حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَا حَقُّ امْرِئٍ مُسْلِمٍ لَهُ شَىْءٌ، يُوصِي فِيهِ يَبِيتُ لَيْلَتَيْنِ، إِلاَّ وَوَصِيَّتُهُ مَكْتُوبَةٌ عِنْدَهُ ‏"‏‏.‏ تَابَعَهُ مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمٍ عَنْ عَمْرٍو عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Vasiyat qiladigan narsasi boʻlgan biror musulmonga — oʻz vasiyati yozilib, oʻzi bilan tayyor (saqlanib) turmagan holda — ikki kecha (ham) turishi joiz emas», — dedilar.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Васият қиладиган нарсаси бўлган бирор мусулмонга — ўз васияти ёзилиб, ўзи билан тайёр (сақланиб) турмаган ҳолда — икки кеча (ҳам) туриши жоиз эмас», — дедилар.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْحَارِثِ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ أَبِي بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا زُهَيْرُ بْنُ مُعَاوِيَةَ الْجُعْفِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ، خَتَنِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَخِي جُوَيْرِيَةَ بِنْتِ الْحَارِثِ قَالَ مَا تَرَكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عِنْدَ مَوْتِهِ دِرْهَمًا وَلاَ دِينَارًا وَلاَ عَبْدًا وَلاَ أَمَةً وَلاَ شَيْئًا، إِلاَّ بَغْلَتَهُ الْبَيْضَاءَ وَسِلاَحَهُ وَأَرْضًا جَعَلَهَا صَدَقَةً‏.‏

Amr ibn Horis (roziyallohu anhu) — Allohning Rasuli ﷺ ning zavjasi Juvayriya bint Horisning akasi — rivoyat qiladi: Allohning Rasuli ﷺ vafot etganda, u zot hech bir dirham yoki dinor (yaʼni pul), qul yoki choriya (kaniz), yoxud boshqa biror narsa qoldirmadi — faqat oʻzining oq xachiri, qurol-yarogʻi va sadaqa qilib bergan bir parcha yeridan boshqa.Амр ибн Ҳорис (розияллоҳу анҳу) — Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг завжаси Жувайрия бинт Ҳориснинг акаси — ривоят қилади: Аллоҳнинг Расули ﷺ вафот этганда, у зот ҳеч бир дирҳам ёки динор (яъни пул), қул ёки чория (каниз), ёхуд бошқа бирор нарса қолдирмади — фақат ўзининг оқ хачири, қурол-яроғи ва садақа қилиб берган бир парча еридан бошқа.

حَدَّثَنَا خَلاَّدُ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، حَدَّثَنَا طَلْحَةُ بْنُ مُصَرِّفٍ، قَالَ سَأَلْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أَبِي أَوْفَى ـ رضى الله عنهما ـ هَلْ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَوْصَى فَقَالَ لاَ‏.‏ فَقُلْتُ كَيْفَ كُتِبَ عَلَى النَّاسِ الْوَصِيَّةُ أَوْ أُمِرُوا بِالْوَصِيَّةِ قَالَ أَوْصَى بِكِتَابِ اللَّهِ‏.‏

Talha ibn Musarrif (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Men Abdulloh ibn Abu Avfodan: «Paygʻambar ﷺ vasiyat qildimi?» — deb soʻradim. U: «Yoʻq», — deb javob berdi. Men undan: «Unda odamlarga vasiyat qilish qanday qilib buyurilgan (yoki ular vasiyat qilishga amr etilgan)?» — deb soʻradim. U: «Paygʻambar ﷺ Allohning Kitobini (yaʼni Qurʼonni) vasiyat qildi (meros qoldirdi)», — dedi.Талҳа ибн Мусарриф (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Мен Абдуллоҳ ибн Абу Авфодан: «Пайғамбар ﷺ васият қилдими?» — деб сўрадим. У: «Йўқ», — деб жавоб берди. Мен ундан: «Унда одамларга васият қилиш қандай қилиб буюрилган (ёки улар васият қилишга амр этилган)?» — деб сўрадим. У: «Пайғамбар ﷺ Аллоҳнинг Китобини (яъни Қуръонни) васият қилди (мерос қолдирди)», — деди.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ زُرَارَةَ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ، عَنِ ابْنِ عَوْنٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الأَسْوَدِ، قَالَ ذَكَرُوا عِنْدَ عَائِشَةَ أَنَّ عَلِيًّا ـ رضى الله عنهما ـ كَانَ وَصِيًّا‏.‏ فَقَالَتْ مَتَى أَوْصَى إِلَيْهِ وَقَدْ كُنْتُ مُسْنِدَتَهُ إِلَى صَدْرِي ـ أَوْ قَالَتْ حَجْرِي ـ فَدَعَا بِالطَّسْتِ، فَلَقَدِ انْخَنَثَ فِي حَجْرِي، فَمَا شَعَرْتُ أَنَّهُ قَدْ مَاتَ، فَمَتَى أَوْصَى إِلَيْهِ

Asvad (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Oishaning oldida baʼzi odamlar — Paygʻambar ﷺ Alini vasiyat bilan oʻz xalifasi qilib tayinlagan, deb — zikr qildi. Oisha: «Qachon u zot uni vasiyat qildi? Albatta, u zot vafot etganda, mening koʻkragimga (yoki: bagʻrimga) suyangan holda edi va u zot togʻora soʻradi, soʻng shu holatda (yiqilib) tushdi va men u zotning vafot etganini ham sezmadim; bas, qachon u zot uni vasiyat qildi?» — dedi.Асвад (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Оишанинг олдида баъзи одамлар — Пайғамбар ﷺ Алини васият билан ўз халифаси қилиб тайинлаган, деб — зикр қилди. Оиша: «Қачон у зот уни васият қилди? Албатта, у зот вафот этганда, менинг кўкрагимга (ёки: бағримга) суянган ҳолда эди ва у зот тоғора сўради, сўнг шу ҳолатда (йиқилиб) тушди ва мен у зотнинг вафот этганини ҳам сезмадим; бас, қачон у зот уни васият қилди?» — деди.

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَامِرِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ جَاءَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَعُودُنِي وَأَنَا بِمَكَّةَ، وَهْوَ يَكْرَهُ أَنْ يَمُوتَ بِالأَرْضِ الَّتِي هَاجَرَ مِنْهَا قَالَ ‏"‏ يَرْحَمُ اللَّهُ ابْنَ عَفْرَاءَ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، أُوصِي بِمَالِي كُلِّهِ قَالَ ‏"‏ لاَ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ فَالشَّطْرُ قَالَ ‏"‏ لاَ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ الثُّلُثُ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَالثُّلُثُ، وَالثُّلُثُ كَثِيرٌ، إِنَّكَ أَنْ تَدَعَ وَرَثَتَكَ أَغْنِيَاءَ خَيْرٌ مِنْ أَنْ تَدَعَهُمْ عَالَةً يَتَكَفَّفُونَ النَّاسَ فِي أَيْدِيهِمْ، وَإِنَّكَ مَهْمَا أَنْفَقْتَ مِنْ نَفَقَةٍ فَإِنَّهَا صَدَقَةٌ، حَتَّى اللُّقْمَةُ الَّتِي تَرْفَعُهَا إِلَى فِي امْرَأَتِكَ، وَعَسَى اللَّهُ أَنْ يَرْفَعَكَ فَيَنْتَفِعَ بِكَ نَاسٌ وَيُضَرَّ بِكَ آخَرُونَ ‏"‏‏.‏ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ يَوْمَئِذٍ إِلاَّ ابْنَةٌ‏.‏

Saʼd ibn Abu Vaqqos (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ men Makkada (kasal) yotgan paytimda meni koʻrgani keldi (Omir — rivoyatchi: u — oʻzi hijrat qilib chiqqan yerda vafot etishni yoqtirmas edi). U zot (yaʼni Paygʻambar ﷺ): «Alloh Ibn Afroga (Saʼd ibn Xavlaga) rahm qilsin», — dedi. Men: «Yo Rasululloh! Men butun molimni (sadaqaga) vasiyat qilaymi?» — dedim. U zot: «Yoʻq», — dedi. Men: «Unda yarmini (vasiyat) qilaymi?» — dedim. U zot: «Yoʻq», — dedi. Men: «Uchdan birini?» — dedim. U zot: «Ha, uchdan bir; lekin uchdan bir (ham) koʻp. Sen vorislaringni — boshqalarga tilanchilik qiladigan (kambagʻal) holda qoldirishdan koʻra — boy holda qoldirishing yaxshiroq; va sen Alloh yoʻlida sarflagan har bir narsa — xotiningning ogʻziga solgan bir luqma (taom) ham — sadaqa amali (sifatida) hisoblanadi. Alloh sening umringni uzaytirishi mumkin — toki baʼzi odamlar sendan foyda topsin va boshqalari sendan zarar koʻrsin», — dedi. Oʻsha paytda Saʼdning faqat bitta qizi bor edi.Саъд ибн Абу Ваққос (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ мен Маккада (касал) ётган пайтимда мени кўргани келди (Омир — ривоятчи: у — ўзи ҳижрат қилиб чиққан ерда вафот этишни ёқтирмас эди). У зот (яъни Пайғамбар ﷺ): «Аллоҳ Ибн Афрога (Саъд ибн Хавлага) раҳм қилсин», — деди. Мен: «Ё Расулуллоҳ! Мен бутун молимни (садақага) васият қилайми?» — дедим. У зот: «Йўқ», — деди. Мен: «Унда ярмини (васият) қилайми?» — дедим. У зот: «Йўқ», — деди. Мен: «Учдан бирини?» — дедим. У зот: «Ҳа, учдан бир; лекин учдан бир (ҳам) кўп. Сен ворисларингни — бошқаларга тиланчилик қиладиган (камбағал) ҳолда қолдиришдан кўра — бой ҳолда қолдиришинг яхшироқ; ва сен Аллоҳ йўлида сарфлаган ҳар бир нарса — хотинингнинг оғзига солган бир луқма (таом) ҳам — садақа амали (сифатида) ҳисобланади. Аллоҳ сенинг умрингни узайтириши мумкин — токи баъзи одамлар сендан фойда топсин ва бошқалари сендан зарар кўрсин», — деди. Ўша пайтда Саъднинг фақат битта қизи бор эди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ لَوْ غَضَّ النَّاسُ إِلَى الرُّبْعِ، لأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الثُّلُثُ، وَالثُّلُثُ كَثِيرٌ أَوْ كَبِيرٌ ‏"‏‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men odamlarga — oʻz vasiyatlaridagi (ulush)ni toʻrtdan birga kamaytirishlarini — tavsiya qilaman; chunki Allohning Rasuli ﷺ: «Uchdan bir; lekin uchdan bir (ham) koʻp», — degan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен одамларга — ўз васиятларидаги (улуш)ни тўртдан бирга камайтиришларини — тавсия қиламан; чунки Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Учдан бир; лекин учдан бир (ҳам) кўп», — деган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحِيمِ، حَدَّثَنَا زَكَرِيَّاءُ بْنُ عَدِيٍّ، حَدَّثَنَا مَرْوَانُ، عَنْ هَاشِمِ بْنِ هَاشِمٍ، عَنْ عَامِرِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ أَبِيهِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ مَرِضْتُ فَعَادَنِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ ادْعُ اللَّهَ أَنْ لاَ يَرُدَّنِي عَلَى عَقِبِي‏.‏ قَالَ ‏"‏ لَعَلَّ اللَّهَ يَرْفَعُكَ وَيَنْفَعُ بِكَ نَاسًا ‏"‏‏.‏ قُلْتُ أُرِيدُ أَنْ أُوصِيَ، وَإِنَّمَا لِي ابْنَةٌ ـ قُلْتُ ـ أُوصِي بِالنِّصْفِ قَالَ ‏"‏ النِّصْفُ كَثِيرٌ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ فَالثُّلُثِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ الثُّلُثُ، وَالثُّلُثُ كَثِيرٌ أَوْ كَبِيرٌ ‏"‏‏.‏ قَالَ فَأَوْصَى النَّاسُ بِالثُّلُثِ، وَجَازَ ذَلِكَ لَهُمْ‏.‏

Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men kasal boʻldim va Paygʻambar ﷺ meni koʻrgani keldi. Men unga: «Yo Rasululloh! Men Allohga — meni oʻzim hijrat qilib chiqqan yerda (yaʼni Makkada) jon taslim qildirmasligini — duo qilaman», — dedim. U zot: «Alloh senga sihat-salomatlik bersin va odamlar sendan foyda topsin», — dedi. Men: «Men oʻz molimni vasiyat qilmoqchiman va mening faqat bitta qizim bor; men molimning yarmini (sadaqaga berilishini) vasiyat qilmoqchiman», — dedim. U zot: «Yarmi (ham) koʻp», — dedi. Men: «Unda uchdan birini (vasiyat qilaman)», — dedim. U zot: «Uchdan bir; lekin uchdan bir (ham) koʻp», — dedi. (Rivoyatchi qoʻshdi: «Shundan keyin odamlar oʻz molining uchdan birini vasiyat qila boshladi va bu ularga joiz qilindi».)Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен касал бўлдим ва Пайғамбар ﷺ мени кўргани келди. Мен унга: «Ё Расулуллоҳ! Мен Аллоҳга — мени ўзим ҳижрат қилиб чиққан ерда (яъни Маккада) жон таслим қилдирмаслигини — дуо қиламан», — дедим. У зот: «Аллоҳ сенга сиҳат-саломатлик берсин ва одамлар сендан фойда топсин», — деди. Мен: «Мен ўз молимни васият қилмоқчиман ва менинг фақат битта қизим бор; мен молимнинг ярмини (садақага берилишини) васият қилмоқчиман», — дедим. У зот: «Ярми (ҳам) кўп», — деди. Мен: «Унда учдан бирини (васият қиламан)», — дедим. У зот: «Учдан бир; лекин учдан бир (ҳам) кўп», — деди. (Ривоятчи қўшди: «Шундан кейин одамлар ўз молининг учдан бирини васият қила бошлади ва бу уларга жоиз қилинди».)

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهَا قَالَتْ كَانَ عُتْبَةُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ عَهِدَ إِلَى أَخِيهِ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ أَنَّ ابْنَ وَلِيدَةِ زَمْعَةَ مِنِّي، فَاقْبِضْهُ إِلَيْكَ‏.‏ فَلَمَّا كَانَ عَامُ الْفَتْحِ أَخَذَهُ سَعْدٌ فَقَالَ ابْنُ أَخِي، قَدْ كَانَ عَهِدَ إِلَىَّ فِيهِ‏.‏ فَقَامَ عَبْدُ بْنُ زَمْعَةَ فَقَالَ أَخِي، وَابْنُ أَمَةِ أَبِي، وُلِدَ عَلَى فِرَاشِهِ‏.‏ فَتَسَاوَقَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ فَقَالَ سَعْدٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ، ابْنُ أَخِي، كَانَ عَهِدَ إِلَىَّ فِيهِ‏.‏ فَقَالَ عَبْدُ بْنُ زَمْعَةَ أَخِي وَابْنُ وَلِيدَةِ أَبِي‏.‏ وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هُوَ لَكَ يَا عَبْدُ ابْنَ زَمْعَةَ، الْوَلَدُ لِلْفِرَاشِ، وَلِلْعَاهِرِ الْحَجَرُ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ قَالَ لِسَوْدَةَ بِنْتِ زَمْعَةَ ‏"‏ احْتَجِبِي مِنْهُ ‏"‏‏.‏ لِمَا رَأَى مِنْ شَبَهِهِ بِعُتْبَةَ، فَمَا رَآهَا حَتَّى لَقِيَ اللَّهَ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho) — Paygʻambar ﷺ ning zavjasi — rivoyat qiladi: Utba ibn Abu Vaqqos (oʻz oʻgʻlini) oʻz ukasi Saʼd ibn Abu Vaqqosga topshirib: «Zamʼaning choriyasining oʻgʻli — mening (nikohsiz) oʻgʻlim; uni oʻz qaramogʻingga ol», — degan edi. Bas, (Makka) fathi yili Saʼd oʻsha bolani oldi va: «Bu — mening akamning oʻgʻli, akam uni menga topshirgan», — dedi. Abd ibn Zamʼa (oʻrnidan) turib: «U — mening (ota bir) ukam va otamning choriyasining oʻgʻli, otamning toʻshagida tugʻilgan», — dedi. Soʻng ikkovi Allohning Rasuli ﷺ ning oldiga keldi va Saʼd: «Yo Rasululloh! Bu — mening akamning oʻgʻli, akam uni menga topshirgan», — dedi. Soʻng Abd ibn Zamʼa (oʻrnidan) turib: «Bu — mening ukam va otamning choriyasining oʻgʻli», — dedi. Allohning Rasuli ﷺ: «Ey Abd ibn Zamʼa! Bu bola — sen uchun(dir); chunki bola — (u tugʻilgan) toʻshakka (egasiga) tegishli, zinokorga esa — tosh (yaʼni mahrumlik bor)», — dedi. Soʻng Paygʻambar ﷺ — bolaning Utbaga oʻxshashligini koʻrgach — oʻz zavjasi Savda bint Zamʼaga: «Bu boladan parda tut (hijoblan)», — dedi. Shundan keyin bola — vafot etgunicha — Savdani (hech) koʻrmadi.Оиша (розияллоҳу анҳо) — Пайғамбар ﷺ нинг завжаси — ривоят қилади: Утба ибн Абу Ваққос (ўз ўғлини) ўз укаси Саъд ибн Абу Ваққосга топшириб: «Замъанинг чориясининг ўғли — менинг (никоҳсиз) ўғлим; уни ўз қарамоғингга ол», — деган эди. Бас, (Макка) фатҳи йили Саъд ўша болани олди ва: «Бу — менинг акамнинг ўғли, акам уни менга топширган», — деди. Абд ибн Замъа (ўрнидан) туриб: «У — менинг (ота бир) укам ва отамнинг чориясининг ўғли, отамнинг тўшагида туғилган», — деди. Сўнг иккови Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг олдига келди ва Саъд: «Ё Расулуллоҳ! Бу — менинг акамнинг ўғли, акам уни менга топширган», — деди. Сўнг Абд ибн Замъа (ўрнидан) туриб: «Бу — менинг укам ва отамнинг чориясининг ўғли», — деди. Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Эй Абд ибн Замъа! Бу бола — сен учун(дир); чунки бола — (у туғилган) тўшакка (эгасига) тегишли, зинокорга эса — тош (яъни маҳрумлик бор)», — деди. Сўнг Пайғамбар ﷺ — боланинг Утбага ўхшашлигини кўргач — ўз завжаси Савда бинт Замъага: «Бу боладан парда тут (ҳижоблан)», — деди. Шундан кейин бола — вафот этгунича — Савдани (ҳеч) кўрмади.

حَدَّثَنَا حَسَّانُ بْنُ أَبِي عَبَّادٍ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ يَهُوِدِيًّا، رَضَّ رَأْسَ جَارِيَةٍ بَيْنَ حَجَرَيْنِ، فَقِيلَ لَهَا مَنْ فَعَلَ بِكِ، أَفُلاَنٌ أَوْ فُلاَنٌ حَتَّى سُمِّيَ الْيَهُودِيُّ، فَأَوْمَأَتْ بِرَأْسِهَا، فَجِيءَ بِهِ، فَلَمْ يَزَلْ حَتَّى اعْتَرَفَ، فَأَمَرَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَرُضَّ رَأْسُهُ بِالْحِجَارَةِ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir yahudiy bir qizning boshini ikki tosh orasida ezdi. U (qiz)dan: «Senga buni kim qildi — falonchimi? Falonchimi?» — deb soʻraldi — to oʻsha yahudiyning nomi aytilgunicha, shunda u (qiz) (rozilik bilan) bosh irgʻadi. Bas, yahudiy keltirildi va — u (gunohini) iqror qilgunicha — soʻroq qilindi. Soʻng Paygʻambar ﷺ uning boshi (ham) toshlar bilan ezilishini buyurdi.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир яҳудий бир қизнинг бошини икки тош орасида эзди. У (қиз)дан: «Сенга буни ким қилди — фалончими? Фалончими?» — деб сўралди — то ўша яҳудийнинг номи айтилгунича, шунда у (қиз) (розилик билан) бош ирғади. Бас, яҳудий келтирилди ва — у (гуноҳини) иқрор қилгунича — сўроқ қилинди. Сўнг Пайғамбар ﷺ унинг боши (ҳам) тошлар билан эзилишини буюрди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، عَنْ وَرْقَاءَ، عَنِ ابْنِ أَبِي نَجِيحٍ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ كَانَ الْمَالُ لِلْوَلَدِ، وَكَانَتِ الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ، فَنَسَخَ اللَّهُ مِنْ ذَلِكَ مَا أَحَبَّ، فَجَعَلَ لِلذَّكَرِ مِثْلَ حَظِّ الأُنْثَيَيْنِ، وَجَعَلَ لِلأَبَوَيْنِ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسَ، وَجَعَلَ لِلْمَرْأَةِ الثُّمُنَ وَالرُّبْعَ، وَلِلزَّوْجِ الشَّطْرَ وَالرُّبُعَ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: (Qadimda) odat shunday ediki, marhumning moli uning farzandlariga meros boʻlardi; ota-onaga kelsak, ular — marhumning vasiyati bilan meros olardi. Soʻng Alloh oʻsha odatdan Oʻzi xohlagan (qism)ni bekor qildi va erkak uchun — ayol oladigan miqdorning ikki barobarini, har bir ota-ona uchun (mol)ning oltidan birini, xotin uchun sakkizdan bir yoki toʻrtdan birini, er uchun esa yarmini yoki toʻrtdan birini belgiladi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: (Қадимда) одат шундай эдики, марҳумнинг моли унинг фарзандларига мерос бўларди; ота-онага келсак, улар — марҳумнинг васияти билан мерос оларди. Сўнг Аллоҳ ўша одатдан Ўзи хоҳлаган (қисм)ни бекор қилди ва эркак учун — аёл оладиган миқдорнинг икки баробарини, ҳар бир ота-она учун (мол)нинг олтидан бирини, хотин учун саккиздан бир ёки тўртдан бирини, эр учун эса ярмини ёки тўртдан бирини белгилади.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ عُمَارَةَ، عَنْ أَبِي زُرْعَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ رَجُلٌ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَىُّ الصَّدَقَةِ أَفْضَلُ قَالَ ‏"‏ أَنْ تَصَدَّقَ وَأَنْتَ صَحِيحٌ حَرِيصٌ‏.‏ تَأْمُلُ الْغِنَى، وَتَخْشَى الْفَقْرَ، وَلاَ تُمْهِلْ حَتَّى إِذَا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ قُلْتَ لِفُلاَنٍ كَذَا وَلِفُلاَنٍ كَذَا، وَقَدْ كَانَ لِفُلاَنٍ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi Paygʻambar ﷺ dan: «Yo Rasululloh! Qaysi sadaqa eng yaxshi?» — deb soʻradi. U zot: «Sen — sogʻlom, ochkoʻz (molparast), boy boʻlishni umid qilib, kambagʻal boʻlishdan qoʻrqib turgan holatda — sadaqa berishing. Sadaqa berishni — joning boʻgʻzingga (halqumingga) yetib, ‹Falonchiga shuncha, falonchiga shuncha (beringlar)›, — deydigan paytgacha kechiktirma — holbuki, u (mol) allaqachon falonchining (vorisning) boʻlib qolgan», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир киши Пайғамбар ﷺ дан: «Ё Расулуллоҳ! Қайси садақа энг яхши?» — деб сўради. У зот: «Сен — соғлом, очкўз (молпараст), бой бўлишни умид қилиб, камбағал бўлишдан қўрқиб турган ҳолатда — садақа беришинг. Садақа беришни — жонинг бўғзингга (ҳалқумингга) етиб, ‹Фалончига шунча, фалончига шунча (беринглар)›, — дейдиган пайтгача кечиктирма — ҳолбуки, у (мол) аллақачон фалончининг (вориснинг) бўлиб қолган», — дедилар.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ أَبُو الرَّبِيعِ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا نَافِعُ بْنُ مَالِكِ بْنِ أَبِي عَامِرٍ أَبُو سُهَيْلٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ آيَةُ الْمُنَافِقِ ثَلاَثٌ، إِذَا حَدَّثَ كَذَبَ، وَإِذَا اؤْتُمِنَ خَانَ، وَإِذَا وَعَدَ أَخْلَفَ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Munofiqning alomatlari uchta: gapirgan paytida yolgʻon aytadi; (biror narsa) ishonib topshirilganda, xiyonat qiladi; vaʼda berganda, vaʼdasini buzadi», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Мунофиқнинг аломатлари учта: гапирган пайтида ёлғон айтади; (бирор нарса) ишониб топширилганда, хиёнат қилади; ваъда берганда, ваъдасини бузади», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، وَعُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، أَنَّ حَكِيمَ بْنَ حِزَامٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَعْطَانِي، ثُمَّ سَأَلْتُهُ فَأَعْطَانِي ثُمَّ قَالَ لِي ‏"‏ يَا حَكِيمُ، إِنَّ هَذَا الْمَالَ خَضِرٌ حُلْوٌ، فَمَنْ أَخَذَهُ بِسَخَاوَةِ نَفْسٍ بُورِكَ لَهُ فِيهِ، وَمَنْ أَخَذَهُ بِإِشْرَافِ نَفْسٍ لَمْ يُبَارَكْ لَهُ فِيهِ، وَكَانَ كَالَّذِي يَأْكُلُ وَلاَ يَشْبَعُ، وَالْيَدُ الْعُلْيَا خَيْرٌ مِنَ الْيَدِ السُّفْلَى ‏"‏‏.‏ قَالَ حَكِيمٌ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ لاَ أَرْزَأُ أَحَدًا بَعْدَكَ شَيْئًا حَتَّى أُفَارِقَ الدُّنْيَا‏.‏ فَكَانَ أَبُو بَكْرٍ يَدْعُو حَكِيمًا لِيُعْطِيَهُ الْعَطَاءَ فَيَأْبَى أَنْ يَقْبَلَ مِنْهُ شَيْئًا، ثُمَّ إِنَّ عُمَرَ دَعَاهُ لِيُعْطِيَهُ فَيَأْبَى أَنْ يَقْبَلَهُ فَقَالَ يَا مَعْشَرَ الْمُسْلِمِينَ، إِنِّي أَعْرِضُ عَلَيْهِ حَقَّهُ الَّذِي قَسَمَ اللَّهُ لَهُ مِنْ هَذَا الْفَىْءِ فَيَأْبَى أَنْ يَأْخُذَهُ‏.‏ فَلَمْ يَرْزَأْ حَكِيمٌ أَحَدًا مِنَ النَّاسِ بَعْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم حَتَّى تُوُفِّيَ رَحِمَهُ اللَّهُ‏.‏

Urva ibn Zubayr (Hakim ibn Hizomdan) rivoyat qiladi: Hakim ibn Hizom: «Men Allohning Rasuli ﷺ dan biror narsa soʻradim va u zot menga berdi; men yana soʻradim va u zot (yana) menga berdi va: ‹Ey Hakim! Bu mol — yashil va shirin (yaʼni mevadek jozibali); kim uni ochkoʻzliksiz olsa, unga (mol) baraka boʻladi; kim uni ochkoʻzlik bilan olsa, unga baraka boʻlmaydi va u — yeb-yeb (hech) toʻymaydigan kishidek(dir). Yuqori (yaʼni beradigan) qoʻl — quyi (yaʼni oladigan) qoʻldan yaxshiroq›, — dedi», — dedi. Hakim qoʻshdi: «Men: ‹Yo Rasululloh! Sizni haq bilan yuborgan Zotga qasamki, men sizdan keyin — to oʻlgunimcha — hech kimdan hech narsa soʻramayman›, — dedim». Keyinchalik Abu Bakr Hakimni — unga biror narsa berish uchun — chaqirar edi, lekin u undan hech narsa qabul qilishni rad etdi. Soʻng Umar uni — (biror narsa) berish uchun — chaqirdi, lekin u rad etdi. Shunda Umar: «Ey musulmonlar! Men unga (Hakimga) — Alloh unga shu oʻljadan (gʻanimatdan) belgilagan ulushini — taklif qildim, lekin u uni olishni rad etyapti», — dedi. Shu tariqa Hakim Paygʻambar ﷺ dan keyin — to vafot etgunicha — hech kimdan hech narsa soʻramadi; Alloh unga rahm qilsin.Урва ибн Зубайр (Ҳаким ибн Ҳизомдан) ривоят қилади: Ҳаким ибн Ҳизом: «Мен Аллоҳнинг Расули ﷺ дан бирор нарса сўрадим ва у зот менга берди; мен яна сўрадим ва у зот (яна) менга берди ва: ‹Эй Ҳаким! Бу мол — яшил ва ширин (яъни мевадек жозибали); ким уни очкўзликсиз олса, унга (мол) барака бўлади; ким уни очкўзлик билан олса, унга барака бўлмайди ва у — еб-еб (ҳеч) тўймайдиган кишидек(дир). Юқори (яъни берадиган) қўл — қуйи (яъни оладиган) қўлдан яхшироқ›, — деди», — деди. Ҳаким қўшди: «Мен: ‹Ё Расулуллоҳ! Сизни ҳақ билан юборган Зотга қасамки, мен сиздан кейин — то ўлгунимча — ҳеч кимдан ҳеч нарса сўрамайман›, — дедим». Кейинчалик Абу Бакр Ҳакимни — унга бирор нарса бериш учун — чақирар эди, лекин у ундан ҳеч нарса қабул қилишни рад этди. Сўнг Умар уни — (бирор нарса) бериш учун — чақирди, лекин у рад этди. Шунда Умар: «Эй мусулмонлар! Мен унга (Ҳакимга) — Аллоҳ унга шу ўлжадан (ғаниматдан) белгилаган улушини — таклиф қилдим, лекин у уни олишни рад этяпти», — деди. Шу тариқа Ҳаким Пайғамбар ﷺ дан кейин — то вафот этгунича — ҳеч кимдан ҳеч нарса сўрамади; Аллоҳ унга раҳм қилсин.

حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ مُحَمَّدٍ السَّخْتِيَانِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا يُونُسُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي سَالِمٌ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ كُلُّكُمْ رَاعٍ وَمَسْئُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ، وَالإِمَامُ رَاعٍ وَمَسْئُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ، وَالرَّجُلُ رَاعٍ فِي أَهْلِهِ وَمَسْئُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ، وَالْمَرْأَةُ فِي بَيْتِ زَوْجِهَا رَاعِيَةٌ وَمَسْئُولَةٌ عَنْ رَعِيَّتِهَا، وَالْخَادِمُ فِي مَالِ سَيِّدِهِ رَاعٍ وَمَسْئُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ ‏"‏‏.‏ قَالَ وَحَسِبْتُ أَنْ قَدْ قَالَ ‏"‏ وَالرَّجُلُ رَاعٍ فِي مَالِ أَبِيهِ ‏"‏‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men Allohning Rasuli ﷺ ning shunday deganini eshitdim: «Barchangiz — (masʼul) choʻponsiz va oʻz qaramogʻingizdagilar uchun javobgarsiz: hukmdor (imom) — choʻpon(dir) va oʻz raiyati uchun javobgar; kishi — oʻz oilasining choʻponi va oʻz qaramogʻidagilar uchun javobgar; ayol — oʻz erining uyida choʻpon(dir) va oʻz qaramogʻidagilar uchun javobgar; xizmatchi — oʻz xojasining moli (boyligi)ning choʻponi va oʻz qaramogʻidagilar uchun javobgar», — dedilar. Menimcha, u zot: «Kishi — oʻz otasining molining choʻponi(dir)», — (ham) dedi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг шундай деганини эшитдим: «Барчангиз — (масъул) чўпонсиз ва ўз қарамоғингиздагилар учун жавобгарсиз: ҳукмдор (имом) — чўпон(дир) ва ўз раияти учун жавобгар; киши — ўз оиласининг чўпони ва ўз қарамоғидагилар учун жавобгар; аёл — ўз эрининг уйида чўпон(дир) ва ўз қарамоғидагилар учун жавобгар; хизматчи — ўз хожасининг моли (бойлиги)нинг чўпони ва ўз қарамоғидагилар учун жавобгар», — дедилар. Менимча, у зот: «Киши — ўз отасининг молининг чўпони(дир)», — (ҳам) деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ، أَنَّهُ سَمِعَ أَنَسًا ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لأَبِي طَلْحَةَ ‏"‏ أَرَى أَنْ تَجْعَلَهَا فِي الأَقْرَبِينَ ‏"‏‏.‏ قَالَ أَبُو طَلْحَةَ أَفْعَلُ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ فَقَسَمَهَا أَبُو طَلْحَةَ فِي أَقَارِبِهِ وَبَنِي عَمِّهِ‏.‏ وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ لَمَّا نَزَلَتْ ‏[quran sura="26" aya_start="214" aya_end="214"]{‏وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الأَقْرَبِينَ‏}‏ جَعَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُنَادِي ‏"‏ يَا بَنِي فِهْرٍ، يَا بَنِي عَدِيٍّ ‏"‏‏.‏ لِبُطُونِ قُرَيْشٍ‏.‏ وَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ لَمَّا نَزَلَتْ ‏[quran sura="26" aya_start="214" aya_end="214"]{‏وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الأَقْرَبِينَ‏}‏ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا مَعْشَرَ قُرَيْشٍ ‏"‏‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ Abu Talhaga: «Men senga — (mana bu bogʻni) oʻz qarindoshlaring orasida taqsimlashingni — tavsiya qilaman», — dedi. Abu Talha: «Yo Rasululloh! Men shunday qilaman», — dedi. Bas, Abu Talha uni oʻz qarindoshlari va amakivachchalari orasida taqsimladi. Ibn Abbos: «‹Eng yaqin qarindoshlaringni ogohlantir› (Shuaro, 214) — (oyati) nozil boʻlganda, Paygʻambar ﷺ Qurayshning turli katta oilalarini: ‹Ey Bani Fihr! Ey Bani Adiy!›, — deb chaqira boshladi», — dedi. Abu Hurayra: «‹Eng yaqin qarindoshlaringni ogohlantir› (oyati) nozil boʻlganda, Paygʻambar ﷺ (baland ovozda): ‹Ey Quraysh ahli!›, — dedi», — dedi.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ Абу Талҳага: «Мен сенга — (мана бу боғни) ўз қариндошларинг орасида тақсимлашингни — тавсия қиламан», — деди. Абу Талҳа: «Ё Расулуллоҳ! Мен шундай қиламан», — деди. Бас, Абу Талҳа уни ўз қариндошлари ва амакиваччалари орасида тақсимлади. Ибн Аббос: «‹Энг яқин қариндошларингни огоҳлантир› (Шуаро, 214) — (ояти) нозил бўлганда, Пайғамбар ﷺ Қурайшнинг турли катта оилаларини: ‹Эй Бани Фиҳр! Эй Бани Адий!›, — деб чақира бошлади», — деди. Абу Ҳурайра: «‹Энг яқин қариндошларингни огоҳлантир› (ояти) нозил бўлганда, Пайғамбар ﷺ (баланд овозда): ‹Эй Қурайш аҳли!›, — деди», — деди.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، وَأَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ أَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ‏[quran sura="26" aya_start="214" aya_end="214"]{‏وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الأَقْرَبِينَ ‏}‏ قَالَ ‏"‏ يَا مَعْشَرَ قُرَيْشٍ ـ أَوْ كَلِمَةً نَحْوَهَا ـ اشْتَرُوا أَنْفُسَكُمْ، لاَ أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا، يَا بَنِي عَبْدِ مَنَافٍ لاَ أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا، يَا عَبَّاسُ بْنَ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ لاَ أُغْنِي عَنْكَ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا، وَيَا صَفِيَّةُ عَمَّةَ رَسُولِ اللَّهِ لاَ أُغْنِي عَنْكِ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا، وَيَا فَاطِمَةُ بِنْتَ مُحَمَّدٍ سَلِينِي مَا شِئْتِ مِنْ مَالِي لاَ أُغْنِي عَنْكِ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا ‏"‏‏.‏ تَابَعَهُ أَصْبَغُ عَنِ ابْنِ وَهْبٍ عَنْ يُونُسَ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Alloh ‹Eng yaqin qarindoshlaringni ogohlantir› (Shuaro, 214) — (oyatini) nozil qilganda, Allohning Rasuli ﷺ (oʻrnidan) turib: «Ey Quraysh ahli (yoki shunga oʻxshash soʻzlar)! Oʻzlaringizni (doʻzaxdan) sotib oling (qutqaring) — chunki men sizlarni Allohning azobidan qutqara olmayman; ey Bani Abd Manof! Men sizlarni Allohning azobidan qutqara olmayman; ey Safiya, Allohning Rasuli ﷺ ning ammasi! Men seni Allohning azobidan qutqara olmayman; ey Fotima bint Muhammad! Mening molimdan istaganingni soʻra, lekin men seni Allohning azobidan qutqara olmayman», — dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳ ‹Энг яқин қариндошларингни огоҳлантир› (Шуаро, 214) — (оятини) нозил қилганда, Аллоҳнинг Расули ﷺ (ўрнидан) туриб: «Эй Қурайш аҳли (ёки шунга ўхшаш сўзлар)! Ўзларингизни (дўзахдан) сотиб олинг (қутқаринг) — чунки мен сизларни Аллоҳнинг азобидан қутқара олмайман; эй Бани Абд Маноф! Мен сизларни Аллоҳнинг азобидан қутқара олмайман; эй Сафия, Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг аммаси! Мен сени Аллоҳнинг азобидан қутқара олмайман; эй Фотима бинт Муҳаммад! Менинг молимдан истаганингни сўра, лекин мен сени Аллоҳнинг азобидан қутқара олмайман», — деди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم رَأَى رَجُلاً يَسُوقُ بَدَنَةً، فَقَالَ لَهُ ‏"‏ ارْكَبْهَا ‏"‏‏.‏ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّهَا بَدَنَةٌ‏.‏ قَالَ فِي الثَّالِثَةِ أَوِ الرَّابِعَةِ ‏"‏ ارْكَبْهَا، وَيْلَكَ، أَوْ وَيْحَكَ ‏"‏‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ bir kishini — badana (qurbonlik tuyasi)ni haydab ketayotgan holda — koʻrdi va unga: «Unga min», — dedi. U kishi: «Yo Rasululloh, bu — badana(-ku)», — dedi. (Paygʻambar ﷺ buyrugʻini takrorladi) va uchinchi yoki toʻrtinchi marta: «Unga min — holingga voy (yoki: Alloh senga rahm qilsin)», — dedi.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ бир кишини — бадана (қурбонлик туяси)ни ҳайдаб кетаётган ҳолда — кўрди ва унга: «Унга мин», — деди. У киши: «Ё Расулуллоҳ, бу — бадана(-ку)», — деди. (Пайғамбар ﷺ буйруғини такрорлади) ва учинчи ёки тўртинчи марта: «Унга мин — ҳолингга вой (ёки: Аллоҳ сенга раҳм қилсин)», — деди.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَأَى رَجُلاً يَسُوقُ بَدَنَةً، فَقَالَ ‏"‏ ارْكَبْهَا ‏"‏‏.‏ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّهَا بَدَنَةٌ‏.‏ قَالَ ‏"‏ ارْكَبْهَا، وَيْلَكَ ‏"‏‏.‏ فِي الثَّانِيَةِ أَوْ فِي الثَّالِثَةِ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ bir kishini — badana haydab ketayotgan holda — koʻrdi va unga: «Unga min», — dedi; ikkinchi yoki uchinchi marta: «Holingga voy», — deb qoʻshdi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ бир кишини — бадана ҳайдаб кетаётган ҳолда — кўрди ва унга: «Унга мин», — деди; иккинчи ёки учинчи марта: «Ҳолингга вой», — деб қўшди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، أَخْبَرَنَا مَخْلَدُ بْنُ يَزِيدَ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي يَعْلَى، أَنَّهُ سَمِعَ عِكْرِمَةَ، يَقُولُ أَنْبَأَنَا ابْنُ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ سَعْدَ بْنَ عُبَادَةَ ـ رضى الله عنه ـ تُوُفِّيَتْ أُمُّهُ وَهْوَ غَائِبٌ عَنْهَا، فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ أُمِّي تُوُفِّيَتْ وَأَنَا غَائِبٌ عَنْهَا، أَيَنْفَعُهَا شَىْءٌ إِنْ تَصَدَّقْتُ بِهِ عَنْهَا قَالَ ‏"‏ نَعَمْ ‏"‏‏.‏ قَالَ فَإِنِّي أُشْهِدُكَ أَنَّ حَائِطِي الْمِخْرَافَ صَدَقَةٌ عَلَيْهَا‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Saʼd ibn Ubadaning onasi u yoʻq paytida vafot etdi. U: «Yo Rasululloh! Mening onam men yoʻq paytimda vafot etdi; agar men uning nomidan sadaqa bersam, bu unga biror foyda beradimi?» — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Ha», — dedi. Saʼd: «Men sizni guvoh qilamanki, men oʻzimning Maxraf degan bogʻimni uning nomidan sadaqa qildim», — dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Саъд ибн Убаданинг онаси у йўқ пайтида вафот этди. У: «Ё Расулуллоҳ! Менинг онам мен йўқ пайтимда вафот этди; агар мен унинг номидан садақа берсам, бу унга бирор фойда берадими?» — деди. Пайғамбар ﷺ: «Ҳа», — деди. Саъд: «Мен сизни гувоҳ қиламанки, мен ўзимнинг Махраф деган боғимни унинг номидан садақа қилдим», — деди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَعْبٍ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ كَعْبٍ، قَالَ سَمِعْتُ كَعْبَ بْنَ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه‏.‏ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ مِنْ تَوْبَتِي أَنْ أَنْخَلِعَ مِنْ مَالِي صَدَقَةً إِلَى اللَّهِ وَإِلَى رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَمْسِكْ عَلَيْكَ بَعْضَ مَالِكَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكَ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ فَإِنِّي أُمْسِكُ سَهْمِي الَّذِي بِخَيْبَرَ‏.‏

Kaʼb ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men: «Yo Rasululloh! Tavbamning qabul boʻlishi (shukronasi) uchun men butun molimni — u zot (Paygʻambar ﷺ) orqali — Alloh yoʻlida sadaqa qilmoqchiman», — dedim. U zot: «Molingning bir qismini oʻzing uchun saqlab qolganing — sen uchun yaxshiroq», — dedi. Men: «Unda men Xaybardagi ulushimni saqlab qolaman», — dedim.Каъб ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен: «Ё Расулуллоҳ! Тавбамнинг қабул бўлиши (шукронаси) учун мен бутун молимни — у зот (Пайғамбар ﷺ) орқали — Аллоҳ йўлида садақа қилмоқчиман», — дедим. У зот: «Молингнинг бир қисмини ўзинг учун сақлаб қолганинг — сен учун яхшироқ», — деди. Мен: «Унда мен Хайбардаги улушимни сақлаб қоламан», — дедим.

وَقَالَ إِسْمَاعِيلُ أَخْبَرَنِي عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ،، لاَ أَعْلَمُهُ إِلاَّ عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ لَمَّا نَزَلَتْ ‏{‏لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ‏}‏ جَاءَ أَبُو طَلْحَةَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ يَقُولُ اللَّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى فِي كِتَابِهِ ‏{‏لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ‏}‏ وَإِنَّ أَحَبَّ أَمْوَالِي إِلَىَّ بِيرُحَاءَ ـ قَالَ وَكَانَتْ حَدِيقَةً كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَدْخُلُهَا وَيَسْتَظِلُّ بِهَا وَيَشْرَبُ مِنْ مَائِهَا ـ فَهِيَ إِلَى اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ وَإِلَى رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم أَرْجُو بِرَّهُ وَذُخْرَهُ، فَضَعْهَا أَىْ رَسُولَ اللَّهِ حَيْثُ أَرَاكَ اللَّهُ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ بَخْ يَا أَبَا طَلْحَةَ، ذَلِكَ مَالٌ رَابِحٌ، قَبِلْنَاهُ مِنْكَ وَرَدَدْنَاهُ عَلَيْكَ، فَاجْعَلْهُ فِي الأَقْرَبِينَ ‏"‏‏.‏ فَتَصَدَّقَ بِهِ أَبُو طَلْحَةَ عَلَى ذَوِي رَحِمِهِ، قَالَ وَكَانَ مِنْهُمْ أُبَىٌّ وَحَسَّانُ، قَالَ وَبَاعَ حَسَّانُ حِصَّتَهُ مِنْهُ مِنْ مُعَاوِيَةَ، فَقِيلَ لَهُ تَبِيعُ صَدَقَةَ أَبِي طَلْحَةَ فَقَالَ أَلاَ أَبِيعُ صَاعًا مِنْ تَمْرٍ بِصَاعٍ مِنْ دَرَاهِمَ قَالَ وَكَانَتْ تِلْكَ الْحَدِيقَةُ فِي مَوْضِعِ قَصْرِ بَنِي حُدَيْلَةَ الَّذِي بَنَاهُ مُعَاوِيَةُ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: ‹Sevgan (mol)laringizdan sarflamaguningizcha, hech qachon birrga (yaxshilik, taqvoga — bu yerda Allohning mukofotiga, yaʼni jannatga) erisha olmaysiz...› (Oli Imron, 92) — (oyati) nozil boʻlganda, Abu Talha Allohning Rasuli ﷺ ga kelib: «Yo Rasululloh! Alloh — tabaroka va taolo — oʻz Kitobida: ‹Sevgan (mol)laringizdan sarflamaguningizcha, hech qachon birrga erisha olmaysiz...› (Oli Imron, 92), — dedi; va menga eng sevimli mol — Bayruho (Allohning Rasuli ﷺ uning soyasida oʻtirib, suvidan ichadigan bir bogʻ edi). Men uni — oxiratda Allohning mukofotini umid qilib — Alloh va Uning Rasuliga berdim. Bas, yo Rasululloh! Uni — Alloh sizga qanday buyursa, shunday — ishlating», — dedi. Allohning Rasuli ﷺ: «Barakalla! Ey Abu Talha, bu — foydali (sermahsul) mol. Biz uni sendan qabul qildik va endi uni senga qaytaramiz. Uni oʻz qarindoshlaring orasida taqsimla», — dedi. Bas, Abu Talha uni oʻz qarindoshlari orasida taqsimladi — ular orasida Ubay va Hasson (ham) bor edi. Hasson oʻz ulushini Muoviyaga sotganda, undan: «Sen Abu Talhaning sadaqasini (sotishni) qanday koʻrasan?» — deb soʻraldi. U: «Nega men bir soʼ xurmoni bir soʼ pulga sotmayin?» — deb javob berdi. Oʻsha bogʻ — Muoviya qurgan Bani Jadila saroyining hovlisida joylashgan edi.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: ‹Севган (мол)ларингиздан сарфламагунингизча, ҳеч қачон биррга (яхшилик, тақвога — бу ерда Аллоҳнинг мукофотига, яъни жаннатга) эриша олмайсиз...› (Оли Имрон, 92) — (ояти) нозил бўлганда, Абу Талҳа Аллоҳнинг Расули ﷺ га келиб: «Ё Расулуллоҳ! Аллоҳ — табарока ва таоло — ўз Китобида: ‹Севган (мол)ларингиздан сарфламагунингизча, ҳеч қачон биррга эриша олмайсиз...› (Оли Имрон, 92), — деди; ва менга энг севимли мол — Байруҳо (Аллоҳнинг Расули ﷺ унинг соясида ўтириб, сувидан ичадиган бир боғ эди). Мен уни — охиратда Аллоҳнинг мукофотини умид қилиб — Аллоҳ ва Унинг Расулига бердим. Бас, ё Расулуллоҳ! Уни — Аллоҳ сизга қандай буюрса, шундай — ишлатинг», — деди. Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Баракалла! Эй Абу Талҳа, бу — фойдали (сермаҳсул) мол. Биз уни сендан қабул қилдик ва энди уни сенга қайтарамиз. Уни ўз қариндошларинг орасида тақсимла», — деди. Бас, Абу Талҳа уни ўз қариндошлари орасида тақсимлади — улар орасида Убай ва Ҳассон (ҳам) бор эди. Ҳассон ўз улушини Муовияга сотганда, ундан: «Сен Абу Талҳанинг садақасини (сотишни) қандай кўрасан?» — деб сўралди. У: «Нега мен бир сў хурмони бир сў пулга сотмайин?» — деб жавоб берди. Ўша боғ — Муовия қурган Бани Жадила саройининг ҳовлисида жойлашган эди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْفَضْلِ أَبُو النُّعْمَانِ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ إِنَّ نَاسًا يَزْعُمُونَ أَنَّ هَذِهِ الآيَةَ نُسِخَتْ، وَلاَ وَاللَّهِ مَا نُسِخَتْ، وَلَكِنَّهَا مِمَّا تَهَاوَنَ النَّاسُ، هُمَا وَالِيَانِ وَالٍ يَرِثُ، وَذَاكَ الَّذِي يَرْزُقُ، وَوَالٍ لاَ يَرِثُ، فَذَاكَ الَّذِي يَقُولُ بِالْمَعْرُوفِ، يَقُولُ لاَ أَمْلِكُ لَكَ أَنْ أُعْطِيَكَ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Baʼzi odamlar — yuqoridagi oyatdagi (Niso, 8) hukm bekor qilingan, deb — daʼvo qiladi; Allohga qasamki, u bekor qilinmagan, balki odamlar unga amal qilishni toʻxtatgan. (Merosni boshqaradigan) ikki xil vasiy (homiy) bor: biri — meros oladigan (kishi); bunday kishi (oʻzi olgan merosdan qarindoshlar, yetimlar va muhtojlarga) bersin; ikkinchisi — meros olmaydigan (masalan, yetimlarning vasiysi); bunday kishi — muloyim gapirsin va (taqsimot paytida hozir boʻlganlarga): ‹Men buni sizlarga bera olmayman (chunki mol yetimlarniki)›, — desin.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Баъзи одамлар — юқоридаги оятдаги (Нисо, 8) ҳукм бекор қилинган, деб — даъво қилади; Аллоҳга қасамки, у бекор қилинмаган, балки одамлар унга амал қилишни тўхтатган. (Меросни бошқарадиган) икки хил васий (ҳомий) бор: бири — мерос оладиган (киши); бундай киши (ўзи олган меросдан қариндошлар, етимлар ва муҳтожларга) берсин; иккинчиси — мерос олмайдиган (масалан, етимларнинг васийси); бундай киши — мулойим гапирсин ва (тақсимот пайтида ҳозир бўлганларга): ‹Мен буни сизларга бера олмайман (чунки мол етимларники)›, — десин.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، قَالَ حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، رضى الله عنها أَنَّ رَجُلاً، قَالَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِنَّ أُمِّي افْتُلِتَتْ نَفْسَهَا، وَأُرَاهَا لَوْ تَكَلَّمَتْ تَصَدَّقَتْ، أَفَأَتَصَدَّقُ عَنْهَا قَالَ ‏"‏ نَعَمْ، تَصَدَّقْ عَنْهَا ‏"‏‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi Paygʻambar ﷺ ga: «Mening onam toʻsatdan vafot etdi va menimcha, agar u gapira olganda, sadaqa bergan boʻlardi. Men uning nomidan sadaqa bersam (boʻladimi)?» — dedi. U zot: «Ha! Uning nomidan sadaqa ber», — dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Бир киши Пайғамбар ﷺ га: «Менинг онам тўсатдан вафот этди ва менимча, агар у гапира олганда, садақа берган бўларди. Мен унинг номидан садақа берсам (бўладими)?» — деди. У зот: «Ҳа! Унинг номидан садақа бер», — деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ سَعْدَ بْنَ عُبَادَةَ ـ رضى الله عنه ـ اسْتَفْتَى رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ إِنَّ أُمِّي مَاتَتْ وَعَلَيْهَا نَذْرٌ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ اقْضِهِ عَنْهَا ‏"‏‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Saʼd ibn Ubada Allohning Rasuli ﷺ bilan maslahatlashib: «Mening onam vafot etdi va uning bajarilmagan nazri bor edi», — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Uning nomidan uni bajar», — dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Саъд ибн Убада Аллоҳнинг Расули ﷺ билан маслаҳатлашиб: «Менинг онам вафот этди ва унинг бажарилмаган назри бор эди», — деди. Пайғамбар ﷺ: «Унинг номидан уни бажар», — деди.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا هِشَامُ بْنُ يُوسُفَ، أَنَّ ابْنَ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَهُمْ قَالَ أَخْبَرَنِي يَعْلَى، أَنَّهُ سَمِعَ عِكْرِمَةَ، مَوْلَى ابْنِ عَبَّاسٍ يَقُولُ أَنْبَأَنَا ابْنُ عَبَّاسٍ، أَنَّ سَعْدَ بْنَ عُبَادَةَ ـ رضى الله عنهم ـ أَخَا بَنِي سَاعِدَةَ تُوُفِّيَتْ أُمُّهُ وَهْوَ غَائِبٌ، فَأَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ أُمِّي تُوُفِّيَتْ وَأَنَا غَائِبٌ عَنْهَا، فَهَلْ يَنْفَعُهَا شَىْءٌ إِنْ تَصَدَّقْتُ بِهِ عَنْهَا قَالَ ‏"‏ نَعَمْ ‏"‏‏.‏ قَالَ فَإِنِّي أُشْهِدُكَ أَنَّ حَائِطِي الْمِخْرَافَ صَدَقَةٌ عَلَيْهَا‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bani Soida (qabilasi)ning birodari Saʼd ibn Ubadaning onasi Saʼd yoʻq paytida vafot etdi; bas, u Paygʻambar ﷺ ning oldiga kelib: «Yo Rasululloh! Mening onam men yoʻq paytimda vafot etdi; agar men uning nomidan sadaqa bersam, bu unga foyda beradimi?» — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Ha», — dedi. Saʼd: «Men sizni guvoh qilamanki, men oʻzimning Maxraf degan bogʻimni uning nomidan sadaqa qildim», — dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бани Соида (қабиласи)нинг биродари Саъд ибн Убаданинг онаси Саъд йўқ пайтида вафот этди; бас, у Пайғамбар ﷺ нинг олдига келиб: «Ё Расулуллоҳ! Менинг онам мен йўқ пайтимда вафот этди; агар мен унинг номидан садақа берсам, бу унга фойда берадими?» — деди. Пайғамбар ﷺ: «Ҳа», — деди. Саъд: «Мен сизни гувоҳ қиламанки, мен ўзимнинг Махраф деган боғимни унинг номидан садақа қилдим», — деди.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ كَانَ عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ يُحَدِّثُ أَنَّهُ سَأَلَ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها – [quran sura="4" aya_start="3" aya_end="3"]‏{‏وَإِنْ خِفْتُمْ أَنْ لاَ تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى فَانْكِحُوا مَا طَابَ لَكُمْ مِنَ النِّسَاءِ‏}‏ قَالَتْ هِيَ الْيَتِيمَةُ فِي حَجْرِ وَلِيِّهَا، فَيَرْغَبُ فِي جَمَالِهَا وَمَالِهَا، وَيُرِيدُ أَنْ يَتَزَوَّجَهَا بِأَدْنَى مِنْ سُنَّةِ نِسَائِهَا، فَنُهُوا عَنْ نِكَاحِهِنَّ، إِلاَّ أَنْ يُقْسِطُوا لَهُنَّ فِي إِكْمَالِ الصَّدَاقِ، وَأُمِرُوا بِنِكَاحِ مَنْ سِوَاهُنَّ مِنَ النِّسَاءِ قَالَتْ عَائِشَةُ ثُمَّ اسْتَفْتَى النَّاسُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعْدُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ‏[quran sura="4" aya_start="127" aya_end="127"]{‏وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّسَاءِ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ‏}‏ قَالَتْ فَبَيَّنَ اللَّهُ فِي هَذِهِ أَنَّ الْيَتِيمَةَ إِذَا كَانَتْ ذَاتَ جَمَالٍ وَمَالٍ رَغِبُوا فِي نِكَاحِهَا، وَلَمْ يُلْحِقُوهَا بِسُنَّتِهَا بِإِكْمَالِ الصَّدَاقِ، فَإِذَا كَانَتْ مَرْغُوبَةً عَنْهَا فِي قِلَّةِ الْمَالِ وَالْجَمَالِ تَرَكُوهَا وَالْتَمَسُوا غَيْرَهَا مِنَ النِّسَاءِ، قَالَ فَكَمَا يَتْرُكُونَهَا حِينَ يَرْغَبُونَ عَنْهَا فَلَيْسَ لَهُمْ أَنْ يَنْكِحُوهَا إِذَا رَغِبُوا فِيهَا إِلاَّ أَنْ يُقْسِطُوا لَهَا الأَوْفَى مِنَ الصَّدَاقِ وَيُعْطُوهَا حَقَّهَا‏.‏

Zuhriy (Urva ibn Zubayrdan, u Oishadan) rivoyat qiladi: Urva ibn Zubayr — u Oishadan ‹Agar yetim qizlarga adolatli boʻla olmasligingizdan qoʻrqsangiz, oʻzingiz xohlagan (boshqa) ayollarga uylaninglar› (Niso, 2-3) — (oyatining) maʼnosi haqida soʻradi, deb (aytdi). Oisha: «Bu — oʻz vasiysi (homiysi) qaramogʻidagi yetim qiz haqida — vasiy uning goʻzalligi va mol-davlati sababli unga moyil boʻlib, uni — oʻziga teng (tabaqadagi) ayollarga beriladigan mahrdan kamroq mahr bilan — nikohlashni xohlaydi. Bas, ular (vasiylar) — toki yetimlarga toʻliq, munosib mahr toʻlamaguncha — ularga uylanishdan man qilindi; (aks holda) ular ularning oʻrniga boshqa ayollarga uylanishga buyurildi. Keyinchalik odamlar bu haqda Allohning Rasuli ﷺ dan soʻradi. Bas, Alloh (mana bu) oyatni nozil qildi: ‹(Ey Muhammad!) Sendan ayollar haqida fatvo soʻraydilar. Ayt: Alloh sizlarga ular haqida fatvo beradi...› (Niso, 127). Bu oyatda Alloh shuni bildirdiki: agar yetim qiz goʻzal va boy boʻlsa, vasiy unga — tengdoshlari oladigan munosib mahrni bermay — uylanishni xohlardi; lekin agar u — goʻzallik yoki mol-davlat yoʻqligi sababli — yoqimsiz boʻlsa, u unga uylanmas, balki uning oʻrniga boshqa ayolga uylanishga intilardi. Bas, u — unga moyilligi boʻlmagan paytda — unga uylanmagani uchun, u — unga qiziqqan (manfaatdor boʻlgan) paytda — uni toʻliq mahr berib va barcha haqlarini taʼminlab adolatli muomala qilmaguncha — unga uylanishga haqli emas edi», — dedi.Зуҳрий (Урва ибн Зубайрдан, у Оишадан) ривоят қилади: Урва ибн Зубайр — у Оишадан ‹Агар етим қизларга адолатли бўла олмаслигингиздан қўрқсангиз, ўзингиз хоҳлаган (бошқа) аёлларга уйланинглар› (Нисо, 2-3) — (оятининг) маъноси ҳақида сўради, деб (айтди). Оиша: «Бу — ўз васийси (ҳомийси) қарамоғидаги етим қиз ҳақида — васий унинг гўзаллиги ва мол-давлати сабабли унга мойил бўлиб, уни — ўзига тенг (табақадаги) аёлларга бериладиган маҳрдан камроқ маҳр билан — никоҳлашни хоҳлайди. Бас, улар (васийлар) — токи етимларга тўлиқ, муносиб маҳр тўламагунча — уларга уйланишдан ман қилинди; (акс ҳолда) улар уларнинг ўрнига бошқа аёлларга уйланишга буюрилди. Кейинчалик одамлар бу ҳақда Аллоҳнинг Расули ﷺ дан сўради. Бас, Аллоҳ (мана бу) оятни нозил қилди: ‹(Эй Муҳаммад!) Сендан аёллар ҳақида фатво сўрайдилар. Айт: Аллоҳ сизларга улар ҳақида фатво беради...› (Нисо, 127). Бу оятда Аллоҳ шуни билдирдики: агар етим қиз гўзал ва бой бўлса, васий унга — тенгдошлари оладиган муносиб маҳрни бермай — уйланишни хоҳларди; лекин агар у — гўзаллик ёки мол-давлат йўқлиги сабабли — ёқимсиз бўлса, у унга уйланмас, балки унинг ўрнига бошқа аёлга уйланишга интиларди. Бас, у — унга мойиллиги бўлмаган пайтда — унга уйланмагани учун, у — унга қизиққан (манфаатдор бўлган) пайтда — уни тўлиқ маҳр бериб ва барча ҳақларини таъминлаб адолатли муомала қилмагунча — унга уйланишга ҳақли эмас эди», — деди.

حَدَّثَنَا هَارُونُ، حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ، مَوْلَى بَنِي هَاشِمٍ حَدَّثَنَا صَخْرُ بْنُ جُوَيْرِيَةَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ عُمَرَ، تَصَدَّقَ بِمَالٍ لَهُ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَكَانَ يُقَالُ لَهُ ثَمْغٌ، وَكَانَ نَخْلاً، فَقَالَ عُمَرُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي اسْتَفَدْتُ مَالاً وَهُوَ عِنْدِي نَفِيسٌ فَأَرَدْتُ أَنْ أَتَصَدَّقَ بِهِ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ تَصَدَّقْ بِأَصْلِهِ، لاَ يُبَاعُ وَلاَ يُوهَبُ وَلاَ يُورَثُ، وَلَكِنْ يُنْفَقُ ثَمَرُهُ ‏"‏‏.‏ فَتَصَدَّقَ بِهِ عُمَرُ، فَصَدَقَتُهُ ذَلِكَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَفِي الرِّقَابِ وَالْمَسَاكِينِ وَالضَّيْفِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَلِذِي الْقُرْبَى، وَلاَ جُنَاحَ عَلَى مَنْ وَلِيَهُ أَنْ يَأْكُلَ مِنْهُ بِالْمَعْرُوفِ، أَوْ يُوكِلَ صَدِيقَهُ غَيْرَ مُتَمَوِّلٍ بِهِ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ hayot paytida Umar oʻz molidan — Samgʻ degan bir xurmozorni — sadaqa qildi. Umar: «Yo Rasululloh! Menda — men juda qadrlaydigan — bir mol bor va men uni sadaqa qilmoqchiman», — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Uni — yeri va daraxtlari bilan — sotilmaslik, hadya qilinmaslik va meros qilinmaslik sharti bilan — sadaqa (vaqf) qil, lekin mevalari sadaqaga sarflansin», — dedi. Bas, Umar uni sadaqa qildi va u — Alloh yoʻliga, qul ozod qilishga, kambagʻallarga, mehmonlarga, yoʻlovchilarga va qarindoshlarga (sarflandi). Uning nozimi (boshqaruvchisi) sifatida (ish koʻradigan) kishi undan oʻrtacha (munosib) yeyishi va — u orqali boylik orttirishni niyat qilmagan holda — oʻz doʻstiga (ham) yedirishi mumkin edi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ ҳаёт пайтида Умар ўз молидан — Самғ деган бир хурмозорни — садақа қилди. Умар: «Ё Расулуллоҳ! Менда — мен жуда қадрлайдиган — бир мол бор ва мен уни садақа қилмоқчиман», — деди. Пайғамбар ﷺ: «Уни — ери ва дарахтлари билан — сотилмаслик, ҳадя қилинмаслик ва мерос қилинмаслик шарти билан — садақа (вақф) қил, лекин мевалари садақага сарфлансин», — деди. Бас, Умар уни садақа қилди ва у — Аллоҳ йўлига, қул озод қилишга, камбағалларга, меҳмонларга, йўловчиларга ва қариндошларга (сарфланди). Унинг нозими (бошқарувчиси) сифатида (иш кўрадиган) киши ундан ўртача (муносиб) ейиши ва — у орқали бойлик орттиришни ният қилмаган ҳолда — ўз дўстига (ҳам) едириши мумкин эди.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها – ‏[quran sura="4" aya_start="6" aya_end="6"]{‏وَمَنْ كَانَ غَنِيًّا فَلْيَسْتَعْفِفْ وَمَنْ كَانَ فَقِيرًا فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ‏}‏‏.‏ قَالَتْ أُنْزِلَتْ فِي وَالِي الْيَتِيمِ أَنْ يُصِيبَ مِنْ مَالِهِ إِذَا كَانَ مُحْتَاجًا بِقَدْرِ مَالِهِ بِالْمَعْرُوفِ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Mana bu oyat: ‹Agar vasiy (homiy) boy boʻlsa, (oʻziga) haq (maosh) talab qilmasin; agar u kambagʻal boʻlsa, oʻzi uchun maʼqul va oʻrtacha (miqdorni) olsin› (Niso, 6) — yetimning vasiysi haqida nozil boʻldi va u shuni anglatadiki: agar u kambagʻal boʻlsa, u (yetimning molidan) — yetimning meros ulushiga koʻra — maʼqul va oʻrtacha (miqdorni) oʻzi uchun olishi mumkin.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Мана бу оят: ‹Агар васий (ҳомий) бой бўлса, (ўзига) ҳақ (маош) талаб қилмасин; агар у камбағал бўлса, ўзи учун маъқул ва ўртача (миқдорни) олсин› (Нисо, 6) — етимнинг васийси ҳақида нозил бўлди ва у шуни англатадики: агар у камбағал бўлса, у (етимнинг молидан) — етимнинг мерос улушига кўра — маъқул ва ўртача (миқдорни) ўзи учун олиши мумкин.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ حَدَّثَنِي سُلَيْمَانُ بْنُ بِلاَلٍ، عَنْ ثَوْرِ بْنِ زَيْدٍ الْمَدَنِيِّ، عَنْ أَبِي الْغَيْثِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ اجْتَنِبُوا السَّبْعَ الْمُوبِقَاتِ ‏"‏‏.‏ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ، وَمَا هُنَّ قَالَ ‏"‏ الشِّرْكُ بِاللَّهِ، وَالسِّحْرُ، وَقَتْلُ النَّفْسِ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ، وَأَكْلُ الرِّبَا، وَأَكْلُ مَالِ الْيَتِيمِ، وَالتَّوَلِّي يَوْمَ الزَّحْفِ، وَقَذْفُ الْمُحْصَنَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ الْغَافِلاَتِ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Yetti halok qiluvchi katta gunohdan saqlaninglar», — dedi. Odamlar: «Yo Rasululloh! Ular nima?» — deb soʻradi. U zot: «Allohga (ibodatda) boshqani sherik qilish; sehr qilish; Alloh harom qilgan jonni — haqli sabab(siz) (yaʼni shariat ruxsatisiz) — oʻldirish; ribo (sudxoʻrlik) yeyish; yetimning molini yeyish; jang paytida dushmanga orqa oʻgirib qochish; va — poklik haqida hech oʻylamaydigan, yaxshi moʻmina — iffatli ayollarga tuhmat qilish», — dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Етти ҳалок қилувчи катта гуноҳдан сақланинглар», — деди. Одамлар: «Ё Расулуллоҳ! Улар нима?» — деб сўради. У зот: «Аллоҳга (ибодатда) бошқани шерик қилиш; сеҳр қилиш; Аллоҳ ҳаром қилган жонни — ҳақли сабаб(сиз) (яъни шариат рухсатисиз) — ўлдириш; рибо (судхўрлик) ейиш; етимнинг молини ейиш; жанг пайтида душманга орқа ўгириб қочиш; ва — поклик ҳақида ҳеч ўйламайдиган, яхши мўмина — иффатли аёлларга туҳмат қилиш», — деди.

وَقَالَ لَنَا سُلَيْمَانُ حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، قَالَ مَا رَدَّ ابْنُ عُمَرَ عَلَى أَحَدٍ وَصِيَّةً‏.‏ وَكَانَ ابْنُ سِيرِينَ أَحَبَّ الأَشْيَاءِ إِلَيْهِ فِي مَالِ الْيَتِيمِ أَنْ يَجْتَمِعَ إِلَيْهِ نُصَحَاؤُهُ وَأَوْلِيَاؤُهُ فَيَنْظُرُوا الَّذِي هُوَ خَيْرٌ لَهُ‏.‏ وَكَانَ طَاوُسٌ إِذَا سُئِلَ عَنْ شَىْءٍ مِنْ أَمْرِ الْيَتَامَى قَرَأَ ‏{‏وَاللَّهُ يَعْلَمُ الْمُفْسِدَ مِنَ الْمُصْلِحِ‏}‏‏.‏ وَقَالَ عَطَاءٌ فِي يَتَامَى الصَّغِيرُ وَالْكَبِيرُ يُنْفِقُ الْوَلِيُّ عَلَى كُلِّ إِنْسَانٍ بِقَدْرِهِ مِنْ حِصَّتِهِ‏.‏

Nofiʼ: «Ibn Umar — vasiy (homiy) qilib tayinlanishni hech qachon rad etmas edi», — dedi. Ibn Siringa yetimning moli haqida eng sevimli (narsa) shu ediki: yetimning maslahatchisi va vasiylari yigʻilib, u uchun nima yaxshi ekanini hal qilardi. Tovusdan yetimning ishlari haqida biror narsa soʻralganda, u: ‹...Alloh buzgʻunchini yaxshilikni (niyat qilgan)dan ajratib biladi...› (Baqara, 220), — deb (oyat) oʻqir edi. Ato baʼzi yetimlar haqida: «Vasiy — yetimlarning ulushlaridan, ularning ehtiyojiga koʻra, kichik va katta (yetim)larni taʼminlasin», — dedi.Нофиъ: «Ибн Умар — васий (ҳомий) қилиб тайинланишни ҳеч қачон рад этмас эди», — деди. Ибн Сиринга етимнинг моли ҳақида энг севимли (нарса) шу эдики: етимнинг маслаҳатчиси ва васийлари йиғилиб, у учун нима яхши эканини ҳал қиларди. Товусдан етимнинг ишлари ҳақида бирор нарса сўралганда, у: ‹...Аллоҳ бузғунчини яхшиликни (ният қилган)дан ажратиб билади...› (Бақара, 220), — деб (оят) ўқир эди. Ато баъзи етимлар ҳақида: «Васий — етимларнинг улушларидан, уларнинг эҳтиёжига кўра, кичик ва катта (етим)ларни таъминласин», — деди.

حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ كَثِيرٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ عُلَيَّةَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمَدِينَةَ لَيْسَ لَهُ خَادِمٌ، فَأَخَذَ أَبُو طَلْحَةَ بِيَدِي، فَانْطَلَقَ بِي إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ أَنَسًا غُلاَمٌ كَيِّسٌ، فَلْيَخْدُمْكَ‏.‏ قَالَ فَخَدَمْتُهُ فِي السَّفَرِ وَالْحَضَرِ، مَا قَالَ لِي لِشَىْءٍ صَنَعْتُهُ لِمَ صَنَعْتَ هَذَا هَكَذَا وَلاَ لِشَىْءٍ لَمْ أَصْنَعْهُ لِمَ لَمْ تَصْنَعْ هَذَا هَكَذَا

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ Madinaga kelganda, u zotning hech bir xizmatchisi yoʻq edi. Abu Talha (Anasning oʻgay otasi) meni Allohning Rasuli ﷺ ning oldiga olib borib: «Yo Rasululloh! Anas — aqlli bola, bas, u sizga xizmat qilsin», — dedi. Bas, men u zotga uyda va safarlarda xizmat qildim. Agar men biror ish qilsam, u zot mendan — nega buni qilding, deb — hech soʻramas edi; va agar men biror ishni qilmasdan (tark qilib) qoʻysam, u zot mendan — nega buni qilmading, deb — hech soʻramas edi.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ Мадинага келганда, у зотнинг ҳеч бир хизматчиси йўқ эди. Абу Талҳа (Анаснинг ўгай отаси) мени Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг олдига олиб бориб: «Ё Расулуллоҳ! Анас — ақлли бола, бас, у сизга хизмат қилсин», — деди. Бас, мен у зотга уйда ва сафарларда хизмат қилдим. Агар мен бирор иш қилсам, у зот мендан — нега буни қилдинг, деб — ҳеч сўрамас эди; ва агар мен бирор ишни қилмасдан (тарк қилиб) қўйсам, у зот мендан — нега буни қилмадинг, деб — ҳеч сўрамас эди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ، أَنَّهُ سَمِعَ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ يَقُولُ كَانَ أَبُو طَلْحَةَ أَكْثَرَ أَنْصَارِيٍّ بِالْمَدِينَةِ مَالاً مِنْ نَخْلٍ، وَكَانَ أَحَبُّ مَالِهِ إِلَيْهِ بَيْرَحَاءَ مُسْتَقْبِلَةَ الْمَسْجِدِ، وَكَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَدْخُلُهَا وَيَشْرَبُ مِنْ مَاءٍ فِيهَا طَيِّبٍ‏.‏ قَالَ أَنَسٌ فَلَمَّا نَزَلَتْ ‏[quran sura="3" aya_start="92" aya_end="92"]{‏لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ‏}‏ قَامَ أَبُو طَلْحَةَ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَقُولُ ‏[quran sura="3" aya_start="92" aya_end="92"]{‏لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ‏}‏ وَإِنَّ أَحَبَّ أَمْوَالِي إِلَىَّ بِيرُحَاءَ، وَإِنَّهَا صَدَقَةٌ لِلَّهِ أَرْجُو بِرَّهَا وَذُخْرَهَا عِنْدَ اللَّهِ، فَضَعْهَا حَيْثُ أَرَاكَ اللَّهُ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ بَخْ، ذَلِكَ مَالٌ رَابِحٌ ـ أَوْ رَايِحٌ ـ شَكَّ ابْنُ مَسْلَمَةَ وَقَدْ سَمِعْتُ مَا قُلْتَ، وَإِنِّي أَرَى أَنْ تَجْعَلَهَا فِي الأَقْرَبِينَ ‏"‏‏.‏ قَالَ أَبُو طَلْحَةَ أَفْعَلُ ذَلِكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ فَقَسَمَهَا أَبُو طَلْحَةَ فِي أَقَارِبِهِ وَفِي بَنِي عَمِّهِ‏.‏ وَقَالَ إِسْمَاعِيلُ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ وَيَحْيَى بْنُ يَحْيَى عَنْ مَالِكٍ ‏"‏ رَايِحٌ ‏"‏‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Abu Talha — Madinada ansorlar ichida eng koʻp xurmo (bogʻi) mol-mulkiga ega edi va u — barcha molidan koʻra — masjid (Paygʻambar ﷺ ning masjidi)ning roʻparasida joylashgan Bayruho (bogʻi)ni qadrlardi. Paygʻambar ﷺ u (bogʻ)ga kirib, uning toza (chuchuk) suvidan ichar edi. ‹Sevgan (mol)laringizdan sarflamaguningizcha, hech qachon birrga (taqvoga) erisha olmaysiz› (Oli Imron, 92) — (oyati) kelganda, Abu Talha (oʻrnidan) turib: «Yo Rasululloh! Alloh: ‹Sevgan (mol)laringizdan sarflamaguningizcha, birrga erisha olmaysiz›, — deydi; va men — barcha molimdan koʻra — Bayruhoni qadrlayman; men uni — Allohdan mukofotini umid qilib — Alloh yoʻlida sadaqa qilmoqchiman. Bas, uni — Alloh sizga qanday koʻrsatsa (buyursa), shunday — ishlating», — dedi. Shunda Paygʻambar ﷺ: «Barakalla! Bu — foydali (yoki: tez nobud boʻladigan) mol (Ibn Maslama — qaysi soʻz toʻgʻri, yaʼni foydalimi yoki nobud boʻladiganmi — bilmaydi). Men sen aytgan (narsa)ni eshitdim va men senga — buni oʻz qarindoshlaring orasida taqsimlashingni — tavsiya qilaman», — dedi. Shunda Abu Talha: «Yo Rasululloh! Men (siz aytganday) qilaman», — dedi. Bas, Abu Talha oʻsha bogʻni oʻz qarindoshlari va amakivachchalari orasida taqsimladi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Абу Талҳа — Мадинада ансорлар ичида энг кўп хурмо (боғи) мол-мулкига эга эди ва у — барча молидан кўра — масжид (Пайғамбар ﷺ нинг масжиди)нинг рўпарасида жойлашган Байруҳо (боғи)ни қадрларди. Пайғамбар ﷺ у (боғ)га кириб, унинг тоза (чучук) сувидан ичар эди. ‹Севган (мол)ларингиздан сарфламагунингизча, ҳеч қачон биррга (тақвога) эриша олмайсиз› (Оли Имрон, 92) — (ояти) келганда, Абу Талҳа (ўрнидан) туриб: «Ё Расулуллоҳ! Аллоҳ: ‹Севган (мол)ларингиздан сарфламагунингизча, биррга эриша олмайсиз›, — дейди; ва мен — барча молимдан кўра — Байруҳони қадрлайман; мен уни — Аллоҳдан мукофотини умид қилиб — Аллоҳ йўлида садақа қилмоқчиман. Бас, уни — Аллоҳ сизга қандай кўрсаца (буюрса), шундай — ишлатинг», — деди. Шунда Пайғамбар ﷺ: «Баракалла! Бу — фойдали (ёки: тез нобуд бўладиган) мол (Ибн Маслама — қайси сўз тўғри, яъни фойдалими ёки нобуд бўладиганми — билмайди). Мен сен айтган (нарса)ни эшитдим ва мен сенга — буни ўз қариндошларинг орасида тақсимлашингни — тавсия қиламан», — деди. Шунда Абу Талҳа: «Ё Расулуллоҳ! Мен (сиз айтгандай) қиламан», — деди. Бас, Абу Талҳа ўша боғни ўз қариндошлари ва амакиваччалари орасида тақсимлади.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحِيمِ، أَخْبَرَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ، حَدَّثَنَا زَكَرِيَّاءُ بْنُ إِسْحَاقَ، قَالَ حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما أَنَّ رَجُلاً، قَالَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِنَّ أُمَّهُ تُوُفِّيَتْ أَيَنْفَعُهَا إِنْ تَصَدَّقْتُ عَنْهَا قَالَ ‏"‏ نَعَمْ ‏"‏‏.‏ قَالَ فَإِنَّ لِي مِخْرَافًا وَأُشْهِدُكَ أَنِّي قَدْ تَصَدَّقْتُ عَنْهَا‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi Allohning Rasuli ﷺ ga: «Mening onam vafot etdi; agar men uning nomidan sadaqa bersam, bu unga foyda beradimi?» — dedi. Paygʻambar ﷺ tasdiqlab javob berdi. U kishi: «Mening bir bogʻim bor va men sizni guvoh qilamanki, men uni uning nomidan sadaqa qildim», — dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир киши Аллоҳнинг Расули ﷺ га: «Менинг онам вафот этди; агар мен унинг номидан садақа берсам, бу унга фойда берадими?» — деди. Пайғамбар ﷺ тасдиқлаб жавоб берди. У киши: «Менинг бир боғим бор ва мен сизни гувоҳ қиламанки, мен уни унинг номидан садақа қилдим», — деди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، عَنْ أَبِي التَّيَّاحِ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ أَمَرَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِبِنَاءِ الْمَسْجِدِ فَقَالَ ‏"‏ يَا بَنِي النَّجَّارِ ثَامِنُونِي بِحَائِطِكُمْ هَذَا ‏"‏‏.‏ قَالُوا لاَ‏.‏ وَاللَّهِ لاَ نَطْلُبُ ثَمَنَهُ إِلاَّ إِلَى اللَّهِ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ masjid qurilishini buyurganda: «Ey Bani Najjor! Menga mana shu bogʻingizning narxini ayting (taklif qiling)», — dedi. Ular: «Allohga qasamki! Biz uning narxini Allohdan boshqa hech kimdan soʻramaymiz», — dedi.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ масжид қурилишини буюрганда: «Эй Бани Нажжор! Менга мана шу боғингизнинг нархини айтинг (таклиф қилинг)», — деди. Улар: «Аллоҳга қасамки! Биз унинг нархини Аллоҳдан бошқа ҳеч кимдан сўрамаймиз», — деди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ عَوْنٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ أَصَابَ عُمَرُ بِخَيْبَرَ أَرْضًا فَأَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ أَصَبْتُ أَرْضًا لَمْ أُصِبْ مَالاً قَطُّ أَنْفَسَ مِنْهُ، فَكَيْفَ تَأْمُرُنِي بِهِ قَالَ ‏"‏ إِنْ شِئْتَ حَبَّسْتَ أَصْلَهَا، وَتَصَدَّقْتَ بِهَا ‏"‏‏.‏ فَتَصَدَّقَ عُمَرُ أَنَّهُ لاَ يُبَاعُ أَصْلُهَا وَلاَ يُوهَبُ وَلاَ يُورَثُ، فِي الْفُقَرَاءِ وَالْقُرْبَى وَالرِّقَابِ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالضَّيْفِ وَابْنِ السَّبِيلِ، وَلاَ جُنَاحَ عَلَى مَنْ وَلِيَهَا أَنْ يَأْكُلَ مِنْهَا بِالْمَعْرُوفِ، أَوْ يُطْعِمَ صَدِيقًا غَيْرَ مُتَمَوِّلٍ فِيهِ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Umar Xaybarda bir parcha yer olganda, u Paygʻambar ﷺ ning oldiga kelib: «Men bir parcha yer oldim — undan koʻra yaxshiroq (mol)ni hech qachon olmaganman. Bas, siz menga u haqda nima maslahat berasiz?» — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Agar xohlasang, uni — xayriya maqsadlarida ishlatiladigan — vaqf qilib saqla», — dedi. Bas, Umar yerni — sotilmaslik, hadya qilinmaslik va meros qilinmaslik sharti bilan — sadaqa (vaqf) qildi; (uning hosili) kambagʻallarga, qarindoshlarga, qul ozod qilishga, jihodga, mehmonlarga va yoʻlovchilarga (sarflanardi); uning nozimi (boshqaruvchisi) undan oʻrtacha, adolatli tarzda yeyishi va — u orqali boylik orttirishni niyat qilmagan holda — oʻz doʻstlariga (ham) yedirishi mumkin edi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Умар Хайбарда бир парча ер олганда, у Пайғамбар ﷺ нинг олдига келиб: «Мен бир парча ер олдим — ундан кўра яхшироқ (мол)ни ҳеч қачон олмаганман. Бас, сиз менга у ҳақда нима маслаҳат берасиз?» — деди. Пайғамбар ﷺ: «Агар хоҳласанг, уни — хайрия мақсадларида ишлатиладиган — вақф қилиб сақла», — деди. Бас, Умар ерни — сотилмаслик, ҳадя қилинмаслик ва мерос қилинмаслик шарти билан — садақа (вақф) қилди; (унинг ҳосили) камбағалларга, қариндошларга, қул озод қилишга, жиҳодга, меҳмонларга ва йўловчиларга (сарфланарди); унинг нозими (бошқарувчиси) ундан ўртача, адолатли тарзда ейиши ва — у орқали бойлик орттиришни ният қилмаган ҳолда — ўз дўстларига (ҳам) едириши мумкин эди.

حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ عَوْنٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ عُمَرَ، رضى الله عنه وَجَدَ مَالاً بِخَيْبَرَ، فَأَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرَهُ، قَالَ ‏"‏ إِنْ شِئْتَ تَصَدَّقْتَ بِهَا ‏"‏‏.‏ فَتَصَدَّقَ بِهَا فِي الْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ وَذِي الْقُرْبَى وَالضَّيْفِ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Umar Xaybarda biroz mol (yer) oldi va Paygʻambar ﷺ ning oldiga kelib, unga bu haqda xabar berdi. Paygʻambar ﷺ unga: «Agar xohlasang, uni sadaqa qil», — dedi. Bas, Umar uni — hosili kambagʻallar, muhtojlar, qarindoshlar va mehmonlar manfaatiga ishlatiladigan — sadaqa (vaqf) qildi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Умар Хайбарда бироз мол (ер) олди ва Пайғамбар ﷺ нинг олдига келиб, унга бу ҳақда хабар берди. Пайғамбар ﷺ унга: «Агар хоҳласанг, уни садақа қил», — деди. Бас, Умар уни — ҳосили камбағаллар, муҳтожлар, қариндошлар ва меҳмонлар манфаатига ишлатиладиган — садақа (вақф) қилди.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الصَّمَدِ، قَالَ سَمِعْتُ أَبِي، حَدَّثَنَا أَبُو التَّيَّاحِ، قَالَ حَدَّثَنِي أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ لَمَّا قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمَدِينَةَ أَمَرَ بِالْمَسْجِدِ وَقَالَ ‏"‏ يَا بَنِي النَّجَّارِ ثَامِنُونِي بِحَائِطِكُمْ هَذَا ‏"‏‏.‏ قَالُوا لاَ وَاللَّهِ لاَ نَطْلُبُ ثَمَنَهُ إِلاَّ إِلَى اللَّهِ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ Madinaga kelganda, masjid qurilishini buyurdi. U zot: «Ey Bani Najjor! Menga mana shu bogʻingizning narxini ayting (taklif qiling)», — dedi. Ular: «Allohga qasamki, biz uning narxini Allohdan boshqa hech kimdan soʻramaymiz», — dedi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ Мадинага келганда, масжид қурилишини буюрди. У зот: «Эй Бани Нажжор! Менга мана шу боғингизнинг нархини айтинг (таклиф қилинг)», — деди. Улар: «Аллоҳга қасамки, биз унинг нархини Аллоҳдан бошқа ҳеч кимдан сўрамаймиз», — деди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ، قَالَ حَدَّثَنِي نَافِعٌ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ عُمَرَ، حَمَلَ عَلَى فَرَسٍ لَهُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَعْطَاهَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِيَحْمِلَ عَلَيْهَا رَجُلاً، فَأُخْبِرَ عُمَرُ أَنَّهُ قَدْ وَقَفَهَا يَبِيعُهَا، فَسَأَلَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَبْتَاعَهَا فَقَالَ ‏"‏ لاَ تَبْتَعْهَا، وَلاَ تَرْجِعَنَّ فِي صَدَقَتِكَ ‏"‏‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir marta Umar — Alloh yoʻlidagi jangda ishlatish uchun — bir otni sadaqa qildi. U (ot) unga Allohning Rasuli ﷺ tomonidan berilgan edi. Umar uni minish uchun boshqa bir kishiga berdi. Soʻng Umarga — oʻsha kishi otni sotuvga qoʻygani — xabar qilindi; bas, u Allohning Rasuli ﷺ dan — uni sotib olsa boʻladimi, deb — soʻradi. Allohning Rasuli ﷺ: «Uni sotib olma — chunki sen sadaqa qilgan narsangni qaytarib olmasliging (kerak)», — dedi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир марта Умар — Аллоҳ йўлидаги жангда ишлатиш учун — бир отни садақа қилди. У (от) унга Аллоҳнинг Расули ﷺ томонидан берилган эди. Умар уни миниш учун бошқа бир кишига берди. Сўнг Умарга — ўша киши отни сотувга қўйгани — хабар қилинди; бас, у Аллоҳнинг Расули ﷺ дан — уни сотиб олса бўладими, деб — сўради. Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Уни сотиб олма — чунки сен садақа қилган нарсангни қайтариб олмаслигинг (керак)», — деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يَقْتَسِمْ وَرَثَتِي دِينَارًا، مَا تَرَكْتُ بَعْدَ نَفَقَةِ نِسَائِي وَمَئُونَةِ عَامِلِي فَهْوَ صَدَقَةٌ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Mening vorislarim bir dinor yoki dirham (yaʼni pul) meros olmaydi — chunki men qoldirgan har bir narsa (zavjalarimning yetarli taʼminoti va xizmatchilarimning haqidan tashqari) sadaqa qilinadi», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Менинг ворисларим бир динор ёки дирҳам (яъни пул) мерос олмайди — чунки мен қолдирган ҳар бир нарса (завжаларимнинг етарли таъминоти ва хизматчиларимнинг ҳақидан ташқари) садақа қилинади», — дедилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ عُمَرَ، اشْتَرَطَ فِي وَقْفِهِ أَنْ يَأْكُلَ مَنْ وَلِيَهُ وَيُوكِلَ صَدِيقَهُ غَيْرَ مُتَمَوِّلٍ مَالاً‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Umar vaqf tuzganda, u — uning nozimi (boshqaruvchisi) undan yeyishi va oʻz doʻstiga (ham) yedirishi mumkinligini, lekin u undan oʻzi uchun hech narsa toʻplab (saqlab) qoʻymasligi sharti bilan — shart qildi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Умар вақф тузганда, у — унинг нозими (бошқарувчиси) ундан ейиши ва ўз дўстига (ҳам) едириши мумкинлигини, лекин у ундан ўзи учун ҳеч нарса тўплаб (сақлаб) қўймаслиги шарти билан — шарт қилди.

وَقَالَ عَبْدَانُ أَخْبَرَنِي أَبِي، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَنَّ عُثْمَانَ ـ رضى الله عنه ـ حَيْثُ حُوصِرَ أَشْرَفَ عَلَيْهِمْ وَقَالَ أَنْشُدُكُمْ وَلاَ أَنْشُدُ إِلاَّ أَصْحَابَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم، أَلَسْتُمْ تَعْلَمُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ حَفَرَ رُومَةَ فَلَهُ الْجَنَّةُ ‏"‏‏.‏ فَحَفَرْتُهَا، أَلَسْتُمْ تَعْلَمُونَ أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ مَنْ جَهَّزَ جَيْشَ الْعُسْرَةِ فَلَهُ الْجَنَّةُ ‏"‏‏.‏ فَجَهَّزْتُهُمْ‏.‏ قَالَ فَصَدَّقُوهُ بِمَا قَالَ‏.‏ وَقَالَ عُمَرُ فِي وَقْفِهِ لاَ جُنَاحَ عَلَى مَنْ وَلِيَهُ أَنْ يَأْكُلَ‏.‏ وَقَدْ يَلِيهِ الْوَاقِفُ وَغَيْرُهُ فَهْوَ وَاسِعٌ لِكُلٍّ‏.‏

Abu Abdurrahmon rivoyat qildi: Usmon (roziyallohu anhu) — (isyonchilar tomonidan) qurshab olinganda, yuqoridan ularga qarab: «Sizlarni Alloh (nomi) bilan soʻrayman; men faqat Paygʻambar ﷺ ning sahobalaridan soʻrayman: Allohning Rasuli ﷺ: ‹Kim Ruma (qudugʻi)ni (sotib olib) qazisa (yaʼni taʼminlasa), unga jannat (nasib) qilinadi›, — deganini va men uni (sotib olib) qazganimni bilmaysizmi? U zot: ‹Kim Usra (yaʼni Tabuk) qoʻshinini jihozlasa, unga jannat (nasib) qilinadi›, — deganini va men uni jihozlaganimni bilmaysizmi?» — dedi. Ular u aytgan barcha (narsa)ni tasdiqladi. Umar oʻz vaqfini tuzganda: «Uning nozimi (boshqaruvchisi) undan yeyishi mumkin», — dedi. Vaqfning boshqaruvini — vaqf tuzuvchining oʻzi yoki boshqa biror kishi — oʻz zimmasiga olishi mumkin, chunki ikkala holat (ham) joiz.Абу Абдурраҳмон ривоят қилди: Усмон (розияллоҳу анҳу) — (исёнчилар томонидан) қуршаб олинганда, юқоридан уларга қараб: «Сизларни Аллоҳ (номи) билан сўрайман; мен фақат Пайғамбар ﷺ нинг саҳобаларидан сўрайман: Аллоҳнинг Расули ﷺ: ‹Ким Рума (қудуғи)ни (сотиб олиб) қазиса (яъни таъминласа), унга жаннат (насиб) қилинади›, — деганини ва мен уни (сотиб олиб) қазганимни билмайсизми? У зот: ‹Ким Усра (яъни Табук) қўшинини жиҳозласа, унга жаннат (насиб) қилинади›, — деганини ва мен уни жиҳозлаганимни билмайсизми?» — деди. Улар у айтган барча (нарса)ни тасдиқлади. Умар ўз вақфини тузганда: «Унинг нозими (бошқарувчиси) ундан ейиши мумкин», — деди. Вақфнинг бошқарувини — вақф тузувчининг ўзи ёки бошқа бирор киши — ўз зиммасига олиши мумкин, чунки иккала ҳолат (ҳам) жоиз.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، عَنْ أَبِي التَّيَّاحِ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا بَنِي النَّجَّارِ ثَامِنُونِي بِحَائِطِكُمْ ‏"‏‏.‏ قَالُوا لاَ نَطْلُبُ ثَمَنَهُ إِلاَّ إِلَى اللَّهِ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ (masjid qurilishi paytida): «Ey Bani Najjor! Menga bogʻingizning narxini ayting (taklif qiling)», — dedi. Ular: «Biz uning narxini Allohdan boshqa hech kimdan soʻramaymiz», — dedi.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ (масжид қурилиши пайтида): «Эй Бани Нажжор! Менга боғингизнинг нархини айтинг (таклиф қилинг)», — деди. Улар: «Биз унинг нархини Аллоҳдан бошқа ҳеч кимдан сўрамаймиз», — деди.

وَقَالَ لِي عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي زَائِدَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي الْقَاسِمِ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ خَرَجَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي سَهْمٍ مَعَ تَمِيمٍ الدَّارِيِّ وَعَدِيِّ بْنِ بَدَّاءٍ فَمَاتَ السَّهْمِيُّ بِأَرْضٍ لَيْسَ بِهَا مُسْلِمٌ، فَلَمَّا قَدِمَا بِتَرِكَتِهِ فَقَدُوا جَامًا مِنْ فِضَّةٍ مُخَوَّصًا مِنْ ذَهَبٍ، فَأَحْلَفَهُمَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، ثُمَّ وُجِدَ الْجَامُ بِمَكَّةَ فَقَالُوا ابْتَعْنَاهُ مِنْ تَمِيمٍ وَعَدِيٍّ‏.‏ فَقَامَ رَجُلاَنِ مِنْ أَوْلِيَائِهِ، فَحَلَفَا لَشَهَادَتُنَا أَحَقُّ مِنْ شَهَادَتِهِمَا، وَإِنَّ الْجَامَ لِصَاحِبِهِمْ‏.‏ قَالَ وَفِيهِمْ نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏[quran sura="5" aya_start="106" aya_end="106"]{‏يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ ‏إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ}‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) (shunday) dedi: «Bani Sahm qabilasidan bir kishi Tamim Doriy va Adiy ibn Baddo bilan birga (safarga) chiqdi. Bani Sahmlik kishi — biror musulmon (boʻlmagan) yerda vafot etdi. Tamim va Adiy — marhumning molini olib — qaytganda, ular: ‹Biz oltin naqshli kumush idishni yoʻqotdik›, — deb daʼvo qildi. Allohning Rasuli ﷺ ularga (daʼvolarini tasdiqlash uchun) qasam ichdirdi. Soʻng oʻsha idish Makkada — uni Tamim va Adiydan sotib olganini daʼvo qiladigan baʼzi odamlarda — topildi. Shunda marhumning qarindoshlaridan ikki guvoh (oʻrnidan) turib: ‹Bizning guvohligimiz Adiy va Tamimning guvohligidan toʻgʻriroq (haqliroq)dir va oʻsha idish — bizning marhum ulfatimizning(dir)›, — deb qasam ichdi. Bas, mana shu (voqea) munosabati bilan (mana bu) oyat nozil boʻldi: ‹Ey iymon keltirganlar! Sizlardan biringizga oʻlim yetib kelganda...› (Moida, 106)», — dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) (шундай) деди: «Бани Саҳм қабиласидан бир киши Тамим Дорий ва Адий ибн Баддо билан бирга (сафарга) чиқди. Бани Саҳмлик киши — бирор мусулмон (бўлмаган) ерда вафот этди. Тамим ва Адий — марҳумнинг молини олиб — қайтганда, улар: ‹Биз олтин нақшли кумуш идишни йўқотдик›, — деб даъво қилди. Аллоҳнинг Расули ﷺ уларга (даъволарини тасдиқлаш учун) қасам ичдирди. Сўнг ўша идиш Маккада — уни Тамим ва Адийдан сотиб олганини даъво қиладиган баъзи одамларда — топилди. Шунда марҳумнинг қариндошларидан икки гувоҳ (ўрнидан) туриб: ‹Бизнинг гувоҳлигимиз Адий ва Тамимнинг гувоҳлигидан тўғрироқ (ҳақлироқ)дир ва ўша идиш — бизнинг марҳум улфатимизнинг(дир)›, — деб қасам ичди. Бас, мана шу (воқеа) муносабати билан (мана бу) оят нозил бўлди: ‹Эй иймон келтирганлар! Сизлардан бирингизга ўлим етиб келганда...› (Моида, 106)», — деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَابِقٍ، أَوِ الْفَضْلُ بْنُ يَعْقُوبَ عَنْهُ حَدَّثَنَا شَيْبَانُ أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنْ فِرَاسٍ، قَالَ قَالَ الشَّعْبِيُّ حَدَّثَنِي جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الأَنْصَارِيُّ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ أَبَاهُ اسْتُشْهِدَ يَوْمَ أُحُدٍ، وَتَرَكَ سِتَّ بَنَاتٍ، وَتَرَكَ عَلَيْهِ دَيْنًا، فَلَمَّا حَضَرَ جِدَادُ النَّخْلِ أَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَدْ عَلِمْتَ أَنَّ وَالِدِي اسْتُشْهِدَ يَوْمَ أُحُدٍ وَتَرَكَ عَلَيْهِ دَيْنًا كَثِيرًا، وَإِنِّي أُحِبُّ أَنْ يَرَاكَ الْغُرَمَاءُ قَالَ ‏"‏ اذْهَبْ فَبَيْدِرْ كُلَّ تَمْرٍ عَلَى نَاحِيَتِهِ ‏"‏‏.‏ فَفَعَلْتُ ثُمَّ دَعَوْتُهُ، فَلَمَّا نَظَرُوا إِلَيْهِ أُغْرُوا بِي تِلْكَ السَّاعَةَ، فَلَمَّا رَأَى مَا يَصْنَعُونَ أَطَافَ حَوْلَ أَعْظَمِهَا بَيْدَرًا ثَلاَثَ مَرَّاتٍ ثُمَّ جَلَسَ عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ ادْعُ أَصْحَابَكَ ‏"‏‏.‏ فَمَا زَالَ يَكِيلُ لَهُمْ حَتَّى أَدَّى اللَّهُ أَمَانَةَ وَالِدِي، وَأَنَا وَاللَّهِ رَاضٍ أَنْ يُؤَدِّيَ اللَّهُ أَمَانَةَ وَالِدِي وَلاَ أَرْجِعَ إِلَى أَخَوَاتِي بِتَمْرَةٍ، فَسَلِمَ وَاللَّهِ الْبَيَادِرُ كُلُّهَا حَتَّى أَنِّي أَنْظُرُ إِلَى الْبَيْدَرِ الَّذِي عَلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَأَنَّهُ لَمْ يَنْقُصْ تَمْرَةً وَاحِدَةً‏.‏ قَالَ أَبُو عَبْد اللَّهِ أُغْرُوا بِي يَعْنِي هِيجُوا بِي فَأَغْرَيْنَا بَيْنَهُمْ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ

Jobir ibn Abdulloh al-Ansoriy (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Otam Uhud (gʻazoti) kuni shahid boʻldi va olti qiz hamda toʻlanishi (kerak boʻlgan) baʼzi qarzlarni qoldirdi. Xurmoni uzish vaqti kelganda, men Allohning Rasuli ﷺ ning oldiga borib: «Yo Rasululloh! Bilasizki, otam Uhud kuni shahid boʻldi va koʻp qarzdor edi; men qarz beruvchilar sizni koʻrishini (uchratishini) xohlayman», — dedim. Paygʻambar ﷺ: «Bor va turli xil xurmolarni yigʻib, ularni alohida-alohida uyumlarga qoʻy», — dedi. Men shunday qildim va u zotni chaqirdim. Uni koʻrgach, qarz beruvchilar oʻsha paytda oʻz haqlarini qattiq talab qila boshladi. Paygʻambar ﷺ ularning shu (xatti-harakatini) koʻrgach, eng katta uyumning atrofini uch marta aylanib, uning ustiga oʻtirdi va: «Sheriklaringni (yaʼni qarz beruvchilarni) chaqir», — dedi. Soʻng u zot — Alloh otamning barcha qarzlarini uzgunicha — oʻlchab, ularga berishda davom etdi. Allohga qasamki, men singillarimga bitta (ham) xurmo olib bormagan boʻlsam ham, Allohning otamning qarzlarini uzgani meni xursand qilardi. Lekin, Allohga qasamki, barcha uyumlar — (qanday boʻlsa) — butun (toʻliq) qoldi va men Allohning Rasuli ﷺ oʻtirgan uyumga qaradim — undan goʻyo bitta (ham) xurmo olinmaganday edi.Жобир ибн Абдуллоҳ ал-Ансорий (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Отам Уҳуд (ғазоти) куни шаҳид бўлди ва олти қиз ҳамда тўланиши (керак бўлган) баъзи қарзларни қолдирди. Хурмони узиш вақти келганда, мен Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг олдига бориб: «Ё Расулуллоҳ! Биласизки, отам Уҳуд куни шаҳид бўлди ва кўп қарздор эди; мен қарз берувчилар сизни кўришини (учратишини) хоҳлайман», — дедим. Пайғамбар ﷺ: «Бор ва турли хил хурмоларни йиғиб, уларни алоҳида-алоҳида уюмларга қўй», — деди. Мен шундай қилдим ва у зотни чақирдим. Уни кўргач, қарз берувчилар ўша пайтда ўз ҳақларини қаттиқ талаб қила бошлади. Пайғамбар ﷺ уларнинг шу (хатти-ҳаракатини) кўргач, энг катта уюмнинг атрофини уч марта айланиб, унинг устига ўтирди ва: «Шерикларингни (яъни қарз берувчиларни) чақир», — деди. Сўнг у зот — Аллоҳ отамнинг барча қарзларини узгунича — ўлчаб, уларга беришда давом этди. Аллоҳга қасамки, мен сингилларимга битта (ҳам) хурмо олиб бормаган бўлсам ҳам, Аллоҳнинг отамнинг қарзларини узгани мени хурсанд қиларди. Лекин, Аллоҳга қасамки, барча уюмлар — (қандай бўлса) — бутун (тўлиқ) қолди ва мен Аллоҳнинг Расули ﷺ ўтирган уюмга қарадим — ундан гўё битта (ҳам) хурмо олинмагандай эди.