Abdulloh ibn Abbos al-Hoshimiy

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، وَأَيُّوبَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ لَعَنَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمُخَنَّثِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالْمُتَرَجِّلاَتِ مِنَ النِّسَاءِ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ erkaklardan ayollarga oʻxshashga urinuvchilarni va ayollardan erkaklarga oʻxshashga urinuvchilarni laʼnatladilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu bobda Oishadan ham (rivoyat) bor.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ эркаклардан аёлларга ўхшашга уринувчиларни ва аёллардан эркакларга ўхшашга уринувчиларни лаънатладилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу бобда Оишадан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا وَاصِلُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ صَالِحٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَقِيلٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَرْهَدٍ الأَسْلَمِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الْفَخِذُ عَوْرَةٌ ‏"‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَمُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَحْشٍ وَلِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَحْشٍ صُحْبَةٌ وَلاِبْنِهِ مُحَمَّدٍ صُحْبَةٌ ‏.‏

Jarhad al-Aslamiy (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Son avratdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis bu vajhdan hasan gʻaribdir. Bu bobda Alidan va Muhammad ibn Abdulloh ibn Jahshdan ham (rivoyat) bor. Abdulloh ibn Jahsh sahobiy boʻlgan, uning oʻgʻli Muhammad ham sahobiydir.Жарҳад ал-Асламий (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Сон авратдир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу важҳдан ҳасан ғарибдир. Бу бобда Алидан ва Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Жаҳшдан ҳам (ривоят) бор. Абдуллоҳ ибн Жаҳш саҳобий бўлган, унинг ўғли Муҳаммад ҳам саҳобийдир.

حَدَّثَنَا سَلَمَةُ بْنُ شَبِيبٍ، وَالْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، وَاللَّفْظُ، لِلْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ قَالُوا حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، أَنَّهُ سَمِعَ ابْنَ عَبَّاسٍ، يَقُولُ سَمِعْتُ أَبَا طَلْحَةَ، يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ لاَ تَدْخُلُ الْمَلاَئِكَةُ بَيْتًا فِيهِ كَلْبٌ وَلاَ صُورَةُ تَمَاثِيلَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Talha (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺning: «Farishtalar ichida it yoki suratlar (haykallar) boʻlgan uyga kirmaydilar», deganlarini eshitganman. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Талҳа (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: «Фаришталар ичида ит ёки суратлар (ҳайкаллар) бўлган уйга кирмайдилар», деганларини эшитганман. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ مِنَ الشِّعْرِ حُكْمًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Albatta, baʼzi sheʼrlarda hikmat bordir». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Албатта, баъзи шеърларда ҳикмат бордир». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي الشَّوَارِبِ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ عَمْرِو بْنِ مَالِكٍ النُّكْرِيُّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي الْجَوْزَاءِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ ضَرَبَ بَعْضُ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم خِبَاءَهُ عَلَى قَبْرٍ وَهُوَ لاَ يَحْسِبُ أَنَّهُ قَبْرٌ فَإِذَا فِيهِ إِنْسَانٌ يَقْرَأُ سُورَةَ تَبَارَكَ الَّذِي بِيَدِهِ الْمُلْكُ حَتَّى خَتَمَهَا فَأَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي ضَرَبْتُ خِبَائِي عَلَى قَبْرٍ وَأَنَا لاَ أَحْسِبُ أَنَّهُ قَبْرٌ فَإِذَا فِيهِ إِنْسَانٌ يَقْرَأُ سُورَةَ تَبَارَكَ الْمُلْكُ حَتَّى خَتَمَهَا ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هِيَ الْمَانِعَةُ هِيَ الْمُنْجِيَةُ تُنْجِيهِ مِنْ عَذَابِ الْقَبْرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺning sahobalaridan biri qabr ustiga chodirini tikdi, u uning qabr ekanini bilmasdi. Birdan chodir ichida bir kishi ‹Tabaarakallaziy biyadihil-mulk› surasini oxirigacha oʻqib turganini eshitdi. U Nabiy ﷺning oldilariga kelib: «Yo Rasululloh, men chodirimni bir qabr ustiga tikdim, uning qabr ekanini bilmagandim. Birdan chodir ichida bir kishi ‹Tabaarakal-mulk› surasini oxirigacha oʻqiyotganini eshitdim», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «U (sura) toʻsuvchidir, u qutqaruvchidir, uni qabr azobidan qutqaradi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis shu yoʻldan hasan gʻaribdir. Bu bobda Abu Hurayradan ham (rivoyat) bor.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺнинг саҳобаларидан бири қабр устига чодирини тикди, у унинг қабр эканини билмасди. Бирдан чодир ичида бир киши ‹Табааракаллазий биядиҳил-мулк› сурасини охиригача ўқиб турганини эшитди. У Набий ﷺнинг олдиларига келиб: «Ё Расулуллоҳ, мен чодиримни бир қабр устига тикдим, унинг қабр эканини билмагандим. Бирдан чодир ичида бир киши ‹Табааракал-мулк› сурасини охиригача ўқиётганини эшитдим», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «У (сура) тўсувчидир, у қутқарувчидир, уни қабр азобидан қутқаради», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис шу йўлдан ҳасан ғарибдир. Бу бобда Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، قَالَ أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، قَالَ أَخْبَرَنَا يَمَانُ بْنُ الْمُغِيرَةِ الْعَنَزِيُّ، حَدَّثَنَا عَطَاءٌ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا زُلْزِلَتِ تَعْدِلُ نِصْفَ الْقُرْآنِ وَقُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ تَعْدِلُ ثُلُثَ الْقُرْآنِ وَ قُلْْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ تَعْدِلُ رُبُعَ الْقُرْآنِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ يَمَانِ بْنِ الْمُغِيرَةِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «{Izaa zulzilat} Qurʼonning yarmiga teng boʻladi, {Qul huvallohu ahad} Qurʼonning uchdan biriga teng boʻladi va {Qul yaa ayyuhal-kaafiruun} Qurʼonning chorak qismiga teng boʻladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, biz uni faqat Yamon ibn Mugʻiyra hadisi orqaligina bilamiz.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «{Изаа зулзилат} Қуръоннинг ярмига тенг бўлади, {Қул ҳуваллоҳу аҳад} Қуръоннинг учдан бирига тенг бўлади ва {Қул яа айюҳал-каафируун} Қуръоннинг чорак қисмига тенг бўлади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат Ямон ибн Муғийра ҳадиси орқалигина биламиз.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ قَابُوسِ بْنِ أَبِي ظَبْيَانَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ الَّذِي لَيْسَ فِي جَوْفِهِ شَيْءٌ مِنَ الْقُرْآنِ كَالْبَيْتِ الْخَرِبِ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Albatta ichida (qalbida) Qurʼondan biror narsa boʻlmagan kishi vayron uy kabidir», dedilar. Bu hadis hasan sahihdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта ичида (қалбида) Қуръондан бирор нарса бўлмаган киши вайрон уй кабидир», дедилар. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ نَافِعٍ، - الْبَصْرِيٌّ - قَالَ حَدَّثَنَا أُمَيَّةُ بْنُ خَالِدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو الْجَارِيَةِ الْعَبْدِيُّ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنْ أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَرَأَْ ‏(قَد ‏بَلَغْتَ مِنْ لَدُنِّي عُذْرًا‏)‏ مُثَقَّلَةً ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَأُمَيَّةُ بْنُ خَالِدٍ ثِقَةٌ وَأَبُو الْجَارِيَةِ الْعَبْدِيُّ شَيْخٌ مَجْهُولٌ وَ لاَ يُعْرَفُ اسْمُهُ ‏.‏

Ubay ibn Kaʼb (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ {Qad balagʻta min ladunniy uzro} (oyatini) «nun» harfini tashdid bilan oʻqidilar. Abu Iso aytdi: Bu gʻarib hadisdir; uni faqat shu yoʻl orqaligina bilamiz. Umayya ibn Xolid ishonchli (siqa)dir, Abul-Joriya al-Abdiy esa nomaʼlum (majhul) shayx boʻlib, uning ismi bilinmaydi.Убай ибн Каъб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ {Қад балағта мин ладунний узро} (оятини) «нун» ҳарфини ташдид билан ўқидилар. Абу Исо айтди: Бу ғариб ҳадисдир; уни фақат шу йўл орқалигина биламиз. Умайя ибн Холид ишончли (сиқа)дир, Абул-Жория ал-Абдий эса номаълум (мажҳул) шайх бўлиб, унинг исми билинмайди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، قَالَ حَدَّثَنَا مُعَلَّى بْنُ مَنْصُورٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ دِينَارٍ، عَنْ سَعْدِ بْنِ أَوْسٍ، عَنْ مِصْدَعٍ أَبِي يَحْيَى، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنْ أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَرَأَ ‏(‏فِي عَيْنٍ حَمِئَةٍ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَالصَّحِيحُ مَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قِرَاءَتُهُ ‏.‏ وَيُرْوَى أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ وَعَمْرَو بْنَ الْعَاصِي اخْتَلَفَا فِي قِرَاءَةِ هَذِهِ الآيَةِ وَارْتَفَعَا إِلَى كَعْبِ الأَحْبَارِ فِي ذَلِكَ فَلَوْ كَانَتْ عِنْدَهُ رِوَايَةٌ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم لاَسْتَغْنَى بِرِوَايَتِهِ وَلَمْ يَحْتَجْ إِلَى كَعْبٍ ‏.‏

Ubay ibn Kaʼb (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ {Fiy aynin hamiʼa} deb oʻqidilar. Abu Iso aytdi: Bu gʻarib hadisdir; uni faqat shu yoʻl orqaligina bilamiz. Toʻgʻrisi esa Ibn Abbosdan rivoyat qilingan oʻz qiroatidir. Rivoyat qilinishicha, Ibn Abbos bilan Amr ibn al-Os bu oyatning qiroatida ixtilof qilib, bu haqda Kaʼb al-Ahborga murojaat qilishgan. Agar Ibn Abbosning nazdida Paygʻambar ﷺdan rivoyat boʻlganda edi, oʻz rivoyati bilan kifoyalanib, Kaʼbga ehtiyoj sezmas edi.Убай ибн Каъб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ {Фий айнин ҳамиъа} деб ўқидилар. Абу Исо айтди: Бу ғариб ҳадисдир; уни фақат шу йўл орқалигина биламиз. Тўғриси эса Ибн Аббосдан ривоят қилинган ўз қироатидир. Ривоят қилинишича, Ибн Аббос билан Амр ибн ал-Ос бу оятнинг қироатида ихтилоф қилиб, бу ҳақда Каъб ал-Аҳборга мурожаат қилишган. Агар Ибн Аббоснинг наздида Пайғамбар ﷺдан ривоят бўлганда эди, ўз ривояти билан кифояланиб, Каъбга эҳтиёж сезмас эди.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا الْهَيْثَمُ بْنُ الرَّبِيعِ، قَالَ حَدَّثَنَا صَالِحٌ الْمُرِّيُّ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ زُرَارَةَ بْنِ أَوْفَى، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَجُلٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَىُّ الْعَمَلِ أَحَبُّ إِلَى اللَّهِ قَالَ ‏"‏ الْحَالُّ الْمُرْتَحِلُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَمَا الْحَالُّ الْمُرْتَحِلُ قَالَ ‏"‏ الَّذِي يَضْرِبُ مِنْ أَوَّلِ الْقُرْآنِ إِلَى آخِرِهِ كُلَّمَا حَلَّ ارْتَحَلَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَإِسْنَادُهُ لَيْسَ بِالْقَوِيِّ ‏.‏ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ حَدَّثَنَا صَالِحٌ الْمُرِّيُّ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ زُرَارَةَ بْنِ أَوْفَى، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ بِمَعْنَاهُ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا عِنْدِي أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ نَصْرِ بْنِ عَلِيٍّ عَنِ الْهَيْثَمِ بْنِ الرَّبِيعِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytadi: Bir kishi: «Ey Allohning Rasuli, qaysi amal Allohga eng mahbub?» dedi. U zot: «Al-hollul-murtahil», dedilar. U: «Al-hollul-murtahil nima?» dedi. U zot: «Bu Qurʼonning boshidan oxirigacha (oʻqib) boradigan, har safar (oxiriga) yetgani zahoti yana (boshlab boshqa safarga) chiqadigan kishidir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, biz uni Ibn Abbosning hadisi sifatida faqat shu yoʻldan bilamiz, uning isnodi kuchli emas. (Boshqa bir yoʻldan) Solih al-Murriydan, u Qatodadan, u Zuroro ibn Avfodan, u Nabiy ﷺdan maʼno jihatdan shunga oʻxshash, lekin unda Ibn Abbosni zikr qilmay rivoyat qilingan. Abu Iso aytdi: Bu menimcha Nasr ibn Aliyning Haysam ibn ar-Rabiʼdan (qilgan) hadisidan koʻra sahihroqdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтади: Бир киши: «Эй Аллоҳнинг Расули, қайси амал Аллоҳга энг маҳбуб?» деди. У зот: «Ал-ҳоллул-муртаҳил», дедилар. У: «Ал-ҳоллул-муртаҳил нима?» деди. У зот: «Бу Қуръоннинг бошидан охиригача (ўқиб) борадиган, ҳар сафар (охирига) етгани заҳоти яна (бошлаб бошқа сафарга) чиқадиган кишидир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, биз уни Ибн Аббоснинг ҳадиси сифатида фақат шу йўлдан биламиз, унинг исноди кучли эмас. (Бошқа бир йўлдан) Солиҳ ал-Муррийдан, у Қатодадан, у Зуроро ибн Авфодан, у Набий ﷺдан маъно жиҳатдан шунга ўхшаш, лекин унда Ибн Аббосни зикр қилмай ривоят қилинган. Абу Исо айтди: Бу менимча Наср ибн Алийнинг Ҳайсам ибн ар-Рабиъдан (қилган) ҳадисидан кўра саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ السَّرِيِّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَبْدِ الأَعْلَى، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، رضى الله عنهما قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ قَالَ فِي الْقُرْآنِ بِغَيْرِ عِلْمٍ فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim Qurʼon haqida ilmsiz (oʻzicha) gapirsa, doʻzaxdagi oʻrniga tayyorlanaversin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким Қуръон ҳақида илмсиз (ўзича) гапирса, дўзахдаги ўрнига тайёрланаверсин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ عَمْرٍو الْكَلْبِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ عَبْدِ الأَعْلَى، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ اتَّقُوا الْحَدِيثَ عَنِّي إِلاَّ مَا عَلِمْتُمْ فَمَنْ كَذَبَ عَلَىَّ مُتَعَمِّدًا فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ وَمَنْ قَالَ فِي الْقُرْآنِ بِرَأْيِهِ فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Bilganlaringizdan boshqa narsani mendan rivoyat qilishdan saqlaning. Kim atayin menga nisbatan yolgʻon gapirsa, doʻzaxdagi oʻrniga tayyorlanaversin. Kim Qurʼon haqida oʻz raʼyi bilan gapirsa, doʻzaxdagi oʻrniga tayyorlanaversin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Билганларингиздан бошқа нарсани мендан ривоят қилишдан сақланинг. Ким атайин менга нисбатан ёлғон гапирса, дўзахдаги ўрнига тайёрланаверсин. Ким Қуръон ҳақида ўз раъйи билан гапирса, дўзахдаги ўрнига тайёрланаверсин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، وَأَبُو عَمَّارٍ قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ سِمَاكٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ لَمَّا وُجِّهَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِلَى الْكَعْبَةِ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ كَيْفَ بِإِخْوَانِنَا الَّذِينَ مَاتُوا وَهُمْ يُصَلُّونَ إِلَى بَيْتِ الْمَقْدِسِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ‏:‏ ‏(‏وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمَانَكُمْ ‏)‏ الآيَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Nabiy ﷺ Kaʼbaga yuzlantirilganlarida, ular: ‹Ey Allohning Rasuli! Baytul-Maqdisga qarab namoz oʻqib vafot etgan birodarlarimizning holi nima boʻladi?› deyishdi. Shunda Alloh: {Alloh sizlarning iymoningizni zoye qilib qoʻymaydi} oyatini nozil qildi», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih hadisdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Набий ﷺ Каъбага юзлантирилганларида, улар: ‹Эй Аллоҳнинг Расули! Байтул-Мақдисга қараб намоз ўқиб вафот этган биродарларимизнинг ҳоли нима бўлади?› дейишди. Шунда Аллоҳ: {Аллоҳ сизларнинг иймонингизни зое қилиб қўймайди} оятини нозил қилди», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الأَشْعَرِيُّ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ أَبِي الْمُغِيرَةِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ جَاءَ عُمَرُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ هَلَكْتُ قَالَ ‏"‏ وَمَا أَهْلَكَكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ حَوَّلْتُ رَحْلِي اللَّيْلَةَ ‏.‏ قَالَ فَلَمْ يَرُدَّ عَلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم شَيْئًا قَالَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم هَذِهِ الآيَةَ ‏:‏ ‏(‏نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ ‏)‏ أَقْبِلْ وَأَدْبِرْ وَاتَّقِ الدُّبُرَ وَالْحِيضَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَيَعْقُوبُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الأَشْعَرِيُّ هُوَ يَعْقُوبُ الْقُمِّيُّ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytadi: Umar Rasululloh ﷺning oldilariga kelib: «Ey Rasululloh, halok boʻldim!» dedi. U zot: «Seni nima halok qildi?» dedilar. U: «Bu kecha ulovimni (ayolimga orqa tomonidan) burdim», dedi. (Rovi) aytdi: Rasululloh ﷺ unga hech narsa javob qaytarmadilar. Soʻng Alloh Rasululloh ﷺga bu oyatni nozil qildi: {Ayollaringiz sizlar uchun ekinzordir. Ekinzoringizga xohlagan tarzda boring} (Baqara 223). (U zot:) «Old tomondan ham, orqa tomondan ham (yaqinlik qilaver), faqat dubur (orqa teshik) va hayzdan saqlan», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтади: Умар Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига келиб: «Эй Расулуллоҳ, ҳалок бўлдим!» деди. У зот: «Сени нима ҳалок қилди?» дедилар. У: «Бу кеча уловимни (аёлимга орқа томонидан) бурдим», деди. (Рови) айтди: Расулуллоҳ ﷺ унга ҳеч нарса жавоб қайтармадилар. Сўнг Аллоҳ Расулуллоҳ ﷺга бу оятни нозил қилди: {Аёлларингиз сизлар учун экинзордир. Экинзорингизга хоҳлаган тарзда боринг} (Бақара 223). (У зот:) «Олд томондан ҳам, орқа томондан ҳам (яқинлик қилавер), фақат дубур (орқа тешик) ва ҳайздан сақлан», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ آدَمَ بْنِ سُلَيْمَانَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُْ ‏:‏ ‏(‏إِنْ تُبْدُوا مَا فِي أَنْفُسِكُمْ أَوْ تُخْفُوهُ يُحَاسِبْكُمْ بِهِ اللَّهُ ‏)‏ قَالَ دَخَلَ قُلُوبَهُمْ مِنْهُ شَيْءٌ لَمْ يَدْخُلْ مِنْ شَيْءٍ فَقَالُوا لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ قُولُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا ‏"‏ ‏.‏ فَأَلْقَى اللَّهُ الإِيمَانَ فِي قُلُوبِهِمْ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏آمَنَ الرَّسُولُ بِمَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ مِنْ رَبِّهِ وَالْمُؤْمِنُونَ ‏)‏ الآيَةَ ‏:‏ ‏(‏ لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلاَّ وُسْعَهَا لَهَا مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْهَا مَا اكْتَسَبَتْ رَبَّنَا لاَ تُؤَاخِذْنَا إِنْ نَسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا ‏)‏ قَالَ ‏"‏ قَدْ فَعَلْتُ ‏"‏ ‏(‏رَبَّنَا وَلاَ تَحْمِلْ عَلَيْنَا إِصْرًا كَمَا حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنَا ‏)‏ قَالَ ‏"‏ قَدْ فَعَلْتُ ‏"‏ ‏.‏ ‏(‏رَبَّنَا وَلاَ تُحَمِّلْنَا مَا لاَ طَاقَةَ لَنَا بِهِ وَاعْفُ عَنَّا وَاغْفِرْ لَنَا وَارْحَمْنَا ‏)‏ الآيَةَ قَالَ ‏"‏ قَدْ فَعَلْتُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَآدَمُ بْنُ سُلَيْمَانَ هُوَ وَالِدُ يَحْيَى بْنِ آدَمَ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رضى الله عنه ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Ushbu: {Agar koʻnglingizdagini oshkor qilsangiz ham, yashirsangiz ham, Alloh sizni u bilan hisob-kitob qiladi} (Baqara 284) oyati nozil boʻlganida ularning qalblariga ilgari hech narsa kirmagan darajada (ogʻir) bir narsa kirdi. Shunda ular Nabiy ﷺga (bu haqda) aytishdi. U zot: «(Faqat) ‹Eshitdik va itoat qildik› denglar», dedilar. Bas, Alloh ularning qalblariga iymonni soldi va Alloh: {Paygʻambar oʻziga Robbisidan nozil qilingan narsaga iymon keltirdi, moʻminlar ham} oyatini, hamda: {Alloh hech bir jonga toqatidan ortigʻini yuklamaydi. Uning kasb qilgani oʻziga (foyda), qilgan (gunohi) oʻziga (zarar). Robbimiz, agar unutsak yoki xato qilsak, bizni (ana shu sabab) tutib qoʻyma} oyatini nozil qildi. (Alloh): «Bajardim», dedi. {Robbimiz, bizdan oldingilarga yuklaganing kabi bizning zimmamizga ogʻir yuk yuklama}. (Alloh): «Bajardim», dedi. {Robbimiz, bizga toqatimiz yetmaydigan narsani yuklama, bizni avf et, bizni magʻfirat qil va bizga rahm qil} oyatini (oʻqigach, Alloh): «Bajardim», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Bu (hadis) Ibn Abbosdan boshqa yoʻl bilan ham rivoyat qilingan. Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan ham bu bobda (hadis) bor.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У айтди: Ушбу: {Агар кўнглингиздагини ошкор қилсангиз ҳам, яширсангиз ҳам, Аллоҳ сизни у билан ҳисоб-китоб қилади} (Бақара 284) ояти нозил бўлганида уларнинг қалбларига илгари ҳеч нарса кирмаган даражада (оғир) бир нарса кирди. Шунда улар Набий ﷺга (бу ҳақда) айтишди. У зот: «(Фақат) ‹Эшитдик ва итоат қилдик› денглар», дедилар. Бас, Аллоҳ уларнинг қалбларига иймонни солди ва Аллоҳ: {Пайғамбар ўзига Роббисидан нозил қилинган нарсага иймон келтирди, мўминлар ҳам} оятини, ҳамда: {Аллоҳ ҳеч бир жонга тоқатидан ортиғини юкламайди. Унинг касб қилгани ўзига (фойда), қилган (гуноҳи) ўзига (зарар). Роббимиз, агар унутсак ёки хато қилсак, бизни (ана шу сабаб) тутиб қўйма} оятини нозил қилди. (Аллоҳ): «Бажардим», деди. {Роббимиз, биздан олдингиларга юклаганинг каби бизнинг зиммамизга оғир юк юклама}. (Аллоҳ): «Бажардим», деди. {Роббимиз, бизга тоқатимиз етмайдиган нарсани юклама, бизни авф эт, бизни мағфират қил ва бизга раҳм қил} оятини (ўқигач, Аллоҳ): «Бажардим», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Бу (ҳадис) Ибн Аббосдан бошқа йўл билан ҳам ривоят қилинган. Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ҳам бу бобда (ҳадис) бор.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَبِي رِزْمَةَ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ سِمَاكٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ مَرَّ رَجُلٌ مِنْ بَنِي سُلَيْمٍ عَلَى نَفَرٍ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَمَعَهُ غَنَمٌ لَهُ فَسَلَّمَ عَلَيْهِمْ قَالُوا مَا سَلَّمَ عَلَيْكُمْ إِلاَّ لِيَتَعَوَّذَ مِنْكُمْ فَقَامُوا فَقَتَلُوهُ وَأَخَذُوا غَنَمَهُ فَأَتَوْا بِهَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى ‏(‏ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَتَبَيَّنُوا وَلاَ تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السَّلاَمَ لَسْتَ مُؤْمِنًا ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi: Banu Sulaymdan bir kishi oʻz qoʻylari bilan Rasululloh ﷺning sahobalaridan bir guruhi yonidan oʻtib, ularga salom berdi. Ular: «U sizlardan oʻzini saqlash uchungina salom berdi (xolos)», deyishdi-da, oʻrnilaridan turib uni oʻldirishdi va qoʻylarini olib qoʻyishdi. Soʻng ularni Rasululloh ﷺ huzuriga keltirishdi. Shunda Alloh taolo: {Ey imon keltirganlar! Alloh yoʻlida (jangga) chiqsangiz, (haqiqatni) aniqlab oling va sizga salom bergan kishiga: «Sen moʻmin emassan», demanglar} (Niso 94) (oyatini) nozil qildi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Bu bobda Usoma ibn Zayddan ham (rivoyat) bor.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди: Бану Сулаймдан бир киши ўз қўйлари билан Расулуллоҳ ﷺнинг саҳобаларидан бир гуруҳи ёнидан ўтиб, уларга салом берди. Улар: «У сизлардан ўзини сақлаш учунгина салом берди (холос)», дейишди-да, ўрниларидан туриб уни ўлдиришди ва қўйларини олиб қўйишди. Сўнг уларни Расулуллоҳ ﷺ ҳузурига келтиришди. Шунда Аллоҳ таоло: {Эй имон келтирганлар! Аллоҳ йўлида (жангга) чиқсангиз, (ҳақиқатни) аниқлаб олинг ва сизга салом берган кишига: «Сен мўмин эмассан», деманглар} (Нисо 94) (оятини) нозил қилди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Бу бобда Усома ибн Зайддан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ مُعَاذٍ، عَنْ سِمَاكٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ خَشِيَتْ سَوْدَةُ أَنْ يُطَلِّقَهَا، النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ لاَ تُطَلِّقْنِي وَأَمْسِكْنِي وَاجْعَلْ يَوْمِي لِعَائِشَةَ فَفَعَلَ فَنَزَلَتْ ‏:‏ ‏(‏ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِمَا أَنْ يُصْلِحَا بَيْنَهُمَا صُلْحًا وَالصُّلْحُ خَيْرٌ ‏)‏ ‏.‏ فَمَا اصْطَلَحَا عَلَيْهِ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ جَائِزٌ كَأَنَّهُ مِنْ قَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Savda Nabiy ﷺ uni taloq qilishlaridan qoʻrqdi va: «Meni taloq qilmang, balki ushlab turing va mening (navbat) kunimni Oishaga bering», dedi. U zot shunday qildilar va: {Agar ular ikkovlari oʻz orasida biror sulh tuzishsa, ularga gunoh yoʻq, sulh esa yaxshiroqdir} (Niso 128) (oyati) nozil boʻldi. Bas, ular nimaga sulh tuzishsa, u joizdir — goʻyo bu Ibn Abbosning soʻzidek. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Савда Набий ﷺ уни талоқ қилишларидан қўрқди ва: «Мени талоқ қилманг, балки ушлаб туринг ва менинг (навбат) кунимни Оишага беринг», деди. У зот шундай қилдилар ва: {Агар улар икковлари ўз орасида бирор сулҳ тузишса, уларга гуноҳ йўқ, сулҳ эса яхшироқдир} (Нисо 128) (ояти) нозил бўлди. Бас, улар нимага сулҳ тузишса, у жоиздир — гўё бу Ибн Аббоснинг сўзидек. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَبِي رِزْمَةَ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ سِمَاكٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ أَرَأَيْتَ الَّذِينَ مَاتُوا وَهُمْ يَشْرَبُونَ الْخَمْرَ لَمَّا نَزَلَ تَحْرِيمُ الْخَمْرِ فَنَزَلَتْْ ‏:‏ ‏(‏ لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ جُنَاحٌ فِيمَا طَعِمُوا إِذَا مَا اتَّقَوْا وَآمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Xamrning harom qilinishi nozil boʻlganida, (sahobalar): «Ey Allohning Rasuli, xamr ichib turgan holda vafot etganlar haqida nima deysiz?» dedilar. Shunda: {Imon keltirgan va yaxshi amallar qilganlar uchun, agar (kelajakda) taqvo qilib, imon keltirib, yaxshi amallar qilsalar, (avval) yegan narsalarida gunoh yoʻqdir} (Moida 93) oyati nozil boʻldi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Хамрнинг ҳаром қилиниши нозил бўлганида, (саҳобалар): «Эй Аллоҳнинг Расули, хамр ичиб турган ҳолда вафот этганлар ҳақида нима дейсиз?» дедилар. Шунда: {Имон келтирган ва яхши амаллар қилганлар учун, агар (келажакда) тақво қилиб, имон келтириб, яхши амаллар қилсалар, (аввал) еган нарсаларида гуноҳ йўқдир} (Моида 93) ояти нозил бўлди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ أَحْمَدَ بْنِ أَبِي شُعَيْبٍ الْحَرَّانِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ الْحَرَّانِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي النَّضْرِ، عَنْ بَاذَانَ، مَوْلَى أُمِّ هَانِئٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنْ تَمِيمٍ الدَّارِيِّ، فِي هَذِهِ الآيَةِ ‏:‏ ‏(‏ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ ‏)‏ قَالَ بَرِئَ مِنْهَا النَّاسُ غَيْرِي وَغَيْرَ عَدِيِّ بْنِ بَدَّاءٍ وَكَانَا نَصْرَانِيَّيْنِ يَخْتَلِفَانِ إِلَى الشَّامِ قَبْلَ الإِسْلاَمِ فَأَتَيَا الشَّامَ لِتِجَارَتِهِمَا وَقَدِمَ عَلَيْهِمَا مَوْلًى لِبَنِي سَهْمٍ يُقَالُ لَهُ بُدَيْلُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ بِتِجَارَةٍ وَمَعَهُ جَامٌ مِنْ فِضَّةٍ يُرِيدُ بِهِ الْمَلِكَ وَهُوَ عُظْمُ تِجَارَتِهِ فَمَرِضَ فَأَوْصَى إِلَيْهِمَا وَأَمَرَهُمَا أَنْ يُبَلِّغَا مَا تَرَكَ أَهْلَهُ قَالَ تَمِيمٌ فَلَمَّا مَاتَ أَخَذْنَا ذَلِكَ الْجَامَ فَبِعْنَاهُ بِأَلْفِ دِرْهَمٍ ثُمَّ اقْتَسَمْنَاهُ أَنَا وَعَدِيُّ بْنُ بَدَّاءٍ فَلَمَّا قَدِمْنَا إِلَى أَهْلِهِ دَفَعْنَا إِلَيْهِمْ مَا كَانَ مَعَنَا وَفَقَدُوا الْجَامَ فَسَأَلُونَا عَنْهُ فَقُلْنَا مَا تَرَكَ غَيْرَ هَذَا وَمَا دَفَعَ إِلَيْنَا غَيْرَهُ قَالَ تَمِيمٌ فَلَمَّا أَسْلَمْتُ بَعْدَ قُدُومِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمَدِينَةَ تَأَثَّمْتُ مِنْ ذَلِكَ فَأَتَيْتُ أَهْلَهُ فَأَخْبَرْتُهُمُ الْخَبَرَ وَأَدَّيْتُ إِلَيْهِمْ خَمْسَمِائَةِ دِرْهَمٍ وَأَخْبَرْتُهُمْ أَنَّ عِنْدَ صَاحِبِي مِثْلَهَا فَأَتَوْا بِهِ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَسَأَلَهُمُ الْبَيِّنَةَ فَلَمْ يَجِدُوا فَأَمَرَهُمْ أَنْ يَسْتَحْلِفُوهُ بِمَا يُعْظَمُ بِهِ عَلَى أَهْلِ دِينِهِ فَحَلَفَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ ‏)‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏ أَوْ يَخَافُوا أَنْ تُرَدَّ أَيْمَانٌ بَعْدَ أَيْمَانِهِمْ ‏)‏ ‏.‏ فَقَامَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ وَرَجُلٌ آخَرُ فَحَلَفَا فَنُزِعَتِ الْخَمْسُمِائَةِ دِرْهَمٍ مِنْ عَدِيِّ بْنِ بَدَّاءٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ وَلَيْسَ إِسْنَادُهُ بِصَحِيحٍ ‏.‏ وَأَبُو النَّضْرِ الَّذِي رَوَى عَنْهُ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ هَذَا الْحَدِيثَ هُوَ عِنْدِي مُحَمَّدُ بْنُ السَّائِبِ الْكَلْبِيُّ يُكْنَى أَبَا النَّضْرِ وَقَدْ تَرَكَهُ أَهْلُ الْحَدِيثِ وَهُوَ صَاحِبُ التَّفْسِيرِ سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ يَقُولُ مُحَمَّدُ بْنُ السَّائِبِ الْكَلْبِيُّ يُكْنَى أَبَا النَّضْرِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَلاَ نَعْرِفُ لِسَالِمٍ أَبِي النَّضْرِ الْمَدَنِيِّ رِوَايَةً عَنْ أَبِي صَالِحٍ مَوْلَى أُمِّ هَانِئٍ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ شَيْءٌ مِنْ هَذَا عَلَى الاِخْتِصَارِ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) Tamim ad-Doriy (roziyallohu anhu)dan, bu: {Ey imon keltirganlar! Sizlardan biringizga oʻlim hozir boʻlganida, ... oraingizdagi guvohlik} (Moida 106) oyati haqida rivoyat qiladi. U (Tamim) aytdi: Mendan va Adiy ibn Baddoʼdan boshqa odamlar bundan beriydirlar. Biz ikkimiz Islomdan oldin nasroniy boʻlib, Shomga borib-kelib turardik. Savdomiz uchun Shomga keldik. Banu Sahmning Budayl ibn Abu Maryam ismli ozod qilingan quli savdo bilan oldimizga keldi. Uning yonida podshohga atalgan kumush idish bor edi, bu uning savdosining eng katta qismi edi. U kasal boʻlib qoldi-da, bizga vasiyat qildi va qoldirgan narsasini ahliga yetkazishimizni buyurdi. Tamim aytdi: U vafot etganida, biz oʻsha idishni olib, ming dirhamga sotdik, soʻng men va Adiy ibn Baddoʼ uni boʻlishib oldik. Uning ahliga kelganimizda, yonimizdagi narsalarni ularga topshirdik. Ular idishni topa olmay, biz undan soʻradilar. Biz: «Bundan boshqa narsa qoldirmadi, bizga bundan boshqasini topshirmadi», dedik. Tamim aytdi: Rasululloh ﷺ Madinaga kelganlaridan keyin Islomni qabul qilganimda, men bundan gunohga botganimni his qildim-da, uning ahli oldiga kelib, voqeani aytib berdim va ularga besh yuz dirham topshirdim hamda ulik (sherigim)ning yonida ham shuncha borligini xabar berdim. Ular uni Rasululloh ﷺning oldilariga olib keldilar. U zot ulardan bayyina (dalil) soʻradilar, ular topa olmadilar. Shunda u zot ularga oʻz dini ahli oldida ulugʻlanadigan narsa bilan unga qasam ichirishni buyurdilar, u qasam ichdi. Shunda Alloh: {Ey imon keltirganlar! Sizlardan biringizga oʻlim hozir boʻlganida, oraingizdagi guvohlik...} — {Yoki oʻzlarining qasamlaridan keyin qasamlar qaytarilishidan qoʻrqsalar} (Moida 106-108) soʻziga qadar oyatni nozil qildi. Shunda Amr ibn al-Os va boshqa bir kishi turib qasam ichdilar va besh yuz dirham Adiy ibn Baddoʼdan tortib olindi. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, uning isnodi sahih emas. Muhammad ibn Ishoq bu hadisni undan rivoyat qilgan Abun-Nazr — mening nazdimda — Muhammad ibn as-Soib al-Kalbiydir, u Abun-Nazr kunyasi bilan ataladi va hadis ahli uni tark qilishgan, u tafsir sohibidir. Men Muhammad ibn Ismoilning: ‹Muhammad ibn as-Soib al-Kalbiy Abun-Nazr kunyasi bilan ataladi› deganini eshitganman. Abu Iso aytdi: Biz Solim Abun-Nazr al-Madaniyning Ummu Honiyning ozodi Abu Solihdan rivoyat qilganini bilmaymiz. Ibn Abbosdan bunga oʻxshash narsa boshqa bir yoʻl bilan, qisqartirilgan holda rivoyat qilingan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) Тамим ад-Дорий (розияллоҳу анҳу)дан, бу: {Эй имон келтирганлар! Сизлардан бирингизга ўлим ҳозир бўлганида, ... ораингиздаги гувоҳлик} (Моида 106) ояти ҳақида ривоят қилади. У (Тамим) айтди: Мендан ва Адий ибн Баддўдан бошқа одамлар бундан берийдирлар. Биз иккимиз Исломдан олдин насроний бўлиб, Шомга бориб-келиб турардик. Савдомиз учун Шомга келдик. Бану Саҳмнинг Будайл ибн Абу Марям исмли озод қилинган қули савдо билан олдимизга келди. Унинг ёнида подшоҳга аталган кумуш идиш бор эди, бу унинг савдосининг энг катта қисми эди. У касал бўлиб қолди-да, бизга васият қилди ва қолдирган нарсасини аҳлига етказишимизни буюрди. Тамим айтди: У вафот этганида, биз ўша идишни олиб, минг дирҳамга сотдик, сўнг мен ва Адий ибн Баддў уни бўлишиб олдик. Унинг аҳлига келганимизда, ёнимиздаги нарсаларни уларга топширдик. Улар идишни топа олмай, биз ундан сўрадилар. Биз: «Бундан бошқа нарса қолдирмади, бизга бундан бошқасини топширмади», дедик. Тамим айтди: Расулуллоҳ ﷺ Мадинага келганларидан кейин Исломни қабул қилганимда, мен бундан гуноҳга ботганимни ҳис қилдим-да, унинг аҳли олдига келиб, воқеани айтиб бердим ва уларга беш юз дирҳам топширдим ҳамда улик (шеригим)нинг ёнида ҳам шунча борлигини хабар бердим. Улар уни Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига олиб келдилар. У зот улардан баййина (далил) сўрадилар, улар топа олмадилар. Шунда у зот уларга ўз дини аҳли олдида улуғланадиган нарса билан унга қасам ичиришни буюрдилар, у қасам ичди. Шунда Аллоҳ: {Эй имон келтирганлар! Сизлардан бирингизга ўлим ҳозир бўлганида, ораингиздаги гувоҳлик...} — {Ёки ўзларининг қасамларидан кейин қасамлар қайтарилишидан қўрқсалар} (Моида 106-108) сўзига қадар оятни нозил қилди. Шунда Амр ибн ал-Ос ва бошқа бир киши туриб қасам ичдилар ва беш юз дирҳам Адий ибн Баддўдан тортиб олинди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, унинг исноди саҳиҳ эмас. Муҳаммад ибн Ишоқ бу ҳадисни ундан ривоят қилган Абун-Назр — менинг наздимда — Муҳаммад ибн ас-Соиб ал-Калбийдир, у Абун-Назр куняси билан аталади ва ҳадис аҳли уни тарк қилишган, у тафсир соҳибидир. Мен Муҳаммад ибн Исмоилнинг: ‹Муҳаммад ибн ас-Соиб ал-Калбий Абун-Назр куняси билан аталади› деганини эшитганман. Абу Исо айтди: Биз Солим Абун-Назр ал-Маданийнинг Умму Ҳонийнинг озоди Абу Солиҳдан ривоят қилганини билмаймиз. Ибн Аббосдан бунга ўхшаш нарса бошқа бир йўл билан, қисқартирилган ҳолда ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، عَنِ ابْنِ أَبِي زَائِدَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي الْقَاسِمِ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ خَرَجَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي سَهْمٍ مَعَ تَمِيمٍ الدَّارِيِّ وَعَدِيِّ بْنِ بَدَاءٍ فَمَاتَ السَّهْمِيُّ بِأَرْضٍ لَيْسَ فِيهَا مُسْلِمٌ فَلَمَّا قَدِمَا بِتَرِكَتِهِ فَقَدُوا جَامًا مِنْ فِضَّةٍ مُخَوَّصًا بِالذَّهَبِ فَأَحْلَفَهُمَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ وُجِدَ الْجَامُ بِمَكَّةَ فَقِيلَ اشْتَرَيْنَاهُ مِنْ عَدِيٍّ وَتَمِيمٍ فَقَامَ رَجُلاَنِ مِنْ أَوْلِيَاءِ السَّهْمِيِّ فَحَلَفَا بِاللَّهِ لَشَهَادَتُنَا أَحَقُّ مِنْ شَهَادَتِهِمَا وَأَنَّ الْجَامَ لِصَاحِبِهِمْ ‏.‏ قَالَ وَفِيهِمْ نَزَلَتْ ‏:‏ ‏(‏ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ ‏)‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَهُوَ حَدِيثُ ابْنِ أَبِي زَائِدَةَ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Banu Sahmdan bir kishi Tamim ad-Doriy va Adiy ibn Baddoʼ bilan birga (safarga) chiqdi. Sahmlik kishi musulmon yoʻq bir yerda vafot etdi. Ular uning merosi bilan kelganlarida, (ahli) tilladan naqsh berilgan kumush idishni topa olmadilar. Rasululloh ﷺ ularning ikkalasiga qasam ichirdilar. Soʻng idish Makkada topildi va: «Buni Adiy va Tamimdan sotib oldik», deyildi. Shunda sahmlik kishining vorislaridan ikki kishi turib, Alloh nomi bilan: «Bizning guvohligimiz ularning guvohligidan haqliroqdir va idish bizning egamizniki edi», deb qasam ichdilar. (Ibn Abbos) aytdi: Ular haqida: {Ey imon keltirganlar! Oraingizdagi guvohlik...} (Moida 106) oyati nozil boʻldi. Bu hadis hasan gʻaribdir va u Ibn Abu Zoidaning hadisidir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бану Саҳмдан бир киши Тамим ад-Дорий ва Адий ибн Баддў билан бирга (сафарга) чиқди. Саҳмлик киши мусулмон йўқ бир ерда вафот этди. Улар унинг мероси билан келганларида, (аҳли) тилладан нақш берилган кумуш идишни топа олмадилар. Расулуллоҳ ﷺ уларнинг иккаласига қасам ичирдилар. Сўнг идиш Маккада топилди ва: «Буни Адий ва Тамимдан сотиб олдик», дейилди. Шунда саҳмлик кишининг ворисларидан икки киши туриб, Аллоҳ номи билан: «Бизнинг гувоҳлигимиз уларнинг гувоҳлигидан ҳақлироқдир ва идиш бизнинг эгамизники эди», деб қасам ичдилар. (Ибн Аббос) айтди: Улар ҳақида: {Эй имон келтирганлар! Ораингиздаги гувоҳлик...} (Моида 106) ояти нозил бўлди. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир ва у Ибн Абу Зоиданинг ҳадисидир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَى الْبَصْرِيُّ الْحَرَشِيُّ، حَدَّثَنَا زِيَادُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْبَكَّائِيُّ، حَدَّثَنَا عَطَاءُ بْنُ السَّائِبِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ أَتَى أُنَاسٌ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ أَنَأْكُلُ مَا نَقْتُلُ وَلاَ نَأْكُلُ مَا يَقْتُلُ اللَّهُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏(‏ فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ إِنْ كُنْتُمْ بِآيَاتِهِ مُؤْمِنِينَ ‏)‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّكُمْ لَمُشْرِكُونَ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَيْضًا وَرَوَاهُ بَعْضُهُمْ عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً ‏.‏

Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Bir necha kishilar Paygʻambar ﷺ huzuriga kelib: «Ey Allohning Rasuli! Nega biz oʻzimiz oʻldirgan narsani yeymiz-u, Alloh oʻldirgan narsani yemaymiz?» dedilar. Shunda Alloh: {Agar Uning oyatlariga iymon keltirgan boʻlsangiz, Allohning nomi zikr qilingan narsadan yenglar} (oyatidan) toki {Agar ularga itoat qilsangiz, albatta siz ham mushriklarsiz} degan soʻzigacha (boʻlgan oyatlarni) nozil qildi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Bu hadis bu yoʻldan boshqa yoʻl bilan ham Ibn Abbosdan rivoyat qilingan. Baʼzilar uni Ato ibn as-Soibdan, u Said ibn Jubayrdan, u Paygʻambar ﷺdan mursal tarzda rivoyat qilganlar.Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У айтди: Бир неча кишилар Пайғамбар ﷺ ҳузурига келиб: «Эй Аллоҳнинг Расули! Нега биз ўзимиз ўлдирган нарсани еймиз-у, Аллоҳ ўлдирган нарсани емаймиз?» дедилар. Шунда Аллоҳ: {Агар Унинг оятларига иймон келтирган бўлсангиз, Аллоҳнинг номи зикр қилинган нарсадан енглар} (оятидан) токи {Агар уларга итоат қилсангиз, албатта сиз ҳам мушрикларсиз} деган сўзигача (бўлган оятларни) нозил қилди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Бу ҳадис бу йўлдан бошқа йўл билан ҳам Ибн Аббосдан ривоят қилинган. Баъзилар уни Ато ибн ас-Соибдан, у Саид ибн Жубайрдан, у Пайғамбар ﷺдан мурсал тарзда ривоят қилганлар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ سِمَاكٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ لَمَّا فَرَغَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ بَدْرٍ قِيلَ لَهُ عَلَيْكَ الْعِيرَ لَيْسَ دُونَهَا شَيْءٌ قَالَ فَنَادَاهُ الْعَبَّاسُ وَهُوَ فِي وَثَاقِهِ لاَ يَصْلُحُ وَقَالَ لأَنَّ اللَّهَ وَعَدَكَ إِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ وَقَدْ أَعْطَاكَ مَا وَعَدَكَ قَالَ ‏"‏ صَدَقْتَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Rasululloh ﷺ Badrdan forigʻ boʻlganida, u zotga: «Karvonni egallang, undan boshqa hech nima yoʻq», deyildi. Shunda Abbos — u bogʻlangan holda edi — u zotni chaqirib: «Bu durust emas», dedi va: «Chunki Alloh sizga ikki toifadan birini vaʼda qilgan edi, sizga vaʼda qilganini ato etdi», dedi. U zot: «Rost aytding», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У айтди: Расулуллоҳ ﷺ Бадрдан фориғ бўлганида, у зотга: «Карвонни эгалланг, ундан бошқа ҳеч нима йўқ», дейилди. Шунда Аббос — у боғланган ҳолда эди — у зотни чақириб: «Бу дуруст эмас», деди ва: «Чунки Аллоҳ сизга икки тоифадан бирини ваъда қилган эди, сизга ваъда қилганини ато этди», деди. У зот: «Рост айтдинг», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ يُونُسَ الْيَمَامِيُّ، حَدَّثَنَا عِكْرِمَةُ بْنُ عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا أَبُو زُمَيْلٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ، حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ، قَالَ نَظَرَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى الْمُشْرِكِينَ وَهُمْ أَلْفٌ وَأَصْحَابُهُ ثَلاَثُمِائَةٍ وَبِضْعَةَ عَشَرَ رَجُلاً فَاسْتَقْبَلَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْقِبْلَةَ ثُمَّ مَدَّ يَدَيْهِ وَجَعَلَ يَهْتِفُ بِرَبِّهِ ‏"‏ اللَّهُمَّ أَنْجِزْ لِي مَا وَعَدْتَنِي اللَّهُمَّ آتِنِي مَا وَعَدْتَنِي اللَّهُمَّ إِنْ تُهْلِكْ هَذِهِ الْعِصَابَةَ مِنْ أَهْلِ الإِسْلاَمِ لاَ تُعْبَدُ فِي الأَرْضِ ‏"‏ ‏.‏ فَمَا زَالَ يَهْتِفُ بِرَبِّهِ مَادًّا يَدَيْهِ مُسْتَقْبِلَ الْقِبْلَةِ حَتَّى سَقَطَ رِدَاؤُهُ مِنْ مَنْكِبَيْهِ فَأَتَاهُ أَبُو بَكْرٍ فَأَخَذَ رِدَاءَهُ فَأَلْقَاهُ عَلَى مَنْكِبَيْهِ ثُمَّ الْتَزَمَهُ مِنْ وَرَائِهِ فَقَالَ يَا نَبِيَّ اللَّهِ كَفَاكَ مُنَاشَدَتُكَ رَبَّكَ فَإِنَّهُ سَيُنْجِزُ لَكَ مَا وَعَدَكَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏إِذْ تَسْتَغِيثُونَ رَبَّكُمْ فَاسْتَجَابَ لَكُمْ أَنِّي مُمِدُّكُمْ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلاَئِكَةِ مُرْدِفِينَ ‏)‏ فَأَمَدَّهُمُ اللَّهُ بِالْمَلاَئِكَةِ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ عُمَرَ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عِكْرِمَةَ بْنِ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي زُمَيْلٍ وَأَبُو زُمَيْلٍ اسْمُهُ سِمَاكٌ الْحَنَفِيُّ وَإِنَّمَا كَانَ هَذَا يَوْمَ بَدْرٍ ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Allohning Nabiysi ﷺ mushriklarga qaradilar — ular ming kishi edi, u zotning sahobalari esa uch yuz oʻn nechta kishi edi. Shunda Allohning Nabiysi ﷺ qiblaga yuzlanib, soʻng ikki qoʻllarini koʻtardilar va Robbiga: «Allohim, menga vaʼda qilganingni ato et. Allohim, menga vaʼda qilganingni keltir. Allohim, agar islom ahlidan boʻlgan bu jamoani halok qilsang, yer yuzida (Senga) ibodat qilinmaydi», deb nido qila boshladilar. U zot qiblaga yuzlangan holda ikki qoʻllarini choʻzib Robbiga nido qilaverdilar, hatto ridolari yelkalaridan tushib ketdi. Shunda Abu Bakr kelib, ridolarini oldi va yelkalariga qaytarib qoʻydi, soʻng orqasidan u zotni quchoqlab: «Ey Allohning Nabiysi, Robbingga qilgan munojotingiz sizga kifoya. Albatta U sizga vaʼda qilganini ato etadi», dedi. Shunda Alloh: {Eslangiz, Robbingizdan madad soʻraganingizda, U: ‹Albatta, Men sizlarga ketma-ket (keladigan) ming farishta bilan madad beruvchiman›, deb (duoyingizni) ijobat qilgan edi} (Anfol 9) (oyatini) nozil qildi. Bas, Alloh ularga farishtalar bilan madad berdi. (Abu Iso) aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir. Biz uni Umarning hadisi sifatida faqat Ikrima ibn Ammorning Abu Zumayldan (qilgan) rivoyatidangina bilamiz. Abu Zumaylning ismi Simok al-Hanafiydir. Bu (voqea) Badr kuni boʻlgan edi.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У айтди: Аллоҳнинг Набийси ﷺ мушрикларга қарадилар — улар минг киши эди, у зотнинг саҳобалари эса уч юз ўн нечта киши эди. Шунда Аллоҳнинг Набийси ﷺ қиблага юзланиб, сўнг икки қўлларини кўтардилар ва Роббига: «Аллоҳим, менга ваъда қилганингни ато эт. Аллоҳим, менга ваъда қилганингни келтир. Аллоҳим, агар ислом аҳлидан бўлган бу жамоани ҳалок қилсанг, ер юзида (Сенга) ибодат қилинмайди», деб нидо қила бошладилар. У зот қиблага юзланган ҳолда икки қўлларини чўзиб Роббига нидо қилавердилар, ҳатто ридолари елкаларидан тушиб кетди. Шунда Абу Бакр келиб, ридоларини олди ва елкаларига қайтариб қўйди, сўнг орқасидан у зотни қучоқлаб: «Эй Аллоҳнинг Набийси, Роббингга қилган муножотингиз сизга кифоя. Албатта У сизга ваъда қилганини ато этади», деди. Шунда Аллоҳ: {Эслангиз, Роббингиздан мадад сўраганингизда, У: ‹Албатта, Мен сизларга кетма-кет (келадиган) минг фаришта билан мадад берувчиман›, деб (дуойингизни) ижобат қилган эди} (Анфол 9) (оятини) нозил қилди. Бас, Аллоҳ уларга фаришталар билан мадад берди. (Абу Исо) айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Биз уни Умарнинг ҳадиси сифатида фақат Икрима ибн Амморнинг Абу Зумайлдан (қилган) ривоятидангина биламиз. Абу Зумайлнинг исми Симок ал-Ҳанафийдир. Бу (воқеа) Бадр куни бўлган эди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، وَابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، وَسَهْلُ بْنُ يُوسُفَ، قَالُوا حَدَّثَنَا عَوْفُ بْنُ أَبِي جَمِيلَةَ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ الْفَارِسِيُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ عَبَّاسٍ، قَالَ قُلْتُ لِعُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ مَا حَمَلَكُمْ أَنْ عَمَدْتُمْ، إِلَى الأَنْفَالِ وَهِيَ مِنَ الْمَثَانِي وَإِلَى بَرَاءَةَ وَهِيَ مِنَ الْمِئِينَ فَقَرَنْتُمْ بَيْنَهُمَا وَلَمْ تَكْتُبُوا بَيْنَهُمَا سَطْرَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ وَوَضَعْتُمُوهُمَا فِي السَّبْعِ الطُّوَلِ مَا حَمَلَكُمْ عَلَى ذَلِكَ فَقَالَ عُثْمَانُ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِمَّا يَأْتِي عَلَيْهِ الزَّمَانُ وَهُوَ تَنْزِلُ عَلَيْهِ السُّوَرُ ذَوَاتُ الْعَدَدِ فَكَانَ إِذَا نَزَلَ عَلَيْهِ الشَّىْءُ دَعَا بَعْضَ مَنْ كَانَ يَكْتُبُ فَيَقُولُ ضَعُوا هَؤُلاَءِ الآيَاتِ فِي السُّورَةِ الَّتِي يُذْكَرُ فِيهَا كَذَا وَكَذَا وَإِذَا نَزَلَتْ عَلَيْهِ الآيَةُ فَيَقُولُ ضَعُوا هَذِهِ الآيَةَ فِي السُّورَةِ الَّتِي يُذْكَرُ فِيهَا كَذَا وَكَذَا وَكَانَتِ الأَنْفَالُ مِنْ أَوَائِلِ مَا أُنْزِلَتْ بِالْمَدِينَةِ وَكَانَتْ بَرَاءَةُ مِنْ آخِرِ الْقُرْآنِ وَكَانَتْ قِصَّتُهَا شَبِيهَةً بِقِصَّتِهَا فَظَنَنْتُ أَنَّهَا مِنْهَا فَقُبِضَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلَمْ يُبَيِّنْ لَنَا أَنَّهَا مِنْهَا فَمِنْ أَجْلِ ذَلِكَ قَرَنْتُ بَيْنَهُمَا وَلَمْ أَكْتُبْ بَيْنَهُمَا سَطْرَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ فَوَضَعْتُهَا فِي السَّبْعِ الطُّوَلِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عَوْفٍ عَنْ يَزِيدَ الْفَارِسِيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ وَيَزِيدُ الْفَارِسِيُّ قَدْ رَوَى عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ غَيْرَ حَدِيثٍ وَيُقَالُ هُوَ يَزِيدُ بْنُ هُرْمُزَ وَيَزِيدُ الرَّقَاشِيُّ هُوَ يَزِيدُ بْنُ أَبَانَ الرَّقَاشِيُّ وَلَمْ يُدْرِكِ ابْنَ عَبَّاسٍ إِنَّمَا رَوَى عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ وَكِلاَهُمَا مِنَ التَّابِعِينَ مِنْ أَهْلِ الْبَصْرَةِ وَيَزِيدُ الْفَارِسِيُّ أَقْدَمُ مِنْ يَزِيدَ الرَّقَاشِيِّ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Men Usmon ibn Affonga: «Anfol — masoniydan (yuz oyatdan kam suralardan) boʻla turib, Baroatni (Tavbani) esa — u miʼundan (yuz atrofidagi suralardan) boʻla turib, ikkisini qoʻshib, oralariga ‹Bismillahir-Rohmanir-Rohiym› satrini yozmasdan, ikkisini yetti uzun (sura) qatoriga qoʻyishingizga nima sabab boʻldi? Sizlarni bunga nima undadi?» dedim. Shunda Usmon aytdi: «Rasululloh ﷺning ustlariga uzoq vaqt oʻtar va u zotga sanoqli (oyatli) suralar nozil boʻlar edi. U zotga biron narsa nozil boʻlsa, yozadiganlardan birini chaqirib: ‹Bu oyatlarni falon-falon (narsa) zikr qilinadigan suraga qoʻyinglar›, derdilar. Unga bir oyat nozil boʻlsa: ‹Bu oyatni falon-falon (narsa) zikr qilinadigan suraga qoʻyinglar›, derdilar. Anfol Madinada nozil boʻlganlarning birinchilaridan edi, Baroat esa Qurʼonning oxirida nozil boʻlganlardan edi. Uning qissasi uning (Anfolning) qissasiga oʻxshash edi, shuning uchun men uni undan (Anfoldan) deb gumon qildim. Soʻng Rasululloh ﷺ vafot etdilar va bizga uning undan ekanini bayon qilmadilar. Mana shu sababdan men ikkisini qoʻshdim va oralariga ‹Bismillahir-Rohmanir-Rohiym› satrini yozmadim, hamda uni yetti uzun (sura) qatoriga qoʻydim». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir, biz uni faqat Avfning Yazid al-Forisiydan, u Ibn Abbosdan (qilgan) rivoyatidangina bilamiz. Yazid al-Forisiy Ibn Abbosdan bittadan koʻp hadis rivoyat qilgan, uni Yazid ibn Hurmuz ham deyiladi. Yazid ar-Raqoshiy esa — u Yazid ibn Abon ar-Raqoshiydir — Ibn Abbosga yetishmagan, faqat Anas ibn Molikdan rivoyat qilgan. Ikkalasi ham basralik tobeʼinlardandir, Yazid al-Forisiy Yazid ar-Raqoshiydan qadimroqdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У айтди: Мен Усмон ибн Аффонга: «Анфол — масонийдан (юз оятдан кам суралардан) бўла туриб, Бароатни (Тавбани) эса — у миъундан (юз атрофидаги суралардан) бўла туриб, иккисини қўшиб, ораларига ‹Бисмиллаҳир-Роҳманир-Роҳийм› сатрини ёзмасдан, иккисини етти узун (сура) қаторига қўйишингизга нима сабаб бўлди? Сизларни бунга нима ундади?» дедим. Шунда Усмон айтди: «Расулуллоҳ ﷺнинг устларига узоқ вақт ўтар ва у зотга саноқли (оятли) суралар нозил бўлар эди. У зотга бирон нарса нозил бўлса, ёзадиганлардан бирини чақириб: ‹Бу оятларни фалон-фалон (нарса) зикр қилинадиган сурага қўйинглар›, дердилар. Унга бир оят нозил бўлса: ‹Бу оятни фалон-фалон (нарса) зикр қилинадиган сурага қўйинглар›, дердилар. Анфол Мадинада нозил бўлганларнинг биринчиларидан эди, Бароат эса Қуръоннинг охирида нозил бўлганлардан эди. Унинг қиссаси унинг (Анфолнинг) қиссасига ўхшаш эди, шунинг учун мен уни ундан (Анфолдан) деб гумон қилдим. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ вафот этдилар ва бизга унинг ундан эканини баён қилмадилар. Мана шу сабабдан мен иккисини қўшдим ва ораларига ‹Бисмиллаҳир-Роҳманир-Роҳийм› сатрини ёзмадим, ҳамда уни етти узун (сура) қаторига қўйдим». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир, биз уни фақат Авфнинг Язид ал-Форисийдан, у Ибн Аббосдан (қилган) ривоятидангина биламиз. Язид ал-Форисий Ибн Аббосдан биттадан кўп ҳадис ривоят қилган, уни Язид ибн Ҳурмуз ҳам дейилади. Язид ар-Рақоший эса — у Язид ибн Абон ар-Рақошийдир — Ибн Аббосга етишмаган, фақат Анас ибн Моликдан ривоят қилган. Иккаласи ҳам басралик тобеъинлардандир, Язид ал-Форисий Язид ар-Рақошийдан қадимроқдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ سُلَيْمَانَ، حَدَّثَنَا عَبَّادُ بْنُ الْعَوَّامِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ حُسَيْنٍ، عَنِ الْحَكَمِ بْنِ عُتَيْبَةَ، عَنْ مِقْسَمٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ بَعَثَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَبَا بَكْرٍ وَأَمَرَهُ أَنْ يُنَادِيَ بِهَؤُلاَءِ الْكَلِمَاتِ ثُمَّ أَتْبَعَهُ عَلِيًّا فَبَيْنَا أَبُو بَكْرٍ فِي بَعْضِ الطَّرِيقِ إِذْ سَمِعَ رُغَاءَ نَاقَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْقَصْوَاءَ فَخَرَجَ أَبُو بَكْرٍ فَزِعًا فَظَنَّ أَنَّهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَإِذَا هُوَ عَلِيٌّ فَدَفَعَ إِلَيْهِ كِتَابَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَمَرَ عَلِيًّا أَنْ يُنَادِيَ بِهَؤُلاَءِ الْكَلِمَاتِ فَانْطَلَقَا فَحَجَّا فَقَامَ عَلِيٌّ أَيَّامَ التَّشْرِيقِ فَنَادَى ذِمَّةُ اللَّهِ وَرَسُولِهِ بَرِيئَةٌ مِنْ كُلِّ مُشْرِكٍ فَسِيحُوا فِي الأَرْضِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَلاَ يَحُجَّنَّ بَعْدَ الْعَامِ مُشْرِكٌ وَلاَ يَطُوفَنَّ بِالْبَيْتِ عُرْيَانٌ وَلاَ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ إِلاَّ مُؤْمِنٌ وَكَانَ عَلِيٌّ يُنَادِي فَإِذَا عَيِيَ قَامَ أَبُو بَكْرٍ فَنَادَى بِهَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ Abu Bakrni joʻnatib, unga ushbu kalimalarni eʼlon qilishni buyurdilar, soʻng uning ortidan Alini ham joʻnatdilar. Abu Bakr yoʻlning bir joyida ketayotib, Rasululloh ﷺning Qasvo (nomli) tuyasining boʻkirganini eshitib qoldi-da, qoʻrqib chiqdi va uni Rasululloh ﷺdir deb oʻyladi. Qarasa, u Ali ekan. (Ali) unga Rasululloh ﷺning maktubini topshirib, Aliga ushbu kalimalarni eʼlon qilishni buyurganlarini aytdi. Soʻng ikkovlari yoʻlga chiqib, haj qildilar. Ali tashriq kunlari turib: «Allohning va Uning Rasulining zimmasi har bir mushrikdan poktir. Yer yuzida toʻrt oy yuringlar. Bu yildan keyin biror mushrik haj qilmasin, biror yalangʻoch (kishi) Baytni tavof qilmasin va Jannatga moʻmindan boshqa hech kim kirmaydi», deb nido qildi. Ali nido qilar, charchaganda esa Abu Bakr turib uni nido qilardi. Abu Iso aytdi: Bu hadis Ibn Abbosning hadisidan, shu yoʻl jihatidan hasan gʻaribdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ Абу Бакрни жўнатиб, унга ушбу калималарни эълон қилишни буюрдилар, сўнг унинг ортидан Алини ҳам жўнатдилар. Абу Бакр йўлнинг бир жойида кетаётиб, Расулуллоҳ ﷺнинг Қасво (номли) туясининг бўкирганини эшитиб қолди-да, қўрқиб чиқди ва уни Расулуллоҳ ﷺдир деб ўйлади. Қараса, у Али экан. (Али) унга Расулуллоҳ ﷺнинг мактубини топшириб, Алига ушбу калималарни эълон қилишни буюрганларини айтди. Сўнг икковлари йўлга чиқиб, ҳаж қилдилар. Али ташриқ кунлари туриб: «Аллоҳнинг ва Унинг Расулининг зиммаси ҳар бир мушрикдан поктир. Ер юзида тўрт ой юринглар. Бу йилдан кейин бирор мушрик ҳаж қилмасин, бирор яланғоч (киши) Байтни тавоф қилмасин ва Жаннатга мўминдан бошқа ҳеч ким кирмайди», деб нидо қилди. Али нидо қилар, чарчаганда эса Абу Бакр туриб уни нидо қиларди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис Ибн Аббоснинг ҳадисидан, шу йўл жиҳатидан ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ سَمِعْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، يَقُولُ لَمَّا تُوُفِّيَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَىٍّ دُعِيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِلصَّلاَةِ عَلَيْهِ فَقَامَ إِلَيْهِ فَلَمَّا وَقَفَ عَلَيْهِ يُرِيدُ الصَّلاَةَ تَحَوَّلْتُ حَتَّى قُمْتُ فِي صَدْرِهِ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَعَلَى عَدُوِّ اللَّهِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَىٍّ الْقَائِلِ يَوْمَ كَذَا كَذَا وَكَذَا يَعُدُّ أَيَّامَهُ ‏.‏ قَالَ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَتَبَسَّمُ حَتَّى إِذَا أَكْثَرْتُ عَلَيْهِ قَالَ ‏"‏ أَخِّرْ عَنِّي يَا عُمَرُ ‏.‏ إِنِّي خُيِّرْتُ فَاخْتَرْتُ قَدْ قِيلَ لِي ‏:‏ ‏(‏ اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لاَ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ ‏)‏ لَوْ أَعْلَمُ أَنِّي لَوْ زِدْتُ عَلَى السَّبْعِينَ غُفِرَ لَهُ لَزِدْتُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ثُمَّ صَلَّى عَلَيْهِ وَمَشَى مَعَهُ فَقَامَ عَلَى قَبْرِهِ حَتَّى فُرِغَ مِنْهُ قَالَ فَعَجَبٌ لِي وَجُرْأَتِي عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ فَوَاللَّهِ مَا كَانَ إِلاَّ يَسِيرًا حَتَّى نَزَلَتْ هَاتَانِ الآيَتَانِ ‏:‏ ‏(‏وَلَا تُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ أَبَدًا وَلاَ تَقُمْ عَلَى قَبْرِهِ ‏)‏ إِلَى آخِرِ الآيَةِ قَالَ فَمَا صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعْدَهُ عَلَى مُنَافِقٍ وَلاَ قَامَ عَلَى قَبْرِهِ حَتَّى قَبَضَهُ اللَّهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men Umar ibn al-Xattobning shunday deyayotganini eshitdim: Abdulloh ibn Ubayy vafot etganda, Rasululloh ﷺ uning (janoza) namozini oʻqishga chaqirildilar. U zot uning oldiga turdilar. U zot uning ustiga turib, namoz oʻqimoqchi boʻlganlarida, men oʻgirilib, u zotning koʻksi roʻparasiga turib oldim-da: «Ey Allohning Rasuli, Allohning dushmani Abdulloh ibn Ubayygami? Falon kuni shunday, falon kuni bunday degan (kishi)gami?» deb uning (yomon) kunlarini sanadim. Rasululloh ﷺ tabassum qilib turardilar. Men u zotga koʻp (gapirgach), u zot: «Mendan orqada tur, ey Umar! Men ixtiyorga qoʻyildim, men (afv yoʻlini) ixtiyor qildim. Menga: {Ular uchun magʻfirat soʻrasang ham, soʻramasang ham (barobardir). Ular uchun yetmish marta magʻfirat soʻrasang ham, Alloh ularni magʻfirat qilmaydi} (Tavba 80) deyildi. Agar yetmishdan oshirsam, u magʻfirat qilinishini bilganimda, oshirgan boʻlardim», dedilar. Soʻng u zot uning ustiga namoz oʻqidilar va u bilan birga yurib, qabri ustida turdilar, toki undan forigʻ boʻlguncha. (Umar) aytdi: Mening Rasululloh ﷺga qilgan jasoratimdan taajjublanaman, holbuki Alloh va Uning Rasuli bilguvchiroqdir. Vallohi, koʻp oʻtmay ushbu ikki oyat nozil boʻldi: {Ulardan vafot etgan birortasiga hech qachon (janoza) namozini oʻqima va qabri ustida turma} (Tavba 84). Shundan keyin Rasululloh ﷺ vafot etgunlariga qadar biror munofiqqa namoz oʻqimadilar va qabri ustida turmadilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен Умар ибн ал-Хаттобнинг шундай деяётганини эшитдим: Абдуллоҳ ибн Убайй вафот этганда, Расулуллоҳ ﷺ унинг (жаноза) намозини ўқишга чақирилдилар. У зот унинг олдига турдилар. У зот унинг устига туриб, намоз ўқимоқчи бўлганларида, мен ўгирилиб, у зотнинг кўкси рўпарасига туриб олдим-да: «Эй Аллоҳнинг Расули, Аллоҳнинг душмани Абдуллоҳ ибн Убаййгами? Фалон куни шундай, фалон куни бундай деган (киши)гами?» деб унинг (ёмон) кунларини санадим. Расулуллоҳ ﷺ табассум қилиб турардилар. Мен у зотга кўп (гапиргач), у зот: «Мендан орқада тур, эй Умар! Мен ихтиёрга қўйилдим, мен (афв йўлини) ихтиёр қилдим. Менга: {Улар учун мағфират сўрасанг ҳам, сўрамасанг ҳам (баробардир). Улар учун етмиш марта мағфират сўрасанг ҳам, Аллоҳ уларни мағфират қилмайди} (Тавба 80) дейилди. Агар етмишдан оширсам, у мағфират қилинишини билганимда, оширган бўлардим», дедилар. Сўнг у зот унинг устига намоз ўқидилар ва у билан бирга юриб, қабри устида турдилар, токи ундан фориғ бўлгунча. (Умар) айтди: Менинг Расулуллоҳ ﷺга қилган жасоратимдан таажжубланаман, ҳолбуки Аллоҳ ва Унинг Расули билгувчироқдир. Валлоҳи, кўп ўтмай ушбу икки оят нозил бўлди: {Улардан вафот этган бирортасига ҳеч қачон (жаноза) намозини ўқима ва қабри устида турма} (Тавба 84). Шундан кейин Расулуллоҳ ﷺ вафот этгунларига қадар бирор мунофиққа намоз ўқимадилар ва қабри устида турмадилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا الْحَجَّاجُ بْنُ مِنْهَالٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ يُوسُفَ بْنِ مِهْرَانَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَمَّا أَغْرَقَ اللَّهُ فِرْعَوْنَ قَالَ آمَنْتُ أَنَّهُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُو إِسْرَائِيلَ فَقَالَ جِبْرِيلُ يَا مُحَمَّدُ فَلَوْ رَأَيْتَنِي وَأَنَا آخُذُ مِنْ حَالِ الْبَحْرِ فَأَدُسُّهُ فِي فِيهِ مَخَافَةَ أَنْ تُدْرِكَهُ الرَّحْمَةُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Alloh Firʼavnni gʻarq qilganida, u: ‹Bani Isroil iymon keltirgan Zotdan oʻzga iloh yoʻqligiga iymon keltirdim›, dedi. Shunda Jibril: ‹Ey Muhammad, koʻrsang eding, men dengiz loyidan olib, unga rahmat yetib qolishidan qoʻrqib, uni Firʼavnning ogʻziga tiqayotgan edim›, dedi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Аллоҳ Фиръавнни ғарқ қилганида, у: ‹Бани Исроил иймон келтирган Зотдан ўзга илоҳ йўқлигига иймон келтирдим›, деди. Шунда Жибрил: ‹Эй Муҳаммад, кўрсанг эдинг, мен денгиз лойидан олиб, унга раҳмат етиб қолишидан қўрқиб, уни Фиръавннинг оғзига тиқаётган эдим›, деди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْوَلِيدِ، وَكَانَ، يَكُونُ فِي بَنِي عِجْلٍ عَنْ بُكَيْرِ بْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ أَقْبَلَتْ يَهُودُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالُوا يَا أَبَا الْقَاسِمِ أَخْبِرْنَا عَنِ الرَّعْدِ مَا هُوَ قَالَ ‏"‏ مَلَكٌ مِنَ الْمَلاَئِكَةِ مُوَكَّلٌ بِالسَّحَابِ مَعَهُ مَخَارِيقُ مِنْ نَارٍ يَسُوقُ بِهَا السَّحَابَ حَيْثُ شَاءَ اللَّهُ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالُوا فَمَا هَذَا الصَّوْتُ الَّذِي نَسْمَعُ قَالَ ‏"‏ زَجْرُهُ بِالسَّحَابِ إِذَا زَجَرَهُ حَتَّى يَنْتَهِيَ إِلَى حَيْثُ أُمِرَ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا صَدَقْتَ فَأَخْبِرْنَا عَمَّا حَرَّمَ إِسْرَائِيلُ عَلَى نَفْسِهِ قَالَ ‏"‏ اشْتَكَى عِرْقَ النَّسَا فَلَمْ يَجِدْ شَيْئًا يُلاَئِمُهُ إِلاَّ لُحُومَ الإِبِلِ وَأَلْبَانَهَا فَلِذَلِكَ حَرَّمَهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا صَدَقْتَ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Yahudiylar Nabiy ﷺ huzuriga kelib: «Ey Abul-Qosim, bizga momaqaldiroq haqida xabar bering, u nima?» deyishdi. U zot: «(U) bulutga vakil qilingan farishtalardandir. Uning yonida olovdan (yasalgan) qamchilar boʻlib, ular bilan bulutni Alloh xohlagan tomonga haydaydi», dedilar. Ular: «Bizning eshitayotgan bu ovozimiz nima boʻladi?» deyishdi. U zot: «Bulutni haydaganida, u buyurilgan joyga yetib borguniga qadar uni dakkalashidir», dedilar. Ular: «Toʻgʻri aytdingiz. Endi bizga Isroil (Yaʼqub) oʻziga nimani harom qilganidan xabar bering», deyishdi. U zot: «U asov tomir (siyatika) ogʻrigʻiga chalindi va tuya goʻshti hamda sutidan boshqa oʻziga mos keladigan narsani topmadi. Shu sababli ularni (oʻziga) harom qildi», dedilar. Ular: «Toʻgʻri aytdingiz», deyishdi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Яҳудийлар Набий ﷺ ҳузурига келиб: «Эй Абул-Қосим, бизга момақалдироқ ҳақида хабар беринг, у нима?» дейишди. У зот: «(У) булутга вакил қилинган фаришталардандир. Унинг ёнида оловдан (ясалган) қамчилар бўлиб, улар билан булутни Аллоҳ хоҳлаган томонга ҳайдайди», дедилар. Улар: «Бизнинг эшитаётган бу овозимиз нима бўлади?» дейишди. У зот: «Булутни ҳайдаганида, у буюрилган жойга етиб боргунига қадар уни даккалашидир», дедилар. Улар: «Тўғри айтдингиз. Энди бизга Исроил (Яъқуб) ўзига нимани ҳаром қилганидан хабар беринг», дейишди. У зот: «У асов томир (сиятика) оғриғига чалинди ва туя гўшти ҳамда сутидан бошқа ўзига мос келадиган нарсани топмади. Шу сабабли уларни (ўзига) ҳаром қилди», дедилар. Улар: «Тўғри айтдингиз», дейишди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا نُوحُ بْنُ قَيْسٍ الْحُدَّانِيُّ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مَالِكٍ، عَنْ أَبِي الْجَوْزَاءِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ كَانَتِ امْرَأَةٌ تُصَلِّي خَلْفَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم - حَسْنَاءُ مِنْ أَحْسَنِ النَّاسِ فَكَانَ بَعْضُ الْقَوْمِ يَتَقَدَّمُ حَتَّى يَكُونَ فِي الصَّفِّ الأَوَّلِ لِئَلاَّ يَرَاهَا وَيَسْتَأْخِرُ بَعْضُهُمْ حَتَّى يَكُونَ فِي الصَّفِّ الْمُؤَخَّرِ فَإِذَا رَكَعَ نَظَرَ مِنْ تَحْتِ إِبْطَيْهِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏ وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُمْ وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِينَ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَرَوَى جَعْفَرُ بْنُ سُلَيْمَانَ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ عَمْرِو بْنِ مَالِكٍ عَنْ أَبِي الْجَوْزَاءِ نَحْوَهُ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَهَذَا أَشْبَهُ أَنْ يَكُونَ أَصَحَّ مِنْ حَدِيثِ نُوحٍ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ ortida bir ayol namoz oʻqir edi — u odamlarning eng goʻzallaridan boʻlgan goʻzal (ayol) edi. Baʼzi kishilar uni koʻrmaslik uchun oldinga oʻtib, birinchi safda turar, baʼzilari esa orqaga chekinib, eng oxirgi safda turar edilar. Shunda (oxirgi safdagi kishi) ruku qilganida qoʻltigʻining ostidan (unga) qarar edi. Bas, Alloh: {Batahqiq, Biz sizlardan oldinga oʻtganlarni ham bildik va orqada qolganlarni ham bildik} (Hijr 24) (oyatini) nozil qildi. Abu Iso aytdi: Bu hadisni Jaʼfar ibn Sulaymon Amr ibn Molikdan, Abul-Javzodan shunga oʻxshash rivoyat qilgan, ammo unda Ibn Abbosni zikr qilmagan. Bu Nuhning hadisidan sahihroq boʻlishga koʻproq oʻxshaydi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ортида бир аёл намоз ўқир эди — у одамларнинг энг гўзалларидан бўлган гўзал (аёл) эди. Баъзи кишилар уни кўрмаслик учун олдинга ўтиб, биринчи сафда турар, баъзилари эса орқага чекиниб, энг охирги сафда турар эдилар. Шунда (охирги сафдаги киши) руку қилганида қўлтиғининг остидан (унга) қарар эди. Бас, Аллоҳ: {Батаҳқиқ, Биз сизлардан олдинга ўтганларни ҳам билдик ва орқада қолганларни ҳам билдик} (Ҳижр 24) (оятини) нозил қилди. Абу Исо айтди: Бу ҳадисни Жаъфар ибн Сулаймон Амр ибн Моликдан, Абул-Жавзодан шунга ўхшаш ривоят қилган, аммо унда Ибн Аббосни зикр қилмаган. Бу Нуҳнинг ҳадисидан саҳиҳроқ бўлишга кўпроқ ўхшайди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ قَابُوسِ بْنِ أَبِي ظَبْيَانَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِمَكَّةَ ثُمَّ أُمِرَ بِالْهِجْرَةِ فَنَزَلَتْ عَلَيْهِ ‏:‏ ‏(‏ قُلْ رَبِّ أَدْخِلْنِي مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِي مُخْرَجَ صِدْقٍ وَاجْعَلْ لِي مِنْ لَدُنْكَ سُلْطَانًا نَصِيرًا ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ Makkada edilar, soʻng hijrat qilishga buyurildilar. Shunda u zotga: {Ayt: ‹Robbim, meni rost kirishi bilan kirgiz va rost chiqishi bilan chiqar hamda menga Oʻz huzuringdan yordam beruvchi hujjat (saltanat) ato et›} (Isro 80) (oyati) nozil boʻldi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ Маккада эдилар, сўнг ҳижрат қилишга буюрилдилар. Шунда у зотга: {Айт: ‹Роббим, мени рост кириши билан киргиз ва рост чиқиши билан чиқар ҳамда менга Ўз ҳузурингдан ёрдам берувчи ҳужжат (салтанат) ато эт›} (Исро 80) (ояти) нозил бўлди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ زَكَرِيَّا بْنِ أَبِي زَائِدَةَ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ أَبِي هِنْدٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَتْ قُرَيْشٌ لِيَهُودَ اعْطُونَا شَيْئًا نَسْأَلُ عَنْهُ هَذَا الرَّجُلَ فَقَالَ سَلُوهُ عَنِ الرُّوحِ قَالَ فَسَأَلُوهُ عَنِ الرُّوحِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏وَ يَسْأَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي وَمَا أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلاَّ قَلِيلاً ‏)‏ قَالُوا أُوتِينَا عِلْمًا كَثِيرًا التَّوْرَاةُ وَمَنْ أُوتِيَ التَّوْرَاةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْرًا كَثِيرًا فَأُنْزِلَتْْ‏:‏ ‏(‏ قُلْ لَوْ كَانَ الْبَحْرُ مِدَادًا لِكَلِمَاتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ ‏)‏ إِلَى آخِرِ الآيَةِ . قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Quraysh yahudiylarga: «Bizga shu kishidan soʻraydigan biror narsa bering», dedi. (Yahudiy) aytdi: «Undan ruh haqida soʻranglar». Bas, ular undan ruh haqida soʻrashdi. Shunda Alloh: {Sendan ruh haqida soʻraydilar. Ayt: ‹Ruh Robbimning ishidandir. Sizlarga ozgina ilmdan boshqa narsa berilmagan›} (Isro 85) (oyatini) nozil qildi. Ular: «Bizga koʻp ilm — Tavrot berilgan, kimga Tavrot berilgan boʻlsa, unga koʻp yaxshilik berilgan», dedilar. Shunda: {Ayt: ‹Agar Robbimning kalimalari uchun dengiz siyoh boʻlsa, Robbimning kalimalari tugamasdan dengiz tugab qolur edi›} (Kahf 109) (oyati) nozil boʻldi. Abu Iso aytdi: Bu hadis bu yoʻldan hasan sahih gʻaribdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Қурайш яҳудийларга: «Бизга шу кишидан сўрайдиган бирор нарса беринг», деди. (Яҳудий) айтди: «Ундан руҳ ҳақида сўранглар». Бас, улар ундан руҳ ҳақида сўрашди. Шунда Аллоҳ: {Сендан руҳ ҳақида сўрайдилар. Айт: ‹Руҳ Роббимнинг ишидандир. Сизларга озгина илмдан бошқа нарса берилмаган›} (Исро 85) (оятини) нозил қилди. Улар: «Бизга кўп илм — Таврот берилган, кимга Таврот берилган бўлса, унга кўп яхшилик берилган», дедилар. Шунда: {Айт: ‹Агар Роббимнинг калималари учун денгиз сиёҳ бўлса, Роббимнинг калималари тугамасдан денгиз тугаб қолур эди›} (Каҳф 109) (ояти) нозил бўлди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу йўлдан ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا أَبُو حَفْصٍ، عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ حَدَّثَنَا أَبُو قُتَيْبَةَ، سَلْمُ بْنُ قُتَيْبَةَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَبَّاسِ الْهَمْدَانِيُّ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنْ أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الْغُلاَمُ الَّذِي قَتَلَهُ الْخَضِرُ طُبِعَ يَوْمَ طُبِعَ كَافِرًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Ubayy ibn Kaʼb (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Xizr oʻldirgan oʻgʻil bola yaratilgan kuni kofir (boʻlishga) muhrlangan edi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir.Убайй ибн Каъб (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Хизр ўлдирган ўғил бола яратилган куни кофир (бўлишга) муҳрланган эди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، وَوَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، وَأَبُو دَاوُدَ قَالُوا حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ النُّعْمَانِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالْمَوْعِظَةِ فَقَالَ ‏"‏ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّكُمْ مَحْشُورُونَ إِلَى اللَّهِ عُرَاةً غُرْلاً ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَرَأََ ‏:‏ ‏(‏ كما بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْدًا عَلَيْنَا ‏)‏ إِلَى آخِرِ الآيَةِ قَالَ ‏"‏ أَوَّلُ مَنْ يُكْسَى يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِبْرَاهِيمُ وَإِنَّهُ سَيُؤْتَى بِرِجَالٍ مِنْ أُمَّتِي فَيُؤْخَذُ بِهِمْ ذَاتَ الشِّمَالِ فَأَقُولُ رَبِّ أَصْحَابِي ‏.‏ فَيُقَالُ إِنَّكَ لاَ تَدْرِي مَا أَحْدَثُوا بَعْدَكَ ‏.‏ فَأَقُولُ كَمَا قَالَ الْعَبْدُ الصَّالِحُ ‏(‏ وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا مَا دُمْتُ فِيهِمْ فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ وَأَنْتَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ * إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبَادُكَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ ‏)‏ فَيُقَالُ هَؤُلاَءِ لَمْ يَزَالُوا مُرْتَدِّينَ عَلَى أَعْقَابِهِمْ مُنْذُ فَارَقْتَهُمْ ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ النُّعْمَانِ، نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَرَوَاهُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ النُّعْمَانِ نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى كَأَنَّهُ تَأَوَّلَهُ عَلَى أَهْلِ الرِّدَّةِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Rasululloh ﷺ vaʼz aytish uchun turib: «Ey odamlar, sizlar Alloh huzuriga yalangʻoch, sunnatsiz holda toʻplanasizlar», dedilar. Soʻng: {Avval qanday yaratgan boʻlsak, (uni qayta yaratamiz). Bu Bizning zimmamizdagi vaʼdadir…} (Anbiyo 104) oyatini oxirigacha oʻqidilar. Soʻng u zot: «Qiyomat kuni eng avval kiydiriladigan kishi Ibrohimdir. Ummatimdan baʼzi kishilar keltiriladi va ular chap tomonga olib ketiladi. Shunda men: ‹Robbim, (ular) mening ashobim (sahobalarim)!› deyman. Aytiladiki: ‹Sen ulardan keyin ular nima (bidʼat) chiqarganini bilmaysan›. Shunda men solih banda (Iso) aytgan soʻzni aytaman: {Toki men ularning ichida ekanman, ularga guvoh edim. Sen meni vafot ettirganingdan keyin esa ularning ustidan Oʻzing kuzatuvchi boʻlding. Sen har bir narsaga guvohsan. Agar ularni azoblasang, bas, ular Sening bandalaring; agar ularni magʻfirat qilsang, bas, albatta Sen Oʻzing Aziz va Hakimsan} (Moida 117-118). Shunda aytiladi: ‹Bular sen ulardan ajralganingdan beri ortlariga (dindan) qaytgan-ketgan boʻlib turdilar›», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Uni Sufyon as-Savriy ham al-Mugʻiyra ibn an-Nuʼmondan shunga oʻxshash rivoyat qilgan. Abu Iso aytdi: U zot buni murtad boʻlganlar (riddat ahli) haqida taʼvil qilganga oʻxshaydi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У айтди: Расулуллоҳ ﷺ ваъз айтиш учун туриб: «Эй одамлар, сизлар Аллоҳ ҳузурига яланғоч, суннатсиз ҳолда тўпланасизлар», дедилар. Сўнг: {Аввал қандай яратган бўлсак, (уни қайта яратамиз). Бу Бизнинг зиммамиздаги ваъдадир…} (Анбиё 104) оятини охиригача ўқидилар. Сўнг у зот: «Қиёмат куни энг аввал кийдириладиган киши Иброҳимдир. Умматимдан баъзи кишилар келтирилади ва улар чап томонга олиб кетилади. Шунда мен: ‹Роббим, (улар) менинг ашобим (саҳобаларим)!› дейман. Айтиладики: ‹Сен улардан кейин улар нима (бидъат) чиқарганини билмайсан›. Шунда мен солиҳ банда (Исо) айтган сўзни айтаман: {Токи мен уларнинг ичида эканман, уларга гувоҳ эдим. Сен мени вафот эттирганингдан кейин эса уларнинг устидан Ўзинг кузатувчи бўлдинг. Сен ҳар бир нарсага гувоҳсан. Агар уларни азобласанг, бас, улар Сенинг бандаларинг; агар уларни мағфират қилсанг, бас, албатта Сен Ўзинг Азиз ва Ҳакимсан} (Моида 117-118). Шунда айтилади: ‹Булар сен улардан ажралганингдан бери ортларига (диндан) қайтган-кетган бўлиб турдилар›», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Уни Суфён ас-Саврий ҳам ал-Муғийра ибн ан-Нуъмондан шунга ўхшаш ривоят қилган. Абу Исо айтди: У зот буни муртад бўлганлар (риддат аҳли) ҳақида таъвил қилганга ўхшайди.

حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، حَدَّثَنَا أَبِي وَإِسْحَاقُ بْنُ يُوسُفَ الأَزْرَقُ، عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ مُسْلِمٍ الْبَطِينِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ لَمَّا أُخْرِجَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مِنْ مَكَّةَ قَالَ أَبُو بَكْرٍ أَخْرَجُوا نَبِيَّهُمْ لَيَهْلِكُنَّ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلَى نَصْرِهِمْ لَقَدِيرٌ ‏)‏ الآيَةَ ‏.‏ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ لَقَدْ عَلِمْتُ أَنَّهُ سَيَكُونُ قِتَالٌ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ وَغَيْرُهُ عَنْ سُفْيَانَ عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ مُسْلِمٍ الْبَطِينِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ مُرْسَلاً لَيْسَ فِيهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Nabiy ﷺ Makkadan chiqarilganlarida, Abu Bakr: «Ular oʻz paygʻambarlarini chiqarib yubordilar, endi albatta halok boʻladilar», dedi. Shunda Alloh: {Zulmga uchraganliklari sababli, oʻzlariga qarshi urush ochilgan kishilarga (jang qilishga) izn berildi. Albatta, Alloh ularga yordam berishga qodirdir} (Haj 39) oyatini nozil qildi. Abu Bakr: «Endi men albatta jang boʻlishini bildim», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Uni Abdurrahmon ibn Mahdiy va boshqalar Sufyondan, u Aʼmashdan, u Muslim al-Batiyndan, u Said ibn Jubayrdan mursal holda — unda Ibn Abbosni zikr qilmasdan — rivoyat qilganlar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У айтди: Набий ﷺ Маккадан чиқарилганларида, Абу Бакр: «Улар ўз пайғамбарларини чиқариб юбордилар, энди албатта ҳалок бўладилар», деди. Шунда Аллоҳ: {Зулмга учраганликлари сабабли, ўзларига қарши уруш очилган кишиларга (жанг қилишга) изн берилди. Албатта, Аллоҳ уларга ёрдам беришга қодирдир} (Ҳаж 39) оятини нозил қилди. Абу Бакр: «Энди мен албатта жанг бўлишини билдим», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Уни Абдурраҳмон ибн Маҳдий ва бошқалар Суфёндан, у Аъмашдан, у Муслим ал-Батийндан, у Саид ибн Жубайрдан мурсал ҳолда — унда Ибн Аббосни зикр қилмасдан — ривоят қилганлар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عَدِيٍّ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ حَسَّانَ، حَدَّثَنِي عِكْرِمَةُ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ هِلاَلَ بْنَ أُمَيَّةَ، قَذَفَ امْرَأَتَهُ عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِشَرِيكِ بْنِ السَّحْمَاءِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْبِيِّنَةَ وَإِلاَّ حَدٌّ فِي ظَهْرِكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَقَالَ هِلاَلٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِذَا رَأَى أَحَدُنَا رَجُلاً عَلَى امْرَأَتِهِ أَيَلْتَمِسُ الْبَيِّنَةَ فَجَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ الْبَيِّنَةَ وَإِلاَّ حَدٌّ فِي ظَهْرِكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَقَالَ هِلاَلٌ وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ إِنِّي لَصَادِقٌ وَلَيَنْزِلَنَّ فِي أَمْرِي مَا يُبَرِّئُ ظَهْرِي مِنَ الْحَدِّ فَنَزَلَ ‏:‏ ‏(‏والَّذِينَ يَرْمُونَ أَزْوَاجَهُمْ وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ شُهَدَاءُ إِلاَّ أَنْفُسُهُمْ ‏)‏ فَقَرَأَ حَتَّى بَلَغَ ‏:‏ ‏(‏ والْخَامِسَةَ أَنَّ غَضَبَ اللَّهِ عَلَيْهَا إِنْ كَانَ مِنَ الصَّادِقِينَ ‏)‏ قَالَ فَانْصَرَفَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَأَرْسَلَ إِلَيْهِمَا فَجَاءَا فَقَامَ هِلاَلُ بْنُ أُمَيَّةَ فَشَهِدَ وَالنَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ أَنَّ أَحَدَكُمَا كَاذِبٌ فَهَلْ مِنْكُمَا تَائِبٌ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَامَتْ فَشَهِدَتْ فَلَمَّا كَانَتْ عِنْدَ الْخَامِسَةِ ‏:‏ ‏(‏ أنَّ غَضَبَ اللَّهِ عَلَيْهَا إِنْ كَانَ مِنَ الصَّادِقِينَ ‏)‏ قَالُوا لَهَا إِنَّهَا مُوجِبَةٌ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَتَلَكَّأَتْ وَنَكَسَتْ حَتَّى ظَنَنَّا أَنْ سَتَرْجِعُ فَقَالَتْ لاَ أَفْضَحُ قَوْمِي سَائِرَ الْيَوْمِ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَبْصِرُوهَا فَإِنْ جَاءَتْ بِهِ أَكْحَلَ الْعَيْنَيْنِ سَابِغَ الأَلْيَتَيْنِ خَدَلَّجَ السَّاقَيْنِ فَهُوَ لِشَرِيكِ بْنِ السَّحْمَاءِ ‏"‏ ‏.‏ فَجَاءَتْ بِهِ كَذَلِكَ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَوْلاَ مَا مَضَى مِنْ كِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ لَكَانَ لَنَا وَلَهَا شَأْنٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ هِشَامِ بْنِ حَسَّانَ وَهَكَذَا رَوَى عَبَّادُ بْنُ مَنْصُورٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرَوَاهُ أَيُّوبُ عَنْ عِكْرِمَةَ مُرْسَلاً وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Hilol ibn Umayya Nabiy ﷺ huzurlarida xotinini Sharik ibn as-Sahmo bilan (zinokorlikda) ayblab qazf qildi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Yo dalil (keltir), yoki orqangga had (jazo uriladi)», dedilar. Hilol: «Ey Rasululloh, agar bizdan birimiz erkakni xotini ustida koʻrib qolsa, dalil izlab yuradimi?» dedi. Rasululloh ﷺ esa: «Yo dalil, yoki orqangga had», deyaverdilar. Hilol: «Sizni haq bilan yuborgan Zotga qasamki, men rostgoʻyman va mening ishimda orqamni haddan saqlaydigan (vahiy) albatta nozil boʻladi», dedi. Shunda {Xotinlarini (zinoda) ayblab, oʻzlaridan boshqa guvohlari boʻlmaganlar} (oyati) nozil boʻldi va u zot {Beshinchisida, agar u (er) rostgoʻylardan boʻlsa, Allohning gʻazabi oʻzining ustiga boʻlishini (aytadi)} oyatiga yetguncha tilovat qildilar. Soʻng Nabiy ﷺ (joylaridan) qaytib, ularning ikkoviga odam yubordilar, ikkovlari keldi. Hilol ibn Umayya turib guvohlik berdi, Nabiy ﷺ esa: «Albatta, Alloh sizning biringiz yolgʻonchi ekanini biladi, qaniki ikkingizdan tavba qiladigani boʻlsa!» deyardilar. Soʻng ayol turib guvohlik berdi. Beshinchisi — {Agar u (er) rostgoʻylardan boʻlsa, Allohning gʻazabi oʻzining ustiga boʻlishini} (aytish) navbatida unga: ‹Bu (laʼnatni) vojib qiladi›, deyishdi. Ibn Abbos aytdi: U duduqlanib, boshini egdi, hatto biz uni qaytadi (iqror boʻladi) deb oʻyladik. Soʻng u: ‹Qavmimni butun umrim davomida sharmanda qilmayman›, dedi. Shunda Nabiy ﷺ: «Unga qarab turing, agar (bolani) qora koʻzli, katta sonli, yoʻgʻon boldirli qilib tugʻsa, u Sharik ibn as-Sahmonikidir», dedilar. Keyin u (bolani) xuddi shunday qilib tugʻdi. Shunda Nabiy ﷺ: «Agar Aziz va Jalil Allohning Kitobidan (hukm) oʻtib ketmaganida edi, men bilan u (ayol) oʻrtasida (boshqa) ish boʻlardi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis bu yoʻldan, Hishom ibn Hassonning rivoyatidan hasan gʻaribdir. Abbod ibn Mansur ham bu hadisni shu tariqda Ikrimadan, u Ibn Abbosdan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan. Ayyub esa uni Ikrimadan mursal qilib rivoyat qilgan va unda Ibn Abbosni zikr qilmagan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Ҳилол ибн Умайя Набий ﷺ ҳузурларида хотинини Шарик ибн ас-Саҳмо билан (зинокорликда) айблаб қазф қилди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Ё далил (келтир), ёки орқангга ҳад (жазо урилади)», дедилар. Ҳилол: «Эй Расулуллоҳ, агар биздан биримиз эркакни хотини устида кўриб қолса, далил излаб юрадими?» деди. Расулуллоҳ ﷺ эса: «Ё далил, ёки орқангга ҳад», деявердилар. Ҳилол: «Сизни ҳақ билан юборган Зотга қасамки, мен ростгўйман ва менинг ишимда орқамни ҳаддан сақлайдиган (ваҳий) албатта нозил бўлади», деди. Шунда {Хотинларини (зинода) айблаб, ўзларидан бошқа гувоҳлари бўлмаганлар} (ояти) нозил бўлди ва у зот {Бешинчисида, агар у (эр) ростгўйлардан бўлса, Аллоҳнинг ғазаби ўзининг устига бўлишини (айтади)} оятига етгунча тиловат қилдилар. Сўнг Набий ﷺ (жойларидан) қайтиб, уларнинг икковига одам юбордилар, икковлари келди. Ҳилол ибн Умайя туриб гувоҳлик берди, Набий ﷺ эса: «Албатта, Аллоҳ сизнинг бирингиз ёлғончи эканини билади, қаники иккингиздан тавба қиладигани бўлса!» деярдилар. Сўнг аёл туриб гувоҳлик берди. Бешинчиси — {Агар у (эр) ростгўйлардан бўлса, Аллоҳнинг ғазаби ўзининг устига бўлишини} (айтиш) навбатида унга: ‹Бу (лаънатни) вожиб қилади›, дейишди. Ибн Аббос айтди: У дудуқланиб, бошини эгди, ҳатто биз уни қайтади (иқрор бўлади) деб ўйладик. Сўнг у: ‹Қавмимни бутун умрим давомида шарманда қилмайман›, деди. Шунда Набий ﷺ: «Унга қараб туринг, агар (болани) қора кўзли, катта сонли, йўғон болдирли қилиб туғса, у Шарик ибн ас-Саҳмоникидир», дедилар. Кейин у (болани) худди шундай қилиб туғди. Шунда Набий ﷺ: «Агар Азиз ва Жалил Аллоҳнинг Китобидан (ҳукм) ўтиб кетмаганида эди, мен билан у (аёл) ўртасида (бошқа) иш бўларди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу йўлдан, Ҳишом ибн Ҳассоннинг ривоятидан ҳасан ғарибдир. Аббод ибн Мансур ҳам бу ҳадисни шу тариқда Икримадан, у Ибн Аббосдан, у Набий ﷺдан ривоят қилган. Айюб эса уни Икримадан мурсал қилиб ривоят қилган ва унда Ибн Аббосни зикр қилмаган.

حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى، مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ خَالِدِ بْنِ عَثْمَةَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْجُمَحِيُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ شِهَابٍ الزُّهْرِيُّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ لأَبِي بَكْرٍ فِي مُنَاحَبَةٍ ‏:‏ ‏(‏ الم* غُلِبَتِ الرُّومُ ‏)‏ ‏"‏ أَلاَّ احْتَطْتَ يَا أَبَا بَكْرٍ فَإِنَّ الْبِضْعَ مَا بَيْنَ الثَّلاَثِ إِلَى التِّسْعِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Abu Bakrga, (mushriklar bilan) garovlashish haqida, {Alif, lam, mim. Rumliklar magʻlub boʻldilar} (Rum 1-2) (oyati toʻgʻrisida): «Nega ehtiyot boʻlmading, ey Abu Bakr? Zero ‹bizʼ› (degan soʻz) uchdan toʻqqizgacha (boʻlgan miqdor)dir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis az-Zuhriyning Ubaydulloh orqali Ibn Abbosdan (rivoyat qilgan) hadisidan gʻaribdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Абу Бакрга, (мушриклар билан) гаровлашиш ҳақида, {Алиф, лам, мим. Румликлар мағлуб бўлдилар} (Рум 1-2) (ояти тўғрисида): «Нега эҳтиёт бўлмадинг, эй Абу Бакр? Зеро ‹бизъ› (деган сўз) учдан тўққизгача (бўлган миқдор)дир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис аз-Зуҳрийнинг Убайдуллоҳ орқали Ибн Аббосдан (ривоят қилган) ҳадисидан ғарибдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا رَوْحٌ، عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ بَهْرَامَ، عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ، قَالَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ رضى الله عنهما نُهِيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ أَصْنَافِ النِّسَاءِ إِلاَّ مَا كَانَ مِنَ الْمُؤْمِنَاتِ الْمُهَاجِرَاتِ قَالَ ‏:‏ ‏(‏ لا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ مِنْ بَعْدُ وَلاَ أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْوَاجٍ وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ إِلاَّ مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ ‏)‏ فَأَحَلَّ اللَّهُ فَتَيَاتِكُمُ الْمُؤْمِنَاتِ وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَهَا لِلنَّبِيِّ وَحَرَّمَ كُلَّ ذَاتِ دِينٍ غَيْرَ الإِسْلاَمِ ثُمَّ قَالَ ‏:‏ ‏(‏ومَنْ يَكْفُرْ بِالإِيمَانِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ وَهُوَ فِي الآخِرَةِ مِنَ الْخَاسِرِينَ ‏)‏ وَقَالَ ‏:‏ ‏(‏ يا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنَا لَكَ أَزْوَاجَكَ اللاَّتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ وَمَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَيْكَ ‏)‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏ خالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ ‏)‏ وَحَرَّمَ مَا سِوَى ذَلِكَ مِنْ أَصْنَافِ النِّسَاءِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ إِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ بَهْرَامَ ‏.‏ قَالَ سَمِعْتُ أَحْمَدَ بْنَ الْحَسَنِ يَقُولُ قَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلِ لاَ بَأْسَ بِحَدِيثِ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ بَهْرَامَ عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺga muhojir moʻmina ayollardan boshqa ayol turlari (bilan nikohlanish) man qilindi. Alloh: {Bundan keyin senga ayollar (boshqa xotinlar olishing) halol emas va goʻzalliklari seni hayratga solsa-da, ularni boshqa xotinlarga almashtirishing ham (halol emas), faqat qoʻling ostidagi (chorilar) bundan mustasno} dedi. Soʻng Alloh sizlarga moʻmina chorilaringizni va agar oʻzini Nabiyga hadya etsa moʻmina ayolni halol qildi va Islomdan boshqa dindagi har bir ayolni harom qildi. Soʻng: {Kim iymonni inkor etsa, uning ameli behuda ketibdi va u oxiratda ziyon koʻruvchilardandir} dedi. Hamda: {Ey Nabiy, biz senga mahrlarini bergan xotinlaringni va Alloh senga oʻlja qilib bergan qoʻling ostidagi (chorilar)ni halol qildik}, toki: {(bu) faqat senga xos, boshqa moʻminlarga emas} degan soʻzigacha (deb nozil qildi) va bulardan boshqa ayol turlarini harom qildi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir, biz uni faqat Abdulhamid ibn Bahromning rivoyatidan bilamiz. (U) aytdi: Men Ahmad ibn al-Hasanning shunday deganini eshitdim: Ahmad ibn Hanbal aytdi: Abdulhamid ibn Bahromning Shahr ibn Havshabdan qilgan hadisida zarar yoʻq.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺга муҳожир мўмина аёллардан бошқа аёл турлари (билан никоҳланиш) ман қилинди. Аллоҳ: {Бундан кейин сенга аёллар (бошқа хотинлар олишинг) ҳалол эмас ва гўзалликлари сени ҳайратга солса-да, уларни бошқа хотинларга алмаштиришинг ҳам (ҳалол эмас), фақат қўлинг остидаги (чорилар) бундан мустасно} деди. Сўнг Аллоҳ сизларга мўмина чориларингизни ва агар ўзини Набийга ҳадя этса мўмина аёлни ҳалол қилди ва Исломдан бошқа диндаги ҳар бир аёлни ҳаром қилди. Сўнг: {Ким иймонни инкор этса, унинг амели беҳуда кетибди ва у охиратда зиён кўрувчилардандир} деди. Ҳамда: {Эй Набий, биз сенга маҳрларини берган хотинларингни ва Аллоҳ сенга ўлжа қилиб берган қўлинг остидаги (чорилар)ни ҳалол қилдик}, токи: {(бу) фақат сенга хос, бошқа мўминларга эмас} деган сўзигача (деб нозил қилди) ва булардан бошқа аёл турларини ҳаром қилди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир, биз уни фақат Абдулҳамид ибн Баҳромнинг ривоятидан биламиз. (У) айтди: Мен Аҳмад ибн ал-Ҳасаннинг шундай деганини эшитдим: Аҳмад ибн Ҳанбал айтди: Абдулҳамид ибн Баҳромнинг Шаҳр ибн Ҳавшабдан қилган ҳадисида зарар йўқ.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى، حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ حُسَيْنٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ بَيْنَمَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جَالِسٌ فِي نَفَرٍ مِنْ أَصْحَابِهِ إِذْ رُمِيَ بِنَجْمٍ فَاسْتَنَارَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا كُنْتُمْ تَقُولُونَ لِمِثْلِ هَذَا فِي الْجَاهِلِيَّةِ إِذَا رَأَيْتُمُوهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا كُنَّا نَقُولُ يَمُوتُ عَظِيمٌ أَوْ يُولَدُ عَظِيمٌ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ فَإِنَّهُ لاَ يُرْمَى بِهِ لِمَوْتِ أَحَدٍ وَلاَ لِحَيَاتِهِ وَلَكِنَّ رَبَّنَا عَزَّ وَجَلَّ إِذَا قَضَى أَمْرًا سَبَّحَ لَهُ حَمَلَةُ الْعَرْشِ ثُمَّ سَبَّحَ أَهْلُ السَّمَاءِ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ ثُمَّ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ حَتَّى يَبْلُغَ التَّسْبِيحُ إِلَى هَذِهِ السَّمَاءِ ثُمَّ سَأَلَ أَهْلُ السَّمَاءِ السَّادِسَةِ أَهْلَ السَّمَاءِ السَّابِعَةِ مَاذَا قَالَ رَبُّكُمْ قَالَ فَيُخْبِرُونَهُمْ ثُمَّ يَسْتَخْبِرُ أَهْلُ كُلِّ سَمَاءٍ حَتَّى يَبْلُغَ الْخَبَرُ أَهْلَ السَّمَاءِ الدُّنْيَا وَتَخْتَطِفُ الشَّيَاطِينُ السَّمْعَ فَيُرْمَوْنَ فَيَقْذِفُونَهَا إِلَى أَوْلِيَائِهِمْ فَمَا جَاءُوا بِهِ عَلَى وَجْهِهِ فَهُوَ حَقٌّ وَلَكِنَّهُمْ يُحَرِّفُونَ وَيَزِيدُونَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنْ رِجَالٍ، مِنَ الأَنْصَارِ رضى الله عنهم قَالُوا كُنَّا عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرَوَى الأَوْزَاعِيُّ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْ رِجَالٍ مِنَ الأَنْصَارِ قَالُوا كُنَّا عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ فَذَكَرَ نَحْوَهُ بِمَعْنَاهُ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Rasululloh ﷺ ashoblaridan bir necha kishi bilan birga oʻtirganlarida, bir yulduz otilib, yorishib ketdi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Johiliyatda buning kabi (narsa)ni koʻrganingizda nima derdingiz?» dedilar. Ular: «Biz: ‹Bir ulugʻ (kishi) vafot etadi yoki bir ulugʻ (kishi) tugʻiladi› derdik», dedilar. Rasululloh ﷺ: «U birovning oʻlimi uchun ham, hayoti uchun ham otilmaydi. Lekin Robbimiz azza va jalla bir ishni hukm qilsa, Arsh koʻtaruvchilari Unga tasbeh aytadilar, soʻng ularga yaqin osmon ahli tasbeh aytadi, soʻng ularga yaqinroqlari, toki tasbeh shu osmonga yetadi. Soʻng oltinchi osmon ahli yettinchi osmon ahlidan: ‹Robbingiz nima dedi?› deb soʻraydi. Ular ularga xabar beradi. Soʻng har bir osmon ahli (boshqasidan) xabar soʻraydi, toki xabar dunyo (eng yaqin) osmoni ahliga yetadi. Shaytonlar (osmondagi) gapni oʻgʻirlaydilar va (ularga oʻq) otiladi. Ular uni doʻstlariga tashlaydilar. Ular keltirgan narsa oʻz holicha (toʻgʻri) boʻlsa, u haqdir, lekin ular buzadilar va (unga) qoʻshadilar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu hadis az-Zuhriydan, Ali ibn Husayndan, Ibn Abbosdan, ansorlardan boʻlgan kishilardan (roziyallohu anhum) ham rivoyat qilingan boʻlib, ular: «Biz Nabiy ﷺning oldilarida edik» deganlar. al-Avzoiy esa az-Zuhriydan, Ubaydullohdan, Ibn Abbosdan, ansorlardan boʻlgan kishilardan rivoyat qilgan, ular: «Biz Nabiy ﷺning oldilarida edik» deb shu maʼnoda oʻxshashini zikr qilganlar. Buni bizga al-Husayn ibn Hurays, unga al-Valid ibn Muslim, unga al-Avzoiy soʻzlab berdi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У айтди: Расулуллоҳ ﷺ ашобларидан бир неча киши билан бирга ўтирганларида, бир юлдуз отилиб, ёришиб кетди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Жоҳилиятда бунинг каби (нарса)ни кўрганингизда нима дердингиз?» дедилар. Улар: «Биз: ‹Бир улуғ (киши) вафот этади ёки бир улуғ (киши) туғилади› дердик», дедилар. Расулуллоҳ ﷺ: «У бировнинг ўлими учун ҳам, ҳаёти учун ҳам отилмайди. Лекин Роббимиз азза ва жалла бир ишни ҳукм қилса, Арш кўтарувчилари Унга тасбеҳ айтадилар, сўнг уларга яқин осмон аҳли тасбеҳ айтади, сўнг уларга яқинроқлари, токи тасбеҳ шу осмонга етади. Сўнг олтинчи осмон аҳли еттинчи осмон аҳлидан: ‹Роббингиз нима деди?› деб сўрайди. Улар уларга хабар беради. Сўнг ҳар бир осмон аҳли (бошқасидан) хабар сўрайди, токи хабар дунё (энг яқин) осмони аҳлига етади. Шайтонлар (осмондаги) гапни ўғирлайдилар ва (уларга ўқ) отилади. Улар уни дўстларига ташлайдилар. Улар келтирган нарса ўз ҳолича (тўғри) бўлса, у ҳақдир, лекин улар бузадилар ва (унга) қўшадилар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу ҳадис аз-Зуҳрийдан, Али ибн Ҳусайндан, Ибн Аббосдан, ансорлардан бўлган кишилардан (розияллоҳу анҳум) ҳам ривоят қилинган бўлиб, улар: «Биз Набий ﷺнинг олдиларида эдик» деганлар. ал-Авзоий эса аз-Зуҳрийдан, Убайдуллоҳдан, Ибн Аббосдан, ансорлардан бўлган кишилардан ривоят қилган, улар: «Биз Набий ﷺнинг олдиларида эдик» деб шу маънода ўхшашини зикр қилганлар. Буни бизга ал-Ҳусайн ибн Ҳурайс, унга ал-Валид ибн Муслим, унга ал-Авзоий сўзлаб берди.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، - الْمَعْنَى وَاحِدٌ قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ يَحْيَى، قَالَ عَبْدٌ هُوَ ابْنُ عَبَّادٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ مَرِضَ أَبُو طَالِبٍ فَجَاءَتْهُ قُرَيْشٌ وَجَاءَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَعِنْدَ أَبِي طَالِبٍ مَجْلِسُ رَجُلٍ فَقَامَ أَبُو جَهْلٍ كَىْ يَمْنَعَهُ وَشَكَوْهُ إِلَى أَبِي طَالِبٍ فَقَالَ يَا ابْنَ أَخِي مَا تُرِيدُ مِنْ قَوْمِكَ قَالَ ‏"‏ إِنِّي أُرِيدُ مِنْهُمْ كَلِمَةً وَاحِدَةً تَدِينُ لَهُمْ بِهَا الْعَرَبُ وَتُؤَدِّي إِلَيْهِمُ الْعَجَمُ الْجِزْيَةَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ كَلِمَةً وَاحِدَةً قَالَ ‏"‏ كَلِمَةً وَاحِدَةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ يَا عَمِّ قُولُوا لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالُوا‏:‏ إِلَهًا وَاحِدًا‏؟‏ ‏(‏ ما سَمِعْنَا بِهَذَا فِي الْمِلَّةِ الآخِرَةِ إِنْ هَذَا إِلاَّ اخْتِلاَقٌ ‏)‏ قَالَ فَنَزَلَ فِيهِمُ الْقُرْآنُ ‏:‏ ‏(‏ص* وَالْقُرْآنِ ذِي الذِّكْرِ * بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي عِزَّةٍ وَشِقَاقٍ ‏)‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏:‏ ‏(‏ما سَمِعْنَا بِهَذَا فِي الْمِلَّةِ الآخِرَةِ إِنْ هَذَا إِلاَّ اخْتِلاَقٌ ‏)‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَرَوَى يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنِ الأَعْمَشِ، نَحْوَ هَذَا الْحَدِيثِ وَقَالَ يَحْيَى بْنُ عُمَارَةَ حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ سُفْيَانَ، نَحْوَهُ عَنِ الأَعْمَشِ، ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Abu Tolib kasal boʻlib qoldi, bas, Qurayshliklar uning oldiga keldilar, Nabiy ﷺ ham uning oldiga keldilar. Abu Tolibning yonida bir kishining oʻtiradigan joyi bor edi. Abu Jahl u zotni (oʻtirishdan) toʻsish uchun oʻrnidan turdi va ular u zotdan Abu Tolibga shikoyat qildilar. Shunda (Abu Tolib): «Ey jiyanim, qavmingdan nima istaysan?» dedi. U zot: «Men ulardan bitta soʻzni istayman, agar uni aytsalar, arablar ularga boʻysunadi, ajamlar esa ularga jizya toʻlaydi», dedilar. (Abu Tolib): «Bitta soʻzmi?» dedi. U zot: «Bitta soʻz», dedilar. Soʻng u zot: «Ey amaki, ‹Lo ilaha illalloh› deyinglar», dedilar. Shunda ular: «Bitta ilohmi? {Biz buni oxirgi (zamona) dinida eshitmaganmiz. Bu uydirmadan boshqa narsa emas} (dedilar)» dedilar. (Ibn Abbos) aytdi: Bas, ular haqida Qurʼon nozil boʻldi: {Sod. Eslatmaga (sharafga) ega Qurʼonga qasamki, balki kufr keltirganlar manmanlik va nizo ichidadirlar} — Allohning: {Biz buni oxirgi (zamona) dinida eshitmaganmiz, bu uydirmadan boshqa narsa emas} (degan) soʻzigacha (nozil boʻldi). Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У айтди: Абу Толиб касал бўлиб қолди, бас, Қурайшликлар унинг олдига келдилар, Набий ﷺ ҳам унинг олдига келдилар. Абу Толибнинг ёнида бир кишининг ўтирадиган жойи бор эди. Абу Жаҳл у зотни (ўтиришдан) тўсиш учун ўрнидан турди ва улар у зотдан Абу Толибга шикоят қилдилар. Шунда (Абу Толиб): «Эй жияним, қавмингдан нима истайсан?» деди. У зот: «Мен улардан битта сўзни истайман, агар уни айтсалар, араблар уларга бўйсунади, ажамлар эса уларга жизя тўлайди», дедилар. (Абу Толиб): «Битта сўзми?» деди. У зот: «Битта сўз», дедилар. Сўнг у зот: «Эй амаки, ‹Ло илаҳа иллаллоҳ› дейинглар», дедилар. Шунда улар: «Битта илоҳми? {Биз буни охирги (замона) динида эшитмаганмиз. Бу уйдирмадан бошқа нарса эмас} (дедилар)» дедилар. (Ибн Аббос) айтди: Бас, улар ҳақида Қуръон нозил бўлди: {Сод. Эслатмага (шарафга) эга Қуръонга қасамки, балки куфр келтирганлар манманлик ва низо ичидадирлар} — Аллоҳнинг: {Биз буни охирги (замона) динида эшитмаганмиз, бу уйдирмадан бошқа нарса эмас} (деган) сўзигача (нозил бўлди). Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ هِشَامٍ، حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ خَالِدِ بْنِ اللَّجْلاَجِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَتَانِي رَبِّي فِي أَحْسَنِ صُورَةٍ فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ قُلْتُ لَبَّيْكَ رَبِّي وَسَعْدَيْكَ قَالَ فِيمَ يَخْتَصِمُ الْمَلأُ الأَعْلَى قُلْتُ رَبِّي لاَ أَدْرِي فَوَضَعَ يَدَهُ بَيْنَ كَتِفَىَّ فَوَجَدْتُ بَرْدَهَا بَيْنَ ثَدْيَىَّ فَعَلِمْتُ مَا بَيْنَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ قَالَ يَا مُحَمَّدُ ‏.‏ فَقُلْتُ لَبَّيْكَ رَبِّ وَسَعْدَيْكَ قَالَ فِيمَ يَخْتَصِمُ الْمَلأُ الأَعْلَى قُلْتُ فِي الدَّرَجَاتِ وَالْكَفَّارَاتِ وَفِي نَقْلِ الأَقْدَامِ إِلَى الْجَمَاعَاتِ وَإِسْبَاغِ الْوُضُوءِ فِي الْمَكْرُوهَاتِ وَانْتِظَارِ الصَّلاَةِ بَعْدَ الصَّلاَةِ وَمَنْ يُحَافِظْ عَلَيْهِنَّ عَاشَ بِخَيْرٍ وَمَاتَ بِخَيْرٍ وَكَانَ مِنْ ذُنُوبِهِ كَيَوْمَ وَلَدَتْهُ أُمُّهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَائِشٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot shunday dedilar: «Robbim eng goʻzal suratda oldimga keldi va: ‹Ey Muhammad›, dedi. Men: ‹Labbayka, Robbim, va saʼdayka (amringga shayman)›, dedim. U: ‹Eng oliy jamoa nima haqida bahslashayapti?› dedi. Men: ‹Robbim, bilmayman›, dedim. Bas, U qoʻlini ikki kuragim orasiga qoʻydi, shunda uning salqinligini ikki koʻkragim orasida his qildim va sharq bilan gʻarb orasidagi narsalarni bilib oldim. U: ‹Ey Muhammad›, dedi. Men: ‹Labbayka, Robbim, va saʼdayka›, dedim. U: ‹Eng oliy jamoa nima haqida bahslashayapti?› dedi. Men: ‹Darajalar, kaffaratlar haqida, jamoatlarga oyoq tashlab borish, yoqimsiz holatlarda tahoratni mukammal qilish va namozdan keyin (yana) namozni kutish haqida. Kim shularga rioya qilsa, yaxshilik bilan yashaydi va yaxshilik bilan vafot etadi, gunohlaridan onasi uni tuqqan kunidek (pok) boʻladi›, dedim», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu — shu yoʻnalishdan hasan gʻarib hadisdir. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Muoz ibn Jabal va Abdurrahmon ibn Oyishdan ham, Nabiy ﷺdan (rivoyatlar) bor.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот шундай дедилар: «Роббим энг гўзал суратда олдимга келди ва: ‹Эй Муҳаммад›, деди. Мен: ‹Лаббайка, Роббим, ва саъдайка (амрингга шайман)›, дедим. У: ‹Энг олий жамоа нима ҳақида баҳслашаяпти?› деди. Мен: ‹Роббим, билмайман›, дедим. Бас, У қўлини икки курагим орасига қўйди, шунда унинг салқинлигини икки кўкрагим орасида ҳис қилдим ва шарқ билан ғарб орасидаги нарсаларни билиб олдим. У: ‹Эй Муҳаммад›, деди. Мен: ‹Лаббайка, Роббим, ва саъдайка›, дедим. У: ‹Энг олий жамоа нима ҳақида баҳслашаяпти?› деди. Мен: ‹Даражалар, каффаратлар ҳақида, жамоатларга оёқ ташлаб бориш, ёқимсиз ҳолатларда таҳоратни мукаммал қилиш ва намоздан кейин (яна) намозни кутиш ҳақида. Ким шуларга риоя қилса, яхшилик билан яшайди ва яхшилик билан вафот этади, гуноҳларидан онаси уни туққан кунидек (пок) бўлади›, дедим», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу — шу йўналишдан ҳасан ғариб ҳадисдир. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Муоз ибн Жабал ва Абдурраҳмон ибн Ойишдан ҳам, Набий ﷺдан (ривоятлар) бор.