Abdulloh ibn Abu Bakr

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، قَالَ ابْنُ شِهَابٍ فَأَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ لَمْ أَعْقِلْ أَبَوَىَّ قَطُّ إِلاَّ وَهُمَا يَدِينَانِ الدِّينَ، وَلَمْ يَمُرَّ عَلَيْنَا يَوْمٌ إِلاَّ يَأْتِينَا فِيهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم طَرَفَىِ النَّهَارِ بُكْرَةً وَعَشِيَّةً، فَلَمَّا ابْتُلِيَ الْمُسْلِمُونُ خَرَجَ أَبُو بَكْرٍ مُهَاجِرًا نَحْوَ أَرْضِ الْحَبَشَةِ، حَتَّى بَلَغَ بَرْكَ الْغِمَادِ لَقِيَهُ ابْنُ الدَّغِنَةِ وَهْوَ سَيِّدُ الْقَارَةِ‏.‏ فَقَالَ أَيْنَ تُرِيدُ يَا أَبَا بَكْرٍ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ أَخْرَجَنِي قَوْمِي، فَأُرِيدُ أَنْ أَسِيحَ فِي الأَرْضِ وَأَعْبُدَ رَبِّي‏.‏ قَالَ ابْنُ الدَّغِنَةِ فَإِنَّ مِثْلَكَ يَا أَبَا بَكْرٍ لاَ يَخْرُجُ وَلاَ يُخْرَجُ، إِنَّكَ تَكْسِبُ الْمَعْدُومَ، وَتَصِلُ الرَّحِمَ وَتَحْمِلُ الْكَلَّ، وَتَقْرِي الضَّيْفَ، وَتُعِينُ عَلَى نَوَائِبِ الْحَقِّ، فَأَنَا لَكَ جَارٌ، ارْجِعْ وَاعْبُدْ رَبَّكَ بِبَلَدِكَ‏.‏ فَرَجَعَ وَارْتَحَلَ مَعَهُ ابْنُ الدَّغِنَةِ، فَطَافَ ابْنُ الدَّغِنَةِ عَشِيَّةً فِي أَشْرَافِ قُرَيْشٍ، فَقَالَ لَهُمْ إِنَّ أَبَا بَكْرٍ لاَ يَخْرُجُ مِثْلُهُ وَلاَ يُخْرَجُ، أَتُخْرِجُونَ رَجُلاً يَكْسِبُ الْمَعْدُومَ، وَيَصِلُ الرَّحِمَ، وَيَحْمِلُ الْكَلَّ، وَيَقْرِي الضَّيْفَ، وَيُعِينُ عَلَى نَوَائِبِ الْحَقِّ فَلَمْ تُكَذِّبْ قُرَيْشٌ بِجِوَارِ ابْنِ الدَّغِنَةِ، وَقَالُوا لاِبْنِ الدَّغِنَةِ مُرْ أَبَا بَكْرٍ فَلْيَعْبُدْ رَبَّهُ فِي دَارِهِ، فَلْيُصَلِّ فِيهَا وَلْيَقْرَأْ مَا شَاءَ، وَلاَ يُؤْذِينَا بِذَلِكَ، وَلاَ يَسْتَعْلِنْ بِهِ، فَإِنَّا نَخْشَى أَنْ يَفْتِنَ نِسَاءَنَا وَأَبْنَاءَنَا‏.‏ فَقَالَ ذَلِكَ ابْنُ الدَّغِنَةِ لأَبِي بَكْرٍ، فَلَبِثَ أَبُو بَكْرٍ بِذَلِكَ يَعْبُدُ رَبَّهُ فِي دَارِهِ، وَلاَ يَسْتَعْلِنُ بِصَلاَتِهِ، وَلاَ يَقْرَأُ فِي غَيْرِ دَارِهِ، ثُمَّ بَدَا لأَبِي بَكْرٍ فَابْتَنَى مَسْجِدًا بِفِنَاءِ دَارِهِ وَكَانَ يُصَلِّي فِيهِ وَيَقْرَأُ الْقُرْآنَ، فَيَنْقَذِفُ عَلَيْهِ نِسَاءُ الْمُشْرِكِينَ وَأَبْنَاؤُهُمْ، وَهُمْ يَعْجَبُونَ مِنْهُ، وَيَنْظُرُونَ إِلَيْهِ، وَكَانَ أَبُو بَكْرٍ رَجُلاً بَكَّاءً، لاَ يَمْلِكُ عَيْنَيْهِ إِذَا قَرَأَ الْقُرْآنَ، وَأَفْزَعَ ذَلِكَ أَشْرَافَ قُرَيْشٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ، فَأَرْسَلُوا إِلَى ابْنِ الدَّغِنَةِ، فَقَدِمَ عَلَيْهِمْ‏.‏ فَقَالُوا إِنَّا كُنَّا أَجَرْنَا أَبَا بَكْرٍ بِجِوَارِكَ، عَلَى أَنْ يَعْبُدَ رَبَّهُ فِي دَارِهِ، فَقَدْ جَاوَزَ ذَلِكَ، فَابْتَنَى مَسْجِدًا بِفِنَاءِ دَارِهِ، فَأَعْلَنَ بِالصَّلاَةِ وَالْقِرَاءَةِ فِيهِ، وَإِنَّا قَدْ خَشِينَا أَنْ يَفْتِنَ نِسَاءَنَا وَأَبْنَاءَنَا فَانْهَهُ، فَإِنْ أَحَبَّ أَنْ يَقْتَصِرَ عَلَى أَنْ يَعْبُدَ رَبَّهُ فِي دَارِهِ فَعَلَ، وَإِنْ أَبَى إِلاَّ أَنْ يُعْلِنَ بِذَلِكَ فَسَلْهُ أَنْ يَرُدَّ إِلَيْكَ ذِمَّتَكَ، فَإِنَّا قَدْ كَرِهْنَا أَنْ نُخْفِرَكَ، وَلَسْنَا مُقِرِّينَ لأَبِي بَكْرٍ الاِسْتِعْلاَنَ‏.‏ قَالَتْ عَائِشَةُ فَأَتَى ابْنُ الدَّغِنَةِ إِلَى أَبِي بَكْرٍ فَقَالَ قَدْ عَلِمْتَ الَّذِي عَاقَدْتُ لَكَ عَلَيْهِ، فَإِمَّا أَنْ تَقْتَصِرَ عَلَى ذَلِكَ، وَإِمَّا أَنْ تَرْجِعَ إِلَىَّ ذِمَّتِي، فَإِنِّي لاَ أُحِبُّ أَنْ تَسْمَعَ الْعَرَبُ أَنِّي أُخْفِرْتُ فِي رَجُلٍ عَقَدْتُ لَهُ‏.‏ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ فَإِنِّي أَرُدُّ إِلَيْكَ جِوَارَكَ وَأَرْضَى بِجِوَارِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ‏.‏ وَالنَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَوْمَئِذٍ بِمَكَّةَ، فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لِلْمُسْلِمِينَ ‏"‏ إِنِّي أُرِيتُ دَارَ هِجْرَتِكُمْ ذَاتَ نَخْلٍ بَيْنَ لاَبَتَيْنِ ‏"‏‏.‏ وَهُمَا الْحَرَّتَانِ، فَهَاجَرَ مَنْ هَاجَرَ قِبَلَ الْمَدِينَةِ، وَرَجَعَ عَامَّةُ مَنْ كَانَ هَاجَرَ بِأَرْضِ الْحَبَشَةِ إِلَى الْمَدِينَةِ، وَتَجَهَّزَ أَبُو بَكْرٍ قِبَلَ الْمَدِينَةِ، فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ عَلَى رِسْلِكَ، فَإِنِّي أَرْجُو أَنْ يُؤْذَنَ لِي ‏"‏‏.‏ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ وَهَلْ تَرْجُو ذَلِكَ بِأَبِي أَنْتَ قَالَ ‏"‏ نَعَمْ ‏"‏‏.‏ فَحَبَسَ أَبُو بَكْرٍ نَفْسَهُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِيَصْحَبَهُ، وَعَلَفَ رَاحِلَتَيْنِ كَانَتَا عِنْدَهُ وَرَقَ السَّمُرِ وَهْوَ الْخَبَطُ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ‏.‏ قَالَ ابْنُ شِهَابٍ قَالَ عُرْوَةُ قَالَتْ عَائِشَةُ فَبَيْنَمَا نَحْنُ يَوْمًا جُلُوسٌ فِي بَيْتِ أَبِي بَكْرٍ فِي نَحْرِ الظَّهِيرَةِ قَالَ قَائِلٌ لأَبِي بَكْرٍ هَذَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مُتَقَنِّعًا ـ فِي سَاعَةٍ لَمْ يَكُنْ يَأْتِينَا فِيهَا ـ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ فِدَاءٌ لَهُ أَبِي وَأُمِّي، وَاللَّهِ مَا جَاءَ بِهِ فِي هَذِهِ السَّاعَةِ إِلاَّ أَمْرٌ‏.‏ قَالَتْ فَجَاءَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَاسْتَأْذَنَ، فَأُذِنَ لَهُ فَدَخَلَ، فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لأَبِي بَكْرٍ ‏"‏ أَخْرِجْ مَنْ عِنْدَكَ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ إِنَّمَا هُمْ أَهْلُكَ بِأَبِي أَنْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنِّي قَدْ أُذِنَ لِي فِي الْخُرُوجِ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ الصَّحَابَةُ بِأَبِي أَنْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ نَعَمْ ‏"‏‏.‏ قَالَ أَبُو بَكْرٍ فَخُذْ بِأَبِي أَنْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِحْدَى رَاحِلَتَىَّ هَاتَيْنِ‏.‏ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ بِالثَّمَنِ ‏"‏‏.‏ قَالَتْ عَائِشَةُ فَجَهَّزْنَاهُمَا أَحَثَّ الْجَهَازِ، وَصَنَعْنَا لَهُمَا سُفْرَةً فِي جِرَابٍ، فَقَطَعَتْ أَسْمَاءُ بِنْتُ أَبِي بَكْرٍ قِطْعَةً مَنْ نِطَاقِهَا فَرَبَطَتْ بِهِ عَلَى فَمِ الْجِرَابِ، فَبِذَلِكَ سُمِّيَتْ ذَاتَ النِّطَاقِ ـ قَالَتْ ـ ثُمَّ لَحِقَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو بَكْرٍ بِغَارٍ فِي جَبَلِ ثَوْرٍ فَكَمَنَا فِيهِ ثَلاَثَ لَيَالٍ، يَبِيتُ عِنْدَهُمَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ وَهْوَ غُلاَمٌ شَابٌّ ثَقِفٌ لَقِنٌ، فَيُدْلِجُ مِنْ عِنْدِهِمَا بِسَحَرٍ، فَيُصْبِحُ مَعَ قُرَيْشٍ بِمَكَّةَ كَبَائِتٍ، فَلاَ يَسْمَعُ أَمْرًا يُكْتَادَانِ بِهِ إِلاَّ وَعَاهُ، حَتَّى يَأْتِيَهُمَا بِخَبَرِ ذَلِكَ حِينَ يَخْتَلِطُ الظَّلاَمُ، وَيَرْعَى عَلَيْهِمَا عَامِرُ بْنُ فُهَيْرَةَ مَوْلَى أَبِي بَكْرٍ مِنْحَةً مِنْ غَنَمٍ، فَيُرِيحُهَا عَلَيْهِمَا حِينَ يَذْهَبُ سَاعَةٌ مِنَ الْعِشَاءِ، فَيَبِيتَانِ فِي رِسْلٍ وَهْوَ لَبَنُ مِنْحَتِهِمَا وَرَضِيفِهِمَا، حَتَّى يَنْعِقَ بِهَا عَامِرُ بْنُ فُهَيْرَةَ بِغَلَسٍ، يَفْعَلُ ذَلِكَ فِي كُلِّ لَيْلَةٍ مِنْ تِلْكَ اللَّيَالِي الثَّلاَثِ، وَاسْتَأْجَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو بَكْرٍ رَجُلاً مِنْ بَنِي الدِّيلِ، وَهْوَ مِنْ بَنِي عَبْدِ بْنِ عَدِيٍّ هَادِيًا خِرِّيتًا ـ وَالْخِرِّيتُ الْمَاهِرُ بِالْهِدَايَةِ ـ قَدْ غَمَسَ حِلْفًا فِي آلِ الْعَاصِ بْنِ وَائِلٍ السَّهْمِيِّ، وَهْوَ عَلَى دِينِ كُفَّارِ قُرَيْشٍ فَأَمِنَاهُ، فَدَفَعَا إِلَيْهِ رَاحِلَتَيْهِمَا، وَوَاعَدَاهُ غَارَ ثَوْرٍ بَعْدَ ثَلاَثِ لَيَالٍ بِرَاحِلَتَيْهِمَا صُبْحَ ثَلاَثٍ، وَانْطَلَقَ مَعَهُمَا عَامِرُ بْنُ فُهَيْرَةَ وَالدَّلِيلُ فَأَخَذَ بِهِمْ طَرِيقَ السَّوَاحِلِ‏.‏

Men ota-onamni hamisha dinga (islomga) eʼtiqod qilgan holatdagina (esimni) tanidim. Bizning ustimizdan biror kun oʻtmasdiki, unda Rasululloh ﷺ bizning oldimizga kunning ikki tarafida — ertalab va kechqurun — kelmagan boʻlsalar. Musulmonlar (Makkada) sinovga (ozorga) duch kelganlarida, Abu Bakr Habashiston yurti tomon hijrat qilib chiqdi. U Barkul-Gʻimodga yetganda, unga Ibn Dagʻina — u Qora (qabilasi)ning sayyidi edi — yoʻliqdi va: «Qayoqqa (bormoqchisan), ey Abu Bakr?» dedi. Abu Bakr: «Meni qavmim (yurtdan) chiqardi, men yer yuzida sayohat qilib, Robbimga ibodat qilmoqchiman», dedi. Ibn Dagʻina: «Ey Abu Bakr, sendek kishi (yurtdan) chiqmaydi va chiqarilmaydi (ham). Sen yoʻq-yoʻqchilarga (kambagʻallarga) kasb (rizq) topib berasan, qarindoshchilikni ulaysan, ojizlarning (yukini) koʻtarasan, mehmonni siylaysan va haq (yoʻl)dagi musibatlarda yordam berasan. Men senga himoyachiman, qayt va Robbingga oʻz yurtingda ibodat qil», dedi. (Abu Bakr) qaytdi va Ibn Dagʻina u bilan birga (Makkaga) yoʻl oldi. Ibn Dagʻina kechqurun Qurayshning ashroflari (zodagonlari) orasida aylanib, ularga: «Abu Bakrdek kishi chiqmaydi va chiqarilmaydi (ham). Yoʻq-yoʻqchilarga kasb topib beradigan, qarindoshchilikni ulaydigan, ojizlarning (yukini) koʻtaradigan, mehmonni siylaydigan va haq (yoʻl)dagi musibatlarda yordam beradigan bir kishini chiqarasizlarmi?» dedi. Quraysh Ibn Dagʻinaning himoyasini rad etmadi (yolgʻonga chiqarmadi) va Ibn Dagʻinaga: «Abu Bakrga buyur, Robbiga oʻz uyida ibodat qilsin, unda namoz oʻqisin va xohlaganini (Qurʼon) oʻqisin, ammo buni bilan bizga ozor bermasin va uni oshkor qilmasin. Chunki biz uning ayollarimiz va bolalarimizni (yoʻldan ozdirib) fitnaga solishidan qoʻrqamiz», deyishdi. Ibn Dagʻina buni Abu Bakrga aytdi. Abu Bakr shu (shart) bilan, Robbiga oʻz uyida ibodat qilib, namozini oshkor qilmay va uyidan boshqa joyda (Qurʼon) oʻqimay turdi. Soʻng Abu Bakrning xayoliga (boshqa fikr) keldi: u uyining hovlisida bir masjid qurib, unda namoz oʻqir va Qurʼon oʻqir edi. Shunda mushriklarning ayollari va bolalari uning ustiga (toʻplanib) yopirilib, undan hayratlanib, unga qarardilar. Abu Bakr koʻp yigʻlaydigan kishi edi, Qurʼon oʻqiganda koʻzlariga (yoshini) ega olmasdi. Bu mushriklardan boʻlgan Quraysh ashroflarini xavotirga soldi va ular Ibn Dagʻinaga (odam) yuborishdi, u ularning oldiga keldi. Ular: «Biz Abu Bakrga sening himoyang bilan, Robbiga oʻz uyida ibodat qilishi (sharti) bilan omonlik bergan edik. U esa buni oshib oʻtdi: uyining hovlisida masjid qurib, unda namoz va qiroatni oshkor qildi. Biz uning ayollarimiz va bolalarimizni fitnaga solishidan qoʻrqdik. Bas, uni qaytar (man qil). Agar Robbiga oʻz uyida ibodat qilish bilan kifoyalanishni xohlasa, qilsin; agar buni oshkor qilishdan boshqasiga koʻnmasa, undan sening zimmangni (omonligingni) senga qaytarishini soʻra. Chunki biz sening ahdingni buzishni (xafa qilishni) xush koʻrmadik va Abu Bakrga (bu) oshkorlikni tan olmaymiz», deyishdi. Oisha aytdi: Ibn Dagʻina Abu Bakrning oldiga kelib: «Sen men senga shartlashgan narsani bilasan. Endi yo shu (shart)da kifoyalanasan, yoxud mening zimmamni (omonligimni) menga qaytarasan. Chunki men arablarning, men ahd bergan bir kishi haqida ahdim buzildi (men sharmanda boʻldim), deb eshitishini xush koʻrmayman», dedi. Abu Bakr: «Men senga sening himoyangni qaytaraman va Alloh azza va jallaning himoyasiga rozi boʻlaman», dedi. Oʻsha kunlarda Paygʻambar ﷺ Makkada edilar. Paygʻambar ﷺ musulmonlarga: «Menga sizlarning hijrat (qiladigan) yurtingiz koʻrsatildi — u ikki harra (qora toshli) orasidagi xurmozorli (yer)dir», dedilar — ular ikki harra (toshli maydon) edi. Shunda hijrat qiluvchilar Madina tomon hijrat qildi va Habashiston yurtida hijrat qilganlarning koʻpchiligi Madinaga qaytdi. Abu Bakr ham Madina tomon (otlanib) tayyorgarlik koʻrdi. Rasululloh ﷺ unga: «Shoshilma, men ham (hijratga) izn berilishini umid qilaman», dedilar. Abu Bakr: «Buni umid qilasizmi? Otam sizga fido boʻlsin», dedi. U zot: «Ha», dedilar. Shunda Abu Bakr Rasululloh ﷺga hamroh boʻlish uchun oʻzini ushlab (kutib) turdi va oʻzida boʻlgan ikki ulovni (tuyani) toʻrt oy davomida samur (daraxti) bargi — yaʼni xabat (qoqilib tushirilgan barg) bilan boqdi. Ibn Shihob aytdi: Urva aytdi: Oisha aytdi: Bir kuni biz Abu Bakrning uyida kun qoq peshinda oʻtirganimizda, kimdir Abu Bakrga: «Mana Rasululloh ﷺ — boshlarini yopib (oʻranib) kelmoqdalar — u zot bizning oldimizga (odatda) kelmaydigan bir soatda», dedi. Abu Bakr: «Otam-onam u zotga fido boʻlsin, Allohga qasamki, u zotni bu soatda faqat (muhim) bir ish (sabab) keltirdi», dedi. (Oisha) aytdi: Rasululloh ﷺ kelib, (kirishga) izn soʻradilar, izn berildi, u zot kirdilar. Paygʻambar ﷺ Abu Bakrga: «Yoningdagilarni chiqar», dedilar. Abu Bakr: «Otam sizga fido boʻlsin, ey Allohning Rasuli, ular faqat sizning ahlingiz (oilangiz)», dedi. U zot: «Albatta menga (Makkadan) chiqishga (hijratga) izn berildi», dedilar. Abu Bakr: «Hamrohlik (ham), otam sizga fido boʻlsin, ey Allohning Rasuli?» dedi. Rasululloh ﷺ: «Ha», dedilar. Abu Bakr: «Otam sizga fido boʻlsin, ey Allohning Rasuli, mana bu ikki ulovimdan birini oling», dedi. Rasululloh ﷺ: «(Faqat) toʻlovi (narxi) bilan», dedilar. Oisha aytdi: Biz ularga (yoʻl) jihozini eng tez (shaylangan) holda tayyorladik va ularga bir charm xaltada (sufra) ozuqa qildik. Asmo bint Abu Bakr oʻz belbogʻidan (nitoq) bir parcha kesib, u bilan xaltaning ogʻzini bogʻladi. Shu sababli u «Zotun-Nitoqayn» (ikki belbogʻ egasi) deb ataldi. (Oisha) aytdi: Soʻng Rasululloh ﷺ va Abu Bakr Savr togʻidagi bir gʻorga yetib, unda uch kecha yashirinib turishdi. Ular bilan birga Abdulloh ibn Abu Bakr — zukko, ziyrak bir yigit — tunar va ulardan sahar paytida (qorongʻida) chiqib ketib, Makkada Quraysh bilan (xuddi) tunni (oʻsha yerda) oʻtkazgandek tongni qarshilardi. U ular (Paygʻambar ﷺ va Abu Bakr)ka qarshi qilinayotgan biror tadbirni eshitsa, uni yodida tutib, qorongʻi aralashganda ularga shu xabarni keltirardi. Abu Bakrning quli Omir ibn Fuhayra ular uchun bir poda sogʻin qoʻyni boqar va xufton (vaqti)dan bir soat oʻtganda uni ularning oldiga (haydab) keltirardi. Ular sutdan — ularning sogʻin (qoʻyi)ning suti va (qizdirilgan toshda) issitilgan (sut)idan — (bahramand boʻlib) tunardilar, to Omir ibn Fuhayra qorongʻida uni (podani) baqirtib (haydab ketguncha). U buni oʻsha uch kechaning har bir kechasida (shunday) qilardi. Rasululloh ﷺ va Abu Bakr Bani Dil — u Bani Abd ibn Adiydan — boʻlgan bir kishini yoʻl boshlovchi, mohir yoʻlchi (xirrit) qilib yolladilar — «xirrit» yoʻl koʻrsatishda mohir (kishi) demakdir. U Os ibn Voil as-Sahmiy xonadoni bilan (ittifoq) ahdiga botgan (bogʻlangan) va Quraysh kofirlarining dini ustida edi. Ular unga ishonishdi va ikki ulovlarini unga topshirib, undan uch kechadan keyin — uchinchi (kun)ning tongida — ikki ulovini Savr gʻoriga keltirishini vaʼdalashdilar. Omir ibn Fuhayra va yoʻlboshlovchi ular bilan birga yoʻlga chiqdi, u ularni sohil yoʻlidan olib ketdi.Мен ота-онамни ҳамиша динга (исломга) эътиқод қилган ҳолатдагина (эсимни) танидим. Бизнинг устимиздан бирор кун ўтмасдики, унда Расулуллоҳ ﷺ бизнинг олдимизга куннинг икки тарафида — эрталаб ва кечқурун — келмаган бўлсалар. Мусулмонлар (Маккада) синовга (озорга) дуч келганларида, Абу Бакр Ҳабашистон юрти томон ҳижрат қилиб чиқди. У Баркул-Ғимодга етганда, унга Ибн Дағина — у Қора (қабиласи)нинг саййиди эди — йўлиқди ва: «Қаёққа (бормоқчисан), эй Абу Бакр?» деди. Абу Бакр: «Мени қавмим (юртдан) чиқарди, мен ер юзида саёҳат қилиб, Роббимга ибодат қилмоқчиман», деди. Ибн Дағина: «Эй Абу Бакр, сендек киши (юртдан) чиқмайди ва чиқарилмайди (ҳам). Сен йўқ-йўқчиларга (камбағалларга) касб (ризқ) топиб берасан, қариндошчиликни улайсан, ожизларнинг (юкини) кўтарасан, меҳмонни сийлайсан ва ҳақ (йўл)даги мусибатларда ёрдам берасан. Мен сенга ҳимоячиман, қайт ва Роббингга ўз юртингда ибодат қил», деди. (Абу Бакр) қайтди ва Ибн Дағина у билан бирга (Маккага) йўл олди. Ибн Дағина кечқурун Қурайшнинг ашрофлари (зодагонлари) орасида айланиб, уларга: «Абу Бакрдек киши чиқмайди ва чиқарилмайди (ҳам). Йўқ-йўқчиларга касб топиб берадиган, қариндошчиликни улайдиган, ожизларнинг (юкини) кўтарадиган, меҳмонни сийлайдиган ва ҳақ (йўл)даги мусибатларда ёрдам берадиган бир кишини чиқарасизларми?» деди. Қурайш Ибн Дағинанинг ҳимоясини рад этмади (ёлғонга чиқармади) ва Ибн Дағинага: «Абу Бакрга буюр, Роббига ўз уйида ибодат қилсин, унда намоз ўқисин ва хоҳлаганини (Қуръон) ўқисин, аммо буни билан бизга озор бермасин ва уни ошкор қилмасин. Чунки биз унинг аёлларимиз ва болаларимизни (йўлдан оздириб) фитнага солишидан қўрқамиз», дейишди. Ибн Дағина буни Абу Бакрга айтди. Абу Бакр шу (шарт) билан, Роббига ўз уйида ибодат қилиб, намозини ошкор қилмай ва уйидан бошқа жойда (Қуръон) ўқимай турди. Сўнг Абу Бакрнинг хаёлига (бошқа фикр) келди: у уйининг ҳовлисида бир масжид қуриб, унда намоз ўқир ва Қуръон ўқир эди. Шунда мушрикларнинг аёллари ва болалари унинг устига (тўпланиб) ёпирилиб, ундан ҳайратланиб, унга қарардилар. Абу Бакр кўп йиғлайдиган киши эди, Қуръон ўқиганда кўзларига (ёшини) эга олмасди. Бу мушриклардан бўлган Қурайш ашрофларини хавотирга солди ва улар Ибн Дағинага (одам) юборишди, у уларнинг олдига келди. Улар: «Биз Абу Бакрга сенинг ҳимоянг билан, Роббига ўз уйида ибодат қилиши (шарти) билан омонлик берган эдик. У эса буни ошиб ўтди: уйининг ҳовлисида масжид қуриб, унда намоз ва қироатни ошкор қилди. Биз унинг аёлларимиз ва болаларимизни фитнага солишидан қўрқдик. Бас, уни қайтар (ман қил). Агар Роббига ўз уйида ибодат қилиш билан кифояланишни хоҳласа, қилсин; агар буни ошкор қилишдан бошқасига кўнмаса, ундан сенинг зиммангни (омонлигингни) сенга қайтаришини сўра. Чунки биз сенинг аҳдингни бузишни (хафа қилишни) хуш кўрмадик ва Абу Бакрга (бу) ошкорликни тан олмаймиз», дейишди. Оиша айтди: Ибн Дағина Абу Бакрнинг олдига келиб: «Сен мен сенга шартлашган нарсани биласан. Энди ё шу (шарт)да кифояланасан, ёхуд менинг зиммамни (омонлигимни) менга қайтарасан. Чунки мен арабларнинг, мен аҳд берган бир киши ҳақида аҳдим бузилди (мен шарманда бўлдим), деб эшитишини хуш кўрмайман», деди. Абу Бакр: «Мен сенга сенинг ҳимоянгни қайтараман ва Аллоҳ азза ва жалланинг ҳимоясига рози бўламан», деди. Ўша кунларда Пайғамбар ﷺ Маккада эдилар. Пайғамбар ﷺ мусулмонларга: «Менга сизларнинг ҳижрат (қиладиган) юртингиз кўрсатилди — у икки ҳарра (қора тошли) орасидаги хурмозорли (ер)дир», дедилар — улар икки ҳарра (тошли майдон) эди. Шунда ҳижрат қилувчилар Мадина томон ҳижрат қилди ва Ҳабашистон юртида ҳижрат қилганларнинг кўпчилиги Мадинага қайтди. Абу Бакр ҳам Мадина томон (отланиб) тайёргарлик кўрди. Расулуллоҳ ﷺ унга: «Шошилма, мен ҳам (ҳижратга) изн берилишини умид қиламан», дедилар. Абу Бакр: «Буни умид қиласизми? Отам сизга фидо бўлсин», деди. У зот: «Ҳа», дедилар. Шунда Абу Бакр Расулуллоҳ ﷺга ҳамроҳ бўлиш учун ўзини ушлаб (кутиб) турди ва ўзида бўлган икки уловни (туяни) тўрт ой давомида самур (дарахти) барги — яъни хабат (қоқилиб туширилган барг) билан боқди. Ибн Шиҳоб айтди: Урва айтди: Оиша айтди: Бир куни биз Абу Бакрнинг уйида кун қоқ пешинда ўтирганимизда, кимдир Абу Бакрга: «Мана Расулуллоҳ ﷺ — бошларини ёпиб (ўраниб) келмоқдалар — у зот бизнинг олдимизга (одатда) келмайдиган бир соатда», деди. Абу Бакр: «Отам-онам у зотга фидо бўлсин, Аллоҳга қасамки, у зотни бу соатда фақат (муҳим) бир иш (сабаб) келтирди», деди. (Оиша) айтди: Расулуллоҳ ﷺ келиб, (киришга) изн сўрадилар, изн берилди, у зот кирдилар. Пайғамбар ﷺ Абу Бакрга: «Ёнингдагиларни чиқар», дедилар. Абу Бакр: «Отам сизга фидо бўлсин, эй Аллоҳнинг Расули, улар фақат сизнинг аҳлингиз (оилангиз)», деди. У зот: «Албатта менга (Маккадан) чиқишга (ҳижратга) изн берилди», дедилар. Абу Бакр: «Ҳамроҳлик (ҳам), отам сизга фидо бўлсин, эй Аллоҳнинг Расули?» деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳа», дедилар. Абу Бакр: «Отам сизга фидо бўлсин, эй Аллоҳнинг Расули, мана бу икки уловимдан бирини олинг», деди. Расулуллоҳ ﷺ: «(Фақат) тўлови (нархи) билан», дедилар. Оиша айтди: Биз уларга (йўл) жиҳозини энг тез (шайланган) ҳолда тайёрладик ва уларга бир чарм халтада (суфра) озуқа қилдик. Асмо бинт Абу Бакр ўз белбоғидан (нитоқ) бир парча кесиб, у билан халтанинг оғзини боғлади. Шу сабабли у «Зотун-Нитоқайн» (икки белбоғ эгаси) деб аталди. (Оиша) айтди: Сўнг Расулуллоҳ ﷺ ва Абу Бакр Савр тоғидаги бир ғорга етиб, унда уч кеча яшириниб туришди. Улар билан бирга Абдуллоҳ ибн Абу Бакр — зукко, зийрак бир йигит — тунар ва улардан саҳар пайтида (қоронғида) чиқиб кетиб, Маккада Қурайш билан (худди) тунни (ўша ерда) ўтказгандек тонгни қаршиларди. У улар (Пайғамбар ﷺ ва Абу Бакр)ка қарши қилинаётган бирор тадбирни эшица, уни ёдида тутиб, қоронғи аралашганда уларга шу хабарни келтирарди. Абу Бакрнинг қули Омир ибн Фуҳайра улар учун бир пода соғин қўйни боқар ва хуфтон (вақти)дан бир соат ўтганда уни уларнинг олдига (ҳайдаб) келтирарди. Улар сутдан — уларнинг соғин (қўйи)нинг сути ва (қиздирилган тошда) исситилган (сут)идан — (баҳраманд бўлиб) тунардилар, то Омир ибн Фуҳайра қоронғида уни (подани) бақиртиб (ҳайдаб кетгунча). У буни ўша уч кечанинг ҳар бир кечасида (шундай) қиларди. Расулуллоҳ ﷺ ва Абу Бакр Бани Дил — у Бани Абд ибн Адийдан — бўлган бир кишини йўл бошловчи, моҳир йўлчи (хиррит) қилиб ёлладилар — «хиррит» йўл кўрсатишда моҳир (киши) демакдир. У Ос ибн Воил ас-Саҳмий хонадони билан (иттифоқ) аҳдига ботган (боғланган) ва Қурайш кофирларининг дини устида эди. Улар унга ишонишди ва икки уловларини унга топшириб, ундан уч кечадан кейин — учинчи (кун)нинг тонгида — икки уловини Савр ғорига келтиришини ваъдалашдилар. Омир ибн Фуҳайра ва йўлбошловчи улар билан бирга йўлга чиқди, у уларни соҳил йўлидан олиб кетди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى، وَأَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَأَبُو كُرَيْبٍ - وَاللَّفْظُ لِيَحْيَى - قَالَ يَحْيَى أَخْبَرَنَا وَقَالَ الآخَرَانِ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، - عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كُفِّنَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي ثَلاَثَةِ أَثْوَابٍ بِيضٍ سَحُولِيَّةٍ مِنْ كُرْسُفٍ لَيْسَ فِيهَا قَمِيصٌ وَلاَ عِمَامَةٌ أَمَّا الْحُلَّةُ فَإِنَّمَا شُبِّهَ عَلَى النَّاسِ فِيهَا أَنَّهَا اشْتُرِيَتْ لَهُ لِيُكَفَّنَ فِيهَا فَتُرِكَتِ الْحُلَّةُ وَكُفِّنَ فِي ثَلاَثَةِ أَثْوَابٍ بِيضٍ سَحُولِيَّةٍ فَأَخَذَهَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ فَقَالَ لأَحْبِسَنَّهَا حَتَّى أُكَفِّنَ فِيهَا نَفْسِي ثُمَّ قَالَ لَوْ رَضِيَهَا اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ لِنَبِيِّهِ لَكَفَّنَهُ فِيهَا ‏.‏ فَبَاعَهَا وَتَصَدَّقَ بِثَمَنِهَا ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ paxtadan toʻqilgan, Sahul (degan joy)ga mansub uchta oq libosga kafanlandilar; ularda na koʻylak, na salla bor edi. Hulla (degan yoʻl-yoʻl libos)ga kelsak, odamlar uning haqida adashishdi — goʻyo u zotni kafanlash uchun sotib olingan deb (oʻylashdi); aslida esa hulla qoldirildi va u zot Sahulga mansub uchta oq libosga kafanlandilar. Soʻng u (hulla)ni Abdulloh ibn Abu Bakr olib: ‹Buni oʻzimni kafanlaguncha (saqlab) qoʻyaman›, dedi. Keyin: ‹Agar aziz va jalil boʻlgan Alloh buni oʻz Paygʻambari uchun ravo koʻrganida, u zotni shunga kafanlagan boʻlardi›, dedi. Shunday qilib uni sotib, pulini sadaqa qildi.»Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ пахтадан тўқилган, Саҳул (деган жой)га мансуб учта оқ либосга кафанландилар; уларда на кўйлак, на салла бор эди. Ҳулла (деган йўл-йўл либос)га келсак, одамлар унинг ҳақида адашишди — гўё у зотни кафанлаш учун сотиб олинган деб (ўйлашди); аслида эса ҳулла қолдирилди ва у зот Саҳулга мансуб учта оқ либосга кафанландилар. Сўнг у (ҳулла)ни Абдуллоҳ ибн Абу Бакр олиб: ‹Буни ўзимни кафанлагунча (сақлаб) қўяман›, деди. Кейин: ‹Агар азиз ва жалил бўлган Аллоҳ буни ўз Пайғамбари учун раво кўрганида, у зотни шунга кафанлаган бўларди›, деди. Шундай қилиб уни сотиб, пулини садақа қилди.»

وَحَدَّثَنَاهُ أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ غِيَاثٍ، وَابْنُ، عُيَيْنَةَ وَابْنُ إِدْرِيسَ وَعَبْدَةُ وَوَكِيعٌ ح وَحَدَّثَنَاهُ يَحْيَى بْنُ يَحْيَى، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، كُلُّهُمْ عَنْ هِشَامٍ، بِهَذَا الإِسْنَادِ وَلَيْسَ فِي حَدِيثِهِمْ قِصَّةُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ Sahulga mansub uchta yamaniy oq libosga kafanlandilar; ularda na salla, na koʻylak bor edi» (degan mazmunda rivoyat qilingan, biroq bu rivoyatda Abdulloh ibn Abu Bakr qissasi yoʻq).Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ Саҳулга мансуб учта яманий оқ либосга кафанландилар; уларда на салла, на кўйлак бор эди» (деган мазмунда ривоят қилинган, бироқ бу ривоятда Абдуллоҳ ибн Абу Бакр қиссаси йўқ).

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْحَنْظَلِيُّ، أَخْبَرَنَا رَوْحٌ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ، أَبِي بَكْرٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ وَاقِدٍ، قَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ أَكْلِ لُحُومِ الضَّحَايَا بَعْدَ ثَلاَثٍ ‏.‏ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لِعَمْرَةَ فَقَالَتْ صَدَقَ سَمِعْتُ عَائِشَةَ تَقُولُ دَفَّ أَهْلُ أَبْيَاتٍ مِنْ أَهْلِ الْبَادِيَةِ حِضْرَةَ الأَضْحَى زَمَنَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ادَّخِرُوا ثَلاَثًا ثُمَّ تَصَدَّقُوا بِمَا بَقِيَ ‏"‏ ‏.‏ فَلَمَّا كَانَ بَعْدَ ذَلِكَ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ النَّاسَ يَتَّخِذُونَ الأَسْقِيَةَ مِنْ ضَحَايَاهُمْ وَيَحْمِلُونَ مِنْهَا الْوَدَكَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَمَا ذَاكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا نَهَيْتَ أَنْ تُؤْكَلَ لُحُومُ الضَّحَايَا بَعْدَ ثَلاَثٍ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّمَا نَهَيْتُكُمْ مِنْ أَجْلِ الدَّافَّةِ الَّتِي دَفَّتْ فَكُلُوا وَادَّخِرُوا وَتَصَدَّقُوا ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Voqid (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ qurbonliklar goʻshtini uch (kun)dan keyin yeyishdan qaytardilar. Abdulloh ibn Abu Bakr dedi: Men buni Amraga zikr qilgan edim, u: «Toʻgʻri aytibdi, men Oishaning shunday deganini eshitganman: Rasululloh ﷺ zamonida qurbonlik kunlarida sahroliklardan baʼzi uy-joy ahllari (Madinaga) ketma-ket kelib qolishdi. Shunda Rasululloh ﷺ: ‹Uch (kun)lik (goʻshtni) saqlab qoʻyinglar, soʻng qolganini sadaqa qilinglar›, dedilar. Bundan keyin (odamlar): ‹Yo Rasululloh! Odamlar qurbonliklaridan meshlar yasab, ulardan yogʻ olib (saqlab) qoʻyishadi-ku›, dedilar. Shunda Rasululloh ﷺ: ‹Bu nima (degani)?› dedilar. Ular: ‹Siz qurbonliklar goʻshtini uch (kun)dan keyin yeyishdan qaytargandingiz›, dedilar. Shunda u zot: ‹Men sizlarni faqat (Madinaga) kelib qolgan haligi (sahrolik) jamoa sababidan qaytargandim. Bas, yenglar, saqlab qoʻyinglar va sadaqa qilinglar›, dedilar», dedi.Абдуллоҳ ибн Воқид (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ қурбонликлар гўштини уч (кун)дан кейин ейишдан қайтардилар. Абдуллоҳ ибн Абу Бакр деди: Мен буни Амрага зикр қилган эдим, у: «Тўғри айтибди, мен Оишанинг шундай деганини эшитганман: Расулуллоҳ ﷺ замонида қурбонлик кунларида саҳроликлардан баъзи уй-жой аҳллари (Мадинага) кетма-кет келиб қолишди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: ‹Уч (кун)лик (гўштни) сақлаб қўйинглар, сўнг қолганини садақа қилинглар›, дедилар. Бундан кейин (одамлар): ‹Ё Расулуллоҳ! Одамлар қурбонликларидан мешлар ясаб, улардан ёғ олиб (сақлаб) қўйишади-ку›, дедилар. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: ‹Бу нима (дегани)?› дедилар. Улар: ‹Сиз қурбонликлар гўштини уч (кун)дан кейин ейишдан қайтаргандингиз›, дедилар. Шунда у зот: ‹Мен сизларни фақат (Мадинага) келиб қолган ҳалиги (саҳролик) жамоа сабабидан қайтаргандим. Бас, енглар, сақлаб қўйинглар ва садақа қилинглар›, дедилар», деди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى، قَالَ قَرَأْتُ عَلَى مَالِكٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ، عَنْ عَبَّادِ، بْنِ تَمِيمٍ أَنَّ أَبَا بَشِيرٍ الأَنْصَارِيَّ، أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، كَانَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي بَعْضِ أَسْفَارِهِ - قَالَ - فَأَرْسَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَسُولاً - قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ حَسِبْتُ أَنَّهُ قَالَ وَالنَّاسُ فِي مَبِيتِهِمْ - ‏"‏ لاَ يَبْقَيَنَّ فِي رَقَبَةِ بَعِيرٍ قِلاَدَةٌ مِنْ وَتَرٍ أَوْ قِلاَدَةٌ إِلاَّ قُطِعَتْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ أُرَى ذَلِكَ مِنَ الْعَيْنِ ‏.‏

Abu Bashir al-Ansoriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: u Rasululloh ﷺ bilan baʼzi safarlarida birga boʻlgan ekan. (U) dedi: Rasululloh ﷺ bir elchini yubordilar — Abdulloh ibn Abu Bakr: «Menimcha, u (Abbod): ‹odamlar tunash joylarida edilar›, deb aytdi», dedi — «Hech bir tuyaning boʻynida tarang ipdan (yasalgan) marjon yo (boshqa) marjon qolmasin, balki kesib tashlansin!» (degan amrni yetkazib). Molik: «Mening fikrimcha, bu koʻz tegishidan (saqlanish uchun edi)», dedi.Абу Башир ал-Ансорий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: у Расулуллоҳ ﷺ билан баъзи сафарларида бирга бўлган экан. (У) деди: Расулуллоҳ ﷺ бир элчини юбордилар — Абдуллоҳ ибн Абу Бакр: «Менимча, у (Аббод): ‹одамлар тунаш жойларида эдилар›, деб айтди», деди — «Ҳеч бир туянинг бўйнида таранг ипдан (ясалган) маржон ё (бошқа) маржон қолмасин, балки кесиб ташлансин!» (деган амрни етказиб). Молик: «Менинг фикримча, бу кўз тегишидан (сақланиш учун эди)», деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ، أَنَّهُ سَمِعَ عُرْوَةَ، يَقُولُ دَخَلْتُ عَلَى مَرْوَانَ بْنِ الْحَكَمِ فَذَكَرْنَا مَا يَكُونُ مِنْهُ الْوُضُوءُ ‏.‏ فَقَالَ مَرْوَانُ وَمِنْ مَسِّ الذَّكَرِ ‏.‏ فَقَالَ عُرْوَةُ مَا عَلِمْتُ ذَلِكَ ‏.‏ فَقَالَ مَرْوَانُ أَخْبَرَتْنِي بُسْرَةُ بِنْتُ صَفْوَانَ أَنَّهَا سَمِعَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَنْ مَسَّ ذَكَرَهُ فَلْيَتَوَضَّأْ ‏"‏ ‏.‏

Busra binti Safvon (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi — Abdulloh ibn Abu Bakr Urvaning shunday deganini eshitdi: Men Marvon ibn al-Hakamning oldiga kirdim va biz tahoratni buzadigan narsalarni eslab oʻtdik. Marvon: «Zakarni (avratni) ushlashdan ham (tahorat buziladi)», — dedi. Urva: «Men buni bilmasdim», — dedi. Marvon: «Menga Busra binti Safvon xabar berdiki, u Rasululloh ﷺ ning: ‹Kim zakarini (avratini) ushlasa, tahorat olsin›, — deganlarini eshitgan», — dedi.Бусра бинти Сафвон (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади — Абдуллоҳ ибн Абу Бакр Урванинг шундай деганини эшитди: Мен Марвон ибн ал-Ҳакамнинг олдига кирдим ва биз таҳоратни бузадиган нарсаларни эслаб ўтдик. Марвон: «Закарни (авратни) ушлашдан ҳам (таҳорат бузилади)», — деди. Урва: «Мен буни билмасдим», — деди. Марвон: «Менга Бусра бинти Сафвон хабар бердики, у Расулуллоҳ ﷺ нинг: ‹Ким закарини (авратини) ушласа, таҳорат олсин›, — деганларини эшитган», — деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ، عَنْ عَبَّادِ بْنِ تَمِيمٍ، أَنَّ أَبَا بَشِيرٍ الأَنْصَارِيَّ، أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، كَانَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي بَعْضِ أَسْفَارِهِ فَأَرْسَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَسُولاً - قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ حَسِبْتُ أَنَّهُ قَالَ - وَالنَّاسُ فِي مَبِيتِهِمْ ‏"‏ لاَ يُبْقَيَنَّ فِي رَقَبَةِ بَعِيرٍ قِلاَدَةٌ مِنْ وَتَرٍ وَلاَ قِلاَدَةٌ إِلاَّ قُطِعَتْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ أَرَى أَنَّ ذَلِكَ مِنْ أَجْلِ الْعَيْنِ ‏.‏

Abu Bashir al-Ansoriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u Rasululloh ﷺ bilan baʼzi safarlarida birga edi. Bas, Rasululloh ﷺ bir elchi (chopar) yubordilar. Abdulloh ibn Abu Bakr aytdi: U (Abbod) shunday dedi deb oʻylayman: odamlar tunash joyida (uxlab yotganlarida): «Hech bir tuyaning boʻynida kamon ipidan (yasalgan) marjon yoki (boshqa) marjon qolmasin, albatta kesib tashlansin», (deb buyurdilar). Molik aytdi: Men buni koʻz (tegishi)dan (ehtiyot boʻlish) sababli deb bilaman.Абу Башир ал-Ансорий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у Расулуллоҳ ﷺ билан баъзи сафарларида бирга эди. Бас, Расулуллоҳ ﷺ бир элчи (чопар) юбордилар. Абдуллоҳ ибн Абу Бакр айтди: У (Аббод) шундай деди деб ўйлайман: одамлар тунаш жойида (ухлаб ётганларида): «Ҳеч бир туянинг бўйнида камон ипидан (ясалган) маржон ёки (бошқа) маржон қолмасин, албатта кесиб ташлансин», (деб буюрдилар). Молик айтди: Мен буни кўз (тегиши)дан (эҳтиёт бўлиш) сабабли деб биламан.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو الرَّازِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا سَلَمَةُ، - يَعْنِي ابْنَ الْفَضْلِ - عَنِ ابْنِ إِسْحَاقَ، قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَعْدِ بْنِ زُرَارَةَ، قَالَ قُدِمَ بِالأُسَارَى حِينَ قُدِمَ بِهِمْ وَسَوْدَةُ بِنْتُ زَمْعَةَ عِنْدَ آلِ عَفْرَاءَ فِي مُنَاخِهِمْ عَلَى عَوْفٍ وَمُعَوِّذٍ ابْنَىْ عَفْرَاءَ قَالَ وَذَلِكَ قَبْلَ أَنْ يُضْرَبَ عَلَيْهِنَّ الْحِجَابُ قَالَ تَقُولُ سَوْدَةُ وَاللَّهِ إِنِّي لَعِنْدَهُمْ إِذْ أَتَيْتُ فَقِيلَ هَؤُلاَءِ الأُسَارَى قَدْ أُتِيَ بِهِمْ ‏.‏ فَرَجَعْتُ إِلَى بَيْتِي وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِيهِ وَإِذَا أَبُو يَزِيدَ سُهَيْلُ بْنُ عَمْرٍو فِي نَاحِيَةِ الْحُجْرَةِ مَجْمُوعَةٌ يَدَاهُ إِلَى عُنُقِهِ بِحَبْلٍ ‏.‏ ثُمَّ ذَكَرَ الْحَدِيثَ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَهُمَا قَتَلاَ أَبَا جَهْلِ بْنَ هِشَامٍ وَكَانَا انْتَدَبَا لَهُ وَلَمْ يَعْرِفَاهُ وَقُتِلاَ يَوْمَ بَدْرٍ ‏.‏

Muhammad ibn Amr ar-Roziy bizga aytib berdi: Salama — yaʼni ibn al-Fazl — bizga aytib berdi: Ibn Ishoqdan, u dedi: Abdulloh ibn Abu Bakr menga aytib berdi: Yahyo ibn Abdulloh ibn Abdurrahmon ibn Saʼd ibn Zurorodan. (Yahyo rahimahulloh) dedi: Asirlar (Badrdan) olib kelinganida, Savda binti Zamʼa Afroʼ oilasining oldida, ularning tuya choʻkadigan joyida, Afroʼning ikki oʻgʻli Avf va Muavvizning huzurida edi. Bu (ayollarga) hijob (parda tutish) farz qilinishidan oldin edi. (Yahyo) dedi: Savda aytadi: Allohga qasamki, men ularning oldida edim, (qaytib) kelganimda menga: «Mana bu asirlar olib kelindi», deyishdi. Men oʻz uyimga qaytdim, Rasululloh ﷺ uning ichida edilar va Abu Yazid Suhayl ibn Amr hujraning bir burchagida, qoʻllari arqon bilan boʻyniga (bogʻlab) jamlangan holda (oʻtirar) edi. Soʻng (rovi) hadisni zikr qildi. Abu Dovud dedi: Ana shu ikkovi (Avf va Muavviz) Abu Jahl ibn Hishomni oʻldirishgan, ular unga (qarshi) topshiriq olishgan, ammo uni tanishmagan edi va ikkovi ham Badr kuni shahid boʻlishdi.Муҳаммад ибн Амр ар-Розий бизга айтиб берди: Салама — яъни ибн ал-Фазл — бизга айтиб берди: Ибн Ишоқдан, у деди: Абдуллоҳ ибн Абу Бакр менга айтиб берди: Яҳё ибн Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмон ибн Саъд ибн Зурородан. (Яҳё раҳимаҳуллоҳ) деди: Асирлар (Бадрдан) олиб келинганида, Савда бинти Замъа Афрў оиласининг олдида, уларнинг туя чўкадиган жойида, Афрўнинг икки ўғли Авф ва Муаввизнинг ҳузурида эди. Бу (аёлларга) ҳижоб (парда тутиш) фарз қилинишидан олдин эди. (Яҳё) деди: Савда айтади: Аллоҳга қасамки, мен уларнинг олдида эдим, (қайтиб) келганимда менга: «Мана бу асирлар олиб келинди», дейишди. Мен ўз уйимга қайтдим, Расулуллоҳ ﷺ унинг ичида эдилар ва Абу Язид Суҳайл ибн Амр ҳужранинг бир бурчагида, қўллари арқон билан бўйнига (боғлаб) жамланган ҳолда (ўтирар) эди. Сўнг (рови) ҳадисни зикр қилди. Абу Довуд деди: Ана шу иккови (Авф ва Муаввиз) Абу Жаҳл ибн Ҳишомни ўлдиришган, улар унга (қарши) топшириқ олишган, аммо уни танишмаган эди ва иккови ҳам Бадр куни шаҳид бўлишди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ سَعِيدٍ الْهَمْدَانِيُّ، وَأَحْمَدُ بْنُ السَّرْحِ، قَالاَ أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ، أَنَّ أَبَاهُ، أَخْبَرَهُ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ أَخْبَرَهُ أَنَّ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ أَبِي عَمْرَةَ الأَنْصَارِيَّ أَخْبَرَهُ أَنَّ زَيْدَ بْنَ خَالِدٍ الْجُهَنِيَّ أَخْبَرَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَلاَ أُخْبِرُكُمْ بِخَيْرِ الشُّهَدَاءِ الَّذِي يَأْتِي بِشَهَادَتِهِ أَوْ يُخْبِرُ بِشَهَادَتِهِ قَبْلَ أَنْ يُسْأَلَهَا ‏"‏ ‏.‏ شَكَّ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ أَيَّتَهُمَا قَالَ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ قَالَ مَالِكٌ الَّذِي يُخْبِرُ بِشَهَادَتِهِ وَلاَ يَعْلَمُ بِهَا الَّذِي هِيَ لَهُ ‏.‏ قَالَ الْهَمْدَانِيُّ وَيَرْفَعُهَا إِلَى السُّلْطَانِ ‏.‏ قَالَ ابْنُ السَّرْحِ أَوْ يَأْتِي بِهَا الإِمَامَ ‏.‏ وَالإِخْبَارُ فِي حَدِيثِ الْهَمْدَانِيِّ ‏.‏ قَالَ ابْنُ السَّرْحِ ابْنَ أَبِي عَمْرَةَ ‏.‏ لَمْ يَقُلْ عَبْدَ الرَّحْمَنِ ‏.‏

Ahmad ibn Said al-Hamdoniy va Ahmad ibn as-Sarh bizga hadis aytib: «Bizga Ibn Vahb xabar berdi, Molik ibn Anas menga xabar berdi, u Abdulloh ibn Abu Bakrdan rivoyat qildiki, uning otasi unga xabar berdi: Abdulloh ibn Amr ibn Usmon ibn Affon unga xabar berdi: Abdurrahmon ibn Abu Amra al-Ansoriy unga xabar berdi: Zayd ibn Xolid al-Juhaniy (roziyallohu anhu) unga xabar berdiki, Rasululloh ﷺ: ‹Sizlarga guvohlarning eng yaxshisini xabar bermayinmi? U soʻralmasdan oldin oʻz guvohligini keltiradigan yoki oʻz guvohligini bildiradigan kishidir›, dedilar», dedi. Abdulloh ibn Abu Bakr bu ikkovidan qaysi birini aytganida shubha qildi. Abu Dovud aytdi: Molik aytdi: «Bu — oʻz guvohligini bildiradigan, lekin guvohlik kim foydasiga ekanini bilmaydigan kishi (haqida)». Al-Hamdoniy: «Va uni sultonga yetkazadi», dedi. Ibn as-Sarh: «Yoki uni imomga keltiradi», dedi. «Ixbor (bildirish)» soʻzi al-Hamdoniyning rivoyatidadir. Ibn as-Sarh «Ibn Abu Amra» dedi, «Abdurrahmon» demadi.Аҳмад ибн Саид ал-Ҳамдоний ва Аҳмад ибн ас-Сарҳ бизга ҳадис айтиб: «Бизга Ибн Ваҳб хабар берди, Молик ибн Анас менга хабар берди, у Абдуллоҳ ибн Абу Бакрдан ривоят қилдики, унинг отаси унга хабар берди: Абдуллоҳ ибн Амр ибн Усмон ибн Аффон унга хабар берди: Абдурраҳмон ибн Абу Амра ал-Ансорий унга хабар берди: Зайд ибн Холид ал-Жуҳаний (розияллоҳу анҳу) унга хабар бердики, Расулуллоҳ ﷺ: ‹Сизларга гувоҳларнинг энг яхшисини хабар бермайинми? У сўралмасдан олдин ўз гувоҳлигини келтирадиган ёки ўз гувоҳлигини билдирадиган кишидир›, дедилар», деди. Абдуллоҳ ибн Абу Бакр бу икковидан қайси бирини айтганида шубҳа қилди. Абу Довуд айтди: Молик айтди: «Бу — ўз гувоҳлигини билдирадиган, лекин гувоҳлик ким фойдасига эканини билмайдиган киши (ҳақида)». Ал-Ҳамдоний: «Ва уни султонга етказади», деди. Ибн ас-Сарҳ: «Ёки уни имомга келтиради», деди. «Ихбор (билдириш)» сўзи ал-Ҳамдонийнинг ривоятидадир. Ибн ас-Сарҳ «Ибн Абу Амра» деди, «Абдурраҳмон» демади.

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَمْرَةَ بِنْتِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَنَّهَا أَخْبَرَتْهُ أَنَّ زِيَادَ بْنَ أَبِي سُفْيَانَ كَتَبَ إِلَى عَائِشَةَ زَوْجِ النِّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ قَالَ مَنْ أَهْدَى هَدْيًا حَرُمَ عَلَيْهِ مَا يَحْرُمُ عَلَى الْحَاجِّ حَتَّى يُنْحَرَ الْهَدْىُ وَقَدْ بَعَثْتُ بِهَدْىٍ فَاكْتُبِي إِلَىَّ بِأَمْرِكِ أَوْ مُرِي صَاحِبَ الْهَدْىِ ‏.‏ قَالَتْ عَمْرَةُ قَالَتْ عَائِشَةُ لَيْسَ كَمَا قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ أَنَا فَتَلْتُ قَلاَئِدَ هَدْىِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِيَدَىَّ ثُمَّ قَلَّدَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِيَدِهِ ثُمَّ بَعَثَ بِهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَعَ أَبِي فَلَمْ يَحْرُمْ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم شَىْءٌ أَحَلَّهُ اللَّهُ لَهُ حَتَّى نُحِرَ الْهَدْىُ ‏.‏

Abdulloh ibn Abu Bakr ibn Muhammadga Amra bint Abdurahmon (rahimahalloh) xabar berishicha, Ziyod ibn Abu Sufyon Oisha — Nabiy ﷺ ning zavjalari (roziyallohu anho)ga: «Abdulloh ibn Abbos: ‹Kim hadiy (qurbonlik) joʻnatsa, hadiy soʻyilguncha unga hojiga harom boʻlgan narsalar harom boʻladi›, dedi; men esa hadiy joʻnatgan edim. Bas, menga oʻz amringni yozib yubor yoki hadiy egasiga (nima qilishni) buyur», deb xat yozdi. Amra aytdi: Oisha shunday dedi: «Ibn Abbos aytganidek emas. Rasululloh ﷺ ning hadiylarining boʻyinbogʻ (qiloda)larini oʻz qoʻllarim bilan men eshgan edim, soʻng Rasululloh ﷺ oʻz qoʻllari bilan uni (hadiyga) taqdilar, soʻng Rasululloh ﷺ uni otam bilan (Makkaga) joʻnatdilar; hadiy soʻyilguncha Alloh u zotga halol qilgan hech narsa Rasululloh ﷺ ga harom boʻlmadi».Абдуллоҳ ибн Абу Бакр ибн Муҳаммадга Амра бинт Абдураҳмон (раҳимаҳаллоҳ) хабар беришича, Зиёд ибн Абу Суфён Оиша — Набий ﷺ нинг завжалари (розияллоҳу анҳо)га: «Абдуллоҳ ибн Аббос: ‹Ким ҳадий (қурбонлик) жўнатса, ҳадий сўйилгунча унга ҳожига ҳаром бўлган нарсалар ҳаром бўлади›, деди; мен эса ҳадий жўнатган эдим. Бас, менга ўз амрингни ёзиб юбор ёки ҳадий эгасига (нима қилишни) буюр», деб хат ёзди. Амра айтди: Оиша шундай деди: «Ибн Аббос айтганидек эмас. Расулуллоҳ ﷺ нинг ҳадийларининг бўйинбоғ (қилода)ларини ўз қўлларим билан мен эшган эдим, сўнг Расулуллоҳ ﷺ ўз қўллари билан уни (ҳадийга) тақдилар, сўнг Расулуллоҳ ﷺ уни отам билан (Маккага) жўнатдилар; ҳадий сўйилгунча Аллоҳ у зотга ҳалол қилган ҳеч нарса Расулуллоҳ ﷺ га ҳаром бўлмади».

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرِ بْنِ حَزْمٍ، عَنْ عَمْرَةَ بِنْتِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَنَّهَا قَالَتْ خَرَجَتْ عَائِشَةُ زَوْجُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِلَى مَكَّةَ وَمَعَهَا مَوْلاَتَانِ لَهَا وَمَعَهَا غُلاَمٌ لِبَنِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ فَبَعَثَتْ مَعَ الْمَوْلاَتَيْنِ بِبُرْدٍ مُرَجَّلٍ قَدْ خِيطَ عَلَيْهِ خِرْقَةٌ خَضْرَاءُ قَالَتْ فَأَخَذَ الْغُلاَمُ الْبُرْدَ فَفَتَقَ عَنْهُ فَاسْتَخْرَجَهُ وَجَعَلَ مَكَانَهُ لِبْدًا أَوْ فَرْوَةً وَخَاطَ عَلَيْهِ فَلَمَّا قَدِمَتِ الْمَوْلاَتَانِ الْمَدِينَةَ دَفَعَتَا ذَلِكَ إِلَى أَهْلِهِ فَلَمَّا فَتَقُوا عَنْهُ وَجَدُوا فِيهِ اللِّبْدَ وَلَمْ يَجِدُوا الْبُرْدَ فَكَلَّمُوا الْمَرْأَتَيْنِ فَكَلَّمَتَا عَائِشَةَ زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَوْ كَتَبَتَا إِلَيْهَا وَاتَّهَمَتَا الْعَبْدَ فَسُئِلَ الْعَبْدُ عَنْ ذَلِكَ فَاعْتَرَفَ فَأَمَرَتْ بِهِ عَائِشَةُ زَوْجُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقُطِعَتْ يَدُهُ وَقَالَتْ عَائِشَةُ الْقَطْعُ فِي رُبُعِ دِينَارٍ فَصَاعِدًا ‏.‏

Amra bint Abdurrahmon (rahimahalloh)dan rivoyat qilinadiki, u shunday dedi: «Nabiy ﷺ ning zavjalari Oisha (roziyallohu anho) Makkaga chiqdilar. U kishi bilan birga oʻzi ozod qilgan ikkita choʻrisi hamda Abdulloh ibn Abu Bakr as-Siddiqning oʻgʻillariga qarashli bir gʻulom bor edi. U (Oisha) ikki (ozod qilingan) ayol bilan naqshli bir ridoni yubordilar — uning ustiga yashil (mato) parchasi tikilgan edi». (Amra) aytadi: «Gʻulom ridoni olib, uni soʻkib, (ichidagini) chiqarib oldi, oʻrniga kigiz yoki moʻyna solib, ustidan tikib qoʻydi. Ikki ayol Madinaga yetib kelganida, uni egalariga topshirdi. Egalari uni soʻkkanida, ichidan kigizni topib, ridoni topmadi. Ular ikki ayol bilan gaplashdi, ular esa Nabiy ﷺ ning zavjalari Oisha (roziyallohu anho) bilan gaplashdi yoki unga xat yozdi va gʻulomni aybladi. Gʻulomdan bu haqda soʻralganda, u iqror boʻldi. Shunda Nabiy ﷺ ning zavjalari Oisha buyurdi va uning qoʻli kesildi. Oisha: ‹Qoʻl kesish — chorak dinor va undan yuqori (miqdor) uchundir›, dedi».Амра бинт Абдурраҳмон (раҳимаҳаллоҳ)дан ривоят қилинадики, у шундай деди: «Набий ﷺ нинг завжалари Оиша (розияллоҳу анҳо) Маккага чиқдилар. У киши билан бирга ўзи озод қилган иккита чўриси ҳамда Абдуллоҳ ибн Абу Бакр ас-Сиддиқнинг ўғилларига қарашли бир ғулом бор эди. У (Оиша) икки (озод қилинган) аёл билан нақшли бир ридони юбордилар — унинг устига яшил (мато) парчаси тикилган эди». (Амра) айтади: «Ғулом ридони олиб, уни сўкиб, (ичидагини) чиқариб олди, ўрнига кигиз ёки мўйна солиб, устидан тикиб қўйди. Икки аёл Мадинага етиб келганида, уни эгаларига топширди. Эгалари уни сўкканида, ичидан кигизни топиб, ридони топмади. Улар икки аёл билан гаплашди, улар эса Набий ﷺ нинг завжалари Оиша (розияллоҳу анҳо) билан гаплашди ёки унга хат ёзди ва ғуломни айблади. Ғуломдан бу ҳақда сўралганда, у иқрор бўлди. Шунда Набий ﷺ нинг завжалари Оиша буюрди ва унинг қўли кесилди. Оиша: ‹Қўл кесиш — чорак динор ва ундан юқори (миқдор) учундир›, деди».

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ، عَنْ عَبَّادِ بْنِ تَمِيمٍ، أَنَّ أَبَا بَشِيرٍ الأَنْصَارِيَّ، أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، كَانَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي بَعْضِ أَسْفَارِهِ - قَالَ - فَأَرْسَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَسُولاً قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ حَسِبْتُ أَنَّهُ قَالَ وَالنَّاسُ فِي مَقِيلِهِمْ ‏ "‏ لاَ تَبْقَيَنَّ فِي رَقَبَةِ بَعِيرٍ قِلاَدَةٌ مِنْ وَتَرٍ أَوْ قِلاَدَةٌ إِلاَّ قُطِعَتْ ‏"‏ ‏.‏

Abu Bashir al-Ansoriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: u Rasululloh ﷺ bilan baʼzi safarlarida birga boʻlgan ekan. (U) dedi: Rasululloh ﷺ bir elchini yubordilar — Abdulloh ibn Abu Bakr: «Menimcha, u (Abbod): ‹odamlar tunash joylarida edilar›, deb aytdi», dedi — «Hech bir tuyaning boʻynida tarang ipdan (yasalgan) marjon yo (boshqa) marjon qolmasin, balki kesib tashlansin!» (degan amrni yetkazib). Molik: «Mening fikrimcha, bu koʻz tegishidan (saqlanish uchun edi)», dedi.Абу Башир ал-Ансорий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: у Расулуллоҳ ﷺ билан баъзи сафарларида бирга бўлган экан. (У) деди: Расулуллоҳ ﷺ бир элчини юбордилар — Абдуллоҳ ибн Абу Бакр: «Менимча, у (Аббод): ‹одамлар тунаш жойларида эдилар›, деб айтди», деди — «Ҳеч бир туянинг бўйнида таранг ипдан (ясалган) маржон ё (бошқа) маржон қолмасин, балки кесиб ташлансин!» (деган амрни етказиб). Молик: «Менинг фикримча, бу кўз тегишидан (сақланиш учун эди)», деди.

حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ إِنْ عَطَسَ فَشَمِّتْهُ ثُمَّ إِنْ عَطَسَ فَشَمِّتْهُ ثُمَّ إِنْ عَطَسَ فَشَمِّتْهُ ثُمَّ إِنْ عَطَسَ فَقُلْ إِنَّكَ مَضْنُوكٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ لاَ أَدْرِي أَبَعْدَ الثَّالِثَةِ أَوِ الرَّابِعَةِ

Abu Bakr ibn Muhammad (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Agar (biror kishi) aksa ursa, unga (yarhamukalloh deb) duo qil; yana aksa ursa, unga duo qil; yana aksa ursa, unga duo qil; yana aksa ursa: ‹Sen shamollagan ekansan›, deb qoʻy», dedilar. Abdulloh ibn Abu Bakr: «Bu uchinchisidan keyinmi yoki toʻrtinchisidan keyinmi — bilmayman», dedi.Абу Бакр ибн Муҳаммад (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Агар (бирор киши) акса урса, унга (ярҳамукаллоҳ деб) дуо қил; яна акса урса, унга дуо қил; яна акса урса, унга дуо қил; яна акса урса: ‹Сен шамоллаган экансан›, деб қўй», дедилар. Абдуллоҳ ибн Абу Бакр: «Бу учинчисидан кейинми ёки тўртинчисидан кейинми — билмайман», деди.

- وعن عائشة رضى الله عنها قالت‏:‏ كفن رسول الله صلى الله عليه وسلم في ثلاثة أثواب بيض سحولية من كرسف، ليس فيها قميص ولا عمامة‏.((متفق عليه)) ‏ ‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ paxtadan toʻqilgan, Sahul (degan joy)ga mansub uchta oq libosga kafanlandilar; ularda na koʻylak, na salla bor edi. Hulla (degan yoʻl-yoʻl libos)ga kelsak, odamlar uning haqida adashishdi — goʻyo u zotni kafanlash uchun sotib olingan deb (oʻylashdi); aslida esa hulla qoldirildi va u zot Sahulga mansub uchta oq libosga kafanlandilar. Soʻng u (hulla)ni Abdulloh ibn Abu Bakr olib: ‹Buni oʻzimni kafanlaguncha (saqlab) qoʻyaman›, dedi. Keyin: ‹Agar aziz va jalil boʻlgan Alloh buni oʻz Paygʻambari uchun ravo koʻrganida, u zotni shunga kafanlagan boʻlardi›, dedi. Shunday qilib uni sotib, pulini sadaqa qildi.»Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ пахтадан тўқилган, Саҳул (деган жой)га мансуб учта оқ либосга кафанландилар; уларда на кўйлак, на салла бор эди. Ҳулла (деган йўл-йўл либос)га келсак, одамлар унинг ҳақида адашишди — гўё у зотни кафанлаш учун сотиб олинган деб (ўйлашди); аслида эса ҳулла қолдирилди ва у зот Саҳулга мансуб учта оқ либосга кафанландилар. Сўнг у (ҳулла)ни Абдуллоҳ ибн Абу Бакр олиб: ‹Буни ўзимни кафанлагунча (сақлаб) қўяман›, деди. Кейин: ‹Агар азиз ва жалил бўлган Аллоҳ буни ўз Пайғамбари учун раво кўрганида, у зотни шунга кафанлаган бўларди›, деди. Шундай қилиб уни сотиб, пулини садақа қилди.»

وَعَن أبي بشيرٍ الأنصاريِّ: أَنَّهُ كَانَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي بَعْضِ أَسْفَارِهِ فَأَرْسَلَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ رَسُولًا: «لَا تبقين فِي رَقَبَة بِغَيْر قِلَادَةٌ مِنْ وَتَرٍ أَوْ قِلَادَةٌ إِلَّا قُطِعَتْ»

Abu Bashir al-Ansoriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u Rasululloh ﷺ bilan baʼzi safarlarida birga edi. Bas, Rasululloh ﷺ bir elchi (chopar) yubordilar. Abdulloh ibn Abu Bakr aytdi: U (Abbod) shunday dedi deb oʻylayman: odamlar tunash joyida (uxlab yotganlarida): «Hech bir tuyaning boʻynida kamon ipidan (yasalgan) marjon yoki (boshqa) marjon qolmasin, albatta kesib tashlansin», (deb buyurdilar). Molik aytdi: Men buni koʻz (tegishi)dan (ehtiyot boʻlish) sababli deb bilaman.Абу Башир ал-Ансорий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у Расулуллоҳ ﷺ билан баъзи сафарларида бирга эди. Бас, Расулуллоҳ ﷺ бир элчи (чопар) юбордилар. Абдуллоҳ ибн Абу Бакр айтди: У (Аббод) шундай деди деб ўйлайман: одамлар тунаш жойида (ухлаб ётганларида): «Ҳеч бир туянинг бўйнида камон ипидан (ясалган) маржон ёки (бошқа) маржон қолмасин, албатта кесиб ташлансин», (деб буюрдилар). Молик айтди: Мен буни кўз (тегиши)дан (эҳтиёт бўлиш) сабабли деб биламан.

وعنها قَالَت: بَينا نَحْنُ جُلُوسٌ فِي بَيْتِنَا فِي حَرِّ الظَّهِيرَةِ قَالَ قَائِلٌ لِأَبِي بَكْرٍ: هَذَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مُقْبِلًا مُتَقَنِّعًا. رَوَاهُ البُخَارِيّ

Men ota-onamni hamisha dinga (islomga) eʼtiqod qilgan holatdagina (esimni) tanidim. Bizning ustimizdan biror kun oʻtmasdiki, unda Rasululloh ﷺ bizning oldimizga kunning ikki tarafida — ertalab va kechqurun — kelmagan boʻlsalar. Musulmonlar (Makkada) sinovga (ozorga) duch kelganlarida, Abu Bakr Habashiston yurti tomon hijrat qilib chiqdi. U Barkul-Gʻimodga yetganda, unga Ibn Dagʻina — u Qora (qabilasi)ning sayyidi edi — yoʻliqdi va: «Qayoqqa (bormoqchisan), ey Abu Bakr?» dedi. Abu Bakr: «Meni qavmim (yurtdan) chiqardi, men yer yuzida sayohat qilib, Robbimga ibodat qilmoqchiman», dedi. Ibn Dagʻina: «Ey Abu Bakr, sendek kishi (yurtdan) chiqmaydi va chiqarilmaydi (ham). Sen yoʻq-yoʻqchilarga (kambagʻallarga) kasb (rizq) topib berasan, qarindoshchilikni ulaysan, ojizlarning (yukini) koʻtarasan, mehmonni siylaysan va haq (yoʻl)dagi musibatlarda yordam berasan. Men senga himoyachiman, qayt va Robbingga oʻz yurtingda ibodat qil», dedi. (Abu Bakr) qaytdi va Ibn Dagʻina u bilan birga (Makkaga) yoʻl oldi. Ibn Dagʻina kechqurun Qurayshning ashroflari (zodagonlari) orasida aylanib, ularga: «Abu Bakrdek kishi chiqmaydi va chiqarilmaydi (ham). Yoʻq-yoʻqchilarga kasb topib beradigan, qarindoshchilikni ulaydigan, ojizlarning (yukini) koʻtaradigan, mehmonni siylaydigan va haq (yoʻl)dagi musibatlarda yordam beradigan bir kishini chiqarasizlarmi?» dedi. Quraysh Ibn Dagʻinaning himoyasini rad etmadi (yolgʻonga chiqarmadi) va Ibn Dagʻinaga: «Abu Bakrga buyur, Robbiga oʻz uyida ibodat qilsin, unda namoz oʻqisin va xohlaganini (Qurʼon) oʻqisin, ammo buni bilan bizga ozor bermasin va uni oshkor qilmasin. Chunki biz uning ayollarimiz va bolalarimizni (yoʻldan ozdirib) fitnaga solishidan qoʻrqamiz», deyishdi. Ibn Dagʻina buni Abu Bakrga aytdi. Abu Bakr shu (shart) bilan, Robbiga oʻz uyida ibodat qilib, namozini oshkor qilmay va uyidan boshqa joyda (Qurʼon) oʻqimay turdi. Soʻng Abu Bakrning xayoliga (boshqa fikr) keldi: u uyining hovlisida bir masjid qurib, unda namoz oʻqir va Qurʼon oʻqir edi. Shunda mushriklarning ayollari va bolalari uning ustiga (toʻplanib) yopirilib, undan hayratlanib, unga qarardilar. Abu Bakr koʻp yigʻlaydigan kishi edi, Qurʼon oʻqiganda koʻzlariga (yoshini) ega olmasdi. Bu mushriklardan boʻlgan Quraysh ashroflarini xavotirga soldi va ular Ibn Dagʻinaga (odam) yuborishdi, u ularning oldiga keldi. Ular: «Biz Abu Bakrga sening himoyang bilan, Robbiga oʻz uyida ibodat qilishi (sharti) bilan omonlik bergan edik. U esa buni oshib oʻtdi: uyining hovlisida masjid qurib, unda namoz va qiroatni oshkor qildi. Biz uning ayollarimiz va bolalarimizni fitnaga solishidan qoʻrqdik. Bas, uni qaytar (man qil). Agar Robbiga oʻz uyida ibodat qilish bilan kifoyalanishni xohlasa, qilsin; agar buni oshkor qilishdan boshqasiga koʻnmasa, undan sening zimmangni (omonligingni) senga qaytarishini soʻra. Chunki biz sening ahdingni buzishni (xafa qilishni) xush koʻrmadik va Abu Bakrga (bu) oshkorlikni tan olmaymiz», deyishdi. Oisha aytdi: Ibn Dagʻina Abu Bakrning oldiga kelib: «Sen men senga shartlashgan narsani bilasan. Endi yo shu (shart)da kifoyalanasan, yoxud mening zimmamni (omonligimni) menga qaytarasan. Chunki men arablarning, men ahd bergan bir kishi haqida ahdim buzildi (men sharmanda boʻldim), deb eshitishini xush koʻrmayman», dedi. Abu Bakr: «Men senga sening himoyangni qaytaraman va Alloh azza va jallaning himoyasiga rozi boʻlaman», dedi. Oʻsha kunlarda Paygʻambar ﷺ Makkada edilar. Paygʻambar ﷺ musulmonlarga: «Menga sizlarning hijrat (qiladigan) yurtingiz koʻrsatildi — u ikki harra (qora toshli) orasidagi xurmozorli (yer)dir», dedilar — ular ikki harra (toshli maydon) edi. Shunda hijrat qiluvchilar Madina tomon hijrat qildi va Habashiston yurtida hijrat qilganlarning koʻpchiligi Madinaga qaytdi. Abu Bakr ham Madina tomon (otlanib) tayyorgarlik koʻrdi. Rasululloh ﷺ unga: «Shoshilma, men ham (hijratga) izn berilishini umid qilaman», dedilar. Abu Bakr: «Buni umid qilasizmi? Otam sizga fido boʻlsin», dedi. U zot: «Ha», dedilar. Shunda Abu Bakr Rasululloh ﷺga hamroh boʻlish uchun oʻzini ushlab (kutib) turdi va oʻzida boʻlgan ikki ulovni (tuyani) toʻrt oy davomida samur (daraxti) bargi — yaʼni xabat (qoqilib tushirilgan barg) bilan boqdi. Ibn Shihob aytdi: Urva aytdi: Oisha aytdi: Bir kuni biz Abu Bakrning uyida kun qoq peshinda oʻtirganimizda, kimdir Abu Bakrga: «Mana Rasululloh ﷺ — boshlarini yopib (oʻranib) kelmoqdalar — u zot bizning oldimizga (odatda) kelmaydigan bir soatda», dedi. Abu Bakr: «Otam-onam u zotga fido boʻlsin, Allohga qasamki, u zotni bu soatda faqat (muhim) bir ish (sabab) keltirdi», dedi. (Oisha) aytdi: Rasululloh ﷺ kelib, (kirishga) izn soʻradilar, izn berildi, u zot kirdilar. Paygʻambar ﷺ Abu Bakrga: «Yoningdagilarni chiqar», dedilar. Abu Bakr: «Otam sizga fido boʻlsin, ey Allohning Rasuli, ular faqat sizning ahlingiz (oilangiz)», dedi. U zot: «Albatta menga (Makkadan) chiqishga (hijratga) izn berildi», dedilar. Abu Bakr: «Hamrohlik (ham), otam sizga fido boʻlsin, ey Allohning Rasuli?» dedi. Rasululloh ﷺ: «Ha», dedilar. Abu Bakr: «Otam sizga fido boʻlsin, ey Allohning Rasuli, mana bu ikki ulovimdan birini oling», dedi. Rasululloh ﷺ: «(Faqat) toʻlovi (narxi) bilan», dedilar. Oisha aytdi: Biz ularga (yoʻl) jihozini eng tez (shaylangan) holda tayyorladik va ularga bir charm xaltada (sufra) ozuqa qildik. Asmo bint Abu Bakr oʻz belbogʻidan (nitoq) bir parcha kesib, u bilan xaltaning ogʻzini bogʻladi. Shu sababli u «Zotun-Nitoqayn» (ikki belbogʻ egasi) deb ataldi. (Oisha) aytdi: Soʻng Rasululloh ﷺ va Abu Bakr Savr togʻidagi bir gʻorga yetib, unda uch kecha yashirinib turishdi. Ular bilan birga Abdulloh ibn Abu Bakr — zukko, ziyrak bir yigit — tunar va ulardan sahar paytida (qorongʻida) chiqib ketib, Makkada Quraysh bilan (xuddi) tunni (oʻsha yerda) oʻtkazgandek tongni qarshilardi. U ular (Paygʻambar ﷺ va Abu Bakr)ka qarshi qilinayotgan biror tadbirni eshitsa, uni yodida tutib, qorongʻi aralashganda ularga shu xabarni keltirardi. Abu Bakrning quli Omir ibn Fuhayra ular uchun bir poda sogʻin qoʻyni boqar va xufton (vaqti)dan bir soat oʻtganda uni ularning oldiga (haydab) keltirardi. Ular sutdan — ularning sogʻin (qoʻyi)ning suti va (qizdirilgan toshda) issitilgan (sut)idan — (bahramand boʻlib) tunardilar, to Omir ibn Fuhayra qorongʻida uni (podani) baqirtib (haydab ketguncha). U buni oʻsha uch kechaning har bir kechasida (shunday) qilardi. Rasululloh ﷺ va Abu Bakr Bani Dil — u Bani Abd ibn Adiydan — boʻlgan bir kishini yoʻl boshlovchi, mohir yoʻlchi (xirrit) qilib yolladilar — «xirrit» yoʻl koʻrsatishda mohir (kishi) demakdir. U Os ibn Voil as-Sahmiy xonadoni bilan (ittifoq) ahdiga botgan (bogʻlangan) va Quraysh kofirlarining dini ustida edi. Ular unga ishonishdi va ikki ulovlarini unga topshirib, undan uch kechadan keyin — uchinchi (kun)ning tongida — ikki ulovini Savr gʻoriga keltirishini vaʼdalashdilar. Omir ibn Fuhayra va yoʻlboshlovchi ular bilan birga yoʻlga chiqdi, u ularni sohil yoʻlidan olib ketdi.Мен ота-онамни ҳамиша динга (исломга) эътиқод қилган ҳолатдагина (эсимни) танидим. Бизнинг устимиздан бирор кун ўтмасдики, унда Расулуллоҳ ﷺ бизнинг олдимизга куннинг икки тарафида — эрталаб ва кечқурун — келмаган бўлсалар. Мусулмонлар (Маккада) синовга (озорга) дуч келганларида, Абу Бакр Ҳабашистон юрти томон ҳижрат қилиб чиқди. У Баркул-Ғимодга етганда, унга Ибн Дағина — у Қора (қабиласи)нинг саййиди эди — йўлиқди ва: «Қаёққа (бормоқчисан), эй Абу Бакр?» деди. Абу Бакр: «Мени қавмим (юртдан) чиқарди, мен ер юзида саёҳат қилиб, Роббимга ибодат қилмоқчиман», деди. Ибн Дағина: «Эй Абу Бакр, сендек киши (юртдан) чиқмайди ва чиқарилмайди (ҳам). Сен йўқ-йўқчиларга (камбағалларга) касб (ризқ) топиб берасан, қариндошчиликни улайсан, ожизларнинг (юкини) кўтарасан, меҳмонни сийлайсан ва ҳақ (йўл)даги мусибатларда ёрдам берасан. Мен сенга ҳимоячиман, қайт ва Роббингга ўз юртингда ибодат қил», деди. (Абу Бакр) қайтди ва Ибн Дағина у билан бирга (Маккага) йўл олди. Ибн Дағина кечқурун Қурайшнинг ашрофлари (зодагонлари) орасида айланиб, уларга: «Абу Бакрдек киши чиқмайди ва чиқарилмайди (ҳам). Йўқ-йўқчиларга касб топиб берадиган, қариндошчиликни улайдиган, ожизларнинг (юкини) кўтарадиган, меҳмонни сийлайдиган ва ҳақ (йўл)даги мусибатларда ёрдам берадиган бир кишини чиқарасизларми?» деди. Қурайш Ибн Дағинанинг ҳимоясини рад этмади (ёлғонга чиқармади) ва Ибн Дағинага: «Абу Бакрга буюр, Роббига ўз уйида ибодат қилсин, унда намоз ўқисин ва хоҳлаганини (Қуръон) ўқисин, аммо буни билан бизга озор бермасин ва уни ошкор қилмасин. Чунки биз унинг аёлларимиз ва болаларимизни (йўлдан оздириб) фитнага солишидан қўрқамиз», дейишди. Ибн Дағина буни Абу Бакрга айтди. Абу Бакр шу (шарт) билан, Роббига ўз уйида ибодат қилиб, намозини ошкор қилмай ва уйидан бошқа жойда (Қуръон) ўқимай турди. Сўнг Абу Бакрнинг хаёлига (бошқа фикр) келди: у уйининг ҳовлисида бир масжид қуриб, унда намоз ўқир ва Қуръон ўқир эди. Шунда мушрикларнинг аёллари ва болалари унинг устига (тўпланиб) ёпирилиб, ундан ҳайратланиб, унга қарардилар. Абу Бакр кўп йиғлайдиган киши эди, Қуръон ўқиганда кўзларига (ёшини) эга олмасди. Бу мушриклардан бўлган Қурайш ашрофларини хавотирга солди ва улар Ибн Дағинага (одам) юборишди, у уларнинг олдига келди. Улар: «Биз Абу Бакрга сенинг ҳимоянг билан, Роббига ўз уйида ибодат қилиши (шарти) билан омонлик берган эдик. У эса буни ошиб ўтди: уйининг ҳовлисида масжид қуриб, унда намоз ва қироатни ошкор қилди. Биз унинг аёлларимиз ва болаларимизни фитнага солишидан қўрқдик. Бас, уни қайтар (ман қил). Агар Роббига ўз уйида ибодат қилиш билан кифояланишни хоҳласа, қилсин; агар буни ошкор қилишдан бошқасига кўнмаса, ундан сенинг зиммангни (омонлигингни) сенга қайтаришини сўра. Чунки биз сенинг аҳдингни бузишни (хафа қилишни) хуш кўрмадик ва Абу Бакрга (бу) ошкорликни тан олмаймиз», дейишди. Оиша айтди: Ибн Дағина Абу Бакрнинг олдига келиб: «Сен мен сенга шартлашган нарсани биласан. Энди ё шу (шарт)да кифояланасан, ёхуд менинг зиммамни (омонлигимни) менга қайтарасан. Чунки мен арабларнинг, мен аҳд берган бир киши ҳақида аҳдим бузилди (мен шарманда бўлдим), деб эшитишини хуш кўрмайман», деди. Абу Бакр: «Мен сенга сенинг ҳимоянгни қайтараман ва Аллоҳ азза ва жалланинг ҳимоясига рози бўламан», деди. Ўша кунларда Пайғамбар ﷺ Маккада эдилар. Пайғамбар ﷺ мусулмонларга: «Менга сизларнинг ҳижрат (қиладиган) юртингиз кўрсатилди — у икки ҳарра (қора тошли) орасидаги хурмозорли (ер)дир», дедилар — улар икки ҳарра (тошли майдон) эди. Шунда ҳижрат қилувчилар Мадина томон ҳижрат қилди ва Ҳабашистон юртида ҳижрат қилганларнинг кўпчилиги Мадинага қайтди. Абу Бакр ҳам Мадина томон (отланиб) тайёргарлик кўрди. Расулуллоҳ ﷺ унга: «Шошилма, мен ҳам (ҳижратга) изн берилишини умид қиламан», дедилар. Абу Бакр: «Буни умид қиласизми? Отам сизга фидо бўлсин», деди. У зот: «Ҳа», дедилар. Шунда Абу Бакр Расулуллоҳ ﷺга ҳамроҳ бўлиш учун ўзини ушлаб (кутиб) турди ва ўзида бўлган икки уловни (туяни) тўрт ой давомида самур (дарахти) барги — яъни хабат (қоқилиб туширилган барг) билан боқди. Ибн Шиҳоб айтди: Урва айтди: Оиша айтди: Бир куни биз Абу Бакрнинг уйида кун қоқ пешинда ўтирганимизда, кимдир Абу Бакрга: «Мана Расулуллоҳ ﷺ — бошларини ёпиб (ўраниб) келмоқдалар — у зот бизнинг олдимизга (одатда) келмайдиган бир соатда», деди. Абу Бакр: «Отам-онам у зотга фидо бўлсин, Аллоҳга қасамки, у зотни бу соатда фақат (муҳим) бир иш (сабаб) келтирди», деди. (Оиша) айтди: Расулуллоҳ ﷺ келиб, (киришга) изн сўрадилар, изн берилди, у зот кирдилар. Пайғамбар ﷺ Абу Бакрга: «Ёнингдагиларни чиқар», дедилар. Абу Бакр: «Отам сизга фидо бўлсин, эй Аллоҳнинг Расули, улар фақат сизнинг аҳлингиз (оилангиз)», деди. У зот: «Албатта менга (Маккадан) чиқишга (ҳижратга) изн берилди», дедилар. Абу Бакр: «Ҳамроҳлик (ҳам), отам сизга фидо бўлсин, эй Аллоҳнинг Расули?» деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳа», дедилар. Абу Бакр: «Отам сизга фидо бўлсин, эй Аллоҳнинг Расули, мана бу икки уловимдан бирини олинг», деди. Расулуллоҳ ﷺ: «(Фақат) тўлови (нархи) билан», дедилар. Оиша айтди: Биз уларга (йўл) жиҳозини энг тез (шайланган) ҳолда тайёрладик ва уларга бир чарм халтада (суфра) озуқа қилдик. Асмо бинт Абу Бакр ўз белбоғидан (нитоқ) бир парча кесиб, у билан халтанинг оғзини боғлади. Шу сабабли у «Зотун-Нитоқайн» (икки белбоғ эгаси) деб аталди. (Оиша) айтди: Сўнг Расулуллоҳ ﷺ ва Абу Бакр Савр тоғидаги бир ғорга етиб, унда уч кеча яшириниб туришди. Улар билан бирга Абдуллоҳ ибн Абу Бакр — зукко, зийрак бир йигит — тунар ва улардан саҳар пайтида (қоронғида) чиқиб кетиб, Маккада Қурайш билан (худди) тунни (ўша ерда) ўтказгандек тонгни қаршиларди. У улар (Пайғамбар ﷺ ва Абу Бакр)ка қарши қилинаётган бирор тадбирни эшица, уни ёдида тутиб, қоронғи аралашганда уларга шу хабарни келтирарди. Абу Бакрнинг қули Омир ибн Фуҳайра улар учун бир пода соғин қўйни боқар ва хуфтон (вақти)дан бир соат ўтганда уни уларнинг олдига (ҳайдаб) келтирарди. Улар сутдан — уларнинг соғин (қўйи)нинг сути ва (қиздирилган тошда) исситилган (сут)идан — (баҳраманд бўлиб) тунардилар, то Омир ибн Фуҳайра қоронғида уни (подани) бақиртиб (ҳайдаб кетгунча). У буни ўша уч кечанинг ҳар бир кечасида (шундай) қиларди. Расулуллоҳ ﷺ ва Абу Бакр Бани Дил — у Бани Абд ибн Адийдан — бўлган бир кишини йўл бошловчи, моҳир йўлчи (хиррит) қилиб ёлладилар — «хиррит» йўл кўрсатишда моҳир (киши) демакдир. У Ос ибн Воил ас-Саҳмий хонадони билан (иттифоқ) аҳдига ботган (боғланган) ва Қурайш кофирларининг дини устида эди. Улар унга ишонишди ва икки уловларини унга топшириб, ундан уч кечадан кейин — учинчи (кун)нинг тонгида — икки уловини Савр ғорига келтиришини ваъдалашдилар. Омир ибн Фуҳайра ва йўлбошловчи улар билан бирга йўлга чиқди, у уларни соҳил йўлидан олиб кетди.

وَعَنْ عَائِشَةَ رَضِيَ اَللَّهُ عَنْهَا قَالَتْ: { كُفِّنَ رَسُولُ اَللَّهِ ‏- صلى الله عليه وسلم ‏-فِي ثَلَاثَةِ أَثْوَابٍ بِيضٍ سَحُولِيَّةٍ مِنْ كُرْسُفٍ, لَيْسَ فِيهَا قَمِيصٌ وَلَا عِمَامَةٌ.‏ } مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ 1‏ .‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ paxtadan toʻqilgan, Sahul (degan joy)ga mansub uchta oq libosga kafanlandilar; ularda na koʻylak, na salla bor edi. Hulla (degan yoʻl-yoʻl libos)ga kelsak, odamlar uning haqida adashishdi — goʻyo u zotni kafanlash uchun sotib olingan deb (oʻylashdi); aslida esa hulla qoldirildi va u zot Sahulga mansub uchta oq libosga kafanlandilar. Soʻng u (hulla)ni Abdulloh ibn Abu Bakr olib: ‹Buni oʻzimni kafanlaguncha (saqlab) qoʻyaman›, dedi. Keyin: ‹Agar aziz va jalil boʻlgan Alloh buni oʻz Paygʻambari uchun ravo koʻrganida, u zotni shunga kafanlagan boʻlardi›, dedi. Shunday qilib uni sotib, pulini sadaqa qildi.»Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ пахтадан тўқилган, Саҳул (деган жой)га мансуб учта оқ либосга кафанландилар; уларда на кўйлак, на салла бор эди. Ҳулла (деган йўл-йўл либос)га келсак, одамлар унинг ҳақида адашишди — гўё у зотни кафанлаш учун сотиб олинган деб (ўйлашди); аслида эса ҳулла қолдирилди ва у зот Саҳулга мансуб учта оқ либосга кафанландилар. Сўнг у (ҳулла)ни Абдуллоҳ ибн Абу Бакр олиб: ‹Буни ўзимни кафанлагунча (сақлаб) қўяман›, деди. Кейин: ‹Агар азиз ва жалил бўлган Аллоҳ буни ўз Пайғамбари учун раво кўрганида, у зотни шунга кафанлаган бўларди›, деди. Шундай қилиб уни сотиб, пулини садақа қилди.»

أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ ، عَنْ أَبِي الْبَدَّاحِ بْنِ عَاصِمٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " أَرْخَصَ لِرِعَاءِ الْإِبِلِ أَنْ يَرْمُوا يَوْمَ النَّحْرِ، ثُمَّ يَرْمُوا الْغَدَ وَمِنْ بَعْدِ الْغَدِ لِيَوْمَيْنِ، ثُمَّ يَرْمُوا يَوْمَ النَّفْرِ " . قَالَ أَبُو مُحَمَّد : مِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ : عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي الْبَدَّاحِ

Osim (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ tuya boquvchilarga Nahr kuni tosh otib, soʻng ertasi kuni va undan keyingi kuni — ikki kun uchun — tosh otishlariga, keyin koʻchish kuni tosh otishlariga ruxsat berdilar. Abu Muhammad aytdi: Ulardan baʼzilari: Abdulloh ibn Abu Bakr, otasidan, u Abul-Baddohdan, deb aytadilar.Осим (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ туя боқувчиларга Наҳр куни тош отиб, сўнг эртаси куни ва ундан кейинги куни — икки кун учун — тош отишларига, кейин кўчиш куни тош отишларига рухсат бердилар. Абу Муҳаммад айтди: Улардан баъзилари: Абдуллоҳ ибн Абу Бакр, отасидан, у Абул-Баддоҳдан, деб айтадилар.

أَخْبَرَنَا صَدَقَةُ بْنُ الْفَضْلِ ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ ، عَنْ مَالِكٍ ، حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ دِينَارٍ ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ ، عَنْ عُرْوَةَ ، عَنْ عَائِشَةَ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، قَالَ : " يَحْرُمُ مِنَ الرَّضَاعَةِ مَا يَحْرُمُ مِنَ الْوِلَادَةِ " . قَالَ مَالِكٌ : وَحَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ ، عَنْ عَمْرَةَ ، عَنْ عَائِشَةَ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، مِثْلَهُ

Oisha (roziyallohu anho)dan, Nabiy ﷺdan rivoyat qilinadi. U zot: «Tugʻilish sababli harom boʻlgan narsani emizish ham harom qiladi», dedilar. Molik aytdi: Menga Abdulloh ibn Abu Bakr Amradan, u Oishadan, u Nabiy ﷺdan shuning oʻxshashini hadis aytdi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан, Набий ﷺдан ривоят қилинади. У зот: «Туғилиш сабабли ҳаром бўлган нарсани эмизиш ҳам ҳаром қилади», дедилар. Молик айтди: Менга Абдуллоҳ ибн Абу Бакр Амрадан, у Оишадан, у Набий ﷺдан шунинг ўхшашини ҳадис айтди.

ثنا بُنْدَارٌ ، ثنا يَحْيَى ، ثنا ابْنُ عَجْلانَ . ح وَحَدَّثَنَا أَبُو عَمَّارٍ ، ثنا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَعِيدٍ وَهُوَ ابْنُ أَبِي هِنْدَ , وَثنا بُنْدَارٌ ، ثنا أَبُو عَاصِمٍ ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ ، عَنْ زِيَادِ بْنِ سَعْدٍ . ح وَثنا الصَّنْعَانِيُّ ، ثنا الْمُعْتَمِرُ ، قَالَ : سَمِعْتُ عُمَارَةَ بْنَ غَزِيَّةَ يُحَدِّثُ , عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ . ح وَحَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ الدِّرْهَمِيُّ ، ثنا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عَدِيٍّ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ ، كُلُّهُمْ ، عَنْ عَامِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ سُلَيْمٍ الزُّرَقِيِّ ، عَنْ أَبِي قَتَادَةَ بْنِ رِبْعِيٍّ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِذَا دَخَلَ أَحَدُكُمُ الْمَسْجِدَ فَلا يَجْلِسْ حَتَّى يُصَلِّيَ رَكْعَتَيْنِ " . هَذَا حَدِيثُ ابْنِ عَجْلانَ . وَفِي حَدِيثِ ابْنِ أَبِي عَدِيٍّ : " مَنْ دَخَلَ هَذَا الْمَسْجِدَ " . وَقَالَ : سَمِعْتُ عَمْرَو بْنَ سُلَيْمٍ الزُّرَقِيَّ , وَزَادَ : قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ : وَحَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ , عَنْ عَامِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ , عَنْ عَمْرِو بْنِ سُلَيْمٍ , عَنْ أَبِي قَتَادَةَ , عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِمِثْلِهِ

Abu Qatoda ibn Ribʼiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Biringiz masjidga kirsa, ikki rakat namoz oʻqimaguncha oʻtirmasin», dedilar. Bu Ibn Ajlonning hadisi. Ibn Abu Adiyning hadisida esa: «Kim mana bu masjidga kirsa», deyilgan va u: Men Amr ibn Sulaym az-Zuraqiydan eshitdim, dedi. Hamda ziyoda qildi: Muhammad ibn Ishoq aytdi: Menga Abdulloh ibn Abu Bakr, u Omir ibn Abdullohdan, u Amr ibn Sulaymdan, u Abu Qatodadan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash rivoyat qildi.Абу Қатода ибн Рибъий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бирингиз масжидга кирса, икки ракат намоз ўқимагунча ўтирмасин», дедилар. Бу Ибн Ажлоннинг ҳадиси. Ибн Абу Адийнинг ҳадисида эса: «Ким мана бу масжидга кирса», дейилган ва у: Мен Амр ибн Сулайм аз-Зурақийдан эшитдим, деди. Ҳамда зиёда қилди: Муҳаммад ибн Ишоқ айтди: Менга Абдуллоҳ ибн Абу Бакр, у Омир ибн Абдуллоҳдан, у Амр ибн Сулаймдан, у Абу Қатодадан, у Набий ﷺдан шунга ўхшаш ривоят қилди.

قَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ : وَحَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، أَنَّ عُمَارَةَ بْنَ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ ، قَالَ : فَضَرَبَ الدَّهْرُ مَنْ ضَرَبَهُ حَتَّى إِذَا كَانَتْ وِلايَةُ مُعَاوِيَةَ ابْنِ أَبِي سُفْيَانَ ، وَأَمَّرَ مَرْوَانَ بْنَ الْحَكَمِ عَلَى الْمَدِينَةِ ، بَعَثَنِي مُصَدِّقًا عَلَى بَلِيٍّ ، وَعُذْرَةَ ، وَجَمِيعِ بَنِي سَعْدِ بْنِ هُدَيْمٍ مِنْ قُضَاعَةَ ، قَالَ : " فَمَرَرْتُ بِذَلِكَ الرَّجُلِ ، وَهُوَ شَيْخٌ كَبِيرٌ فِي مَالِهِ فَصَدَقْتُهُ بِثَلاثِينَ حِقَّةً فِيهَا , فَحْلُهَا عَلَى أَلْفِ بَعِيرٍ وَخَمْسِمِائَةِ بَعِيرٍ " ، قَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ : فَنَحْنُ نَرَى أَنَّ عُمَارَةَ لَمْ يَأْخُذْ مَعَهَا فَحْلَهَا ، إِلا وَهِيَ سَنَةٌ إِذَا بَلَغَتْ صَدَقَةُ الرَّجُلِ ثَلاثِينَ حِقَّةً ضَمَّ إِلَيْهَا فَحْلَهَا

Ibn Ishoq aytdi: Menga Abdulloh ibn Abu Bakr Yahyo ibn Abdulloh ibn Abdurrahmondan soʻzlab berdiki, Umora ibn Amr ibn Hazm aytdi: Zamon oʻz zarbasini urib, Muoviya ibn Abu Sufyonning hukmronligi kelganida va u Marvon ibn Hakamni Madinaga amir qilganida, u meni Baliy, Uzra va Quzoadan boʻlgan barcha Banu Saʼd ibn Hudaymga zakot yigʻuvchi qilib joʻnatdi. U aytdi: «Men oʻsha kishining oldidan oʻtdim — u endi moli ichida keksa chol boʻlib qolgan edi. Men undan bir ming besh yuz tuya (hisobiga) oʻttizta hiqqani, ular bilan birga erkagini ham zakotga oldim». Ibn Ishoq aytdi: Bizning qarashimizcha, Umora ular bilan birga erkagini olgani — bu bir sunnat boʻlgani uchundir: kishining sadaqasi oʻttizta hiqqaga yetsa, unga erkagini ham qoʻshgan.Ибн Ишоқ айтди: Менга Абдуллоҳ ибн Абу Бакр Яҳё ибн Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмондан сўзлаб бердики, Умора ибн Амр ибн Ҳазм айтди: Замон ўз зарбасини уриб, Муовия ибн Абу Суфённинг ҳукмронлиги келганида ва у Марвон ибн Ҳакамни Мадинага амир қилганида, у мени Балий, Узра ва Қузоадан бўлган барча Бану Саъд ибн Ҳудаймга закот йиғувчи қилиб жўнатди. У айтди: «Мен ўша кишининг олдидан ўтдим — у энди моли ичида кекса чол бўлиб қолган эди. Мен ундан бир минг беш юз туя (ҳисобига) ўттизта ҳиққани, улар билан бирга эркагини ҳам закотга олдим». Ибн Ишоқ айтди: Бизнинг қарашимизча, Умора улар билан бирга эркагини олгани — бу бир суннат бўлгани учундир: кишининг садақаси ўттизта ҳиққага етса, унга эркагини ҳам қўшган.

حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ ، ثنا الْحَسَنُ بْنُ أَبِي الرَّبِيعِ , وَأَحْمَدُ بْنُ مَنْصُورٍ , قَالا : نا عَبْدُ الرَّزَّاقِ , أنا مَعْمَرٌ , عَنِ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ سَالِمٍ , عَنِ ابْنِ عُمَرَ , قَالَ : " صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ صَلاةَ الْخَوْفِ بِإِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ رَكْعَةً وَالطَّائِفَةُ الأُخْرَى مُوَاجِهَةَ الْعَدُوِّ , ثُمَّ انْصَرَفُوا فَقَامُوا فِي مَقَامِ أَصْحَابِهِمْ مُقْبِلِينَ عَلَى الْعَدُوِّ وَجَاءَ أُولَئِكَ فَصَلَّى بِهِمُ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ رَكْعَةً , ثُمَّ سَلَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , ثُمَّ صَلَّى هَؤُلاءِ رَكْعَةً وَهَؤُلاءِ رَكْعَةً " . تَابَعَهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ , وَابْنُ جُرَيْجٍ , وَالنُّعْمَانُ بْنُ رَاشِدٍ , وَغَيْرُهُمْ , عَنِ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ سَالِمٍ , عَنِ ابْنِ عُمَرَ

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi: Rasululloh ﷺ xavf namozini ikki toifadan biri bilan bir rakaat oʻqidilar, ikkinchi toifa esa dushmanga roʻbaroʻ turgan edi. Soʻng ular qaytib, sheriklarining oʻrnida dushmanga yuzlanib turishdi, anavilar keldi va Nabiy ﷺ ular bilan bir rakaat oʻqidilar. Soʻng Rasululloh ﷺ salom berdilar, keyin bular bir rakaat, anavilar bir rakaat oʻqishdi. Unga Abdulloh ibn Abu Bakr, Ibn Jurayj, Nuʼmon ibn Roshid va boshqalar az-Zuhriydan, u Solimdan, u Ibn Umardan (rivoyat qilib) mutobaat qilishgan.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди: Расулуллоҳ ﷺ хавф намозини икки тоифадан бири билан бир ракаат ўқидилар, иккинчи тоифа эса душманга рўбарў турган эди. Сўнг улар қайтиб, шерикларининг ўрнида душманга юзланиб туришди, анавилар келди ва Набий ﷺ улар билан бир ракаат ўқидилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ салом бердилар, кейин булар бир ракаат, анавилар бир ракаат ўқишди. Унга Абдуллоҳ ибн Абу Бакр, Ибн Журайж, Нуъмон ибн Рошид ва бошқалар аз-Зуҳрийдан, у Солимдан, у Ибн Умардан (ривоят қилиб) мутобаат қилишган.

حَدَّثَنَا أَبُو الْقَاسِمِ بْنُ مَنِيعٍ إِمْلاءً , حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ ، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ مَخْلَدٍ , ثنا إِسْحَاقُ بْنُ حَازِمٍ , عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ , عَنْ سَالِمٍ , عَنِ ابْنِ عُمَرَ , عَنْ حَفْصَةَ , قَالَتْ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " لا صِيَامَ لِمَنْ لَمْ يَفْرِضْهُ قَبْلَ الْفَجْرِ " . وَحَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ الْقَاضِي , ثنا زُهَيْرُ بْنُ مُحَمَّدٍ , ثنا خَالِدُ بْنُ مَخْلَدٍ بِهَذَا الإِسْنَادِ , وَقَالَ : " لِمَنْ لَمْ يَفْرِضْهُ مِنَ اللَّيْلِ " . وَقَالَ أَيْضًا : حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ , خَالَفَهُ يَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ , وَابْنُ لَهِيعَةَ , رَوَيَاهُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ , عَنِ الزُّهْرِيِّ , عَنْ سَالِمٍ

Hafsa (roziyallohu anho) aytdi: Allohning Rasuli ﷺ: «Roʻzani fajrdan oldin (oʻziga) lozim qilib olmagan kishining roʻzasi yoʻqdir», dedilar. Al-Husayn ibn Ismoil al-Qozi bizga aytib berdi, Zuhayr ibn Muhammad bizga aytib berdi, Xolid ibn Maxlad bizga ushbu isnod bilan aytib berdi va: «uni kechadan lozim qilib olmagan kishining», dedi. U yana: menga Abdulloh ibn Abu Bakr aytib berdi, dedi. Unga Yahyo ibn Ayyub va Ibn Lahiʼa muxolif boʻlib, ikkovi uni Abdulloh ibn Abu Bakrdan, u Zuhriydan, u Solimdan rivoyat qilganlar.Ҳафса (розияллоҳу анҳо) айтди: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Рўзани фажрдан олдин (ўзига) лозим қилиб олмаган кишининг рўзаси йўқдир», дедилар. Ал-Ҳусайн ибн Исмоил ал-Қози бизга айтиб берди, Зуҳайр ибн Муҳаммад бизга айтиб берди, Холид ибн Махлад бизга ушбу иснод билан айтиб берди ва: «уни кечадан лозим қилиб олмаган кишининг», деди. У яна: менга Абдуллоҳ ибн Абу Бакр айтиб берди, деди. Унга Яҳё ибн Айюб ва Ибн Лаҳиъа мухолиф бўлиб, иккови уни Абдуллоҳ ибн Абу Бакрдан, у Зуҳрийдан, у Солимдан ривоят қилганлар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ النَّيْسَابُورِيُّ ، ثنا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى , ثنا ابْنُ وَهْبٍ , أَخْبَرَنِي ابْنُ لَهِيعَةَ , وَيَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ , عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ , عَنِ ابْنِ شِهَابٍ , عَنْ سَالِمٍ , عَنْ أَبِيهِ , عَنْ حَفْصَةَ , أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , قَالَ : " مَنْ لَمْ يَجْمَعِ الصِّيَامَ قَبْلَ الْفَجْرِ فَلا صِيَامَ لَهُ " . رَفَعَهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ , عَنِ الزُّهْرِيِّ وَهُوَ مِنَ الثِّقَاتِ الرُّفَعَاءِ ، وَاخْتُلِفَ عَلَى الزُّهْرِيِّ فِي إِسْنَادِهِ . فَرَوَاهُ عَبْدُ الرَّزَّاقِ , عَنْ مَعْمَرٍ , عَنِ الزُّهْرِيِّ , عَنْ سَالِمٍ , عَنْ أَبِيهِ , عَنْ حَفْصَةَ مِنْ قَوْلِهَا . وَتَابَعَهُ الزُّبَيْدِيُّ ,وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ إِسْحَاقَ , عَنِ الزُّهْرِيِّ . وَقَالَ ابْنُ الْمُبَارَكِ , عَنْ مَعْمَرٍ , وَابْنِ عُيَيْنَةَ , عَنِ الزُّهْرِيِّ , عَنْ حَمْزَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ , عَنْ أَبِيهِ , عَنْ حَفْصَةَ . وَكَذَلِكَ قَالَ بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ , عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ إِسْحَاقَ . وَكَذَلِكَ قَالَ إِسْحَاقُ بْنُ رَاشِدٍ , وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ خَالِدٍ , عَنِ الزُّهْرِيِّ . وَغَيْرُ ابْنِ الْمُبَارَكِ يَرْوِيهِ عَنِ ابْنِ عُيَيْنَةَ , عَنِ الزُّهْرِيِّ , عَنْ حَمْزَةَ . وَاخْتُلِفَ عَنِ ابْنِ عُيَيْنَةَ فِي إِسْنَادِهِ . وَكَذَلِكَ قَالَ ابْنُ وَهْبٍ , عَنْ يُونُسَ , عَنِ الزُّهْرِيِّ . وَقَالَ ابْنُ وَهْبٍ أَيْضًا , عَنْ يُونُسَ , عَنِ الزُّهْرِيِّ , عَنْ سَالِمٍ , عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَوْلَهُ . وَتَابَعَهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ نَمِرٍ , عَنِ الزُّهْرِيِّ . وَقَالَ اللَّيْثُ , عَنْ عَقِيلٍ , عَنِ الزُّهْرِيِّ , عَنْ سَالِمٍ : أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ , وَحَفْصَةَ قَالا ذَلِكَ . وَرَوَاهُ عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ , عَنِ الزُّهْرِيِّ وَاخْتُلِفَ عَنْهُ

Hafsa (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Kim fajrdan oldin roʻzaga qatʼiy azm qilmasa, uning roʻzasi yoʻqdir», dedilar. Uni Abdulloh ibn Abu Bakr Zuhriydan (rivoyat qilib) marfuʼ qilgan, u esa ishonchli, martabasi yuqori (roviy)lardandir. Zuhriydan (kelgan) isnodda ixtilof qilingan: uni Abdurrazzoq Maʼmardan, u Zuhriydan, u Solimdan, u otasidan, u Hafsadan — uning oʻz soʻzi sifatida rivoyat qilgan. Unga az-Zubaydiy va Abdurrahmon ibn Ishoq Zuhriydan (rivoyat qilib) mutobaat qilganlar. Ibn al-Muborak esa Maʼmardan va Ibn Uyaynadan, ular Zuhriydan, u Hamza ibn Abdullohdan, u otasidan, u Hafsadan, deb aytgan. Bishr ibn al-Mufazzal ham Abdurrahmon ibn Ishoqdan shunday aytgan. Ishoq ibn Roshid va Abdurrahmon ibn Xolid ham Zuhriydan shunday aytganlar. Ibn al-Muborakdan boshqalar uni Ibn Uyaynadan, u Zuhriydan, u Hamzadan (deb) rivoyat qiladilar. Ibn Uyaynadan (kelgan) isnodda ham ixtilof qilingan. Ibn Vahb ham Yunusdan, u Zuhriydan shunday aytgan. Ibn Vahb yana Yunusdan, u Zuhriydan, u Solimdan, u Ibn Umardan — uning oʻz soʻzi sifatida, deb aytgan. Unga Abdurrahmon ibn Namir Zuhriydan (rivoyat qilib) mutobaat qilgan. Lays esa Uqayldan, u Zuhriydan, u Solimdan: Abdulloh va Hafsa buni aytganlar, deb rivoyat qilgan. Uni Ubaydulloh ibn Umar ham Zuhriydan rivoyat qilgan va undan (kelgan rivoyatda) ixtilof qilingan.Ҳафса (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Ким фажрдан олдин рўзага қатъий азм қилмаса, унинг рўзаси йўқдир», дедилар. Уни Абдуллоҳ ибн Абу Бакр Зуҳрийдан (ривоят қилиб) марфуъ қилган, у эса ишончли, мартабаси юқори (ровий)лардандир. Зуҳрийдан (келган) иснодда ихтилоф қилинган: уни Абдурраззоқ Маъмардан, у Зуҳрийдан, у Солимдан, у отасидан, у Ҳафсадан — унинг ўз сўзи сифатида ривоят қилган. Унга аз-Зубайдий ва Абдурраҳмон ибн Ишоқ Зуҳрийдан (ривоят қилиб) мутобаат қилганлар. Ибн ал-Муборак эса Маъмардан ва Ибн Уяйнадан, улар Зуҳрийдан, у Ҳамза ибн Абдуллоҳдан, у отасидан, у Ҳафсадан, деб айтган. Бишр ибн ал-Муфаззал ҳам Абдурраҳмон ибн Ишоқдан шундай айтган. Ишоқ ибн Рошид ва Абдурраҳмон ибн Холид ҳам Зуҳрийдан шундай айтганлар. Ибн ал-Муборакдан бошқалар уни Ибн Уяйнадан, у Зуҳрийдан, у Ҳамзадан (деб) ривоят қиладилар. Ибн Уяйнадан (келган) иснодда ҳам ихтилоф қилинган. Ибн Ваҳб ҳам Юнусдан, у Зуҳрийдан шундай айтган. Ибн Ваҳб яна Юнусдан, у Зуҳрийдан, у Солимдан, у Ибн Умардан — унинг ўз сўзи сифатида, деб айтган. Унга Абдурраҳмон ибн Намир Зуҳрийдан (ривоят қилиб) мутобаат қилган. Лайс эса Уқайлдан, у Зуҳрийдан, у Солимдан: Абдуллоҳ ва Ҳафса буни айтганлар, деб ривоят қилган. Уни Убайдуллоҳ ибн Умар ҳам Зуҳрийдан ривоят қилган ва ундан (келган ривоятда) ихтилоф қилинган.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ النَّيْسَابُورِيُّ ، ثنا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى , ثنا ابْنُ وَهْبٍ , حَدَّثَنِي مَالِكٌ , عَنِ ابْنِ شِهَابٍ , عَنْ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ , عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ , أَنَّ رَجُلا أَفْطَرَ فِي رَمَضَانَ , فَأَمَرَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " أَنْ يُكَفِّرَ بِعِتْقِ رَقَبَةٍ , أَوْ صِيَامِ شَهْرَيْنِ , أَوْ إِطْعَامِ سِتِّينَ مِسْكِينًا " , قَالَ : فَقَالَ : لا أَجِدُ , فَأُتِيَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِعَرَقِ تَمْرٍ , فَقَالَ : " خُذْ هَذَا فَتَصَدَّقْ بِهِ " , فَقَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ , إِنِّي لا أَجِدُ أَحَدًا أَحْوَجَ إِلَيْهِ مِنِّي , فَضَحِكَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَتَّى بَدَتْ أَنْيَابُهُ , ثُمَّ قَالَ : " كُلْهُ " . تَابَعَهُ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الأَنْصَارِيُّ , وَابْنُ جُرَيْجٍ , وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ , وَأَبُو أُوَيْسٍ , وَفُلَيْحُ بْنُ سُلَيْمَانَ , وَعُمَرُ بْنُ عُثْمَانَ الْمَخْزُومِيُّ , وَيَزِيدُ بْنُ عِيَاضٍ , وَشِبْلٌ , وَاللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ , مِنْ رِوَايَةِ أَشْهَبَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ عَنْهُ . وَابْنُ عُيَيْنَةَ , مِنْ رِوَايَةِ نُعَيْمِ بْنِ حَمَّادٍ عَنْهُ . وَإِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ , مِنْ رِوَايَةِ عَمَّارِ بْنِ مَطَرٍ عَنْهُ . وَعُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي زِيَادٍ , إِلا أَنَّهُ أَرْسَلَهُ عَنِ الزُّهْرِيِّ , كُلُّ هَؤُلاءِ رَوَوْهُ عَنِ الزُّهْرِيِّ , عَنْ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ , عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ , أَنَّ رَجُلا أَفْطَرَ فِي رَمَضَانَ وَجَعَلُوا كَفَّارَتُهُ عَلَى التَّخْيِيرِ . وَخَالَفَهُمْ أَكْثَرُ مِنْهُمْ عَدَدًا , فَرَوَوْهُ عَنِ الزُّهْرِيِّ , بِهَذَا الإِسْنَادِ , أَنَّ إِفْطَارَ ذَلِكَ الرَّجُلِ كَانَ بِجِمَاعٍ , وَأَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَمَرَهُ أَنْ يُكَفِّرَ بِعِتْقِ رَقَبَةٍ , فَإِنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ , فَإِنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَإِطْعَامُ سِتِّينَ مِسْكِينًا , مِنْهُمْ عِرَاكُ بْنُ مَالِكٍ , وَعُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ , وَإِسْمَاعِيلُ بْنُ أُمَيَّةَ , وَمُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عَتِيقٍ , وَمُوسَى بْنُ عُقْبَةَ , وَمَعْمَرٌ , وَيُونُسُ , وَعُقَيْلٌ , وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ خَالِدِ بْنِ مُسَافِرٍ , وَالأَوْزَاعِيُّ , وَشُعَيْبُ بْنُ أَبِي حَمْزَةَ , وَمَنْصُورٌ , وَسُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ , وَإِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ , وَاللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ , وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عِيسَى , وَمُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ , وَالنُّعْمَانُ بْنُ رَاشِدٍ , وَحَجَّاجُ بْنُ أَرْطَأَةَ , وَصَالِحُ بْنُ أَبِي الأَخْضَرِ , وَمُحَمَّدُ بْنُ أَبِي حَفْصَةَ , وَعَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ عُمَرَ , وَإِسْحَاقُ بْنُ يَحْيَى الْعَوَضِيُّ , وَهَيَّارُ بْنُ عَقِيلٍ , وَثَابِتُ بْنُ ثَوْبَانَ , وَقُرَّةُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ , وَزَمْعَةُ بْنُ صَالِحٍ , وَبَحْرٌ السِّقَاءُ , وَالْوَلِيدُ بْنُ مُحَمَّدٍ , وَشُعَيْبُ بْنُ خَالِدٍ , وَنُوحُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ , وَغَيْرُهُمْ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, bir kishi Ramazonda roʻzasini buzdi. Shunda Rasululloh ﷺ unga bir qul ozod qilish, yoki ikki oy roʻza tutish, yoki oltmish miskinni taomlantirish bilan kafforat toʻlashni buyurdilar. U: «(Bunga imkonim) yoʻq», dedi. Shunda Rasululloh ﷺga bir savat xurmo keltirildi. U zot: «Buni ol va sadaqa qilib ber», dedilar. U: «Yo Rasululloh, mendan muhtojroq kishi yoʻq», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ oziq tishlari koʻringuncha kulib, soʻng: «Uni (oʻzing) yegin», dedilar. Unga Yahyo ibn Saʼid al-Ansoriy, Ibn Jurayj, Abdulloh ibn Abu Bakr, Abu Uvays, Fulayh ibn Sulaymon, Umar ibn Usmon al-Maxzumiy, Yazid ibn Iyoz, Shibl, al-Lays ibn Saʼd — Ashhab ibn Abdulaziz undan rivoyat qilgani boʻyicha, Ibn Uyayna — Nuaym ibn Hammod undan rivoyat qilgani boʻyicha, Ibrohim ibn Saʼd — Ammor ibn Matar undan rivoyat qilgani boʻyicha, hamda Ubaydulloh ibn Abu Ziyod mutobaat qildilar; faqat u buni Zuhriydan mursal qilib rivoyat qilgan. Bularning barchasi uni Zuhriydan, u Humayd ibn Abdurahmondan, u Abu Hurayradan: bir kishi Ramazonda roʻzasini ochgani (haqida) rivoyat qilib, uning kafforatini ixtiyor asosida keltirdilar. Ularga soni ulardan koʻproq boʻlganlar xolif boʻlib, uni Zuhriydan shu isnod bilan: oʻsha kishining roʻzasi jimoʼ sababli ochilgani va Nabiy ﷺ unga bir qul ozod qilish bilan kafforat toʻlashni, agar topmasa ikki oy roʻza tutishni, agar bunga qodir boʻlmasa oltmish miskinni taomlantirishni buyurganlarini rivoyat qildilar. Ular orasida: Irok ibn Molik, Ubaydulloh ibn Umar, Ismoil ibn Umayya, Muhammad ibn Abu Atiyq, Muso ibn Uqba, Maʼmar, Yunus, Uqayl, Abdurahmon ibn Xolid ibn Musofir, al-Avzoiy, Shuayb ibn Abu Hamza, Mansur, Sufyon ibn Uyayna, Ibrohim ibn Saʼd, al-Lays ibn Saʼd, Abdulloh ibn Iso, Muhammad ibn Ishoq, an-Nuʼmon ibn Roshid, Hajjoj ibn Artot, Solih ibn Abul-Axzar, Muhammad ibn Abu Hafsa, Abdujabbor ibn Umar, Ishoq ibn Yahyo al-Avaziy, Hayyor ibn Aqil, Sobit ibn Savbon, Qurra ibn Abdurahmon, Zamʼa ibn Solih, Bahr as-Saqqo, Valid ibn Muhammad, Shuayb ibn Xolid, Nuh ibn Abu Maryam va boshqalar bor.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, бир киши Рамазонда рўзасини бузди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ унга бир қул озод қилиш, ёки икки ой рўза тутиш, ёки олтмиш мискинни таомлантириш билан каффорат тўлашни буюрдилар. У: «(Бунга имконим) йўқ», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺга бир сават хурмо келтирилди. У зот: «Буни ол ва садақа қилиб бер», дедилар. У: «Ё Расулуллоҳ, мендан муҳтожроқ киши йўқ», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ озиқ тишлари кўрингунча кулиб, сўнг: «Уни (ўзинг) егин», дедилар. Унга Яҳё ибн Саъид ал-Ансорий, Ибн Журайж, Абдуллоҳ ибн Абу Бакр, Абу Увайс, Фулайҳ ибн Сулаймон, Умар ибн Усмон ал-Махзумий, Язид ибн Иёз, Шибл, ал-Лайс ибн Саъд — Ашҳаб ибн Абдулазиз ундан ривоят қилгани бўйича, Ибн Уяйна — Нуайм ибн Ҳаммод ундан ривоят қилгани бўйича, Иброҳим ибн Саъд — Аммор ибн Матар ундан ривоят қилгани бўйича, ҳамда Убайдуллоҳ ибн Абу Зиёд мутобаат қилдилар; фақат у буни Зуҳрийдан мурсал қилиб ривоят қилган. Буларнинг барчаси уни Зуҳрийдан, у Ҳумайд ибн Абдураҳмондан, у Абу Ҳурайрадан: бир киши Рамазонда рўзасини очгани (ҳақида) ривоят қилиб, унинг каффоратини ихтиёр асосида келтирдилар. Уларга сони улардан кўпроқ бўлганлар холиф бўлиб, уни Зуҳрийдан шу иснод билан: ўша кишининг рўзаси жимў сабабли очилгани ва Набий ﷺ унга бир қул озод қилиш билан каффорат тўлашни, агар топмаса икки ой рўза тутишни, агар бунга қодир бўлмаса олтмиш мискинни таомлантиришни буюрганларини ривоят қилдилар. Улар орасида: Ирок ибн Молик, Убайдуллоҳ ибн Умар, Исмоил ибн Умайя, Муҳаммад ибн Абу Атийқ, Мусо ибн Уқба, Маъмар, Юнус, Уқайл, Абдураҳмон ибн Холид ибн Мусофир, ал-Авзоий, Шуайб ибн Абу Ҳамза, Мансур, Суфён ибн Уяйна, Иброҳим ибн Саъд, ал-Лайс ибн Саъд, Абдуллоҳ ибн Исо, Муҳаммад ибн Ишоқ, ан-Нуъмон ибн Рошид, Ҳажжож ибн Артот, Солиҳ ибн Абул-Ахзар, Муҳаммад ибн Абу Ҳафса, Абдужаббор ибн Умар, Ишоқ ибн Яҳё ал-Авазий, Ҳайёр ибн Ақил, Собит ибн Савбон, Қурра ибн Абдураҳмон, Замъа ибн Солиҳ, Баҳр ас-Саққо, Валид ибн Муҳаммад, Шуайб ибн Холид, Нуҳ ибн Абу Марям ва бошқалар бор.