُّهَا عَدًّا‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ الشَّهْرُ تِسْعٌ وَعِشْرُونَ ‏"‏‏.‏ فَكَانَ ذَلِكَ الشَّهْرُ تِسْعًا وَعِشْرِينَ لَيْلَةً‏.‏ قَالَتْ عَائِشَةُ ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى آيَةَ التَّخَيُّرِ فَبَدَأَ بِي أَوَّلَ امْرَأَةٍ مِنْ نِسَائِهِ فَاخْتَرْتُهُ، ثُمَّ خَيَّرَ نِسَاءَهُ كُلَّهُنَّ فَقُلْنَ مِثْلَ مَا قَالَتْ عَائِشَةُ‏.‏

(Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Men Umar ibnul-Xattobdan — Paygʻambar ﷺning zavjalaridan, Alloh taolo ‹Agar ikkovingiz Allohga tavba qilsangiz (yaxshi); chunki ikkovingizning qalbingiz (haqdan) ogʻ ishgan edi...› (Tahrim surasi, 4) degan oʻ sha ikki ayol (kimligi) haqida soʻrashga — doimo qiziqib (intilib) yurar edim — to u (Umar) haj qilgunga, men ham u bilan haj qilgunga qadar. (Yoʻ lda) u (yoʻ ldan) bir chetga burildi, men ham u bilan (suvli) idish (idova) koʻ tarib burildim. U hojatini chiqardi, soʻng keldi; men uning qoʻ liga (suv) quydim, u tahorat oldi. Men unga: «Ey amirul-moʼminin, Paygʻambar ﷺning zavjalaridan — Alloh taolo ‹Agar ikkovingiz Allohga tavba qilsangiz...› (Tahrim surasi, 4) degan — oʻ sha ikki ayol kim?» dedim. U: «Senga qoyil qoldim (ajab), ey Ibn Abbos! Ular — Oisha va Hafsa(dir)», dedi. Soʻng Umar hadisni (boshidan) boshlab soʻzla boshladi. U: «Men va Umayya ibn Zaydning (qabilasi) — Madinaning yuqori (chekka) joylaridan boʻ lgan Bani Umayya ibn Zaydda — bir ansoriy qoʻ shnim (bor) edik. Biz Paygʻambar ﷺning huzuriga (kelishda) navbatma-navbat (borib) turar edik: u bir kun borar, men bir kun borar edim. Men borgan paytimda, oʻ sha kungi vahy yoki boshqa (xabardan) sodir boʻ lgan (yangilikni) unga (qoʻ shnimga) keltirar (aytar) edim; u borgan paytida (ham) shunday qilar edi. Biz quraysh jamoasi — ayollarimizdan ustun (gʻ olib) edik. Ansorlarning oldigʻa (Madinaga) kelganimizda, birdan (koʻ rdik:) ayollari ularni (erlarini) yengadigan bir qavm (ekan). Bizning ayollarimiz ham ansor ayollarining odat (xulq)idan ola boshladi. Men (bir kun) xotinimga baqirdim (jahl qildim); u menga (eʼtiroz qilib) javob qaytardi; men uning menga javob qaytarishini yoqtirmadim. U: ‹Senga javob qaytarganimni nega yoqtirmaysan? Allohga qasamki, Paygʻambar ﷺning zavjalari (ham) u zotga (eʼtiroz qilib) javob qaytaradi; hatto ulardan biri u zotni — kunduzdan kechgacha — tark (xafalik bilan suhbatsiz) qoldiradi› dedi. Bu meni vahimaga soldi va men unga: ‹Ulardan kim shunday qilgan boʻ lsa, u ziyon koʻ rdi (noumid boʻ ldi)› dedim. Soʻng kiyimlarimni (egnimga) yigʻ dim (kiydim) va (Madinaga) tushib, Hafsaning oldigʻa kirdim. Unga: ‹Ey Hafsa, sizlardan biringiz Paygʻambar ﷺni — kunduzdan kechgacha — gʻ azablantiradimi?› dedim. U: ‹Ha› dedi. Men: ‹Sen ziyon koʻ rding, noumid boʻ lding! Allohning — oʻ z Rasuli ﷺning gʻ azabi (sababi) bilan — gʻ azablanishidan va (shu sababli) halok boʻ lishingdan omondamisan? Paygʻambar ﷺdan koʻ p (narsa) talab qilma, hech narsada unga (eʼtiroz qilib) javob qaytarma, uni tark (suhbatsiz) qoldirma; mendan oʻ zingga koʻ ringan (kerakli) narsani soʻra; qoʻ shning (kundoshing) sendan goʻzalroq va Paygʻambar ﷺga sevimliroq boʻ lgani seni aldab qoʻ ymasin› dedim — Oishani nazarda tutar edi.» (Umar dedi:) «Biz — Gʻ asson (qabilasi) bizga (qarshi) gʻ azot (jang) qilish uchun otlarni (taqalab) naʼllayotgani haqida — gaplashgan edik. Ansoriy sheriklim oʻ z navbati kuni (Paygʻambar ﷺ huzuriga) bordi, soʻng bizning oldimizga xufton paytida qaytib keldi va eshigimni qattiq taqillatdi hamda: ‹U (Umar) shu yerdami?› dedi. Men vahimaga tushib, uning oldigʻa chiqdim. U: ‹Bugun katta (dahshatli) bir ish sodir boʻ ldi› dedi. Men: ‹Nima u? Gʻ asson keldimi?› dedim. U: ‹Yoʻq, balki bundan ham kattaroq va dahshatliroq: Paygʻambar ﷺ oʻ z zavjalarini taloq qildi!› dedi. Men: ‹Hafsa ziyon koʻ rdi, noumid boʻ ldi! Men buning yaqinda (sodir) boʻ lishi mumkinligini gumon qilar edim› dedim. Soʻng kiyimlarimni yigʻ dim (kiydim) va bomdod namozini Paygʻambar ﷺ bilan oʻqidim. Paygʻambar ﷺ oʻ z (yuqori) xonasiga (mashruba) kirib, unda (yolgʻ iz) chetlandi (iʼtizolga kirdi). Men Hafsaning oldigʻa kirdim — birdan u yigʻ layotgan edi. Men: ‹Nima yigʻ latyapti seni? Men seni bundan ogohlantirmaganmidim? Paygʻambar ﷺ sizlarni taloq qildimi?› dedim. U: ‹Bilmayman; mana u — (yuqori) xonada (yolgʻ iz) chetlangan› dedi.» (Umar dedi:) «Men chiqib, minbarning oldigʻa keldim — birdan uning atrofida bir guruh (odam boʻ lib), baʼzisi yigʻ layotgan edi. Men ular bilan biroz oʻ tirdim, soʻng menga (yetgan) gʻ am (iztirob) meni yengdi; (shunda) Paygʻambar ﷺ ichida boʻ lgan (yuqori) xonaga keldim va u zotning qora gʻ ulomiga (xizmatkoriga): ‹Umar uchun (kirishga) izn soʻra› dedim. Gʻ ulom (ichkari) kirib, Paygʻambar ﷺga (gapni) aytdi, soʻng qaytib keldi va: ‹Men Paygʻambar ﷺga aytdim va seni (u zotga) zikr qildim; u zot sukut qildi› dedi. Men qaytib, minbar oldidagi guruh bilan oʻ tirdim; soʻng menga (yetgan) gʻ am meni yengdi; (shunda) men (yana) kelib, gʻ ulomga: ‹Umar uchun izn soʻra› dedim. U kirdi, soʻng qaytib: ‹Men seni unga zikr qildim, u zot sukut qildi› dedi. Men qaytib, minbar oldidagi guruh bilan oʻ tirdim; soʻng menga (yetgan) gʻ am meni yengdi; (shunda) men gʻ ulomga kelib: ‹Umar uchun izn soʻra› dedim. U kirdi, soʻng menga qaytib: ‹Men seni unga zikr qildim, u zot sukut qildi› dedi. Men (orqaga) burilib ketayotganimda — birdan gʻ ulom meni chaqirib: ‹Paygʻambar ﷺ senga izn berdilar› dedi.» (Umar dedi:) «Men Rasululloh ﷺning oldigʻa kirdim — birdan u zot boʻ ra (xasir) toʻ shamasi ustida yotgan edi; u zot bilan u (boʻ ra) orasida (boshqa) toʻ shak yoʻq edi; boʻ ra u zotning yon (boʻ ksi)da iz (qoldirgan) edi; u zot ichiga xurmo poʻ stlogʻ i (lif) toʻ ldirilgan charm yostiqqa suyangan edi. Men u zotga salom berdim, soʻng — tik turgan holda — ‹Ey Allohning Rasuli, sen zavjalaringni taloq qildingmi?› dedim. U zot nazarlarini menga koʻ tarib: ‹Yoʻq› dedilar. Men: ‹Allohu akbar!› dedim. Soʻng — tik turgan holda, (gapni) yumshatib (ochiqlashib) — ‹Ey Allohning Rasuli, meni koʻ rganingda edi (qiziq boʻ lar edi): biz quraysh jamoasi ayollarimizdan ustun edik; Madinaga kelganimizda esa, birdan ayollari ularni yengadigan bir qavm (boʻ ldi)› dedim. Paygʻambar ﷺ tabassum qildilar. Soʻng men: ‹Ey Allohning Rasuli, meni koʻ rganingda edi — men Hafsaning oldigʻa kirib, unga: ‹Qoʻ shning (kundoshing) sendan goʻzalroq va Paygʻambar ﷺga sevimliroq boʻ lgani seni aldab qoʻ ymasin› dedim› — Oishani nazarda tutar edi — dedim. Paygʻambar ﷺ yana bir bor tabassum qildilar. Men u zotni tabassum qilganlarini koʻ rganimda oʻ tirdim, soʻng nazarimni u zotning uyiga koʻ tardim (aylantirdim). Allohga qasamki, men u zotning uyida — koʻ zni qaytaradigan (eʼtibor tortadigan) — uchta oshlangan teridan boshqa hech narsa koʻ rmadim. Men: ‹Ey Allohning Rasuli, Allohga duo qil — ummatingga (rizqni) keng qilsin; chunki Fors va Rumga keng (rizq) berilgan, ularga dunyo berilgan — holbuki ular Allohga ibodat qilmaydi› dedim. Paygʻambar ﷺ — suyangan holda edilar — (tik) oʻ tirib oldilar va: ‹Sen shu (fikr)damisan, ey Ibnul-Xattob? Ular — pok (lazzat)lari dunyo hayotidayoq (tezda) berilgan bir qavmdir› dedilar. Men: ‹Ey Allohning Rasuli, men uchun (Allohdan) magʻ firat soʻra› dedim.» Paygʻambar ﷺ — Hafsa (sirni) Oishaga oshkor qilgan oʻ sha hadis (voqea) sababli — zavjalaridan yigirma toʻ qqiz kecha chetlandilar (iʼtizolga kirdilar); va u zot — Alloh ularni (er-xotin masalasida) itob qilgan paytda — ularga (boʻ lgan) qattiq ranjishlari sababli: ‹Men ularning oldigʻa bir oy (davomida) kirmayman› degan edilar. Yigirma toʻ qqiz kecha oʻ tgach, u zot Oishaning oldigʻa kirdilar va undan boshladilar. Oisha u zotga: ‹Ey Allohning Rasuli, sen bizning oldimizga bir oy kirmaslikka qasam ichgan eding; (holbuki) men sanab kelgan yigirma toʻ qqiz kechadan (keyin) tongni qarshilading (yaʼni 29 kun oʻ tdi)› dedi. U zot: ‹Oy — (baʼzan) yigirma toʻ qqiz (kun)dir› dedilar. Oʻ sha oy yigirma toʻ qqiz kecha (chiqdi). Oisha aytdi: «Soʻng Alloh taolo taxyir (tanlov) oyatini nozil qildi; u zot — zavjalaridan birinchi ayol (sifatida) — mendan boshladilar; men u zotni (Alloh va Rasulini) tanladim. Soʻng u zot barcha zavjalarini (shu tanlovga) qoʻ ydilar (ixtiyor berdilar); ular (ham) Oisha aytgandek (gap)ni aytdi.»(Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Мен Умар ибнул-Хаттобдан — Пайғамбар ﷺнинг завжаларидан, Аллоҳ таоло ‹Агар икковингиз Аллоҳга тавба қилсангиз (яхши); чунки икковингизнинг қалбингиз (ҳақдан) оғ ишган эди...› (Таҳрим сураси, 4) деган ў ша икки аёл (кимлиги) ҳақида сўрашга — доимо қизиқиб (интилиб) юрар эдим — то у (Умар) ҳаж қилгунга, мен ҳам у билан ҳаж қилгунга қадар. (Йў лда) у (йў лдан) бир четга бурилди, мен ҳам у билан (сувли) идиш (идова) кў тариб бурилдим. У ҳожатини чиқарди, сўнг келди; мен унинг қў лига (сув) қуйдим, у таҳорат олди. Мен унга: «Эй амирул-мўминин, Пайғамбар ﷺнинг завжаларидан — Аллоҳ таоло ‹Агар икковингиз Аллоҳга тавба қилсангиз...› (Таҳрим сураси, 4) деган — ў ша икки аёл ким?» дедим. У: «Сенга қойил қолдим (ажаб), эй Ибн Аббос! Улар — Оиша ва Ҳафса(дир)», деди. Сўнг Умар ҳадисни (бошидан) бошлаб сўзла бошлади. У: «Мен ва Умайя ибн Зайднинг (қабиласи) — Мадинанинг юқори (чекка) жойларидан бў лган Бани Умайя ибн Зайдда — бир ансорий қў шним (бор) эдик. Биз Пайғамбар ﷺнинг ҳузурига (келишда) навбатма-навбат (бориб) турар эдик: у бир кун борар, мен бир кун борар эдим. Мен борган пайтимда, ў ша кунги ваҳй ёки бошқа (хабардан) содир бў лган (янгиликни) унга (қў шнимга) келтирар (айтар) эдим; у борган пайтида (ҳам) шундай қилар эди. Биз қурайш жамоаси — аёлларимиздан устун (ғ олиб) эдик. Ансорларнинг олдиға (Мадинага) келганимизда, бирдан (кў рдик:) аёллари уларни (эрларини) енгадиган бир қавм (экан). Бизнинг аёлларимиз ҳам ансор аёлларининг одат (хулқ)идан ола бошлади. Мен (бир кун) хотинимга бақирдим (жаҳл қилдим); у менга (эътироз қилиб) жавоб қайтарди; мен унинг менга жавоб қайтаришини ёқтирмадим. У: ‹Сенга жавоб қайтарганимни нега ёқтирмайсан? Аллоҳга қасамки, Пайғамбар ﷺнинг завжалари (ҳам) у зотга (эътироз қилиб) жавоб қайтаради; ҳатто улардан бири у зотни — кундуздан кечгача — тарк (хафалик билан суҳбатсиз) қолдиради› деди. Бу мени ваҳимага солди ва мен унга: ‹Улардан ким шундай қилган бў лса, у зиён кў рди (ноумид бў лди)› дедим. Сўнг кийимларимни (эгнимга) йиғ дим (кийдим) ва (Мадинага) тушиб, Ҳафсанинг олдиға кирдим. Унга: ‹Эй Ҳафса, сизлардан бирингиз Пайғамбар ﷺни — кундуздан кечгача — ғ азаблантирадими?› дедим. У: ‹Ҳа› деди. Мен: ‹Сен зиён кў рдинг, ноумид бў лдинг! Аллоҳнинг — ў з Расули ﷺнинг ғ азаби (сабаби) билан — ғ азабланишидан ва (шу сабабли) ҳалок бў лишингдан омондамисан? Пайғамбар ﷺдан кў п (нарса) талаб қилма, ҳеч нарсада унга (эътироз қилиб) жавоб қайтарма, уни тарк (суҳбатсиз) қолдирма; мендан ў зингга кў ринган (керакли) нарсани сўра; қў шнинг (кундошинг) сендан гўзалроқ ва Пайғамбар ﷺга севимлироқ бў лгани сени алдаб қў ймасин› дедим — Оишани назарда тутар эди.» (Умар деди:) «Биз — Ғ ассон (қабиласи) бизга (қарши) ғ азот (жанг) қилиш учун отларни (тақалаб) наъллаётгани ҳақида — гаплашган эдик. Ансорий шериклим ў з навбати куни (Пайғамбар ﷺ ҳузурига) борди, сўнг бизнинг олдимизга хуфтон пайтида қайтиб келди ва эшигимни қаттиқ тақиллатди ҳамда: ‹У (Умар) шу ердами?› деди. Мен ваҳимага тушиб, унинг олдиға чиқдим. У: ‹Бугун катта (даҳшатли) бир иш содир бў лди› деди. Мен: ‹Нима у? Ғ ассон келдими?› дедим. У: ‹Йўқ, балки бундан ҳам каттароқ ва даҳшатлироқ: Пайғамбар ﷺ ў з завжаларини талоқ қилди!› деди. Мен: ‹Ҳафса зиён кў рди, ноумид бў лди! Мен бунинг яқинда (содир) бў лиши мумкинлигини гумон қилар эдим› дедим. Сўнг кийимларимни йиғ дим (кийдим) ва бомдод намозини Пайғамбар ﷺ билан ўқидим. Пайғамбар ﷺ ў з (юқори) хонасига (машруба) кириб, унда (ёлғ из) четланди (иътизолга кирди). Мен Ҳафсанинг олдиға кирдим — бирдан у йиғ лаётган эди. Мен: ‹Нима йиғ латяпти сени? Мен сени бундан огоҳлантирмаганмидим? Пайғамбар ﷺ сизларни талоқ қилдими?› дедим. У: ‹Билмайман; мана у — (юқори) хонада (ёлғ из) четланган› деди.» (Умар деди:) «Мен чиқиб, минбарнинг олдиға келдим — бирдан унинг атрофида бир гуруҳ (одам бў либ), баъзиси йиғ лаётган эди. Мен улар билан бироз ў тирдим, сўнг менга (етган) ғ ам (изтироб) мени енгди; (шунда) Пайғамбар ﷺ ичида бў лган (юқори) хонага келдим ва у зотнинг қора ғ уломига (хизматкорига): ‹Умар учун (киришга) изн сўра› дедим. Ғ улом (ичкари) кириб, Пайғамбар ﷺга (гапни) айтди, сўнг қайтиб келди ва: ‹Мен Пайғамбар ﷺга айтдим ва сени (у зотга) зикр қилдим; у зот сукут қилди› деди. Мен қайтиб, минбар олдидаги гуруҳ билан ў тирдим; сўнг менга (етган) ғ ам мени енгди; (шунда) мен (яна) келиб, ғ уломга: ‹Умар учун изн сўра› дедим. У кирди, сўнг қайтиб: ‹Мен сени унга зикр қилдим, у зот сукут қилди› деди. Мен қайтиб, минбар олдидаги гуруҳ билан ў тирдим; сўнг менга (етган) ғ ам мени енгди; (шунда) мен ғ уломга келиб: ‹Умар учун изн сўра› дедим. У кирди, сўнг менга қайтиб: ‹Мен сени унга зикр қилдим, у зот сукут қилди› деди. Мен (орқага) бурилиб кетаётганимда — бирдан ғ улом мени чақириб: ‹Пайғамбар ﷺ сенга изн бердилар› деди.» (Умар деди:) «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг олдиға кирдим — бирдан у зот бў ра (хасир) тў шамаси устида ётган эди; у зот билан у (бў ра) орасида (бошқа) тў шак йўқ эди; бў ра у зотнинг ён (бў кси)да из (қолдирган) эди; у зот ичига хурмо пў стлоғ и (лиф) тў лдирилган чарм ёстиққа суянган эди. Мен у зотга салом бердим, сўнг — тик турган ҳолда — ‹Эй Аллоҳнинг Расули, сен завжаларингни талоқ қилдингми?› дедим. У зот назарларини менга кў тариб: ‹Йўқ› дедилар. Мен: ‹Аллоҳу акбар!› дедим. Сўнг — тик турган ҳолда, (гапни) юмшатиб (очиқлашиб) — ‹Эй Аллоҳнинг Расули, мени кў рганингда эди (қизиқ бў лар эди): биз қурайш жамоаси аёлларимиздан устун эдик; Мадинага келганимизда эса, бирдан аёллари уларни енгадиган бир қавм (бў лди)› дедим. Пайғамбар ﷺ табассум қилдилар. Сўнг мен: ‹Эй Аллоҳнинг Расули, мени кў рганингда эди — мен Ҳафсанинг олдиға кириб, унга: ‹Қў шнинг (кундошинг) сендан гўзалроқ ва Пайғамбар ﷺга севимлироқ бў лгани сени алдаб қў ймасин› дедим› — Оишани назарда тутар эди — дедим. Пайғамбар ﷺ яна бир бор табассум қилдилар. Мен у зотни табассум қилганларини кў рганимда ў тирдим, сўнг назаримни у зотнинг уйига кў тардим (айлантирдим). Аллоҳга қасамки, мен у зотнинг уйида — кў зни қайтарадиган (эътибор тортадиган) — учта ошланган теридан бошқа ҳеч нарса кў рмадим. Мен: ‹Эй Аллоҳнинг Расули, Аллоҳга дуо қил — умматингга (ризқни) кенг қилсин; чунки Форс ва Румга кенг (ризқ) берилган, уларга дунё берилган — ҳолбуки улар Аллоҳга ибодат қилмайди› дедим. Пайғамбар ﷺ — суянган ҳолда эдилар — (тик) ў тириб олдилар ва: ‹Сен шу (фикр)дамисан, эй Ибнул-Хаттоб? Улар — пок (лаззат)лари дунё ҳаётидаёқ (тезда) берилган бир қавмдир› дедилар. Мен: ‹Эй Аллоҳнинг Расули, мен учун (Аллоҳдан) мағ фират сўра› дедим.» Пайғамбар ﷺ — Ҳафса (сирни) Оишага ошкор қилган ў ша ҳадис (воқеа) сабабли — завжаларидан йигирма тў ққиз кеча четландилар (иътизолга кирдилар); ва у зот — Аллоҳ уларни (эр-хотин масаласида) итоб қилган пайтда — уларга (бў лган) қаттиқ ранжишлари сабабли: ‹Мен уларнинг олдиға бир ой (давомида) кирмайман› деган эдилар. Йигирма тў ққиз кеча ў тгач, у зот Оишанинг олдиға кирдилар ва ундан бошладилар. Оиша у зотга: ‹Эй Аллоҳнинг Расули, сен бизнинг олдимизга бир ой кирмасликка қасам ичган эдинг; (ҳолбуки) мен санаб келган йигирма тў ққиз кечадан (кейин) тонгни қаршиладинг (яъни 29 кун ў тди)› деди. У зот: ‹Ой — (баъзан) йигирма тў ққиз (кун)дир› дедилар. Ў ша ой йигирма тў ққиз кеча (чиқди). Оиша айтди: «Сўнг Аллоҳ таоло тахйир (танлов) оятини нозил қилди; у зот — завжаларидан биринчи аёл (сифатида) — мендан бошладилар; мен у зотни (Аллоҳ ва Расулини) танладим. Сўнг у зот барча завжаларини (шу танловга) қў йдилар (ихтиёр бердилар); улар (ҳам) Оиша айтгандек (гап)ни айтди.»

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّهُ قَالَ خَسَفَتِ الشَّمْسُ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَصَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالنَّاسُ مَعَهُ، فَقَامَ قِيَامًا طَوِيلاً نَحْوًا مِنْ سُورَةِ الْبَقَرَةِ، ثُمَّ رَكَعَ رُكُوعًا طَوِيلاً، ثُمَّ رَفَعَ فَقَامَ قِيَامًا طَوِيلاً وَهْوَ دُونَ الْقِيَامِ الأَوَّلِ، ثُمَّ رَكَعَ رُكُوعًا طَوِيلاً وَهْوَ دُونَ الرُّكُوعِ الأَوَّلِ، ثُمَّ سَجَدَ، ثُمَّ قَامَ فَقَامَ قِيَامًا طَوِيلاً وَهْوَ دُونَ الْقِيَامِ الأَوَّلِ، ثُمَّ رَكَعَ رُكُوعًا طَوِيلاً وَهْوَ دُونَ الرُّكُوعِ الأَوَّلِ، ثُمَّ رَفَعَ فَقَامَ قِيَامًا طَوِيلاً وَهْوَ دُونَ الْقِيَامِ الأَوَّلِ، ثُمَّ رَكَعَ رُكُوعًا طَوِيلاً وَهْوَ دُونَ الرُّكُوعِ الأَوَّلِ، ثُمَّ رَفَعَ ثُمَّ سَجَدَ، ثُمَّ انْصَرَفَ، وَقَدْ تَجَلَّتِ الشَّمْسُ، فَقَالَ ‏"‏ إِنَّ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ آيَتَانِ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ لاَ يَخْسِفَانِ لِمَوْتِ أَحَدٍ وَلاَ لِحَيَاتِهِ، فَإِذَا رَأَيْتُمْ ذَلِكَ فَاذْكُرُوا اللَّهَ ‏"‏‏.‏ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ رَأَيْنَاكَ تَنَاوَلْتَ شَيْئًا فِي مَقَامِكَ هَذَا، ثُمَّ رَأَيْنَاكَ تَكَعْكَعْتَ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ إِنِّي رَأَيْتُ الْجَنَّةَ ـ أَوْ أُرِيتُ الْجَنَّةَ ـ فَتَنَاوَلْتُ مِنْهَا عُنْقُودًا وَلَوْ أَخَذْتُهُ لأَكَلْتُمْ مِنْهُ مَا بَقِيَتِ الدُّنْيَا، وَرَأَيْتُ النَّارَ فَلَمْ أَرَ كَالْيَوْمِ مَنْظَرًا قَطُّ وَرَأَيْتُ أَكْثَرَ أَهْلِهَا النِّسَاءَ ‏"‏‏.‏ قَالُوا لِمَ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ بِكُفْرِهِنَّ ‏"‏‏.‏ قِيلَ يَكْفُرْنَ بِاللَّهِ قَالَ ‏"‏ يَكْفُرْنَ الْعَشِيرَ، وَيَكْفُرْنَ الإِحْسَانَ، وَلَوْ أَحْسَنْتَ إِلَى إِحْدَاهُنَّ الدَّهْرَ، ثُمَّ رَأَتْ مِنْكَ شَيْئًا قَالَتْ مَا رَأَيْتُ مِنْكَ خَيْرًا قَطُّ ‏"‏‏.‏

(Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Rasululloh ﷺ zamonida quyosh tutildi. Rasululloh ﷺ — odamlar (ham) u zot bilan (birga) — namoz oʻqidilar: u zot uzoq (vaqt) — Baqara surasi(ni oʻqigan) miqdoricha — qiyomda turdilar, soʻng uzoq rukuʼ qildilar, soʻng (boshlarini) koʻ tarib, uzoq qiyomda turdilar — bu birinchi qiyomdan kamroq edi; soʻng uzoq rukuʼ qildilar — bu birinchi rukuʼdan kamroq edi; soʻng sajda qildilar. Soʻng (yana) turib, uzoq qiyomda turdilar — bu birinchi qiyomdan kamroq edi; soʻng uzoq rukuʼ qildilar — bu birinchi rukuʼdan kamroq edi; soʻng (boshlarini) koʻ tarib, uzoq qiyomda turdilar — bu birinchi qiyomdan kamroq edi; soʻng uzoq rukuʼ qildilar — bu birinchi rukuʼdan kamroq edi; soʻng (boshlarini) koʻ tardilar, soʻng sajda qildilar; soʻng (namozdan) chiqdilar — quyosh esa ochilgan (yorishgan) edi. Soʻng u zot: «Albatta quyosh va oy — Allohning oyatlaridan (qudrat belgilaridan) ikki oyatdir; ular biror kishining oʻ limi yoki hayoti (tugʻ ilishi) uchun tutilmaydi. Bas, buni koʻ rsangiz, Allohni zikr qilinglar», dedilar. Ular: «Ey Allohning Rasuli, biz seni — shu (namoz) oʻ rningda bir narsani olmoqchi boʻ lganingni, soʻng orqaga tisarilganingni — koʻ rdik», dedi. U zot: «Men jannatni koʻ rdim — yoki menga jannat koʻ rsatildi — va undan bir shingil (uzum)ni olmoqchi boʻ ldim; agar uni olgan boʻ lganimda edi, dunyo turguncha undan yeb turgan boʻ lar edingiz. Va men doʻ zaxni koʻ rdim — bugungidek dahshatli manzarani hech qachon koʻ rmagan edim; va uning ahlining koʻ pchiligi ayollar ekanini koʻ rdim», dedilar. Ular: «Nega, ey Allohning Rasuli?» dedi. U zot: «Ularning kufri (noshukrligi) sababli», dedilar. «Ular Allohga kufr keltiradimi?» deyildi. U zot: «Ular erga (eriga) noshukrlik (nonkoʻ rlik) qiladi va yaxshilikka noshukrlik qiladi. Agar sen ulardan biriga butun umr (davomida) yaxshilik qilsang-u, soʻng u sendan (yoqtirmaydigan) biror narsani koʻ rsa: ‹Men sendan hech qachon yaxshilik koʻ rmadim› deydi», dedilar.(Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ замонида қуёш тутилди. Расулуллоҳ ﷺ — одамлар (ҳам) у зот билан (бирга) — намоз ўқидилар: у зот узоқ (вақт) — Бақара сураси(ни ўқиган) миқдорича — қиёмда турдилар, сўнг узоқ рукуъ қилдилар, сўнг (бошларини) кў тариб, узоқ қиёмда турдилар — бу биринчи қиёмдан камроқ эди; сўнг узоқ рукуъ қилдилар — бу биринчи рукуъдан камроқ эди; сўнг сажда қилдилар. Сўнг (яна) туриб, узоқ қиёмда турдилар — бу биринчи қиёмдан камроқ эди; сўнг узоқ рукуъ қилдилар — бу биринчи рукуъдан камроқ эди; сўнг (бошларини) кў тариб, узоқ қиёмда турдилар — бу биринчи қиёмдан камроқ эди; сўнг узоқ рукуъ қилдилар — бу биринчи рукуъдан камроқ эди; сўнг (бошларини) кў тардилар, сўнг сажда қилдилар; сўнг (намоздан) чиқдилар — қуёш эса очилган (ёришган) эди. Сўнг у зот: «Албатта қуёш ва ой — Аллоҳнинг оятларидан (қудрат белгиларидан) икки оятдир; улар бирор кишининг ў лими ёки ҳаёти (туғ илиши) учун тутилмайди. Бас, буни кў рсангиз, Аллоҳни зикр қилинглар», дедилар. Улар: «Эй Аллоҳнинг Расули, биз сени — шу (намоз) ў рнингда бир нарсани олмоқчи бў лганингни, сўнг орқага тисарилганингни — кў рдик», деди. У зот: «Мен жаннатни кў рдим — ёки менга жаннат кў рсатилди — ва ундан бир шингил (узум)ни олмоқчи бў лдим; агар уни олган бў лганимда эди, дунё тургунча ундан еб турган бў лар эдингиз. Ва мен дў захни кў рдим — бугунгидек даҳшатли манзарани ҳеч қачон кў рмаган эдим; ва унинг аҳлининг кў пчилиги аёллар эканини кў рдим», дедилар. Улар: «Нега, эй Аллоҳнинг Расули?» деди. У зот: «Уларнинг куфри (ношукрлиги) сабабли», дедилар. «Улар Аллоҳга куфр келтирадими?» дейилди. У зот: «Улар эрга (эрига) ношукрлик (нонкў рлик) қилади ва яхшиликка ношукрлик қилади. Агар сен улардан бирига бутун умр (давомида) яхшилик қилсанг-у, сўнг у сендан (ёқтирмайдиган) бирор нарсани кў рса: ‹Мен сендан ҳеч қачон яхшилик кў рмадим› дейди», дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا مَرْوَانُ بْنُ مُعَاوِيَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو يَعْفُورٍ، قَالَ تَذَاكَرْنَا عِنْدَ أَبِي الضُّحَى فَقَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ عَبَّاسٍ، قَالَ أَصْبَحْنَا يَوْمًا وَنِسَاءُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم يَبْكِينَ، عِنْدَ كُلِّ امْرَأَةٍ مِنْهُنَّ أَهْلُهَا، فَخَرَجْتُ إِلَى الْمَسْجِدِ، فَإِذَا هُوَ مَلآنُ مِنَ النَّاسِ فَجَاءَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ فَصَعِدَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهْوَ فِي غُرْفَةٍ لَهُ، فَسَلَّمَ فَلَمْ يُجِبْهُ أَحَدٌ، ثُمَّ سَلَّمَ فَلَمْ يُجِبْهُ أَحَدٌ، ثُمَّ سَلَّمَ فَلَمْ يُجِبْهُ أَحَدٌ، فَنَادَاهُ فَدَخَلَ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ أَطَلَّقْتَ نِسَاءَكَ فَقَالَ ‏"‏ لاَ وَلَكِنْ آلَيْتُ مِنْهُنَّ شَهْرًا ‏"‏‏.‏ فَمَكَثَ تِسْعًا وَعِشْرِينَ، ثُمَّ دَخَلَ عَلَى نِسَائِهِ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Biz bir kuni — Paygʻambar ﷺning zavjalari yigʻ layotgan holda — tongni qarshiladik; ulardan har bir ayolning huzurida oʻ z ahli (qarindoshlari) bor edi. Men masjidga chiqdim — birdan u odamlar bilan toʻ lib ketgan edi. Soʻng Umar ibnul-Xattob kelib, Paygʻambar ﷺning oldigʻa — u zot oʻ z (yuqori) xonasida edilar — chiqdi va salom berdi; (lekin) hech kim unga javob bermadi; soʻng (yana) salom berdi, hech kim javob bermadi; soʻng (yana) salom berdi, hech kim javob bermadi. Soʻng u (Umar) u zotni (ovoz bilan) chaqirdi va Paygʻambar ﷺning oldigʻa kirdi. U: «Sen zavjalaringni taloq qildingmi?» dedi. U zot: «Yoʻq; lekin men ulardan bir oy (chetlanishga) iylo (qasam) qildim», dedilar. U zot yigirma toʻ qqiz (kun) turdilar, soʻng zavjalarining oldigʻa kirdilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Биз бир куни — Пайғамбар ﷺнинг завжалари йиғ лаётган ҳолда — тонгни қаршиладик; улардан ҳар бир аёлнинг ҳузурида ў з аҳли (қариндошлари) бор эди. Мен масжидга чиқдим — бирдан у одамлар билан тў либ кетган эди. Сўнг Умар ибнул-Хаттоб келиб, Пайғамбар ﷺнинг олдиға — у зот ў з (юқори) хонасида эдилар — чиқди ва салом берди; (лекин) ҳеч ким унга жавоб бермади; сўнг (яна) салом берди, ҳеч ким жавоб бермади; сўнг (яна) салом берди, ҳеч ким жавоб бермади. Сўнг у (Умар) у зотни (овоз билан) чақирди ва Пайғамбар ﷺнинг олдиға кирди. У: «Сен завжаларингни талоқ қилдингми?» деди. У зот: «Йўқ; лекин мен улардан бир ой (четланишга) ийло (қасам) қилдим», дедилар. У зот йигирма тў ққиз (кун) турдилар, сўнг завжаларининг олдиға кирдилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ، عَنْ يَحْيَى، عَنْ عُبَيْدِ بْنِ حُنَيْنٍ، سَمِعَ ابْنَ عَبَّاسٍ، عَنْ عُمَرَ ـ رضى الله عنهم ـ دَخَلَ عَلَى حَفْصَةَ فَقَالَ يَا بُنَيَّةِ لاَ يَغُرَّنَّكِ هَذِهِ الَّتِي أَعْجَبَهَا حُسْنُهَا حُبُّ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِيَّاهَا ـ يُرِيدُ عَائِشَةَ ـ فَقَصَصْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَتَبَسَّمَ‏.‏

(Ubayd ibn Hunayn, Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)ni Umar (roziyallohu anhu)dan (rivoyat qilayotgan) eshitdi:) U (Umar) Hafsaning oldigʻa kirib: «Ey qizginam, oʻ z goʻzalligi oʻ zini hayratga solgan, Rasululloh ﷺning unga (boʻ lgan) muhabbati (bilan magʻ rurlangan) bu (ayol) seni aldab qoʻ ymasin» dedi — Oishani nazarda tutar edi. (Umar:) «Men (buni) Rasululloh ﷺga soʻzlab berdim; u zot tabassum qildilar.»(Убайд ибн Ҳунайн, Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)ни Умар (розияллоҳу анҳу)дан (ривоят қилаётган) эшитди:) У (Умар) Ҳафсанинг олдиға кириб: «Эй қизгинам, ў з гўзаллиги ў зини ҳайратга солган, Расулуллоҳ ﷺнинг унга (бў лган) муҳаббати (билан мағ рурланган) бу (аёл) сени алдаб қў ймасин» деди — Оишани назарда тутар эди. (Умар:) «Мен (буни) Расулуллоҳ ﷺга сўзлаб бердим; у зот табассум қилдилар.»