Abdulloh ibn Abbos al-Hoshimiy

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا زَكَرِيَّا بْنُ إِسْحَاقَ الْمَكِّيُّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ صَيْفِيٍّ، عَنْ أَبِي مَعْبَدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعَثَ مُعَاذًا إِلَى الْيَمَنِ فَقَالَ لَهُ ‏"‏ إِنَّكَ تَأْتِي قَوْمًا أَهْلَ كِتَابٍ فَادْعُهُمْ إِلَى شَهَادَةِ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَنِّي رَسُولُ اللَّهِ فَإِنْ هُمْ أَطَاعُوا لِذَلِكَ فَأَعْلِمْهُمْ أَنَّ اللَّهَ افْتَرَضَ عَلَيْهِمْ خَمْسَ صَلَوَاتٍ فِي الْيَوْمِ وَاللَّيْلَةِ فَإِنْ هُمْ أَطَاعُوا لِذَلِكَ فَأَعْلِمْهُمْ أَنَّ اللَّهَ افْتَرَضَ عَلَيْهِمْ صَدَقَةً فِي أَمْوَالِهِمْ تُؤْخَذُ مِنْ أَغْنِيَائِهِمْ وَتُرَدُّ عَلَى فُقَرَائِهِمْ فَإِنْ هُمْ أَطَاعُوا لِذَلِكَ فَإِيَّاكَ وَكَرَائِمَ أَمْوَالِهِمْ وَاتَّقِ دَعْوَةَ الْمَظْلُومِ فَإِنَّهَا لَيْسَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ اللَّهِ حِجَابٌ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنِ الصُّنَابِحِيِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو مَعْبَدٍ مَوْلَى ابْنِ عَبَّاسٍ اسْمُهُ نَافِذٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ Muozni Yamanga yuborib, unga: «Sen ahli kitob boʻlgan bir qavm oldiga borasan. Bas, ularni ‹Allohdan boshqa iloh yoʻq va men Allohning rasuli ekanligimga› guvohlik berishga daʼvat qil. Agar shunga itoat qilsalar, ularga xabar berki, Alloh ularga kechayu kunduzda besh vaqt namozni farz qilgan. Agar shunga itoat qilsalar, ularga xabar berki, Alloh ularga mol-mulklarida sadaqa (zakot)ni farz qilgan; u ularning boylaridan olinib, kambagʻallariga qaytariladi. Agar shunga itoat qilsalar, ularning mol-mulkining sara (eng yaxshi)laridan saqlan va mazlumning duosidan ehtiyot boʻl, chunki uning bilan Alloh oʻrtasida hech qanday toʻsiq yoʻqdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Ibn Abbos hadisi hasan sahih hadisdir. Abu Maʼbad — Ibn Abbosning ozod qilgan quli boʻlib, ismi Nofizdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ Муозни Яманга юбориб, унга: «Сен аҳли китоб бўлган бир қавм олдига борасан. Бас, уларни ‹Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқ ва мен Аллоҳнинг расули эканлигимга› гувоҳлик беришга даъват қил. Агар шунга итоат қилсалар, уларга хабар берки, Аллоҳ уларга кечаю кундузда беш вақт намозни фарз қилган. Агар шунга итоат қилсалар, уларга хабар берки, Аллоҳ уларга мол-мулкларида садақа (закот)ни фарз қилган; у уларнинг бойларидан олиниб, камбағалларига қайтарилади. Агар шунга итоат қилсалар, уларнинг мол-мулкининг сара (энг яхши)ларидан сақлан ва мазлумнинг дуосидан эҳтиёт бўл, чунки унинг билан Аллоҳ ўртасида ҳеч қандай тўсиқ йўқдир», дедилар. Абу Исо айтди: Ибн Аббос ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Абу Маъбад — Ибн Аббоснинг озод қилган қули бўлиб, исми Нофиздир.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ أَكْثَمَ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ قَابُوسِ بْنِ أَبِي ظَبْيَانَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تَصْلُحُ قِبْلَتَانِ فِي أَرْضٍ وَاحِدَةٍ وَلَيْسَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ جِزْيَةٌ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Bir yerda ikkita qibla durust boʻlmaydi va musulmonlar ustiga jizya yoʻq», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бир ерда иккита қибла дуруст бўлмайди ва мусулмонлар устига жизя йўқ», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ قَابُوسَ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ زَيْدٍ، وَجَدِّ حَرْبِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ الثَّقَفِيِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ قَدْ رُوِيَ عَنْ قَابُوسِ بْنِ أَبِي ظَبْيَانَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ عَامَّةِ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ النَّصْرَانِيَّ إِذَا أَسْلَمَ وُضِعَتْ عَنْهُ جِزْيَةُ رَقَبَتِهِ ‏.‏ وَقَوْلُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَيْسَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ عُشُورٌ ‏"‏ إِنَّمَا يَعْنِي بِهِ جِزْيَةَ الرَّقَبَةِ وَفِي الْحَدِيثِ مَا يُفَسِّرُ هَذَا حَيْثُ قَالَ ‏"‏ إِنَّمَا الْعُشُورُ عَلَى الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى وَلَيْسَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ عُشُورٌ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan shu maʼnoda oʻxshashi rivoyat qilinadi. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi Qobus ibn Abu Zabyondan, u otasidan, u Nabiy ﷺdan mursal holda ham rivoyat qilingan. Umuman ilm ahli huzurida amal shunga ekanki, nasroniy musulmon boʻlsa, undan boshining jizyasi soqit boʻladi. Nabiy ﷺning «Musulmonlar ustiga ushr yoʻq» degan soʻzlari bilan bosh jizyasi koʻzda tutiladi. Hadisda buni tafsir qiladigan narsa borki, u zot: «Ushr faqat yahudiy va nasroniylar zimmasidadir, musulmonlar ustiga ushr yoʻq», deganlar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан шу маънода ўхшаши ривоят қилинади. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси Қобус ибн Абу Забёндан, у отасидан, у Набий ﷺдан мурсал ҳолда ҳам ривоят қилинган. Умуман илм аҳли ҳузурида амал шунга эканки, насроний мусулмон бўлса, ундан бошининг жизяси соқит бўлади. Набий ﷺнинг «Мусулмонлар устига ушр йўқ» деган сўзлари билан бош жизяси кўзда тутилади. Ҳадисда буни тафсир қиладиган нарса борки, у зот: «Ушр фақат яҳудий ва насронийлар зиммасидадир, мусулмонлар устига ушр йўқ», деганлар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تَصُومُوا قَبْلَ رَمَضَانَ صُومُوا لِرُؤْيَتِهِ وَأَفْطِرُوا لِرُؤْيَتِهِ فَإِنْ حَالَتْ دُونَهُ غَيَايَةٌ فَأَكْمِلُوا ثَلاَثِينَ يَوْمًا ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي بَكْرَةَ وَابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ عَنْهُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Ramazondan oldin roʻza tutmanglar. (Yangi oyni) koʻrganingizda roʻza tutinglar, (yangi oyni) koʻrganingizda iftor qilinglar. Agar (osmonni) bulut toʻsib (koʻrinmay) qolsa, oʻttiz kunni toʻldiringlar», dedilar. Bu bobda Abu Hurayra, Abu Bakra va Ibn Umardan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi hasan sahih hadis boʻlib, undan bir necha yoʻl bilan rivoyat qilingan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Рамазондан олдин рўза тутманглар. (Янги ойни) кўрганингизда рўза тутинглар, (янги ойни) кўрганингизда ифтор қилинглар. Агар (осмонни) булут тўсиб (кўринмай) қолса, ўттиз кунни тўлдиринглар», дедилар. Бу бобда Абу Ҳурайра, Абу Бакра ва Ибн Умардан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадис бўлиб, ундан бир неча йўл билан ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الصَّبَّاحِ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ أَبِي ثَوْرٍ، عَنْ سِمَاكٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ جَاءَ أَعْرَابِيٌّ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ إِنِّي رَأَيْتُ الْهِلاَلَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَتَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ أَتَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ يَا بِلاَلُ أَذِّنْ فِي النَّاسِ أَنْ يَصُومُوا غَدًا ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا حُسَيْنٌ الْجُعْفِيُّ، عَنْ زَائِدَةَ، عَنْ سِمَاكٍ، نَحْوَهُ بِهَذَا الإِسْنَادِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ فِيهِ اخْتِلاَفٌ ‏.‏ وَرَوَى سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ، وَغَيْرُهُ، عَنْ سِمَاكٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً وَأَكْثَرُ أَصْحَابِ سِمَاكٍ رَوَوْا عَنْ سِمَاكٍ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالُوا تُقْبَلُ شَهَادَةُ رَجُلٍ وَاحِدٍ فِي الصِّيَامِ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ ابْنُ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَأَهْلُ الْكُوفَةِ ‏.‏ قَالَ إِسْحَاقُ لاَ يُصَامُ إِلاَّ بِشَهَادَةِ رَجُلَيْنِ ‏.‏ وَلَمْ يَخْتَلِفْ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الإِفْطَارِ أَنَّهُ لاَ يُقْبَلُ فِيهِ إِلاَّ شَهَادَةُ رَجُلَيْنِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir aʼrobiy Nabiy ﷺning huzuriga kelib: «Men hilolni koʻrdim», dedi. U zot: «Allohdan boshqa iloh yoʻq deb guvohlik berasanmi? Muhammad Allohning Rasuli deb guvohlik berasanmi?» dedilar. U: «Ha», dedi. U zot: «Ey Bilol, odamlarga ertaga roʻza tutishlarini eʼlon qil», dedilar. Bizga Abu Kurayb aytdi, bizga Husayn al-Juʼfiy Zoidadan, u Simokdan shu isnod bilan shunga oʻxshashini (rivoyat qildi). Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisida ixtilof bor. Sufyon as-Savriy va boshqalar Simokdan, u Ikrimadan, u Nabiy ﷺdan mursal (shaklda) rivoyat qilganlar. Simokning ashoblarining koʻpchiligi Simokdan, u Ikrimadan, u Nabiy ﷺdan mursal (shaklda) rivoyat qilganlar. Ilm ahlining koʻpchiligi nazdida bu hadisga amal qilinadi; ular: ‹Roʻzada bir kishining guvohligi qabul qilinadi›, deganlar. Ibn al-Muborak, Shofiʼiy, Ahmad va Kufa ahli ham shuni aytadilar. Ishoq: ‹Faqat ikki kishining guvohligi bilangina roʻza tutiladi›, dedi. Ilm ahli iftor (qilish)da faqat ikki kishining guvohligi qabul qilinishida ixtilof qilmaganlar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир аъробий Набий ﷺнинг ҳузурига келиб: «Мен ҳилолни кўрдим», деди. У зот: «Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқ деб гувоҳлик берасанми? Муҳаммад Аллоҳнинг Расули деб гувоҳлик берасанми?» дедилар. У: «Ҳа», деди. У зот: «Эй Билол, одамларга эртага рўза тутишларини эълон қил», дедилар. Бизга Абу Курайб айтди, бизга Ҳусайн ал-Жуъфий Зоидадан, у Симокдан шу иснод билан шунга ўхшашини (ривоят қилди). Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадисида ихтилоф бор. Суфён ас-Саврий ва бошқалар Симокдан, у Икримадан, у Набий ﷺдан мурсал (шаклда) ривоят қилганлар. Симокнинг ашобларининг кўпчилиги Симокдан, у Икримадан, у Набий ﷺдан мурсал (шаклда) ривоят қилганлар. Илм аҳлининг кўпчилиги наздида бу ҳадисга амал қилинади; улар: ‹Рўзада бир кишининг гувоҳлиги қабул қилинади›, деганлар. Ибн ал-Муборак, Шофиъий, Аҳмад ва Куфа аҳли ҳам шуни айтадилар. Ишоқ: ‹Фақат икки кишининг гувоҳлиги билангина рўза тутилади›, деди. Илм аҳли ифтор (қилиш)да фақат икки кишининг гувоҳлиги қабул қилинишида ихтилоф қилмаганлар.

حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، حَدَّثَنَا أَبُو خَالِدٍ الأَحْمَرُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ، وَمُسْلِمٍ الْبَطِينِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، وَعَطَاءٍ، وَمُجَاهِدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ جَاءَتِ امْرَأَةٌ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ إِنَّ أُخْتِي مَاتَتْ وَعَلَيْهَا صَوْمُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَرَأَيْتِ لَوْ كَانَ عَلَى أُخْتِكِ دَيْنٌ أَكُنْتِ تَقْضِينَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَحَقُّ اللَّهِ أَحَقُّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ بُرَيْدَةَ وَابْنِ عُمَرَ وَعَائِشَةَ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir ayol Nabiy ﷺning oldilariga keldi va: «Singlim vafot etdi, uning zimmasida ikki oy ketma-ket roʻza tutish (qarzi) bor edi», dedi. U zot: «Aytgin-chi, agar singling zimmasida bir qarz boʻlsa, sen uni toʻlarmiding?» dedilar. U: «Ha», dedi. U zot: «Allohning haqi (toʻlanishga) yanada haqliroqdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Burayda, Ibn Umar va Oishadan ham (rivoyatlar) bor.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир аёл Набий ﷺнинг олдиларига келди ва: «Синглим вафот этди, унинг зиммасида икки ой кетма-кет рўза тутиш (қарзи) бор эди», деди. У зот: «Айтгин-чи, агар синглинг зиммасида бир қарз бўлса, сен уни тўлармидинг?» дедилар. У: «Ҳа», деди. У зот: «Аллоҳнинг ҳақи (тўланишга) янада ҳақлироқдир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Бурайда, Ибн Умар ва Оишадан ҳам (ривоятлар) бор.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا أَبُو خَالِدٍ الأَحْمَرُ، عَنِ الأَعْمَشِ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ وَسَمِعْتُ مُحَمَّدًا، يَقُولُ جَوَّدَ أَبُو خَالِدٍ الأَحْمَرُ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ الأَعْمَشِ، ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدٌ وَقَدْ رَوَى غَيْرُ أَبِي خَالِدٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، مِثْلَ رِوَايَةِ أَبِي خَالِدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَرَوَى أَبُو مُعَاوِيَةَ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ مُسْلِمٍ الْبَطِينِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَلَمْ يَذْكُرُوا فِيهِ سَلَمَةَ بْنَ كُهَيْلٍ وَلاَ عَنْ عَطَاءٍ وَلاَ عَنْ مُجَاهِدٍ ‏.‏ وَاسْمُ أَبِي خَالِدٍ سُلَيْمَانُ بْنُ حَيَّانَ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan shunga oʻxshash (hadis boshqa isnod bilan) rivoyat qilinadi. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi hasan sahih hadisdir. Men Muhammad (al-Buxoriy)dan eshitdim, u: «Abu Xolid al-Ahmar bu hadisni Aʼmashdan yaxshi rivoyat qilgan», derdi. Muhammad aytdi: Abu Xoliddan boshqalar ham bu hadisni Aʼmashdan xuddi Abu Xolidning rivoyatiday rivoyat qilganlar. Abu Iso aytdi: Abu Muoviya va boshqa bir qanchalar bu hadisni Aʼmashdan, u Muslim al-Batiyndan, u Said ibn Jubayrdan, u Ibn Abbosdan, u Nabiy ﷺdan (deb) rivoyat qilganlar va unda Salama ibn Kuhaylni ham, Ato va Mujohidni ham zikr qilmaganlar. Abu Xolidning ismi Sulaymon ibn Hayyondir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан шунга ўхшаш (ҳадис бошқа иснод билан) ривоят қилинади. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Мен Муҳаммад (ал-Бухорий)дан эшитдим, у: «Абу Холид ал-Аҳмар бу ҳадисни Аъмашдан яхши ривоят қилган», дерди. Муҳаммад айтди: Абу Холиддан бошқалар ҳам бу ҳадисни Аъмашдан худди Абу Холиднинг ривоятидай ривоят қилганлар. Абу Исо айтди: Абу Муовия ва бошқа бир қанчалар бу ҳадисни Аъмашдан, у Муслим ал-Батийндан, у Саид ибн Жубайрдан, у Ибн Аббосдан, у Набий ﷺдан (деб) ривоят қилганлар ва унда Салама ибн Куҳайлни ҳам, Ато ва Мужоҳидни ҳам зикр қилмаганлар. Абу Холиднинг исми Сулаймон ибн Ҳайёндир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ ابْنُ عُلَيَّةَ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَفْطَرَ بِعَرَفَةَ وَأَرْسَلَتْ إِلَيْهِ أُمُّ الْفَضْلِ بِلَبَنٍ فَشَرِبَ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ عُمَرَ وَأُمِّ الْفَضْلِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ حَجَجْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَلَمْ يَصُمْهُ يَعْنِي يَوْمَ عَرَفَةَ وَمَعَ أَبِي بَكْرٍ فَلَمْ يَصُمْهُ وَمَعَ عُمَرَ فَلَمْ يَصُمْهُ وَمَعَ عُثْمَانَ فَلَمْ يَصُمْهُ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ يَسْتَحِبُّونَ الإِفْطَارَ بِعَرَفَةَ لِيَتَقَوَّى بِهِ الرَّجُلُ عَلَى الدُّعَاءِ وَقَدْ صَامَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ يَوْمَ عَرَفَةَ بِعَرَفَةَ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ Arafotda roʻzalarini ochdilar, Ummu Fadl u zotga sut yuborgan edi, u zot ichdilar. Bu bobda Abu Hurayra, Ibn Umar va Ummu Fadldan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi hasan sahih hadisdir. Ibn Umardan rivoyat qilinishicha, u aytdi: «Paygʻambar ﷺ bilan haj qildim, u zot uni — yaʼni Arafa kunini — roʻza tutmadilar, Abu Bakr bilan (haj qildim), u ham tutmadi, Umar bilan, u ham tutmadi, Usmon bilan, u ham tutmadi». Koʻpchilik ilm ahli nazdida amal shunga koʻradir: ular kishi duoga quvvat olishi uchun Arafotda roʻzasiz boʻlishni mustahab koʻradilar. Baʼzi ilm ahli esa Arafotda Arafa kuni roʻza tutgan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ Арафотда рўзаларини очдилар, Умму Фадл у зотга сут юборган эди, у зот ичдилар. Бу бобда Абу Ҳурайра, Ибн Умар ва Умму Фадлдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Ибн Умардан ривоят қилинишича, у айтди: «Пайғамбар ﷺ билан ҳаж қилдим, у зот уни — яъни Арафа кунини — рўза тутмадилар, Абу Бакр билан (ҳаж қилдим), у ҳам тутмади, Умар билан, у ҳам тутмади, Усмон билан, у ҳам тутмади». Кўпчилик илм аҳли наздида амал шунга кўрадир: улар киши дуога қувват олиши учун Арафотда рўзасиз бўлишни мустаҳаб кўрадилар. Баъзи илм аҳли эса Арафотда Арафа куни рўза тутган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِصَوْمِ عَاشُورَاءَ يَوْمَ الْعَاشِرِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي يَوْمِ عَاشُورَاءَ فَقَالَ بَعْضُهُمْ يَوْمُ التَّاسِعِ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ يَوْمُ الْعَاشِرِ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ صُومُوا التَّاسِعَ وَالْعَاشِرَ وَخَالِفُوا الْيَهُودَ ‏.‏ وَبِهَذَا الْحَدِيثِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, u shunday dedi: «Rasululloh ﷺ Oshuro roʻzasini oʻninchi kuni tutishga buyurdilar». Abu Iso aytdi: Ibn Abbos hadisi hasan sahih hadisdir. Ilm ahli Oshuro kuni haqida ixtilof qilganlar. Baʼzilari: toʻqqizinchi kuni, dedilar. Baʼzilari: oʻninchi kuni, dedilar. Ibn Abbosdan u: «Toʻqqizinchi va oʻninchi kuni roʻza tutinglar va yahudiylarga muxolif boʻlinglar», deganligi rivoyat qilinadi. Bu hadis bilan Shofeiy, Ahmad va Ishoq (fatvo) aytadilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, у шундай деди: «Расулуллоҳ ﷺ Ошуро рўзасини ўнинчи куни тутишга буюрдилар». Абу Исо айтди: Ибн Аббос ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли Ошуро куни ҳақида ихтилоф қилганлар. Баъзилари: тўққизинчи куни, дедилар. Баъзилари: ўнинчи куни, дедилар. Ибн Аббосдан у: «Тўққизинчи ва ўнинчи куни рўза тутинглар ва яҳудийларга мухолиф бўлинглар», деганлиги ривоят қилинади. Бу ҳадис билан Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ (фатво) айтадилар.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ مُسْلِمٍ، هُوَ الْبَطِينُ وَهُوَ ابْنُ عِمْرَانَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا مِنْ أَيَّامٍ الْعَمَلُ الصَّالِحُ فِيهِنَّ أَحَبُّ إِلَى اللَّهِ مِنْ هَذِهِ الأَيَّامِ الْعَشْرِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ وَلاَ الْجِهَادُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَلاَ الْجِهَادُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ إِلاَّ رَجُلٌ خَرَجَ بِنَفْسِهِ وَمَالِهِ فَلَمْ يَرْجِعْ مِنْ ذَلِكَ بِشَيْءٍ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَجَابِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Allohga shu oʻn kundagidan koʻra solih amal sevimliroq boʻlgan kunlar yoʻqdir», dedilar. Shunda ular: «Yo Rasululloh, Alloh yoʻlidagi jihod ham emasmi?», dedilar. Rasululloh ﷺ: «Alloh yoʻlidagi jihod ham emas, faqat oʻzi va moli bilan chiqib, undan hech narsa bilan qaytmagan kishi (bundan mustasno)», dedilar. Abu Iso aytdi: Ibn Abbos hadisi hasan sahih gʻarib hadisdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳга шу ўн кундагидан кўра солиҳ амал севимлироқ бўлган кунлар йўқдир», дедилар. Шунда улар: «Ё Расулуллоҳ, Аллоҳ йўлидаги жиҳод ҳам эмасми?», дедилар. Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ йўлидаги жиҳод ҳам эмас, фақат ўзи ва моли билан чиқиб, ундан ҳеч нарса билан қайтмаган киши (бундан мустасно)», дедилар. Абу Исо айтди: Ибн Аббос ҳадиси ҳасан саҳиҳ ғариб ҳадисдир.

حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ هِلاَلٍ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ احْتَجَمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ مُحْرِمٌ صَائِمٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهَكَذَا رَوَى وُهَيْبٌ نَحْوَ رِوَايَةِ عَبْدِ الْوَارِثِ ‏.‏ وَرَوَى إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَيُّوبَ عَنْ عِكْرِمَةَ مُرْسَلاً وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ ehromda va roʻzador holda qon oldirdilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis sahihdir. Vuhayb ham Abdulvorisning rivoyatiga oʻxshash rivoyat qilgan. Ismoil ibn Ibrohim esa Ayyubdan, u Ikrimadan mursal qilib rivoyat qilgan va unda Ibn Abbosni zikr qilmagan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ эҳромда ва рўзадор ҳолда қон олдирдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис саҳиҳдир. Вуҳайб ҳам Абдулвориснинг ривоятига ўхшаш ривоят қилган. Исмоил ибн Иброҳим эса Айюбдан, у Икримадан мурсал қилиб ривоят қилган ва унда Ибн Аббосни зикр қилмаган.

حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى، مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الأَنْصَارِيُّ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ الشَّهِيدِ، عَنْ مَيْمُونِ بْنِ مِهْرَانَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم احْتَجَمَ وَهُوَ صَائِمٌ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ roʻzador holda qon oldirdilar. Bu hadis ushbu yoʻldan hasan gʻaribdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ рўзадор ҳолда қон олдирдилар. Бу ҳадис ушбу йўлдан ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِدْرِيسَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي زِيَادٍ، عَنْ مِقْسَمٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم احْتَجَمَ فِيمَا بَيْنَ مَكَّةَ وَالْمَدِينَةِ وَهُوَ مُحْرِمٌ صَائِمٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ وَجَابِرٍ وَأَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ إِلَى هَذَا الْحَدِيثِ وَلَمْ يَرَوْا بِالْحِجَامَةِ لِلصَّائِمِ بَأْسًا ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَمَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَالشَّافِعِيِّ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ Makka bilan Madina oraligʻida ehromda va roʻzador holda qon oldirdilar. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi hasan sahihdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalaridan baʼzi ilm ahli shu hadisga amal qilgan va roʻzador uchun qon oldirishda zarar koʻrmagan. Bu Sufyon as-Savriy, Molik ibn Anas va Shofiʼiyning soʻzidir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ Макка билан Мадина оралиғида эҳромда ва рўзадор ҳолда қон олдирдилар. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқаларидан баъзи илм аҳли шу ҳадисга амал қилган ва рўзадор учун қон олдиришда зарар кўрмаган. Бу Суфён ас-Саврий, Молик ибн Анас ва Шофиъийнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ السَّلاَمِ بْنُ حَرْبٍ، عَنْ خُصَيْفٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَهَلَّ فِي دُبُرِ الصَّلاَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُ أَحَدًا رَوَاهُ غَيْرَ عَبْدِ السَّلاَمِ بْنِ حَرْبٍ ‏.‏ وَهُوَ الَّذِي يَسْتَحِبُّهُ أَهْلُ الْعِلْمِ أَنْ يُحْرِمَ الرَّجُلُ فِي دُبُرِ الصَّلاَةِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ namozning ortidan (talbiya aytib) ehromga kirdilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan gʻarib hadis boʻlib, biz uni Abdussalom ibn Harbdan boshqa hech kim rivoyat qilganini bilmaymiz. Ilm ahli mustahab koʻradigan (narsa) ham shu: kishi namozning ortidan ehromga kirishidir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ намознинг ортидан (талбия айтиб) эҳромга кирдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан ғариб ҳадис бўлиб, биз уни Абдуссалом ибн Ҳарбдан бошқа ҳеч ким ривоят қилганини билмаймиз. Илм аҳли мустаҳаб кўрадиган (нарса) ҳам шу: киши намознинг ортидан эҳромга киришидир.

حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى، مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِدْرِيسَ، عَنْ لَيْثٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ تَمَتَّعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَعُثْمَانُ وَأَوَّلُ مَنْ نَهَى عَنْهَا مُعَاوِيَةُ ‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ tamattuʼ qildilar, Abu Bakr, Umar va Usmon ham (shunday qildilar). Undan birinchi boʻlib qaytargan kishi Muoviya boʻldi».Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ таматтуъ қилдилар, Абу Бакр, Умар ва Усмон ҳам (шундай қилдилар). Ундан биринчи бўлиб қайтарган киши Муовия бўлди».

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي زِيَادٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَقَّتَ لأَهْلِ الْمَشْرِقِ الْعَقِيقَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَمُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ هُوَ أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ حُسَيْنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ mashriq ahli uchun al-Aqiqni mavqit qilib belgiladilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Muhammad ibn Ali — bu Abu Jaʼfar Muhammad ibn Ali ibn Husayn ibn Ali ibn Abu Tolibdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ машриқ аҳли учун ал-Ақиқни мавқит қилиб белгиладилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Муҳаммад ибн Али — бу Абу Жаъфар Муҳаммад ибн Али ибн Ҳусайн ибн Али ибн Абу Толибдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ زَيْدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ الْمُحْرِمُ إِذَا لَمْ يَجِدِ الإِزَارَ فَلْيَلْبَسِ السَّرَاوِيلَ وَإِذَا لَمْ يَجِدِ النَّعْلَيْنِ فَلْيَلْبَسِ الْخُفَّيْنِ ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ عَمْرٍو، نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ، وَجَابِرٍ، ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالُوا إِذَا لَمْ يَجِدِ الْمُحْرِمُ الإِزَارَ لَبِسَ السَّرَاوِيلَ وَإِذَا لَمْ يَجِدِ النَّعْلَيْنِ لَبِسَ الْخُفَّيْنِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ عَلَى حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا لَمْ يَجِدْ نَعْلَيْنِ فَلْيَلْبَسِ الْخُفَّيْنِ وَلْيَقْطَعْهُمَا أَسْفَلَ مِنَ الْكَعْبَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَالشَّافِعِيِّ وَبِهِ يَقُولُ مَالِكٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺning: «Muhrim izor topmasa, ishton kiysin, kovush topmasa, makisi (xuff) kiysin», deyayotganlarini eshitdim. Bu bobda Ibn Umar va Jobirdan ham (hadislar bor). Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Baʼzi ilm ahli huzurida amal shunga binoandir, ular: «Muhrim izor topmasa ishton kiyadi, kovush topmasa makisi kiyadi», dedilar — bu Ahmadning soʻzidir. Baʼzilari esa Ibn Umarning Nabiy ﷺdan (rivoyat qilgan): «Kovush topmasa makisi kiysin va uni togʻaylardan pastroq qilib kessin», degan hadisiga (amal qiladilar) — bu Sufyon as-Savriy va Shofiiyning soʻzidir, shuni Molik ham aytadi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: «Муҳрим изор топмаса, иштон кийсин, ковуш топмаса, макиси (хуфф) кийсин», деяётганларини эшитдим. Бу бобда Ибн Умар ва Жобирдан ҳам (ҳадислар бор). Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Баъзи илм аҳли ҳузурида амал шунга биноандир, улар: «Муҳрим изор топмаса иштон кияди, ковуш топмаса макиси кияди», дедилар — бу Аҳмаднинг сўзидир. Баъзилари эса Ибн Умарнинг Набий ﷺдан (ривоят қилган): «Ковуш топмаса макиси кийсин ва уни тоғайлардан пастроқ қилиб кессин», деган ҳадисига (амал қиладилар) — бу Суфён ас-Саврий ва Шофиийнинг сўзидир, шуни Молик ҳам айтади.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ طَاوُسٍ، وَعَطَاءٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم احْتَجَمَ وَهُوَ مُحْرِمٌ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ وَعَبْدِ اللَّهِ ابْنِ بُحَيْنَةَ وَجَابِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَخَّصَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي الْحِجَامَةِ لِلْمُحْرِمِ وَقَالُوا لاَ يَحْلِقُ شَعَرًا ‏.‏ وَقَالَ مَالِكٌ لاَ يَحْتَجِمُ الْمُحْرِمُ إِلاَّ مِنْ ضَرُورَةٍ ‏.‏ وَقَالَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَالشَّافِعِيُّ لاَ بَأْسَ أَنْ يَحْتَجِمَ الْمُحْرِمُ وَلاَ يَنْزِعُ شَعَرًا ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ muhrim holatlarida qon oldirdilar (hijoma qildirdilar). (Roviy) aytdi: Bu bobda Anas, Abdulloh ibn Buhayna va Jobirdan ham (hadis rivoyat qilingan). Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi hasan sahih hadisdir. Ilm ahlidan bir qavm muhrimning qon oldirishiga ruxsat berib: Soch (yoki tuk) qirmasin, deganlar. Molik: Muhrim faqat zaruratdan boshqa holatda qon oldirmaydi, dedi. Sufyon as-Savriy va Shofeiy: Muhrim qon oldirsa, soch (yoki tuk) yulib olmasa, bunda hech qanaqa zarar yoʻq, dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ муҳрим ҳолатларида қон олдирдилар (ҳижома қилдирдилар). (Ровий) айтди: Бу бобда Анас, Абдуллоҳ ибн Буҳайна ва Жобирдан ҳам (ҳадис ривоят қилинган). Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳлидан бир қавм муҳримнинг қон олдиришига рухсат бериб: Соч (ёки тук) қирмасин, деганлар. Молик: Муҳрим фақат заруратдан бошқа ҳолатда қон олдирмайди, деди. Суфён ас-Саврий ва Шофеий: Муҳрим қон олдирса, соч (ёки тук) юлиб олмаса, бунда ҳеч қанақа зарар йўқ, дедилар.

حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ مَسْعَدَةَ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ حَبِيبٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ حَسَّانَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم تَزَوَّجَ مَيْمُونَةَ وَهُوَ مُحْرِمٌ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَأَهْلُ الْكُوفَةِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ Maymunaga muhrim holatlarida uylandilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Oishadan ham (hadis rivoyat qilingan). Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi hasan sahih hadisdir. Baʼzi ilm ahli huzurida amal shunga muvofiqdir. Sufyon as-Savriy va Kufa ahli ham shuni aytadilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ Маймунага муҳрим ҳолатларида уйландилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Оишадан ҳам (ҳадис ривоят қилинган). Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Баъзи илм аҳли ҳузурида амал шунга мувофиқдир. Суфён ас-Саврий ва Куфа аҳли ҳам шуни айтадилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ، أَخْبَرَهُ أَنَّ الصَّعْبَ بْنَ جَثَّامَةَ أَخْبَرَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَرَّ بِهِ بِالأَبْوَاءِ أَوْ بِوَدَّانَ فَأَهْدَى لَهُ حِمَارًا وَحْشِيًّا فَرَدَّهُ عَلَيْهِ فَلَمَّا رَأَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَا فِي وَجْهِهِ مِنَ الْكَرَاهِيَةِ قَالَ ‏"‏ إِنَّهُ لَيْسَ بِنَا رَدٌّ عَلَيْكَ وَلَكِنَّا حُرُمٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ ذَهَبَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ إِلَى هَذَا الْحَدِيثِ وَكَرِهُوا أَكْلَ الصَّيْدِ لِلْمُحْرِمِ ‏.‏ وَقَالَ الشَّافِعِيُّ إِنَّمَا وَجْهُ هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَنَا إِنَّمَا رَدَّهُ عَلَيْهِ لَمَّا ظَنَّ أَنَّهُ صِيدَ مِنْ أَجْلِهِ وَتَرَكَهُ عَلَى التَّنَزُّهِ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى بَعْضُ أَصْحَابِ الزُّهْرِيِّ عَنِ الزُّهْرِيِّ هَذَا الْحَدِيثَ وَقَالَ أَهْدَى لَهُ لَحْمَ حِمَارِ وَحْشٍ ‏.‏ وَهُوَ غَيْرُ مَحْفُوظٍ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَزَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinishicha, Saʼb ibn Jassoma unga shuni xabar berdiki: Rasululloh ﷺ uning oldidan al-Abvo yoki Vaddon (degan joy)da oʻtib qolganlarida, u zotga yovvoyi eshak hadya qildi. U zot uni unga qaytarib berdilar. Rasululloh ﷺ uning yuzida (xafalik) noxushlikni koʻrgach: «Biz buni senga qaytarayotganimiz yoʻq, lekin biz muhrimmiz (ehromdamiz)», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir. Paygʻambar ﷺning sahobalaridan va boshqalardan ilm ahlidan bir qavm shu hadisga koʻra (amal qilib), muhrimning ov yeyishini makruh sanaganlar. Shofeiy aytdi: Bizning nazarimizda bu hadisning vajhi shuki, u zot uni faqat oʻzlari uchun ovlangan deb gumon qilganlari uchun qaytardilar va (gunohdan) saqlanish yuzasidan undan voz kechdilar. Zuhriyning baʼzi shogirdlari bu hadisni Zuhriydan rivoyat qilib: Unga yovvoyi eshakning goʻshti hadya qilindi, deganlar — lekin bu (rivoyat) mahfuz emas. (Roviy) aytdi: Bu bobda Ali va Zayd ibn Arqamdan ham (hadis rivoyat qilingan).Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинишича, Саъб ибн Жассома унга шуни хабар бердики: Расулуллоҳ ﷺ унинг олдидан ал-Абво ёки Ваддон (деган жой)да ўтиб қолганларида, у зотга ёввойи эшак ҳадя қилди. У зот уни унга қайтариб бердилар. Расулуллоҳ ﷺ унинг юзида (хафалик) нохушликни кўргач: «Биз буни сенга қайтараётганимиз йўқ, лекин биз муҳриммиз (эҳромдамиз)», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Пайғамбар ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан илм аҳлидан бир қавм шу ҳадисга кўра (амал қилиб), муҳримнинг ов ейишини макруҳ санаганлар. Шофеий айтди: Бизнинг назаримизда бу ҳадиснинг важҳи шуки, у зот уни фақат ўзлари учун овланган деб гумон қилганлари учун қайтардилар ва (гуноҳдан) сақланиш юзасидан ундан воз кечдилар. Зуҳрийнинг баъзи шогирдлари бу ҳадисни Зуҳрийдан ривоят қилиб: Унга ёввойи эшакнинг гўшти ҳадя қилинди, деганлар — лекин бу (ривоят) маҳфуз эмас. (Ровий) айтди: Бу бобда Али ва Зайд ибн Арқамдан ҳам (ҳадис ривоят қилинган).

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ إِنَّمَا سَعَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالْبَيْتِ وَبَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ لِيُرِيَ الْمُشْرِكِينَ قُوَّتَهُ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَابْنِ عُمَرَ وَجَابِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ الَّذِي يَسْتَحِبُّهُ أَهْلُ الْعِلْمِ أَنْ يَسْعَى بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ ‏.‏ فَإِنْ لَمْ يَسْعَ وَمَشَى بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ رَأَوْهُ جَائِزًا ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ Bayt atrofida va Safo bilan Marva oʻrtasida saʼy qilganlari faqat mushriklarga oʻz kuch-quvvatlarini koʻrsatish uchun edi». (Roviy) aytdi: Bu bobda Oisha, Ibn Umar va Jobirdan ham (hadis) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi hasan sahih hadisdir. Ilm ahli kishi Safo bilan Marva oʻrtasida saʼy (yugurib oʻtish) qilishini mustahab koʻradilar. Agar saʼy qilmasdan Safo bilan Marva oʻrtasida (oddiy) yursa, uni joiz deb koʻrganlar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ Байт атрофида ва Сафо билан Марва ўртасида саъй қилганлари фақат мушрикларга ўз куч-қувватларини кўрсатиш учун эди». (Ровий) айтди: Бу бобда Оиша, Ибн Умар ва Жобирдан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли киши Сафо билан Марва ўртасида саъй (югуриб ўтиш) қилишини мустаҳаб кўрадилар. Агар саъй қилмасдан Сафо билан Марва ўртасида (оддий) юрса, уни жоиз деб кўрганлар.

حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ هِلاَلٍ الصَّوَّافُ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ بْنُ سَعِيدٍ، وَعَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ، عَنْ خَالِدٍ الْحَذَّاءِ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ طَافَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَلَى رَاحِلَتِهِ فَإِذَا انْتَهَى إِلَى الرُّكْنِ أَشَارَ إِلَيْهِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَأَبِي الطُّفَيْلِ وَأُمِّ سَلَمَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ كَرِهَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ يَطُوفَ الرَّجُلُ بِالْبَيْتِ وَبَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ رَاكِبًا إِلاَّ مِنْ عُذْرٍ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: «Nabiy ﷺ ulovlari ustida tavof qildilar, Rukn(Hajarul-asvad)ga yetganlarida unga (qoʻllari bilan) ishora qildilar.» Bu bobda Jobir, Abut-Tufayl va Ummu Salamadan ham (hadis) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi hasan sahihdir. Ilm ahlidan baʼzilari uzr boʻlmasa, kishining Baytni va Safo bilan Marva orasini ulov ustida (minib) tavof qilishini makruh sanaganlar. Bu Shofiʼiyning soʻzidir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У айтди: «Набий ﷺ уловлари устида тавоф қилдилар, Рукн(Ҳажарул-асвад)га етганларида унга (қўллари билан) ишора қилдилар.» Бу бобда Жобир, Абут-Туфайл ва Умму Саламадан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳлидан баъзилари узр бўлмаса, кишининг Байтни ва Сафо билан Марва орасини улов устида (миниб) тавоф қилишини макруҳ санаганлар. Бу Шофиъийнинг сўзидир.

يَحْيَى بْنُ يَمَانٍ، عَنْ شَرِيكٍ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ طَافَ بِالْبَيْتِ خَمْسِينَ مَرَّةً خَرَجَ مِنْ ذُنُوبِهِ كَيَوْمِ وَلَدَتْهُ أُمُّهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ وَابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ سَأَلْتُ مُحَمَّدًا عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ فَقَالَ إِنَّمَا يُرْوَى هَذَا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَوْلُهُ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim Baytni ellik marta tavof qilsa, gunohlaridan onasi tuqqan kunidagidek (pok) boʻlib chiqadi», dedilar. Bu bobda Anas va Ibn Umardan ham (hadis) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi gʻaribdir. Men Muhammaddan bu hadis haqida soʻradim, u: ‹Bu faqat Ibn Abbosdan oʻzining soʻzi sifatida rivoyat qilinadi›, dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким Байтни эллик марта тавоф қилса, гуноҳларидан онаси туққан кунидагидек (пок) бўлиб чиқади», дедилар. Бу бобда Анас ва Ибн Умардан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ғарибдир. Мен Муҳаммаддан бу ҳадис ҳақида сўрадим, у: ‹Бу фақат Ибн Аббосдан ўзининг сўзи сифатида ривоят қилинади›, деди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ نَزَلَ الْحَجَرُ الأَسْوَدُ مِنَ الْجَنَّةِ وَهُوَ أَشَدُّ بَيَاضًا مِنَ اللَّبَنِ فَسَوَّدَتْهُ خَطَايَا بَنِي آدَمَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Hajarul-asvad Jannatdan tushgan boʻlib, u suvdan ham oqroq edi, soʻng uni Odam bolalarining gunohlari qoraytirdi», dedilar. Bu bobda Abdulloh ibn Amr va Abu Hurayradan ham (hadis) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi hasan sahihdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳажарул-асвад Жаннатдан тушган бўлиб, у сувдан ҳам оқроқ эди, сўнг уни Одам болаларининг гуноҳлари қорайтирди», дедилар. Бу бобда Абдуллоҳ ибн Амр ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ بَعَثَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي ثَقَلٍ مِنْ جَمْعٍ بِلَيْلٍ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَأُمِّ حَبِيبَةَ وَأَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ وَالْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسٍ.

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ meni kechasi yuk-yaragʻ bilan Jamʼ (Muzdalifa)dan (Minoga) joʻnatdilar», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ мени кечаси юк-ярағ билан Жамъ (Муздалифа)дан (Минога) жўнатдилар», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنِ الْمَسْعُودِيِّ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ مِقْسَمٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَدَّمَ ضَعَفَةَ أَهْلِهِ وَقَالَ ‏"‏ لاَ تَرْمُوا الْجَمْرَةَ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ لَمْ يَرَوْا بَأْسًا أَنْ يَتَقَدَّمَ الضَّعَفَةُ مِنَ الْمُزْدَلِفَةِ بِلَيْلٍ يَصِيرُونَ إِلَى مِنًى ‏.‏ وَقَالَ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ بِحَدِيثِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُمْ لاَ يَرْمُونَ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ ‏.‏ وَرَخَّصَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي أَنْ يَرْمُوا بِلَيْلٍ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى حَدِيثِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُمْ لاَ يَرْمُونَ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ وَالشَّافِعِيِّ ‏.‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ بَعَثَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي ثَقَلٍ حَدِيثٌ صَحِيحٌ رُوِيَ عَنْهُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ ‏.‏ وَرَوَى شُعْبَةُ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ مُشَاشٍ عَنْ عَطَاءٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَدَّمَ ضَعَفَةَ أَهْلِهِ مِنْ جَمْعٍ بِلَيْلٍ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ خَطَأٌ أَخْطَأَ فِيهِ مُشَاشٌ وَزَادَ فِيهِ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ وَرَوَى ابْنُ جُرَيْجٍ وَغَيْرُهُ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ عَطَاءٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ وَلَمْ يَذْكُرُوا فِيهِ عَنِ الْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ وَمُشَاشٌ بَصْرِيٌّ رَوَى عَنْهُ شُعْبَةُ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ aʼlining zaif kishilarini oldinroq joʻnatdilar va: «Quyosh chiqmaguncha Jamraga tosh otmanglar», dedilar. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi hasan sahihdir. Ilm ahli shu hadisga amal qiladilar — zaiflar kechasi Muzdalifadan oldinroq joʻnab Minoga borishida zarar koʻrmaganlar. Koʻpchilik ilm ahli Nabiy ﷺning hadisiga koʻra ular quyosh chiqmaguncha tosh otmasligini aytdilar. Baʼzi ilm ahli kechasi tosh otishga ruxsat berdilar. Amal esa Nabiy ﷺning hadisiga koʻra ular (quyosh chiqmaguncha) tosh otmasliklaridir. Bu Savriy va Shofiʼiyning soʻzidir. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning «Rasululloh ﷺ meni yuk-yaragʻ bilan joʻnatdilar» degan hadisi sahihdir, undan bir necha yoʻl bilan rivoyat qilingan. Shuʼba bu hadisni Mushoshdan, u Atodan, u Ibn Abbosdan, u Fazl ibn Abbosdan rivoyat qilib, Nabiy ﷺ aʼlining zaiflarini kechasi Jamʼdan oldinroq joʻnatganlarini aytdi. Bu xato hadisdir — unda Mushosh xato qilib, «Fazl ibn Abbosdan» (degan ziyodani) qoʻshib yuborgan. Ibn Jurayj va boshqalar bu hadisni Atodan, u Ibn Abbosdan rivoyat qilib, unda «Fazl ibn Abbosdan» (degan)ni zikr qilmaganlar. Mushosh basralik boʻlib, undan Shuʼba rivoyat qilgan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ аълининг заиф кишиларини олдинроқ жўнатдилар ва: «Қуёш чиқмагунча Жамрага тош отманглар», дедилар. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли шу ҳадисга амал қиладилар — заифлар кечаси Муздалифадан олдинроқ жўнаб Минога боришида зарар кўрмаганлар. Кўпчилик илм аҳли Набий ﷺнинг ҳадисига кўра улар қуёш чиқмагунча тош отмаслигини айтдилар. Баъзи илм аҳли кечаси тош отишга рухсат бердилар. Амал эса Набий ﷺнинг ҳадисига кўра улар (қуёш чиқмагунча) тош отмасликларидир. Бу Саврий ва Шофиъийнинг сўзидир. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг «Расулуллоҳ ﷺ мени юк-ярағ билан жўнатдилар» деган ҳадиси саҳиҳдир, ундан бир неча йўл билан ривоят қилинган. Шуъба бу ҳадисни Мушошдан, у Атодан, у Ибн Аббосдан, у Фазл ибн Аббосдан ривоят қилиб, Набий ﷺ аълининг заифларини кечаси Жамъдан олдинроқ жўнатганларини айтди. Бу хато ҳадисдир — унда Мушош хато қилиб, «Фазл ибн Аббосдан» (деган зиёдани) қўшиб юборган. Ибн Журайж ва бошқалар бу ҳадисни Атодан, у Ибн Аббосдан ривоят қилиб, унда «Фазл ибн Аббосдан» (деган)ни зикр қилмаганлар. Мушош басралик бўлиб, ундан Шуъба ривоят қилган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو خَالِدٍ الأَحْمَرُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ مِقْسَمٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَفَاضَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَإِنَّمَا كَانَ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ يَنْتَظِرُونَ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ ثُمَّ يُفِيضُونَ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ quyosh chiqmasdan oldin (Muzdalifadan) qaytib joʻnadilar. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi hasan sahihdir. Johiliyat ahli quyosh chiqquncha kutib turib, soʻng joʻnar edilar (xolos).Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ қуёш чиқмасдан олдин (Муздалифадан) қайтиб жўнадилар. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Жоҳилият аҳли қуёш чиққунча кутиб туриб, сўнг жўнар эдилар (холос).

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا زِيَادُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ الْحَجَّاجِ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ مِقْسَمٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَرْمِي الْجِمَارَ إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ quyosh ogʻgan paytda Jamralarga tosh otar edilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hasan hadisdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ қуёш оғган пайтда Жамраларга тош отар эдилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳасан ҳадисдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ زَكَرِيَّا بْنِ أَبِي زَائِدَةَ، أَخْبَرَنَا الْحَجَّاجُ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ مِقْسَمٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم رَمَى الْجَمْرَةَ يَوْمَ النَّحْرِ رَاكِبًا ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَقُدَامَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَأُمِّ سُلَيْمَانَ بْنِ عَمْرِو بْنِ الأَحْوَصِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَاخْتَارَ بَعْضُهُمْ أَنْ يَمْشِيَ إِلَى الْجِمَارِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ كَانَ يَمْشِي إِلَى الْجِمَارِ ‏.‏ وَوَجْهُ هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَنَا أَنَّهُ رَكِبَ فِي بَعْضِ الأَيَّامِ لِيُقْتَدَى بِهِ فِي فِعْلِهِ وَكِلاَ الْحَدِيثَيْنِ مُسْتَعْمَلٌ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ Nahr kunida Jamraga ulov ustida (minib turib) tosh otdilar. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi hasan hadisdir. Baʼzi ilm ahli shunga amal qiladilar, baʼzilari esa Jamralarga piyoda borishni ixtiyor qildilar. Ibn Umardan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilib, u zot Jamralarga piyoda borar edilar, deb rivoyat qilingan. Bizning nazdimizda bu hadisning maʼnosi shuki, u zot baʼzi kunlarda oʻzlariga (xalq) ergashishi uchun ulovga mindilar. Har ikki hadis ham ilm ahli nazdida amalga olinadi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ Наҳр кунида Жамрага улов устида (миниб туриб) тош отдилар. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Баъзи илм аҳли шунга амал қиладилар, баъзилари эса Жамраларга пиёда боришни ихтиёр қилдилар. Ибн Умардан, у Набий ﷺдан ривоят қилиб, у зот Жамраларга пиёда борар эдилар, деб ривоят қилинган. Бизнинг наздимизда бу ҳадиснинг маъноси шуки, у зот баъзи кунларда ўзларига (халқ) эргашиши учун уловга миндилар. Ҳар икки ҳадис ҳам илм аҳли наздида амалга олинади.

حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، عَنْ حُسَيْنِ بْنِ وَاقِدٍ، عَنْ عِلْبَاءَ بْنِ أَحْمَرَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ كُنَّا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي سَفَرٍ ‏.‏ فَحَضَرَ الأَضْحَى فَاشْتَرَكْنَا فِي الْبَقَرَةِ سَبْعَةً وَفِي الْجَزُورِ عَشَرَةً ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَهُوَ حَدِيثُ حُسَيْنِ بْنِ وَاقِدٍ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Biz Nabiy ﷺ bilan birga safarda edik. Shunda Azha (qurbonlik bayrami) yetib keldi va biz bir sigirga yetti kishi, bir tuyaga oʻn kishi sherik boʻldik», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hasan gʻarib hadisdir, u Husayn ibn Voqidning hadisidir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Биз Набий ﷺ билан бирга сафарда эдик. Шунда Азҳа (қурбонлик байрами) етиб келди ва биз бир сигирга етти киши, бир туяга ўн киши шерик бўлдик», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳасан ғариб ҳадисдир, у Ҳусайн ибн Воқиднинг ҳадисидир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ هِشَامٍ الدَّسْتَوَائِيِّ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَبِي حَسَّانَ الأَعْرَجِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَلَّدَ نَعْلَيْنِ وَأَشْعَرَ الْهَدْىَ فِي الشِّقِّ الأَيْمَنِ بِذِي الْحُلَيْفَةِ وَأَمَاطَ عَنْهُ الدَّمَ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ الْمِسْوَرِ بْنِ مَخْرَمَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو حَسَّانَ الأَعْرَجُ اسْمُهُ مُسْلِمٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ يَرَوْنَ الإِشْعَارَ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى سَمِعْتُ يُوسُفَ بْنَ عِيسَى يَقُولُ سَمِعْتُ وَكِيعًا يَقُولُ حِينَ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ قَالَ لاَ تَنْظُرُوا إِلَى قَوْلِ أَهْلِ الرَّأْىِ فِي هَذَا فَإِنَّ الإِشْعَارَ سُنَّةٌ وَقَوْلَهُمْ بِدْعَةٌ ‏.‏ قَالَ وَسَمِعْتُ أَبَا السَّائِبِ يَقُولُ كُنَّا عِنْدَ وَكِيعٍ فَقَالَ لِرَجُلٍ عِنْدَهُ مِمَّنْ يَنْظُرُ فِي الرَّأْىِ أَشْعَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَيَقُولُ أَبُو حَنِيفَةَ هُوَ مُثْلَةٌ ‏.‏ قَالَ الرَّجُلُ فَإِنَّهُ قَدْ رُوِيَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ أَنَّهُ قَالَ الإِشْعَارُ مُثْلَةٌ ‏.‏ قَالَ فَرَأَيْتُ وَكِيعًا غَضِبَ غَضَبًا شَدِيدًا وَقَالَ أَقُولُ لَكَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَتَقُولُ قَالَ إِبْرَاهِيمُ مَا أَحَقَّكَ بِأَنْ تُحْبَسَ ثُمَّ لاَ تَخْرُجَ حَتَّى تَنْزِعَ عَنْ قَوْلِكَ هَذَا ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Nabiy ﷺ ikkita choriqni (qurbonlik tuyaning boʻyniga) osdilar va Zul-Hulayfada hadiyni (qurbonlik tuyani) oʻng tomonidan ishʼor qildilar (qonatib belgi qoʻydilar), soʻng undan qonni artib tashladilar.» Abu Iso aytdi: Bu bobda Misvar ibn Maxrama (roziyallohu anhu)dan ham (hadis) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi hasan sahih hadisdir. Abu Hasson al-Aʼrajning ismi Muslimdir. Bu boʻyicha Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan boʻlgan ilm ahlining ameli boʻlib, ular ishʼorni (joiz deb) koʻradilar. Bu Savriy, Shofeʼiy, Ahmad va Ishoqning ham soʻzidir. Abu Iso aytdi: Yusuf ibn Isoning shunday deganini eshitdim: Vakeʼning bu hadisni rivoyat qilganida shunday deganini eshitdim: «Bu masalada raʼy ahlining soʻziga qaramanglar, chunki ishʼor — sunnatdir, ularning soʻzi esa bidʼatdir.» Abu Sribning shunday deganini eshitdim: Biz Vakeʼning huzurida edik, u oldida raʼyga qaraydiganlardan boʻlgan bir kishiga: «Rasululloh ﷺ ishʼor qildilar, Abu Hanifa esa bu maslama (azob berish)dir, deyaptimi?» dedi. Haligi kishi: «Ibrohim an-Naxaiydan ishʼor maslamadir degani rivoyat qilinibdi-ku», dedi. (Rovi) aytdi: Men Vakeʼning qattiq gʻazablanganini koʻrdim va u: «Men senga Rasululloh ﷺ aytdilar deyapman, sen esa Ibrohim aytdi deyapsanmi? Sen bu soʻzingdan qaytmaguningcha qamalishga loyiqsan!» dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Набий ﷺ иккита чориқни (қурбонлик туянинг бўйнига) осдилар ва Зул-Ҳулайфада ҳадийни (қурбонлик туяни) ўнг томонидан ишъор қилдилар (қонатиб белги қўйдилар), сўнг ундан қонни артиб ташладилар.» Абу Исо айтди: Бу бобда Мисвар ибн Махрама (розияллоҳу анҳу)дан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Абу Ҳассон ал-Аъражнинг исми Муслимдир. Бу бўйича Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган илм аҳлининг амели бўлиб, улар ишъорни (жоиз деб) кўрадилар. Бу Саврий, Шофеъий, Аҳмад ва Ишоқнинг ҳам сўзидир. Абу Исо айтди: Юсуф ибн Исонинг шундай деганини эшитдим: Вакеънинг бу ҳадисни ривоят қилганида шундай деганини эшитдим: «Бу масалада раъй аҳлининг сўзига қараманглар, чунки ишъор — суннатдир, уларнинг сўзи эса бидъатдир.» Абу Срибнинг шундай деганини эшитдим: Биз Вакеънинг ҳузурида эдик, у олдида раъйга қарайдиганлардан бўлган бир кишига: «Расулуллоҳ ﷺ ишъор қилдилар, Абу Ҳанифа эса бу маслама (азоб бериш)дир, деяптими?» деди. Ҳалиги киши: «Иброҳим ан-Нахаийдан ишъор масламадир дегани ривоят қилинибди-ку», деди. (Рови) айтди: Мен Вакеънинг қаттиқ ғазабланганини кўрдим ва у: «Мен сенга Расулуллоҳ ﷺ айтдилар деяпман, сен эса Иброҳим айтди деяпсанми? Сен бу сўзингдан қайтмагунингча қамалишга лойиқсан!» деди.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ عَطَاءٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، يَرْفَعُ الْحَدِيثَ أَنَّهُ كَانَ يُمْسِكُ عَنِ التَّلْبِيَةِ، فِي الْعُمْرَةِ إِذَا اسْتَلَمَ الْحَجَرَ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالُوا لاَ يَقْطَعُ الْمُعْتَمِرُ التَّلْبِيَةَ حَتَّى يَسْتَلِمَ الْحَجَرَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ إِذَا انْتَهَى إِلَى بُيُوتِ مَكَّةَ قَطَعَ التَّلْبِيَةَ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى حَدِيثِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi, u hadisni Nabiy ﷺga marfuʼ qilib (koʻtarib) keltiradiki: U zot umrada Hajar(ul-asvad)ni istilom qilganlarida (qoʻl tekkizganlarida) talbiyadan toʻxtar edilar. (Rovi) aytdi: Bu bobda Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan ham (hadis) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi sahih hadisdir. Aksar ilm ahlining ameli shunga boʻlib, ular: «Umra qiluvchi to Hajar(ul-asvad)ni istilom qilmaguncha talbiyani toʻxtatmaydi», dedilar. Baʼzilari esa: «Makka uylariga yetib borganda talbiyani toʻxtatadi», dedi. Amal esa Nabiy ﷺning hadisi boʻyichadir, Sufyon, Shofeʼiy, Ahmad va Ishoq ham shuni aytadilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади, у ҳадисни Набий ﷺга марфуъ қилиб (кўтариб) келтирадики: У зот умрада Ҳажар(ул-асвад)ни истилом қилганларида (қўл теккизганларида) талбиядан тўхтар эдилар. (Рови) айтди: Бу бобда Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси саҳиҳ ҳадисдир. Аксар илм аҳлининг амели шунга бўлиб, улар: «Умра қилувчи то Ҳажар(ул-асвад)ни истилом қилмагунча талбияни тўхтатмайди», дедилар. Баъзилари эса: «Макка уйларига етиб борганда талбияни тўхтатади», деди. Амал эса Набий ﷺнинг ҳадиси бўйичадир, Суфён, Шофеъий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ لَيْسَ التَّحْصِيبُ بِشَيْءٍ إِنَّمَا هُوَ مَنْزِلٌ نَزَلَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى التَّحْصِيبُ نُزُولُ الأَبْطَحِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U: «Tahsiyb hech narsa emas, u faqat Rasululloh ﷺ tushgan bir manzildir, xolos», dedi. Abu Iso aytdi: Tahsiyb — Abtahda tushishdir. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У: «Таҳсийб ҳеч нарса эмас, у фақат Расулуллоҳ ﷺ тушган бир манзилдир, холос», деди. Абу Исо айтди: Таҳсийб — Абтаҳда тушишдир. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ، حَدَّثَنَا زِيَادُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي زِيَادٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ دَخَلَتِ الْعُمْرَةُ فِي الْحَجِّ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ سُرَاقَةَ بْنِ مَالِكِ بْنِ جُعْشُمٍ وَجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَمَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ أَنْ لاَ بَأْسَ بِالْعُمْرَةِ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ ‏.‏ وَهَكَذَا قَالَ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَمَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ أَنَّ أَهْلَ الْجَاهِلِيَّةِ كَانُوا لاَ يَعْتَمِرُونَ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ فَلَمَّا جَاءَ الإِسْلاَمُ رَخَّصَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي ذَلِكَ فَقَالَ ‏"‏ دَخَلَتِ الْعُمْرَةُ فِي الْحَجِّ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏.‏ يَعْنِي لاَ بَأْسَ بِالْعُمْرَةِ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ ‏.‏ وَأَشْهُرُ الْحَجِّ شَوَّالٌ وَذُو الْقَعْدَةِ وَعَشْرٌ مِنْ ذِي الْحِجَّةِ لاَ يَنْبَغِي لِلرَّجُلِ أَنْ يُهِلَّ بِالْحَجِّ إِلاَّ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ ‏.‏ وَأَشْهُرُ الْحُرُمِ رَجَبٌ وَذُو الْقَعْدَةِ وَذُو الْحِجَّةِ وَالْمُحَرَّمُ ‏.‏ هَكَذَا قَالَ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan, Nabiy ﷺdan rivoyat qilinadi: U zot: «Umra qiyomat kunigacha hajjning ichiga kirdi», dedilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Suroqa ibn Molik ibn Juʼshum va Jobir ibn Abdullohdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi hasan hadisdir. Bu hadisning maʼnosi — haj oylarida umra qilishda hech qanday zarar yoʻqligidir. Shofiʼiy, Ahmad va Ishoq ham shunday deyishgan. Bu hadisning maʼnosi shuki, johiliyat ahli haj oylarida umra qilishmas edi. Islom kelganida Nabiy ﷺ bunga ruxsat berib: «Umra qiyomat kunigacha hajjning ichiga kirdi», dedilar. Yaʼni haj oylarida umra qilishda zarar yoʻqdir. Haj oylari — Shavvol, Zulqaʼda va Zulhijjadan oʻn (kun)dir; kishi hajga faqat haj oylarida ehrom bogʻlashi (kerak). Hurmatli oylar esa — Rajab, Zulqaʼda, Zulhijja va Muharramdir. Nabiy ﷺ sahobalaridan va boshqalaridan boʻlgan ilm ahllaridan bir nechtasi shunday deyishgan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан, Набий ﷺдан ривоят қилинади: У зот: «Умра қиёмат кунигача ҳажжнинг ичига кирди», дедилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Суроқа ибн Молик ибн Жуъшум ва Жобир ибн Абдуллоҳдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Бу ҳадиснинг маъноси — ҳаж ойларида умра қилишда ҳеч қандай зарар йўқлигидир. Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шундай дейишган. Бу ҳадиснинг маъноси шуки, жоҳилият аҳли ҳаж ойларида умра қилишмас эди. Ислом келганида Набий ﷺ бунга рухсат бериб: «Умра қиёмат кунигача ҳажжнинг ичига кирди», дедилар. Яъни ҳаж ойларида умра қилишда зарар йўқдир. Ҳаж ойлари — Шаввол, Зулқаъда ва Зулҳижжадан ўн (кун)дир; киши ҳажга фақат ҳаж ойларида эҳром боғлаши (керак). Ҳурматли ойлар эса — Ражаб, Зулқаъда, Зулҳижжа ва Муҳаррамдир. Набий ﷺ саҳобаларидан ва бошқаларидан бўлган илм аҳлларидан бир нечтаси шундай дейишган.

حَدَّثَنَا زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا عَبَّادُ بْنُ عَوَّامٍ، عَنْ هِلاَلِ بْنِ خَبَّابٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ ضُبَاعَةَ بِنْتَ الزُّبَيْرِ، أَتَتِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي أُرِيدُ الْحَجَّ أَفَأَشْتَرِطُ قَالَ ‏"‏ نَعَمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ كَيْفَ أَقُولُ قَالَ ‏"‏ قُولِي لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ لَبَّيْكَ مَحِلِّي مِنَ الأَرْضِ حَيْثُ تَحْبِسُنِي ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَأَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ وَعَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ يَرَوْنَ الاِشْتِرَاطَ فِي الْحَجِّ وَيَقُولُونَ إِنِ اشْتَرَطَ فَعَرَضَ لَهُ مَرَضٌ أَوْ عُذْرٌ فَلَهُ أَنْ يَحِلَّ وَيَخْرُجَ مِنْ إِحْرَامِهِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَلَمْ يَرَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ الاِشْتِرَاطَ فِي الْحَجِّ وَقَالُوا إِنِ اشْتَرَطَ فَلَيْسَ لَهُ أَنْ يَخْرُجَ مِنْ إِحْرَامِهِ ‏.‏ وَيَرَوْنَهُ كَمَنْ لَمْ يَشْتَرِطْ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Zubobaʼa binti az-Zubayr Nabiy ﷺning huzurlariga kelib: «Ey Rasululloh, men haj qilmoqchiman, shart qoʻyaymi?» — dedi. U zot: «Ha», — dedilar. U: «Qanday deyman?» — dedi. U zot: «Sen: ‹Labbayka, Allohumma labbayk, labbayk, yer yuzida meni qayerda toʻxtatib qoʻysang, oʻsha yer mening (ehromdan) chiqadigan joyimdir›, — degin», — dedilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Jobir, Asmo binti Abu Bakr va Oishadan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi hasan sahihdir. Baʼzi ilm ahli shunga amal qiladi: ular hajda shart qoʻyishni (joiz) deb biladilar va: «Agar shart qoʻygan boʻlsa-yu, unga kasallik yoki uzr yetsa, u (ehromdan) chiqib, ehromidan ozod boʻlishi mumkin», — deydilar. Bu Shofiʼiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Baʼzi ilm ahli esa hajda shart qoʻyishni (joiz) deb bilmaganlar va: «Agar shart qoʻygan boʻlsa ham, ehromidan chiqishi mumkin emas», — deganlar. Ular uni shart qoʻymagan kishi kabi deb biladilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Зубобаъа бинти аз-Зубайр Набий ﷺнинг ҳузурларига келиб: «Эй Расулуллоҳ, мен ҳаж қилмоқчиман, шарт қўяйми?» — деди. У зот: «Ҳа», — дедилар. У: «Қандай дейман?» — деди. У зот: «Сен: ‹Лаббайка, Аллоҳумма лаббайк, лаббайк, ер юзида мени қаерда тўхтатиб қўйсанг, ўша ер менинг (эҳромдан) чиқадиган жойимдир›, — дегин», — дедилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Жобир, Асмо бинти Абу Бакр ва Оишадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Баъзи илм аҳли шунга амал қилади: улар ҳажда шарт қўйишни (жоиз) деб биладилар ва: «Агар шарт қўйган бўлса-ю, унга касаллик ёки узр етса, у (эҳромдан) чиқиб, эҳромидан озод бўлиши мумкин», — дейдилар. Бу Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзи илм аҳли эса ҳажда шарт қўйишни (жоиз) деб билмаганлар ва: «Агар шарт қўйган бўлса ҳам, эҳромидан чиқиши мумкин эмас», — деганлар. Улар уни шарт қўймаган киши каби деб биладилар.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ كُنَّا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي سَفَرٍ فَرَأَى رَجُلاً قَدْ سَقَطَ عَنْ بَعِيرِهِ فَوُقِصَ فَمَاتَ وَهُوَ مُحْرِمٌ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اغْسِلُوهُ بِمَاءٍ وَسِدْرٍ وَكَفِّنُوهُ فِي ثَوْبَيْهِ وَلاَ تُخَمِّرُوا رَأْسَهُ فَإِنَّهُ يُبْعَثُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يُهِلُّ أَوْ يُلَبِّي ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِذَا مَاتَ الْمُحْرِمُ انْقَطَعَ إِحْرَامُهُ وَيُصْنَعُ بِهِ كَمَا يُصْنَعُ بِغَيْرِ الْمُحْرِمِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Biz bir safarda Nabiy ﷺ bilan birga edik. U zot bir kishini koʻrdilarki, u tuyasidan yiqilib, boʻyni sinib vafot etgan, holbuki u ehromda edi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Uni suv va sidr (bargi) bilan yuvinglar, ikkita kiyimiga kafanlanglar va boshini berkitmanglar, chunki u qiyomat kuni talbiya aytib (yoki ihlol aytib) tiriltiriladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Baʼzi ilm ahlining amali shunga binoandir; bu Sufyon Savriy, Shofeiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Baʼzi ilm ahli esa: «Muhrim vafot etsa, ehromi uziladi va unga muhrim boʻlmagan kishiga qilingani kabi muomala qilinadi», deyishgan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Биз бир сафарда Набий ﷺ билан бирга эдик. У зот бир кишини кўрдиларки, у туясидан йиқилиб, бўйни синиб вафот этган, ҳолбуки у эҳромда эди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Уни сув ва сидр (барги) билан ювинглар, иккита кийимига кафанланглар ва бошини беркитманглар, чунки у қиёмат куни талбия айтиб (ёки иҳлол айтиб) тирилтирилади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Баъзи илм аҳлининг амали шунга биноандир; бу Суфён Саврий, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзи илм аҳли эса: «Муҳрим вафот этса, эҳроми узилади ва унга муҳрим бўлмаган кишига қилингани каби муомала қилинади», дейишган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الطَّوَافُ حَوْلَ الْبَيْتِ مِثْلُ الصَّلاَةِ إِلاَّ أَنَّكُمْ تَتَكَلَّمُونَ فِيهِ فَمَنْ تَكَلَّمَ فِيهِ فَلاَ يَتَكَلَّمَنَّ إِلاَّ بِخَيْرٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رُوِي هَذَا الْحَدِيثُ عَنِ ابْنِ طَاوُسٍ وَغَيْرِهِ عَنْ طَاوُسٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مَوْقُوفًا ‏.‏ وَلاَ نَعْرِفُهُ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ يَسْتَحِبُّونَ أَنْ لاَ يَتَكَلَّمَ الرَّجُلُ فِي الطَّوَافِ إِلاَّ لَحَاجَةٍ أَوْ بِذِكْرِ اللَّهِ تَعَالَى أَوْ مِنَ الْعِلْمِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Bayt atrofida tavof qilish namoz kabidir, faqat siz unda gapirasiz. Bas, kim unda gapirsa, faqat yaxshilik bilangina gapirsin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis Ibn Tovusdan va boshqalardan, ular Tovusdan, u Ibn Abbosdan mavquf holda ham rivoyat qilingan. Biz uni faqat Atoʼ ibn as-Soibning hadisi orqaligina marfuʼ holda bilamiz. Koʻpchilik ilm ahlining amali shunga binoandir: ular kishi tavofda hojat uchun yo Alloh taoloni zikr qilish uchun yo ilmga oid narsadan boshqa gapirmasligini mustahab koʻradilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Байт атрофида тавоф қилиш намоз кабидир, фақат сиз унда гапирасиз. Бас, ким унда гапирса, фақат яхшилик билангина гапирсин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис Ибн Товусдан ва бошқалардан, улар Товусдан, у Ибн Аббосдан мавқуф ҳолда ҳам ривоят қилинган. Биз уни фақат Атў ибн ас-Соибнинг ҳадиси орқалигина марфуъ ҳолда биламиз. Кўпчилик илм аҳлининг амали шунга биноандир: улар киши тавофда ҳожат учун ё Аллоҳ таолони зикр қилиш учун ё илмга оид нарсадан бошқа гапирмаслигини мустаҳаб кўрадилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ جَرِيرٍ، عَنِ ابْنِ خُثَيْمٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الْحَجَرِ ‏"‏ وَاللَّهِ لَيَبْعَثَنَّهُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لَهُ عَيْنَانِ يُبْصِرُ بِهِمَا وَلِسَانٌ يَنْطِقُ بِهِ يَشْهَدُ عَلَى مَنِ اسْتَلَمَهُ بِحَقٍّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ (Hajarul aswad) tosh haqida shunday dedilar: «Allohga qasamki, Alloh uni Qiyomat kuni shunday holda tiriltiradiki, uning koʻradigan ikkita koʻzi va gapiradigan tili boʻladi. U oʻzini haqqi ila istilom qilgan (silab qoʻygan) kishi foydasiga guvohlik beradi». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ (Ҳажарул асwад) тош ҳақида шундай дедилар: «Аллоҳга қасамки, Аллоҳ уни Қиёмат куни шундай ҳолда тирилтирадики, унинг кўрадиган иккита кўзи ва гапирадиган тили бўлади. У ўзини ҳаққи ила истилом қилган (силаб қўйган) киши фойдасига гувоҳлик беради». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир.