نا أَبُو مُوسَى ، حَدَّثَنِي الضَّحَّاكُ بْنُ مَخْلَدٍ أَبُو عَاصِمٍ ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ ، حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيِّبِ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " أَلا أَدُلُّكُمْ عَلَى مَا يُكَفِّرُ اللَّهُ بِهِ الْخَطَايَا ، وَيَزِيدُ فِيهِ الْحَسَنَاتِ " ، قَالُوا : بَلَى يَا رَسُولَ اللَّهِ ، قَالَ : " إِسْبَاغُ الْوُضُوءِ عَلَى الْمَكَارِهِ ، وَانْتِظَارُ الصَّلاةِ بَعْدَ الصَّلاةِ " ، ثُمَّ ذَكَرَ الْحَدِيثَ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : هَذَا الْخَبَرُ لَمْ يَرْوِهِ عَنْ سُفْيَانَ غَيْرُ أَبِي عَاصِمٍ ، فَإِنْ كَانَ أَبُو عَاصِمٍ قَدْ حَفِظَهُ ، فَهَذَا إِسْنَادٌ غَرِيبٌ ، وَهَذَا خَبَرٌ طَوِيلٌ قَدْ خَرَّجْتُهُ فِي أَبْوَابٍ ذَوَاتِ عَدَدٍ ، وَالْمَشْهُورُ فِي هَذَا الْمَتْنِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عُقَيْلٍ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيِّبِ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ ، لا عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ . ح نا أبو مُوسَى ، وَأَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ ، قَالَ أَبُو مُوسَى : نا ، وَقَالَ أَحْمَدُ : أَخْبَرَنَا أَبُو عَامِرٍ ، حَدَّثَنَا زُهَيْرُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عُقَيْلٍ
Abu Saʼid al-Xudriy (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Alloh u bilan xatolarni oʻchiradigan va yaxshiliklarni koʻpaytiradigan narsani sizlarga koʻrsatmaymi?» dedilar. Ular: «Ha, yo Rasululloh», dedilar. U zot: «Mashaqqatlarga qaramay tahoratni mukammal qilish va bir namozdan keyin (yana) namozni kutishdir», dedilar. Soʻng hadisni zikr qildi. Abu Bakr aytdi: Bu xabarni Sufyondan Abu Osimdan boshqa hech kim rivoyat qilmagan; agar Abu Osim uni yod olgan boʻlsa, bu gʻarib isnoddir. Bu uzun xabar boʻlib, men uni bir necha boblarda keltirganman. Bu matnda mashhuri — Abdulloh ibn Abu Bakrdan emas, balki Abdulloh ibn Muhammad ibn Aqildan, u Saʼid ibn al-Musayyabdan, u Abu Saʼiddan (rivoyat qilgani)dir. Bizga Abu Muso va Ahmad ibn Abda aytdi — Abu Muso: ‹bizga aytdi›, dedi, Ahmad esa: ‹bizga xabar berdi›, dedi — Abu Omir: Bizga Zuhayr ibn Muhammad Abdulloh ibn Muhammad ibn Aqildan (rivoyat qildi).Абу Саъид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ у билан хатоларни ўчирадиган ва яхшиликларни кўпайтирадиган нарсани сизларга кўрсатмайми?» дедилар. Улар: «Ҳа, ё Расулуллоҳ», дедилар. У зот: «Машаққатларга қарамай таҳоратни мукаммал қилиш ва бир намоздан кейин (яна) намозни кутишдир», дедилар. Сўнг ҳадисни зикр қилди. Абу Бакр айтди: Бу хабарни Суфёндан Абу Осимдан бошқа ҳеч ким ривоят қилмаган; агар Абу Осим уни ёд олган бўлса, бу ғариб исноддир. Бу узун хабар бўлиб, мен уни бир неча бобларда келтирганман. Бу матнда машҳури — Абдуллоҳ ибн Абу Бакрдан эмас, балки Абдуллоҳ ибн Муҳаммад ибн Ақилдан, у Саъид ибн ал-Мусайябдан, у Абу Саъиддан (ривоят қилгани)дир. Бизга Абу Мусо ва Аҳмад ибн Абда айтди — Абу Мусо: ‹бизга айтди›, деди, Аҳмад эса: ‹бизга хабар берди›, деди — Абу Омир: Бизга Зуҳайр ибн Муҳаммад Абдуллоҳ ибн Муҳаммад ибн Ақилдан (ривоят қилди).
نا بِشْرُ بْنُ مُعَاذٍ الْعَقَدِيُّ ، نا إِبْرَاهِيمُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي مَحْذُورَةَ مُؤَذِّنُ مَسْجِدِ الْحَرَامِ ، حَدَّثَنِي أَبِي عَبْدُ الْعَزِيزِ ، وَحَدَّثَنِي عَبْدُ الْمَلِكِ ، جَمِيعًا ، عَنْ أَبِي مَحْذُورَةَ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَقْعَدَهُ فَأَلْقَى عَلَيْهِ الأَذَانَ حَرْفًا حَرْفًا ، قَالَ بِشْرٌ : قَالَ لِي إِبْرَاهِيمُ : هُوَ مِثْلُ أَذَانِنَا هَذَا ، فَقُلْتُ لَهُ : أَعِدْ عَلَيَّ ، فَقَالَ : " اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، أَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ مَرَّتَيْنِ ، أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ مَرَّتَيْنِ ، قَالَ : بِصَوْتٍ دُونَ ذَلِكَ الصَّوْتِ يُسْمِعُ مَنْ حَوْلَهُ ، أَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ مَرَّتَيْنِ ، أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ مَرَّتَيْنِ ، ثُمَّ رَفَعَ صَوْتَهُ ، فَقَالَ : حَيَّ عَلَى الصَّلاةِ مَرَّتَيْنِ ، حَيَّ عَلَى الْفَلاحِ مَرَّتَيْنِ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ لَمْ يَسْمَعْ هَذَا الْخَبَرِ مِنْ أَبِي مَحْذُورَةَ ، إِنَّمَا رَوَاهُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَيْرِيزٍ ، عَنْ أَبِي مَحْذُورَةَ . نَاهُ بُنْدَارٌ ، نا أَبُو عَاصِمٍ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ ، أَخْبَرَنِي عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي مَحْذُورَةَ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَيْرِيزٍ . ح وَحَدَّثَنَاهُ يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، نا رَوْحٌ ، نا ابْنُ جُرَيْجٍ ، أَخْبَرَنِي عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ الْمَلَكِ بْنِ أَبِي مَحْذُورَةَ ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مُحَيْرِيزٍ أَخْبَرَهُ ، وَكَانَ يَتِيمًا فِي حِجْرِ أَبِي مَحْذُورَةَ بْنِ مِعْيَرٍ حِينَ جَهَّزَهُ إِلَى الشَّامِ ، فَقُلْتُ لأَبِي مَحْذُورَةَ : إِنِّي خَارِجٌ إِلَى الشَّامِ ، وَإِنِّي أُسْأَلُ عَنْ تَأْذِينِكَ ، فَذَكَرَ الْحَدِيثَ بِطُولِهِ ، إِلا أَنَّ بُنْدَارًا قَالَ فِي الْخَبَرِ : مِنْ أَوَّلِ الأَذَانِ ، وَأَلْقَى عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ التَّأْذِينَ هُوَ نَفْسِهِ ، فَقَالَ : قُلْ : " اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ " ، ثُمَّ ذَكَرَ بَقِيَّةَ الأَذَانِ مِثْلَ خَبَرِ مَكْحُولٍ ، عَنِ ابْنِ مُحَيْرِيزٍ ، وَلَمْ يَذْكُرِ الإِقَامَةَ ، وَزَادَ فِي الْحَدِيثِ زِيَادَةً كَثِيرَةً قَبْلَ ذِكْرِ الأَذَانِ وَبَعْدَهُ . وَقَالَ الدَّوْرَقِيُّ ، قَالَ فِي أَوَّلِ الأَذَانِ : " اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ " وَبَاقِي حَدِيثِهِ مِثْلُ لَفْظِ بُنْدَارٍ . وَهَكَذَا رَوَاهُ رَوْحٌ ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ السَّائِبِ ، عَنْ أُمِّ عَبْدِ الْمَلَكِ بْنِ أَبِي مَحْذُورَةَ ، عَنْ أَبِي مَحْذُورَةَ ، قَالَ فِي أَوَّلِ الأَذَانِ : اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، لَمْ يَقُلْهُ أَرْبَعًا . قَدْ خَرَّجْتُهُ فِي بَابِ التَّثْوِيبِ فِي أَذَانِ الصُّبْحِ . وَرَوَاهُ أَبُو عَاصِمٍ ، وَعَبْدُ الرَّزَّاقِ ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ ، وَقَالا فِي أَوَّلِ الأَذَانِ : " اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : فَخَبَرُ ابْنِ أَبِي مَحْذُورَةَ ثَابِتٌ صَحِيحٌ مِنْ جِهَةِ النَّقْلِ ، وَخَبَرُ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدِ بْنِ عَبْدِ رَبِّهِ ، عَنْ أَبِي ثَابِتٍ صَحِيحٌ مِنْ جِهَةِ النَّقْلِ ، لأَنَّ ابْنَ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ قَدْ سَمِعَهُ مِنْ أَبِيهِ ، وَمُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ قَدْ سَمِعَهُ مِنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ الْحَارِثِ التَّيْمِيِّ ، وَلَيْسَ هُوَ مِمَّا دَلَّسَهُ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ ، وَخَبَرُ أَيُّوبَ وَخَالِدٍ ، عَنْ أَبِي قِلابَةَ ، عَنْ أَنَسٍ صَحِيحٌ لا شَكَّ وَلا ارْتِيَابَ فِي صِحَّتِهِ ، وَقَدْ دَلَّلْنَا عَلَى أَنَّ الآمِرَ بِذَلِكَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لا غَيْرُهُ ، فَأَمَّا مَا رَوَى الْعِرَاقِيُّونَ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ ، فَقَدْ ثَبَتَ مِنْ جِهَةِ النَّقْلِ ، وَقَدْ خَلَطُوا فِي أَسَانِيدِهِمُ الَّتِي رَوَوْهَا عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ فِي تَثْنِيَةِ الأَذَانِ وَالإِقَامَةِ جَمِيعًا ، فَرَوَاهُ الأَعْمَشُ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى ، قَالَ : حَدَّثَنَا أَصْحَابُ مُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ زَيْدٍ لَمَّا رَأَى الأَذَانَ ، أَتَى النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَأَخْبَرَهُ ، فَقَالَ : عَلِّمْهُ بِلالا ، فَقَامَ بِلالٌ ، فَأَذَّنَ مَثْنَى مَثْنَى ، وَأَقَامَ مَثْنَى مَثْنَى ، وَقَعَدَ قَعْدَةً . نا سَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ ، نا وَكِيعٌ ، عَنِ الأَعْمَشِ . وَرَوَاهُ ابْنُ أَبِي لَيْلَى ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ . حَدَّثَنَاهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ الأَشَجُّ ، حَدَّثَنَا عُقْبَةُ يَعْنِي ابْنَ خَالِدٍ . ح وَحَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ قَزَعَةَ ، حَدَّثَنَا حُصَيْنُ بْنُ نُمَيْرٍ ، نا ابْنُ أَبِي لَيْلَى . وَرَوَاهُ الْمَسْعُودِيُّ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى ، عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ . وَهَكَذَا ، رَوَاهُ أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ ، عَنِ الأَعْمَشِ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى ، فَقَالَ : عَنْ مُعَاذٍ ، حَدَّثَنَا بِخَبَرِ الْمَسْعُودِيِّ زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ ، نا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ ، أَخْبَرَنَا الْمَسْعُودِيُّ . ح وَحَدَّثَنَا زِيَادٌ أَيْضًا ، نا عَاصِمٌ يَعْنِي ابْنَ عَلِيٍّ ، نا الْمَسْعُودِيُّ . ح وَحَدَّثَنَا بِخَبَرِ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَيَّاشٍ الْحَسَنُ بْنُ يُونُسَ بْنِ مِهْرَانَ الزَّيَّاتُ ، نا الأَسْوَدُ بْنُ عَامِرٍ ، نا أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ ، عَنِ الأَعْمَشِ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى ، عَنْ مُعَاذٍ . وَرَوَاهُ حَصِينُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى مُرْسَلا ، فَلَمْ يَقُلْ : عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ ، وَلا عَنْ مُعَاذٍ ، وَلا ذَكَرَ أَحَدًا مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، إِنَّمَا قَالَ : لَمَّا رَأَى عَبْدُ اللَّهِ بْنُ زَيْدٍ مِنَ النِّدَاءِ مَا رَأَى ، قَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ . نا الْمَخْزُومِيُّ ، نا سُفْيَانُ ، عَنْ حُصَيْنٍ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى . وَرَوَاهُ الثَّوْرِيُّ ، عَنْ حُصَيْنٍ ، وَعَمْرِو بْنِ مُرَّةَ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى ، وَلَمْ يَقُلْ : عَنْ مُعَاذٍ ، وَلا عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ ، وَلا قَالَ : حَدَّثَنَا أَصْحَابُنَا ، وَلا أَصْحَابُ مُحَمَّدٍ ، بَلْ أَرْسَلَهُ . نا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، نا عَبْدُ الرَّزَّاقِ ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ ، وَحُصَيْنِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى ، قَالَ : كَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَدَاهَمَهُ الأَذَانُ ، فَذَكَرَ الْحَدِيثَ . قَالَ : سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ يَحْيَى ، يَقُولُ : وَابْنُ أَبِي لَيْلَى لَمْ يُدْرِكِ ابْنَ زَيْدٍ . وَرَوَى هَذَا الْخَبَرَ شَرِيكٌ ، عَنْ حُصَيْنٍ ، فَقَالَ : عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ ، فَذَكَرَ الْحَدِيثَ . حَدَّثَنَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، نا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ ، أَخْبَرَنَا شَرِيكٌ ، عَنْ حُصَيْنٍ . وَرَوَاهُ شُعْبَةُ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى ، وَلَمْ يَقُلْ : عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ ، وَلا عَنْ مُعَاذٍ ، وَقَالَ : حَدَّثَنَا أَصْحَابُنَا ، وَلَمْ يُسَمِّ أَحَدًا مِنْهُمْ
Abu Mahzuradan (roziyallohu anhu) rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ uni oʻtqazib qoʻyib, azonni unga harfma-harf oʻrgatdilar. Bishr aytdi: Ibrohim menga: «U mana shu bizning azonimizga oʻxshaydi», dedi. Men unga: «Menga qaytadan aytib ber», dedim. U dedi: «Allohu akbar, Allohu akbar. Ashhadu an la ilaha illalloh — ikki marta. Ashhadu anna Muhammadan rasululloh — ikki marta». Soʻng oʻsha ovozdan pastroq ovoz bilan, atrofidagilarga eshittirib: «Ashhadu an la ilaha illalloh — ikki marta. Ashhadu anna Muhammadan rasululloh — ikki marta», dedi. Soʻng ovozini koʻtarib: «Hayya alas-solah — ikki marta. Hayya alal-falah — ikki marta. Allohu akbar, Allohu akbar. La ilaha illalloh», dedi. Abu Bakr aytdi: Abdulaziz ibn Abdulmalik bu xabarni Abu Mahzuradan eshitmagan; uni faqat Abdulloh ibn Muhayrizdan, u Abu Mahzuradan rivoyat qilgan. Abdulloh ibn Muhayriz xabar berishicha, u Abu Mahzura ibn Miʼyarning tarbiyasidagi yetim edi; u uni Shomga joʻnatayotganida, men Abu Mahzuraga: «Men Shomga chiqmoqdaman, mendan sening azoning haqida soʻraladi», dedim. Soʻng u hadisni toʻliq zikr qildi. Faqat Bundor xabarda azonning avvalidan boshlab: Rasululloh ﷺ unga azonni oʻzlari oʻrgatdilar va: «Allohu akbar, Allohu akbar, Allohu akbar, Allohu akbar, deb ayt», dedilar, dedi. Soʻng azonning qolganini Makhulning Ibn Muhayrizdan rivoyat qilgan xabari kabi zikr qildi, iqomatni zikr qilmadi va hadisda azon zikridan oldin ham, keyin ham koʻp ziyodalar keltirdi. Davraqiy aytdi: U azonning avvalida: «Allohu akbar, Allohu akbar», dedi; hadisining qolgani esa Bundorning lafzi kabidir. Ravh ham Ibn Jurayjdan, u Usmon ibn Soibdan, u Abdulmalik ibn Abu Mahzuraning onasidan, u Abu Mahzuradan shunday rivoyat qilgan: u azonning avvalida: «Allohu akbar, Allohu akbar», dedi, uni toʻrt marta aytmadi. Men buni bomdod azonidagi tasvib bobida chiqarganman. Uni Abu Osim va Abdurrazzoq ham Ibn Jurayjdan rivoyat qilishgan va ikkovi azonning avvalida: «Allohu akbar, Allohu akbar, Allohu akbar, Allohu akbar», deyishgan. Abu Bakr aytdi: Ibn Abu Mahzuraning xabari naql jihatidan sobit va sahihdir; Muhammad ibn Ishoqning Muhammad ibn Ibrohimdan, uning Muhammad ibn Abdulloh ibn Zayd ibn Abdu Rabbihidan, uning otasidan rivoyat qilgan xabari ham naql jihatidan sahihdir — chunki Muhammad ibn Abdulloh ibn Zayd uni otasidan eshitgan, Muhammad ibn Ishoq esa uni Muhammad ibn Ibrohim ibn al-Horis at-Taymiydan eshitgan va bu Muhammad ibn Ishoq tadlis qilgan narsalardan emas. Ayyub va Xolidning Abu Qilobadan, uning Anasdan rivoyat qilgan xabari esa sahihdir — uning sahihligida shak ham, shubha ham yoʻq; biz bunga buyurgan Zot Nabiy ﷺ ekanlariga, boshqasi emasligiga dalil keltirdik. Iroqliklarning Abdulloh ibn Zayddan rivoyat qilgan narsasiga kelsak, ular Abdulloh ibn Zayddan azon va iqomatning ikkalasini ham juft qilish haqida rivoyat qilgan isnodlarida chalkashtirganlar. Aʼmash uni Amr ibn Murradan, u Abdurrahmon ibn Abu Laylodan rivoyat qilib, u: «Bizga Muhammad ﷺ ning ashoblari hadis aytishicha, Abdulloh ibn Zayd azonni tushida koʻrganida, Nabiy ﷺ huzurlariga kelib, u zotga xabar berdi. U zot: ‹Buni Bilolga oʻrgat›, dedilar. Bilol turib, azonni ikki martadan aytdi, iqomatni ham ikki martadan aytdi va bir oʻtirish oʻtirdi», dedi. Uni Ibn Abu Laylo ham Amr ibn Murradan, u Abdurrahmon ibn Abu Laylodan, u Abdulloh ibn Zayddan rivoyat qilgan. Masʼudiy esa uni Amr ibn Murradan, u Abdurrahmon ibn Abu Laylodan, u Muoz ibn Jabaldan rivoyat qilgan. Abu Bakr ibn Ayyosh ham Aʼmashdan, u Amr ibn Murradan, u Abdurrahmon ibn Abu Laylodan, u Muozdan deb shunday rivoyat qilgan. Husayn ibn Abdurrahmon esa uni Ibn Abu Laylodan mursal qilib rivoyat qilgan: na Abdulloh ibn Zayddan, na Muozdan demagan va Nabiy ﷺ ning ashoblaridan hech kimni zikr qilmagan; u faqat: «Abdulloh ibn Zayd nidodan koʻrganini koʻrganida, Rasululloh ﷺ unga aytdilar», degan. Savriy ham uni Husayn va Amr ibn Murradan, ular Abdurrahmon ibn Abu Laylodan rivoyat qilgan va na Muozdan, na Abdulloh ibn Zayddan demagan, na: bizga ashoblarimiz hadis aytdi, na: Muhammadning ashoblari, degan — balki uni mursal qilgan. Men Muhammad ibn Yahyoning: «Ibn Abu Laylo Ibn Zaydga yetishmagan», deganini eshitdim. Bu xabarni Sharik ham Husayndan rivoyat qilib: Abdurrahmon ibn Abu Laylodan, u Abdulloh ibn Zayddan, deb hadisni zikr qilgan. Shuʼba esa uni Amr ibn Murradan, u Abdurrahmon ibn Abu Laylodan rivoyat qilib, na Abdulloh ibn Zayddan, na Muozdan demagan va: bizga ashoblarimiz hadis aytdi, deb ulardan hech birining nomini aytmagan.Абу Маҳзурадан (розияллоҳу анҳу) ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ уни ўтқазиб қўйиб, азонни унга ҳарфма-ҳарф ўргатдилар. Бишр айтди: Иброҳим менга: «У мана шу бизнинг азонимизга ўхшайди», деди. Мен унга: «Менга қайтадан айтиб бер», дедим. У деди: «Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар. Ашҳаду ан ла илаҳа иллаллоҳ — икки марта. Ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ — икки марта». Сўнг ўша овоздан пастроқ овоз билан, атрофидагиларга эшиттириб: «Ашҳаду ан ла илаҳа иллаллоҳ — икки марта. Ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ — икки марта», деди. Сўнг овозини кўтариб: «Ҳайя алас-солаҳ — икки марта. Ҳайя алал-фалаҳ — икки марта. Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар. Ла илаҳа иллаллоҳ», деди. Абу Бакр айтди: Абдулазиз ибн Абдулмалик бу хабарни Абу Маҳзурадан эшитмаган; уни фақат Абдуллоҳ ибн Муҳайриздан, у Абу Маҳзурадан ривоят қилган. Абдуллоҳ ибн Муҳайриз хабар беришича, у Абу Маҳзура ибн Миъярнинг тарбиясидаги етим эди; у уни Шомга жўнатаётганида, мен Абу Маҳзурага: «Мен Шомга чиқмоқдаман, мендан сенинг азонинг ҳақида сўралади», дедим. Сўнг у ҳадисни тўлиқ зикр қилди. Фақат Бундор хабарда азоннинг аввалидан бошлаб: Расулуллоҳ ﷺ унга азонни ўзлари ўргатдилар ва: «Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар, деб айт», дедилар, деди. Сўнг азоннинг қолганини Макҳулнинг Ибн Муҳайриздан ривоят қилган хабари каби зикр қилди, иқоматни зикр қилмади ва ҳадисда азон зикридан олдин ҳам, кейин ҳам кўп зиёдалар келтирди. Даврақий айтди: У азоннинг аввалида: «Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар», деди; ҳадисининг қолгани эса Бундорнинг лафзи кабидир. Равҳ ҳам Ибн Журайждан, у Усмон ибн Соибдан, у Абдулмалик ибн Абу Маҳзуранинг онасидан, у Абу Маҳзурадан шундай ривоят қилган: у азоннинг аввалида: «Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар», деди, уни тўрт марта айтмади. Мен буни бомдод азонидаги тасвиб бобида чиқарганман. Уни Абу Осим ва Абдурраззоқ ҳам Ибн Журайждан ривоят қилишган ва иккови азоннинг аввалида: «Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар», дейишган. Абу Бакр айтди: Ибн Абу Маҳзуранинг хабари нақл жиҳатидан собит ва саҳиҳдир; Муҳаммад ибн Ишоқнинг Муҳаммад ибн Иброҳимдан, унинг Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Зайд ибн Абду Раббиҳидан, унинг отасидан ривоят қилган хабари ҳам нақл жиҳатидан саҳиҳдир — чунки Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Зайд уни отасидан эшитган, Муҳаммад ибн Ишоқ эса уни Муҳаммад ибн Иброҳим ибн ал-Ҳорис ат-Таймийдан эшитган ва бу Муҳаммад ибн Ишоқ тадлис қилган нарсалардан эмас. Айюб ва Холиднинг Абу Қилобадан, унинг Анасдан ривоят қилган хабари эса саҳиҳдир — унинг саҳиҳлигида шак ҳам, шубҳа ҳам йўқ; биз бунга буюрган Зот Набий ﷺ эканларига, бошқаси эмаслигига далил келтирдик. Ироқликларнинг Абдуллоҳ ибн Зайддан ривоят қилган нарсасига келсак, улар Абдуллоҳ ибн Зайддан азон ва иқоматнинг иккаласини ҳам жуфт қилиш ҳақида ривоят қилган иснодларида чалкаштирганлар. Аъмаш уни Амр ибн Муррадан, у Абдурраҳмон ибн Абу Лайлодан ривоят қилиб, у: «Бизга Муҳаммад ﷺ нинг ашоблари ҳадис айтишича, Абдуллоҳ ибн Зайд азонни тушида кўрганида, Набий ﷺ ҳузурларига келиб, у зотга хабар берди. У зот: ‹Буни Билолга ўргат›, дедилар. Билол туриб, азонни икки мартадан айтди, иқоматни ҳам икки мартадан айтди ва бир ўтириш ўтирди», деди. Уни Ибн Абу Лайло ҳам Амр ибн Муррадан, у Абдурраҳмон ибн Абу Лайлодан, у Абдуллоҳ ибн Зайддан ривоят қилган. Масъудий эса уни Амр ибн Муррадан, у Абдурраҳмон ибн Абу Лайлодан, у Муоз ибн Жабалдан ривоят қилган. Абу Бакр ибн Айёш ҳам Аъмашдан, у Амр ибн Муррадан, у Абдурраҳмон ибн Абу Лайлодан, у Муоздан деб шундай ривоят қилган. Ҳусайн ибн Абдурраҳмон эса уни Ибн Абу Лайлодан мурсал қилиб ривоят қилган: на Абдуллоҳ ибн Зайддан, на Муоздан демаган ва Набий ﷺ нинг ашобларидан ҳеч кимни зикр қилмаган; у фақат: «Абдуллоҳ ибн Зайд нидодан кўрганини кўрганида, Расулуллоҳ ﷺ унга айтдилар», деган. Саврий ҳам уни Ҳусайн ва Амр ибн Муррадан, улар Абдурраҳмон ибн Абу Лайлодан ривоят қилган ва на Муоздан, на Абдуллоҳ ибн Зайддан демаган, на: бизга ашобларимиз ҳадис айтди, на: Муҳаммаднинг ашоблари, деган — балки уни мурсал қилган. Мен Муҳаммад ибн Яҳёнинг: «Ибн Абу Лайло Ибн Зайдга етишмаган», деганини эшитдим. Бу хабарни Шарик ҳам Ҳусайндан ривоят қилиб: Абдурраҳмон ибн Абу Лайлодан, у Абдуллоҳ ибн Зайддан, деб ҳадисни зикр қилган. Шуъба эса уни Амр ибн Муррадан, у Абдурраҳмон ибн Абу Лайлодан ривоят қилиб, на Абдуллоҳ ибн Зайддан, на Муоздан демаган ва: бизга ашобларимиз ҳадис айтди, деб улардан ҳеч бирининг номини айтмаган.
نا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ ، نا عَبْدُ الْحَمِيدِ بْنُ جَعْفَرٍ ، حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَطَاءٍ وَهُوَ مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ عَطَاءٍ نَسَبُهُ إِلَى جَدِّهِ ، عَنْ أَبِي حُمَيْدٍ السَّاعِدِيِّ ، قَالَ : كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِذَا قَامَ إِلَى الصَّلاةِ اعْتَدَلَ قَائِمًا ، فَذَكَرَ بَعْضَ الْحَدِيثِ ، وَقَالَ : ثُمَّ قَالَ : " اللَّهُ أَكْبَرُ " ، وَرَكَعَ ، ثُمَّ اعْتَدَلَ وَلَمْ يَصُبَّ رَأْسَهُ وَلَمْ يُقْنِعْ ، وَوَضَعَ يَدَيْهِ عَلَى رُكْبَتَيْهِ ، ثُمَّ قَالَ : " سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ " ، وَرَفَعَ يَدَيْهِ ، وَاعْتَدَلَ ، حَتَّى يَرْجِعَ كُلُّ عَظْمٍ فِي مَوْضِعِهِ مُعْتَدِلا ، ثُمَّ هَوَى إِلَى الأَرْضِ سَاجِدًا ، ثُمَّ قَالَ : " اللَّهُ أَكْبَرُ " ، ثُمَّ تَجَافَى عَضُدَيْهِ عَنْ إِبْطَيْهِ ، وَفَتَحَ أَصَابِعَ رِجْلَيْهِ ، ثُمَّ ثَنَى رِجْلَهُ الْيُسْرَى وَقَعَدَ عَلَيْهَا ، ثُمَّ اعْتَدَلَ حَتَّى يَرْجِعَ كُلُّ عَظْمٍ إِلَى مَوْضِعِهِ مُعْتَدِلا ، ثُمَّ هَوَى سَاجِدًا ، ثُمَّ قَالَ : " اللَّهُ أَكْبَرُ " ، ثُمَّ ثَنَى رِجْلَهُ وَقَعَدَ ، وَاعْتَدَلَ حَتَّى يَرْجِعَ كُلُّ عَظْمٍ فِي مَوْضِعِهِ ، ثُمَّ نَهَضَ ، ثُمَّ صَنَعَ فِي الرَّكْعَةِ الثَّانِيَةِ مِثْلَ ذَلِكَ ، حَتَّى إِذَا قَامَ مِنَ السَّجْدَتَيْنِ ، كَبَّرَ وَرَفَعَ يَدَيْهِ ، حَتَّى يُحَاذِيَ بِهَا مَنْكِبَيْهِ كَمَا صَنَعَ حِينَ افْتَتَحَ الصَّلاةَ ، ثُمَّ صَنَعَ كَذَلِكَ ، وَحَتَّى إِذَا كَانَتِ الرَّكْعَةُ الَّتِي تَنْقَضِي فِيهَا الصَّلاةُ أَخَّرَ رِجْلَهُ الْيُسْرَى قَعَدَ عَلَى شِقِّهِ مُتَوَرِّكًا ، ثُمَّ سَلَّمَ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : مُحَمَّدُ بْنُ عَطَاءٍ هُوَ مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ عَطَاءٍ . نا بِهِ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ بِشْرِ بْنِ الْحَكَمِ ، أنا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ ، وَهَكَذَا قَالَ : عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَطَاءٍ . نا بُنْدَارٌ ، وَمُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، وَأَحْمَدُ بْنُ سَعِيدٍ الدَّارِمِيُّ ، قَالُوا : حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْحَمِيدِ بْنُ جَعْفَرٍ ، حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ عَطَاءٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبَا حُمَيْدٍ السَّاعِدِيَّ فِي عَشَرَةٍ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ أَحَدُهُمْ أَبُو قَتَادَةَ ، قَالَ : " إِنِّي لأَعْلَمُكُمْ بِصَلاةِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَذَكَرُوا الْحَدِيثَ بِطُولِهِ ، وَقَالُوا فِي آخِرِ الْحَدِيثِ : " صَدَقْتَ ، هَكَذَا كَانَ يُصَلِّي النَّبِيُّ "
Abu Humayd as-Soidiy (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ namozga turganlarida tik turib qaddilarini rostlardilar — va u hadisning baʼzisini zikr qildi — soʻng: «Allohu akbar», deb rukuʼ qilardilar, soʻng rostlanib, boshlarini pastga tushirmas va yuqori koʻtarmas, qoʻllarini tizzalariga qoʻyardilar. Soʻng: «Samiʼallohu liman hamidah», deb qoʻllarini koʻtarar va har bir suyak oʻz oʻrniga mutadil holda qaytguncha rostlanardilar. Soʻng yerga sajda qilib egilardilar, keyin: «Allohu akbar», derdilar. Soʻng yelkalarini qoʻltiqlaridan uzoqlashtirar, oyoqlari barmoqlarini ochar, soʻng chap oyoqlarini bukib, unga oʻtirardilar; soʻng har bir suyak oʻz oʻrniga mutadil holda qaytguncha rostlanardilar. Soʻng sajdaga egilardilar, keyin: «Allohu akbar», derdilar. Soʻng oyoqlarini bukib oʻtirar va har bir suyak oʻz oʻrniga qaytguncha rostlanardilar, keyin (turishga) koʻtarilardilar. Soʻng ikkinchi rakatda ham xuddi shunday qilardilar. Toki ikki sajdadan turganlarida namozni boshlaganlaridagidek takbir aytib, qoʻllarini yelkalari barobarigacha koʻtarardilar; soʻng shu tariqa qilardilar. Namoz tugaydigan rakatga yetganlarida chap oyoqlarini orqaga chiqarib, yon tomonlariga tavarruk holida oʻtirardilar, soʻng salom berardilar. Abu Bakr aytdi: Muhammad ibn Ato — u Muhammad ibn Amr ibn Atodir. Buni bizga Abdurrahmon ibn Bishr ibn Hakam soʻzlab berdi: Yahyo ibn Said (xabar berdi) — u ham shunday: «Muhammad ibn Atodan», dedi. Bundor, Muhammad ibn Yahyo va Ahmad ibn Said ad-Dorimiy: bizga Abu Osim, unga Abdulhamid ibn Jaʼfar, unga Muhammad ibn Amr ibn Ato soʻzlab berdi, dedilar: Men Abu Humayd as-Soidiyni Rasululloh ﷺning sahobalaridan oʻn kishi orasida — ulardan biri Abu Qatoda edi — shunday deganini eshitdim: «Men sizlarning oranglarda Rasululloh ﷺning namozlarini eng yaxshi biladiganingizman». Soʻng ular hadisni toʻliq zikr qildilar va hadisning oxirida: «Toʻgʻri aytding, Nabiy mana shunday namoz oʻqir edilar», dedilar.Абу Ҳумайд ас-Соидий (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ намозга турганларида тик туриб қаддиларини ростлардилар — ва у ҳадиснинг баъзисини зикр қилди — сўнг: «Аллоҳу акбар», деб рукуъ қилардилар, сўнг ростланиб, бошларини пастга туширмас ва юқори кўтармас, қўлларини тиззаларига қўярдилар. Сўнг: «Самиъаллоҳу лиман ҳамидаҳ», деб қўлларини кўтарар ва ҳар бир суяк ўз ўрнига мутадил ҳолда қайтгунча ростланардилар. Сўнг ерга сажда қилиб эгилардилар, кейин: «Аллоҳу акбар», дердилар. Сўнг елкаларини қўлтиқларидан узоқлаштирар, оёқлари бармоқларини очар, сўнг чап оёқларини букиб, унга ўтирардилар; сўнг ҳар бир суяк ўз ўрнига мутадил ҳолда қайтгунча ростланардилар. Сўнг саждага эгилардилар, кейин: «Аллоҳу акбар», дердилар. Сўнг оёқларини букиб ўтирар ва ҳар бир суяк ўз ўрнига қайтгунча ростланардилар, кейин (туришга) кўтарилардилар. Сўнг иккинчи ракатда ҳам худди шундай қилардилар. Токи икки саждадан турганларида намозни бошлаганларидагидек такбир айтиб, қўлларини елкалари баробаригача кўтарардилар; сўнг шу тариқа қилардилар. Намоз тугайдиган ракатга етганларида чап оёқларини орқага чиқариб, ён томонларига таваррук ҳолида ўтирардилар, сўнг салом берардилар. Абу Бакр айтди: Муҳаммад ибн Ато — у Муҳаммад ибн Амр ибн Атодир. Буни бизга Абдурраҳмон ибн Бишр ибн Ҳакам сўзлаб берди: Яҳё ибн Саид (хабар берди) — у ҳам шундай: «Муҳаммад ибн Атодан», деди. Бундор, Муҳаммад ибн Яҳё ва Аҳмад ибн Саид ад-Доримий: бизга Абу Осим, унга Абдулҳамид ибн Жаъфар, унга Муҳаммад ибн Амр ибн Ато сўзлаб берди, дедилар: Мен Абу Ҳумайд ас-Соидийни Расулуллоҳ ﷺнинг саҳобаларидан ўн киши орасида — улардан бири Абу Қатода эди — шундай деганини эшитдим: «Мен сизларнинг орангларда Расулуллоҳ ﷺнинг намозларини энг яхши биладиганингизман». Сўнг улар ҳадисни тўлиқ зикр қилдилар ва ҳадиснинг охирида: «Тўғри айтдинг, Набий мана шундай намоз ўқир эдилар», дедилар.
نا أَبُو عَاصِمٍ ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ ، أَخْبَرَنِي إِبْرَاهِيمُ ابْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَعْبَدٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ : أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَشَفَ السِّتْرَ ، فَرَأَى النَّاسَ قِيَامًا وَرَاءَ أَبِي بَكْرٍ يُصَلُّونَ ، فَقَالَ : " اللَّهُمَّ هَلْ بَلَّغْتُ ، أَنَّهُ لَمْ يَبْقَ مِنْ مُبَشِّرَاتِ النُّبُوَّةِ إِلا الرُّؤْيَا الصَّالِحَةُ يَرَاهَا الْمُسْلِمُ لِنَفْسِهِ أَوْ تُرَى لَهُ ، وَإِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَقْرَأَ رَاكِعًا أَوْ سَاجِدًا ، فَأَمَّا الرُّكُوعُ فَعَظِّمُوا فِيهِ الرَّبَّ ، وَأَمَّا السُّجُودُ فَأَكْثَرُوا فِيهِ الدُّعَاءَ ، فَإِنَّهُ قَمِنٌ أَنْ يُسْتَجَابَ لَكُمْ " . قَالَ لَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى : قَالَ أَبُو عَاصِمٍ مَرَّةً : أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ رَفَعَ السِّتْرَ وَالنَّاسُ قِيَامٌ يُصَلُّونَ وَرَاءَ أَبِي بَكْرٍ " ، وَخَبَرُ إِسْمَاعِيلَ وَابْنِ عُيَيْنَةَ لَيْسَ هُوَ عَلَى هَذَا التَّمَامِ ، وَأَنَا اخْتَصَرْتُهُ
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ pardani koʻtardilar va odamlarni Abu Bakrning ortida turib namoz oʻqiyotgan holda koʻrdilar-da: «Allohim, yetkazdimmi? Paygʻambarlik xushxabarlaridan musulmon oʻzi uchun koʻradigan yoki uning haqida koʻriladigan solih tushdan boshqa hech narsa qolmadi. Men rukuʼda yoki sajdada turib (Qurʼon) oʻqishdan qaytarildim. Rukuʼga kelsak, unda Robbingizni ulugʻlangiz; sajdaga kelsak, unda duoni koʻp qilinglar, chunki u sizlar uchun ijobat boʻlishga loyiqdir», dedilar. Bizga Muhammad ibn Yahyo aytdi: Abu Osim bir marta: «Nabiy ﷺ pardani koʻtardilar, odamlar esa Abu Bakrning ortida turib namoz oʻqiyotgan edilar», dedi. Ismoil va Ibn Uyaynaning xabari bu qadar toʻliq emas; men uni qisqartirdim.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ пардани кўтардилар ва одамларни Абу Бакрнинг ортида туриб намоз ўқиётган ҳолда кўрдилар-да: «Аллоҳим, етказдимми? Пайғамбарлик хушхабарларидан мусулмон ўзи учун кўрадиган ёки унинг ҳақида кўриладиган солиҳ тушдан бошқа ҳеч нарса қолмади. Мен рукуъда ёки саждада туриб (Қуръон) ўқишдан қайтарилдим. Рукуъга келсак, унда Роббингизни улуғлангиз; саждага келсак, унда дуони кўп қилинглар, чунки у сизлар учун ижобат бўлишга лойиқдир», дедилар. Бизга Муҳаммад ибн Яҳё айтди: Абу Осим бир марта: «Набий ﷺ пардани кўтардилар, одамлар эса Абу Бакрнинг ортида туриб намоз ўқиётган эдилар», деди. Исмоил ва Ибн Уяйнанинг хабари бу қадар тўлиқ эмас; мен уни қисқартирдим.
نَا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، نَا سُفْيَانُ ، حَدَّثَنِي أَبُو الزِّنَادِ ، عَنِ الأَعْرَجِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، وَابْنِ عَجْلانَ وَغَيْرِهِ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " لَقَدْ هَمَمْتُ أَنْ آمُرَ فِتْيَانِي فَيُقِيمُوا الصَّلاةَ ، وَآمُرَ فِتْيَانًا فَيَتَخَلَّفُوا إِلَى رِجَالٍ يَتَخَلَّفُونَ عَنِ الصَّلاةِ فَيُحَرِّقُونَ عَلَيْهِمْ بُيُوتَهُمْ ، وَلَوْ عَلِمَ أَحَدُهُمْ أَنَّهُ يُدْعَى إِلَى عَظْمٍ ، إِلَى ثَرِيدٍ أَيْ لأَجَابَ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : أَمَّا خَبَرُ ابْنِ عَجْلانَ الَّذِي أَرْسَلَهُ ابْنُ عُيَيْنَةَ فَإِنَّمَا رَوَاهُ ابْنُ عَجْلانَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، ناهُ بُنْدَارٌ ، حَدَّثَنِي صَفْوَانُ ، وَأَبُو عَاصِمٍ ، قَالا : ثنا ابْنُ عَجْلانَ ، فَذَكَرَ الْحَدِيثَ
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Men yigitlarimga buyurib, namozni iqomat qildirishni, yana baʼzi yigitlarga buyurib, namozdan orqada qolayotgan kishilarning oldiga borib, uylarini ustlariga yoqib yuborishlarini qasd qildim. Agar ulardan biri suyakka yoki tiridga chaqirilayotganini bilsa edi, albatta ijobat qilar edi», dedilar. Abu Bakr aytdi: Ibn Uyayna mursal qilib rivoyat qilgan Ibn Ajlonning xabariga kelsak, uni Ibn Ajlon otasidan, u Abu Hurayradan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan. Buni bizga Bundor aytdi: menga Safvon va Abu Osim aytdilar: bizga Ibn Ajlon aytdi, — va hadisni zikr qildi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мен йигитларимга буюриб, намозни иқомат қилдиришни, яна баъзи йигитларга буюриб, намоздан орқада қолаётган кишиларнинг олдига бориб, уйларини устларига ёқиб юборишларини қасд қилдим. Агар улардан бири суякка ёки тиридга чақирилаётганини билса эди, албатта ижобат қилар эди», дедилар. Абу Бакр айтди: Ибн Уяйна мурсал қилиб ривоят қилган Ибн Ажлоннинг хабарига келсак, уни Ибн Ажлон отасидан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий ﷺдан ривоят қилган. Буни бизга Бундор айтди: менга Сафвон ва Абу Осим айтдилар: бизга Ибн Ажлон айтди, — ва ҳадисни зикр қилди.
نا أَبُو مُوسَى مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى ، ثنا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ ، عَنْ سَعِيدٍ ، عَنْ قَتَادَةَ ، عَنْ أَنَسٍ ، أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " أَتِمُّوا الصَّفَّ الْمُتَقَدِّمَ ، فَإِنْ كَانَ نَقْصًا فَلْيَكُنْ فِي الْمُؤَخَّرِ " . نا أَبُو بَكْرِ بْنُ إِسْحَاقَ الصَّنْعَانِيُّ ، ثنا أَبُو عَاصِمٍ ، عَنْ شُعْبَةَ بِمِثْلِهِ . قَالَ : " أَتِمُّوا الصَّفَّ الأَوَّلَ وَالثَّانِيَ ، فَإِنْ كَانَ خَلَلٌ فَلْيَكُنْ فِي الثَّالِثِ "
Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Nabiysi ﷺ: «Oldingi safni toʻldiringlar; agar kamchilik boʻlsa, u orqadagida boʻlsin», dedilar. Bizga Abu Bakr ibn Ishoq as-Sanʼoniy aytdi: bizga Abu Osim Shuʼbadan shunga oʻxshashini aytdi. U zot: «Birinchi va ikkinchi safni toʻldiringlar; agar boʻshliq boʻlsa, u uchinchisida boʻlsin», dedilar.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Набийси ﷺ: «Олдинги сафни тўлдиринглар; агар камчилик бўлса, у орқадагида бўлсин», дедилар. Бизга Абу Бакр ибн Ишоқ ас-Санъоний айтди: бизга Абу Осим Шуъбадан шунга ўхшашини айтди. У зот: «Биринчи ва иккинчи сафни тўлдиринглар; агар бўшлиқ бўлса, у учинчисида бўлсин», дедилар.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِسْحَاقَ الْجَوْهَرِيُّ ، حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ ، أَخْبَرَنِي يَعْلَى وَهُوَ ابْنُ حَكِيمٍ ، أَنَّ عِكْرِمَةَ مَوْلَى ابْنِ عَبَّاسٍ ، أَخْبَرَهُ قَالَ : أَنْبَأَنَا ابْنُ عَبَّاسٍ ، أَنَّ سَعْدَ بْنَ عُبَادَةَ أَخَا بَنِي سَاعِدَةَ ، قَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، إِنَّ أُمِّي تُوُفِّيَتْ ، وَأَنَا غَائِبٌ ، فَهَلْ يَنْفَعُهَا إِنْ تَصَدَّقْتُ عَنْهَا بِشَيْءٍ ؟ قَالَ : " نَعَمْ " ، قَالَ : فَإِنِّي أُشْهِدُكَ أَنَّ حَائِطِي الَّذِي بِالْمِخْرَافِ صَدَقَةٌ عَنْهَا . حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سِنَانٍ الْقَزَّازُ ، حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ ، عَنْ يَعْلَى ، عَنْ عِكْرِمَةَ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، أَنَّ رَجُلا قَالَ لِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : إِنَّ أُمَّهُ تُوُفِّيَتْ أَفَيَنْفَعُهَا إِنْ تَصَدَّقْتُ بِهِ عَنْهَا ؟ وَقَالَ أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ ، قَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، إِنَّ أُمِّي تُوُفِّيَتْ ، وَقَالَ : فَإِنَّ لِي مَخْرَفًا يَعْنِي : بُسْتَانًا
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) bizga xabar berdiki, Banu Soidaning birodari Saʼd ibn Uboda: «Yo Rasululloh, men yoʻqligimda onam vafot etdi. Men uning nomidan bir narsa sadaqa qilsam, unga foydasi tegadimi?» dedi. U zot: «Ha», dedilar. U: «Unday boʻlsa, men sizni guvoh qilamanki, Mixrofdagi bogʻim uning nomidan sadaqadir», dedi. Muhammad ibn Sinon al-Qazzoz bizga aytib berdi, Abu Osim bizga Ibn Jurayjdan, u Yaʼlodan, u Ikrimadan, u Ibn Abbosdan aytib berdiki, bir kishi Rasululloh ﷺga onasi vafot etganini (aytib): «Men uning nomidan uni sadaqa qilsam, unga foydasi tegadimi?» dedi. Ahmad ibn Maniʼ esa: U: «Yo Rasululloh, onam vafot etdi», dedi va: «Mening mixrofim — yaʼni bogʻim bor», dedi, deb aytdi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) бизга хабар бердики, Бану Соиданинг биродари Саъд ибн Убода: «Ё Расулуллоҳ, мен йўқлигимда онам вафот этди. Мен унинг номидан бир нарса садақа қилсам, унга фойдаси тегадими?» деди. У зот: «Ҳа», дедилар. У: «Ундай бўлса, мен сизни гувоҳ қиламанки, Михрофдаги боғим унинг номидан садақадир», деди. Муҳаммад ибн Синон ал-Қаззоз бизга айтиб берди, Абу Осим бизга Ибн Журайждан, у Яълодан, у Икримадан, у Ибн Аббосдан айтиб бердики, бир киши Расулуллоҳ ﷺга онаси вафот этганини (айтиб): «Мен унинг номидан уни садақа қилсам, унга фойдаси тегадими?» деди. Аҳмад ибн Маниъ эса: У: «Ё Расулуллоҳ, онам вафот этди», деди ва: «Менинг михрофим — яъни боғим бор», деди, деб айтди.