حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، قَالَ أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو الزِّنَادِ، أَنَّ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ هُرْمُزَ الأَعْرَجَ، مَوْلَى رَبِيعَةَ بْنِ الْحَارِثِ حَدَّثَهُ أَنَّهُ، سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ نَحْنُ الآخِرُونَ السَّابِقُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، بَيْدَ أَنَّهُمْ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِنَا، ثُمَّ هَذَا يَوْمُهُمُ الَّذِي فُرِضَ عَلَيْهِمْ فَاخْتَلَفُوا فِيهِ، فَهَدَانَا اللَّهُ، فَالنَّاسُ لَنَا فِيهِ تَبَعٌ، الْيَهُودُ غَدًا وَالنَّصَارَى بَعْدَ غَدٍ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺ ning shunday deganini eshitdim: «Biz (musulmonlar) — (kelishda) eng oxirgimiz, lekin Qiyomat kuni (hammadan) oldingi boʻlamiz — garchi (avvalgi ummatlar)ga bizdan oldin (muqaddas) kitob berilgan boʻlsa ham. Bu — ularning kuni (juma) edi; uni (ulugʻlash) ularga farz qilingan edi, lekin ular bu borada ixtilof qildi. Bas, Alloh bizga unga (jumaga) hidoyat berdi va boshqa barcha odamlar bu borada bizning orqamizdadir: yahudiylarning (kuni) — ertaga (yaʼni shanba), nasroniylarning (kuni) — indinga (yaʼni yakshanba)dir», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг шундай деганини эшитдим: «Биз (мусулмонлар) — (келишда) энг охиргимиз, лекин Қиёмат куни (ҳаммадан) олдинги бўламиз — гарчи (аввалги умматлар)га биздан олдин (муқаддас) китоб берилган бўлса ҳам. Бу — уларнинг куни (жума) эди; уни (улуғлаш) уларга фарз қилинган эди, лекин улар бу борада ихтилоф қилди. Бас, Аллоҳ бизга унга (жумага) ҳидоят берди ва бошқа барча одамлар бу борада бизнинг орқамиздадир: яҳудийларнинг (куни) — эртага (яъни шанба), насронийларнинг (куни) — индинга (яъни якшанба)дир», — дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، قَالَ أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا جَاءَ أَحَدُكُمُ الْجُمُعَةَ فَلْيَغْتَسِلْ ‏"‏‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Biringiz juma (namoziga) keladigan boʻlsa, gusl qilsin», — dedilar.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бирингиз жума (намозига) келадиган бўлса, гусл қилсин», — дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ أَسْمَاءَ، قَالَ أَخْبَرَنَا جُوَيْرِيَةُ، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، بَيْنَمَا هُوَ قَائِمٌ فِي الْخُطْبَةِ يَوْمَ الْجُمُعَةِ إِذْ دَخَلَ رَجُلٌ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ الأَوَّلِينَ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَنَادَاهُ عُمَرُ أَيَّةُ سَاعَةٍ هَذِهِ قَالَ إِنِّي شُغِلْتُ فَلَمْ أَنْقَلِبْ إِلَى أَهْلِي حَتَّى سَمِعْتُ التَّأْذِينَ، فَلَمْ أَزِدْ أَنْ تَوَضَّأْتُ‏.‏ فَقَالَ وَالْوُضُوءُ أَيْضًا وَقَدْ عَلِمْتَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَأْمُرُ بِالْغُسْلِ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Umar ibn al-Xattob juma kuni turib xutba qilayotgan paytda, Paygʻambar ﷺ ning sahobalaridan biri — eng oldingi muhojirlardan biri — keldi. Umar unga: «Hozir qaysi vaqt (boʻldi)?» — dedi. U: «Men band edim va azonni eshitguncha uyimga qayta olmadim. Faqat tahorat qildim, xolos», — dedi. Shunda Umar unga: «Faqat tahorat qildingmi — holbuki Rasululloh ﷺ bizni (juma kuni) gusl qilishga buyurar edilar-ku, buni bilasan?» — dedi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Умар ибн ал-Хаттоб жума куни туриб хутба қилаётган пайтда, Пайғамбар ﷺ нинг саҳобаларидан бири — энг олдинги муҳожирлардан бири — келди. Умар унга: «Ҳозир қайси вақт (бўлди)?» — деди. У: «Мен банд эдим ва азонни эшитгунча уйимга қайта олмадим. Фақат таҳорат қилдим, холос», — деди. Шунда Умар унга: «Фақат таҳорат қилдингми — ҳолбуки Расулуллоҳ ﷺ бизни (жума куни) гусл қилишга буюрар эдилар-ку, буни биласан?» — деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، قَالَ أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ صَفْوَانَ بْنِ سُلَيْمٍ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ غُسْلُ يَوْمِ الْجُمُعَةِ وَاجِبٌ عَلَى كُلِّ مُحْتَلِمٍ ‏"‏‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Juma kuni gusl qilish balogʻat yoshiga yetgan har bir (musulmon) erkakka vojibdir», — dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Жума куни гусл қилиш балоғат ёшига етган ҳар бир (мусулмон) эркакка вожибдир», — дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيٌّ، قَالَ حَدَّثَنَا حَرَمِيُّ بْنُ عُمَارَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، قَالَ حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ سُلَيْمٍ الأَنْصَارِيُّ، قَالَ أَشْهَدُ عَلَى أَبِي سَعِيدٍ قَالَ أَشْهَدُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الْغُسْلُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ وَاجِبٌ عَلَى كُلِّ مُحْتَلِمٍ، وَأَنْ يَسْتَنَّ وَأَنْ يَمَسَّ طِيبًا إِنْ وَجَدَ ‏"‏‏.‏ قَالَ عَمْرٌو أَمَّا الْغُسْلُ فَأَشْهَدُ أَنَّهُ وَاجِبٌ، وَأَمَّا الاِسْتِنَانُ وَالطِّيبُ فَاللَّهُ أَعْلَمُ أَوَاجِبٌ هُوَ أَمْ لاَ، وَلَكِنْ هَكَذَا فِي الْحَدِيثِ‏.‏ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ هُوَ أَخُو مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ وَلَمْ يُسَمَّ أَبُو بَكْرٍ هَذَا‏.‏ رَوَاهُ عَنْهُ بُكَيْرُ بْنُ الأَشَجِّ وَسَعِيدُ بْنُ أَبِي هِلاَلٍ وَعِدَّةٌ‏.‏ وَكَانَ مُحَمَّدُ بْنُ الْمُنْكَدِرِ يُكْنَى بِأَبِي بَكْرٍ وَأَبِي عَبْدِ اللَّهِ‏.‏

Abu Said (al-Xudriy) (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men guvohlik beramanki, Rasululloh ﷺ: «Juma kuni gusl qilish balogʻat yoshiga yetgan har bir musulmon erkakka, tishini misvok bilan tozalash va (agar topilsa) xushboʻy surtish (ham) vojibdir», — dedilar. Amr (roviy): «Men gusl vojibligini tasdiqlayman; lekin misvok va xushboʻyga kelsa — u vojibmi, yoʻqmi — Alloh yaxshiroq biladi; ammo hadis yuqoridagidekdir», — dedi.Абу Саид (ал-Худрий) (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен гувоҳлик бераманки, Расулуллоҳ ﷺ: «Жума куни гусл қилиш балоғат ёшига етган ҳар бир мусулмон эркакка, тишини мисвок билан тозалаш ва (агар топилса) хушбўй суртиш (ҳам) вожибдир», — дедилар. Амр (ровий): «Мен гусл вожиблигини тасдиқлайман; лекин мисвок ва хушбўйга келса — у вожибми, йўқми — Аллоҳ яхшироқ билади; аммо ҳадис юқоридагидекдир», — деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، قَالَ أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ سُمَىٍّ، مَوْلَى أَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِي صَالِحٍ السَّمَّانِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنِ اغْتَسَلَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ غُسْلَ الْجَنَابَةِ ثُمَّ رَاحَ فَكَأَنَّمَا قَرَّبَ بَدَنَةً، وَمَنْ رَاحَ فِي السَّاعَةِ الثَّانِيَةِ فَكَأَنَّمَا قَرَّبَ بَقَرَةً، وَمَنْ رَاحَ فِي السَّاعَةِ الثَّالِثَةِ فَكَأَنَّمَا قَرَّبَ كَبْشًا أَقْرَنَ، وَمَنْ رَاحَ فِي السَّاعَةِ الرَّابِعَةِ فَكَأَنَّمَا قَرَّبَ دَجَاجَةً، وَمَنْ رَاحَ فِي السَّاعَةِ الْخَامِسَةِ فَكَأَنَّمَا قَرَّبَ بَيْضَةً، فَإِذَا خَرَجَ الإِمَامُ حَضَرَتِ الْمَلاَئِكَةُ يَسْتَمِعُونَ الذِّكْرَ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim juma kuni janobat guslidek gusl qilib, soʻng (birinchi soatda — erta) namozga borsa, goʻyo (Alloh yoʻlida) tuya qurbonlik qilgandek boʻladi; kim ikkinchi soatda borsa, goʻyo sigir qurbonlik qilgandek; kim uchinchi soatda borsa, goʻyo shoxli qoʻchqor qurbonlik qilgandek; kim toʻrtinchi soatda borsa, goʻyo tovuq (sadaqa) qilgandek; kim beshinchi soatda borsa, goʻyo tuxum (sadaqa) qilgandek boʻladi. Imom (xutbaga) chiqganda, farishtalar xutbani tinglash uchun hozir boʻladi», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким жума куни жанобат гуслидек гусл қилиб, сўнг (биринчи соатда — эрта) намозга борса, гўё (Аллоҳ йўлида) туя қурбонлик қилгандек бўлади; ким иккинчи соатда борса, гўё сигир қурбонлик қилгандек; ким учинчи соатда борса, гўё шохли қўчқор қурбонлик қилгандек; ким тўртинчи соатда борса, гўё товуқ (садақа) қилгандек; ким бешинчи соатда борса, гўё тухум (садақа) қилгандек бўлади. Имом (хутбага) чиқганда, фаришталар хутбани тинглаш учун ҳозир бўлади», — дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، قَالَ حَدَّثَنَا شَيْبَانُ، عَنْ يَحْيَى، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ عُمَرَ ـ رضى الله عنه ـ بَيْنَمَا هُوَ يَخْطُبُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ إِذْ دَخَلَ رَجُلٌ فَقَالَ عُمَرُ لِمَ تَحْتَبِسُونَ عَنِ الصَّلاَةِ فَقَالَ الرَّجُلُ مَا هُوَ إِلاَّ سَمِعْتُ النِّدَاءَ تَوَضَّأْتُ‏.‏ فَقَالَ أَلَمْ تَسْمَعُوا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا رَاحَ أَحَدُكُمْ إِلَى الْجُمُعَةِ فَلْيَغْتَسِلْ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Umar (ibn al-Xattob) juma kuni xutba qilayotgan paytda, bir kishi (masjidga) kirdi. Umar undan: «Seni namozdan nima ushlab qoldi?» — dedi. U kishi: «Faqat shuki, men azonni eshitgach, (namozga) tahorat qildim», — dedi. Shunda Umar: «Sen Paygʻambar ﷺ ning: ‹Biringiz juma namoziga chiqadigan boʻlsa, gusl qilsin› — deganlarini eshitmadingmi?» — dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Умар (ибн ал-Хаттоб) жума куни хутба қилаётган пайтда, бир киши (масжидга) кирди. Умар ундан: «Сени намоздан нима ушлаб қолди?» — деди. У киши: «Фақат шуки, мен азонни эшитгач, (намозга) таҳорат қилдим», — деди. Шунда Умар: «Сен Пайғамбар ﷺ нинг: ‹Бирингиз жума намозига чиқадиган бўлса, гусл қилсин› — деганларини эшитмадингми?» — деди.

حَدَّثَنَا آدَمُ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبِي، عَنِ ابْنِ وَدِيعَةَ، عَنْ سَلْمَانَ الْفَارِسِيِّ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يَغْتَسِلُ رَجُلٌ يَوْمَ الْجُمُعَةِ، وَيَتَطَهَّرُ مَا اسْتَطَاعَ مِنْ طُهْرٍ، وَيَدَّهِنُ مِنْ دُهْنِهِ، أَوْ يَمَسُّ مِنْ طِيبِ بَيْتِهِ ثُمَّ يَخْرُجُ، فَلاَ يُفَرِّقُ بَيْنَ اثْنَيْنِ، ثُمَّ يُصَلِّي مَا كُتِبَ لَهُ، ثُمَّ يُنْصِتُ إِذَا تَكَلَّمَ الإِمَامُ، إِلاَّ غُفِرَ لَهُ مَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجُمُعَةِ الأُخْرَى ‏"‏‏.‏

Salmon al-Forsiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Kim juma kuni gusl qilib, qoʻlidan kelgancha tozalansa, soʻng (sochiga) yogʻ surtsa yoki uyidagi xushboʻy (atir)dan surtsa, soʻng (juma namoziga) borsa va (masjidda) birga oʻtirgan ikki kishini ajratmasa, soʻng oʻziga (Alloh) yozgan (miqdorda) namoz oʻqisa, soʻng imom xutba qilayotganida jim tursin — uning shu (juma) bilan oʻtgan juma orasidagi gunohlari kechiriladi», — dedilar.Салмон ал-Форсий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Ким жума куни гусл қилиб, қўлидан келганча тозаланса, сўнг (сочига) ёғ сурца ёки уйидаги хушбўй (атир)дан сурца, сўнг (жума намозига) борса ва (масжидда) бирга ўтирган икки кишини ажратмаса, сўнг ўзига (Аллоҳ) ёзган (миқдорда) намоз ўқиса, сўнг имом хутба қилаётганида жим турсин — унинг шу (жума) билан ўтган жума орасидаги гуноҳлари кечирилади», — дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، قَالَ أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ طَاوُسٌ قُلْتُ لاِبْنِ عَبَّاسٍ ذَكَرُوا أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ اغْتَسِلُوا يَوْمَ الْجُمُعَةِ وَاغْسِلُوا رُءُوسَكُمْ وَإِنْ لَمْ تَكُونُوا جُنُبًا، وَأَصِيبُوا مِنَ الطِّيبِ ‏"‏‏.‏ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ أَمَّا الْغُسْلُ فَنَعَمْ، وَأَمَّا الطِّيبُ فَلاَ أَدْرِي‏.‏

Tovus (Ibn Abbosdan) rivoyat qiladi: Men Ibn Abbosga: «Odamlar Paygʻambar ﷺ: ‹Juma kuni gusl qilinglar va — garchi junub boʻlmasangiz ham — boshlaringizni yuvinglar (yaʼni mukammal gusl qilinglar) va xushboʻy surtinglar›, — deb aytdi, deb rivoyat qilyapti», — dedim. Shunda Ibn Abbos: «Men gusl haqida bilaman (yaʼni u zarurdir), lekin xushboʻy haqida bilmayman (yaʼni u zarurmi, yoʻqmi)», — dedi.Товус (Ибн Аббосдан) ривоят қилади: Мен Ибн Аббосга: «Одамлар Пайғамбар ﷺ: ‹Жума куни гусл қилинглар ва — гарчи жунуб бўлмасангиз ҳам — бошларингизни ювинглар (яъни мукаммал гусл қилинглар) ва хушбўй суртинглар›, — деб айтди, деб ривоят қиляпти», — дедим. Шунда Ибн Аббос: «Мен гусл ҳақида биламан (яъни у зарурдир), лекин хушбўй ҳақида билмайман (яъни у зарурми, йўқми)», — деди.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، قَالَ أَخْبَرَنَا هِشَامٌ، أَنَّ ابْنَ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَهُمْ قَالَ أَخْبَرَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ مَيْسَرَةَ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّهُ ذَكَرَ قَوْلَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي الْغُسْلِ يَوْمَ الْجُمُعَةِ فَقُلْتُ لاِبْنِ عَبَّاسٍ أَيَمَسُّ طِيبًا أَوْ دُهْنًا إِنْ كَانَ عِنْدَ أَهْلِهِ فَقَالَ لاَ أَعْلَمُهُ‏.‏

Tovus (Ibn Abbosdan) rivoyat qiladi: Ibn Abbos Paygʻambar ﷺ ning juma kuni gusl qilish haqidagi soʻzini zikr qildi; soʻng men undan: «Paygʻambar ﷺ — agar uyda topilsa — xushboʻy yoki (sochga) yogʻ surtishni buyurdilarmi?» — deb soʻradim. U (Ibn Abbos): «Bu haqda bilmayman», — dedi.Товус (Ибн Аббосдан) ривоят қилади: Ибн Аббос Пайғамбар ﷺ нинг жума куни гусл қилиш ҳақидаги сўзини зикр қилди; сўнг мен ундан: «Пайғамбар ﷺ — агар уйда топилса — хушбўй ёки (сочга) ёғ суртишни буюрдиларми?» — деб сўрадим. У (Ибн Аббос): «Бу ҳақда билмайман», — деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، قَالَ أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، رَأَى حُلَّةَ سِيَرَاءَ عِنْدَ باب الْمَسْجِدِ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، لَوِ اشْتَرَيْتَ هَذِهِ فَلَبِسْتَهَا يَوْمَ الْجُمُعَةِ وَلِلْوَفْدِ إِذَا قَدِمُوا عَلَيْكَ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّمَا يَلْبَسُ هَذِهِ مَنْ لاَ خَلاَقَ لَهُ فِي الآخِرَةِ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ جَاءَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْهَا حُلَلٌ، فَأَعْطَى عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ـ رضى الله عنه ـ مِنْهَا حُلَّةً فَقَالَ عُمَرُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، كَسَوْتَنِيهَا وَقَدْ قُلْتَ فِي حُلَّةِ عُطَارِدٍ مَا قُلْتَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنِّي لَمْ أَكْسُكَهَا لِتَلْبَسَهَا ‏"‏‏.‏ فَكَسَاهَا عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ـ رضى الله عنه ـ أَخًا لَهُ بِمَكَّةَ مُشْرِكًا‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Umar ibn al-Xattob masjid darvozasi oldida (sotilayotgan) bir ipak toʻnni koʻrdi va Rasululloh ﷺ ga: «Koshki, shuni sotib olsangiz — juma kunlarida va vakillar (delegatsiyalar) kelganda kiysangiz», — dedi. Rasululloh ﷺ: «Buni (faqat) oxiratda (hech) nasibasi yoʻq kishi kiyadi», — dedilar. Keyin Rasululloh ﷺ ga shunga oʻxshash toʻnlar (sovgʻa) keltirildi va u zot ulardan birini Umar ibn al-Xattobga berdilar. Shunda Umar: «Yo Rasululloh, siz menga bu toʻnni berdingiz — holbuki Atorid (masjid darvozasi oldida ipak toʻnni sotayotgan savdogar)ning toʻni haqida falon-falon gapni aytgan edingiz-ku», — dedi. Rasululloh ﷺ: «Men buni senga kiyishing uchun bermadim», — dedilar. Bas, Umar ibn al-Xattob uni Makkadagi mushrik (kofir) ukasiga kiyishga berdi.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Умар ибн ал-Хаттоб масжид дарвозаси олдида (сотилаётган) бир ипак тўнни кўрди ва Расулуллоҳ ﷺ га: «Кошки, шуни сотиб олсангиз — жума кунларида ва вакиллар (делегациялар) келганда кийсангиз», — деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Буни (фақат) охиратда (ҳеч) насибаси йўқ киши кияди», — дедилар. Кейин Расулуллоҳ ﷺ га шунга ўхшаш тўнлар (совға) келтирилди ва у зот улардан бирини Умар ибн ал-Хаттобга бердилар. Шунда Умар: «Ё Расулуллоҳ, сиз менга бу тўнни бердингиз — ҳолбуки Аторид (масжид дарвозаси олдида ипак тўнни сотаётган савдогар)нинг тўни ҳақида фалон-фалон гапни айтган эдингиз-ку», — деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Мен буни сенга кийишинг учун бермадим», — дедилар. Бас, Умар ибн ал-Хаттоб уни Маккадаги мушрик (кофир) укасига кийишга берди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، قَالَ أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَوْلاَ أَنْ أَشُقَّ عَلَى أُمَّتِي ـ أَوْ عَلَى النَّاسِ ـ لأَمَرْتُهُمْ بِالسِّوَاكِ مَعَ كُلِّ صَلاَةٍ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Agar ummatimga yoki (boshqa) odamlarga ogʻir boʻlmaganida edi, ularga har namozda tishni misvok bilan tozalashni buyurar edim», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Агар умматимга ёки (бошқа) одамларга оғир бўлмаганида эди, уларга ҳар намозда тишни мисвок билан тозалашни буюрар эдим», — дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو مَعْمَرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعَيْبُ بْنُ الْحَبْحَابِ، حَدَّثَنَا أَنَسٌ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَكْثَرْتُ عَلَيْكُمْ فِي السِّوَاكِ ‏"‏‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Men sizlarga misvok ishlatishni koʻp marta (takror) aytdim», — dedilar. (Paygʻambar ﷺ misvok ishlatishga urgʻu berdilar.)Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мен сизларга мисвок ишлатишни кўп марта (такрор) айтдим», — дедилар. (Пайғамбар ﷺ мисвок ишлатишга урғу бердилар.)

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، قَالَ أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مَنْصُورٍ، وَحُصَيْنٍ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ حُذَيْفَةَ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِذَا قَامَ مِنَ اللَّيْلِ يَشُوصُ فَاهُ‏.‏

Huzayfa (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ kechasi (tungi namoz uchun) turganlarida, ogʻizlarini (misvok bilan) tozalar edilar.Ҳузайфа (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ кечаси (тунги намоз учун) турганларида, оғизларини (мисвок билан) тозалар эдилар.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، قَالَ حَدَّثَنِي سُلَيْمَانُ بْنُ بِلاَلٍ، قَالَ قَالَ هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ أَخْبَرَنِي أَبِي، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ دَخَلَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ، وَمَعَهُ سِوَاكٌ يَسْتَنُّ بِهِ، فَنَظَرَ إِلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ لَهُ أَعْطِنِي هَذَا السِّوَاكَ يَا عَبْدَ الرَّحْمَنِ‏.‏ فَأَعْطَانِيهِ فَقَصَمْتُهُ ثُمَّ مَضَغْتُهُ، فَأَعْطَيْتُهُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَاسْتَنَّ بِهِ وَهْوَ مُسْتَسْنِدٌ إِلَى صَدْرِي‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Abdurrahmon ibn Abu Bakr — tishini tozalayotgan misvokni ushlagan holda — keldi. Rasululloh ﷺ unga qaradilar. Men Abdurrahmondan misvokni menga berishni soʻradim; u bergach, men uni boʻldim (yumshatdim), chaynadim va Rasululloh ﷺ ga berdim. Soʻng u zot uning bilan tishlarini tozaladilar; (oʻsha paytda) u zot mening koʻkragimga suyangan edilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Абдурраҳмон ибн Абу Бакр — тишини тозалаётган мисвокни ушлаган ҳолда — келди. Расулуллоҳ ﷺ унга қарадилар. Мен Абдурраҳмондан мисвокни менга беришни сўрадим; у бергач, мен уни бўлдим (юмшатдим), чайнадим ва Расулуллоҳ ﷺ га бердим. Сўнг у зот унинг билан тишларини тозаладилар; (ўша пайтда) у зот менинг кўкрагимга суянган эдилар.

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ـ هُوَ ابْنُ هُرْمُزَ ـ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَقْرَأُ فِي الْجُمُعَةِ فِي صَلاَةِ الْفَجْرِ ‏[quran sura="32" aya_start="1" aya_end="1"]{‏الم * تَنْزِيلُ‏}‏ السَّجْدَةَ وَ‏[quran sura="76" aya_start="1" aya_end="1"]{‏هَلْ أَتَى عَلَى الإِنْسَانِ‏}‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ juma kuni bomdod namozida ‹Alif, Lom, Mim, Tanzil› (Sajda surasi) va ‹Hal ataa alal-insaan› (Inson (Dahr) surasi)ni oʻqir edilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ жума куни бомдод намозида ‹Алиф, Лом, Мим, Танзил› (Сажда сураси) ва ‹Ҳал атаа алал-инсаан› (Инсон (Даҳр) сураси)ни ўқир эдилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ الْعَقَدِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ طَهْمَانَ، عَنْ أَبِي جَمْرَةَ الضُّبَعِيِّ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّهُ قَالَ إِنَّ أَوَّلَ جُمُعَةٍ جُمِّعَتْ بَعْدَ جُمُعَةٍ فِي مَسْجِدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي مَسْجِدِ عَبْدِ الْقَيْسِ بِجُوَاثَى مِنَ الْبَحْرَيْنِ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ ning masjidida oʻqilgan juma namozidan keyin oʻqilgan birinchi juma namozi — Bahraindagi Javosda Abdulqays (qabilasi)ning masjidida boʻldi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ нинг масжидида ўқилган жума намозидан кейин ўқилган биринчи жума намози — Баҳраиндаги Жавосда Абдулқайс (қабиласи)нинг масжидида бўлди.

حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، قَالَ أَخْبَرَنَا يُونُسُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنَا سَالِمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ كُلُّكُمْ رَاعٍ ‏"‏‏.‏ وَزَادَ اللَّيْثُ قَالَ يُونُسُ كَتَبَ رُزَيْقُ بْنُ حُكَيْمٍ إِلَى ابْنِ شِهَابٍ ـ وَأَنَا مَعَهُ يَوْمَئِذٍ بِوَادِي الْقُرَى ـ هَلْ تَرَى أَنْ أُجَمِّعَ‏.‏ وَرُزَيْقٌ عَامِلٌ عَلَى أَرْضٍ يَعْمَلُهَا، وَفِيهَا جَمَاعَةٌ مِنَ السُّودَانِ وَغَيْرِهِمْ، وَرُزَيْقٌ يَوْمَئِذٍ عَلَى أَيْلَةَ، فَكَتَبَ ابْنُ شِهَابٍ ـ وَأَنَا أَسْمَعُ ـ يَأْمُرُهُ أَنْ يُجَمِّعَ، يُخْبِرُهُ أَنَّ سَالِمًا حَدَّثَهُ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ كُلُّكُمْ رَاعٍ، وَكُلُّكُمْ مَسْئُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ، الإِمَامُ رَاعٍ وَمَسْئُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ، وَالرَّجُلُ رَاعٍ فِي أَهْلِهِ وَهْوَ مَسْئُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ، وَالْمَرْأَةُ رَاعِيَةٌ فِي بَيْتِ زَوْجِهَا وَمَسْئُولَةٌ عَنْ رَعِيَّتِهَا، وَالْخَادِمُ رَاعٍ فِي مَالِ سَيِّدِهِ وَمَسْئُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ ـ قَالَ وَحَسِبْتُ أَنْ قَدْ قَالَ ـ وَالرَّجُلُ رَاعٍ فِي مَالِ أَبِيهِ وَمَسْئُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ وَكُلُّكُمْ رَاعٍ وَمَسْئُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ ‏"‏‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺ ning: «Hammangiz — choʻpon (masʼul)siz», — deganlarini eshitdim. Yunus dedi: Ruzayq ibn Hukaym — men u bilan Vodil-Qurada edim — Ibn Shihobga: «Juma namoziga imomlik qilaymi?» — deb (xat) yozdi. Ruzayq yerda (dehqonchilik bilan) ishlar edi; u bilan birga bir guruh sudonlik (kishilar) va boshqalar bor edi; Ruzayq oʻsha paytda Aylaning hokimi edi. Ibn Shihob (Ruzaykga) juma namoziga imomlik qilishni buyurib (xat) yozdi va unga Solim — Abdulloh ibn Umar shunday degan deb — aytganini xabar qildi: «Men Rasululloh ﷺ ning shunday deganlarini eshitdim: ‹Hammangiz — choʻpon (masʼul)siz va qoʻl ostingizdagilar hamda qaramogʻingizdagi narsalar uchun javobgarsiz. Imom (hokim) — fuqarosi (raiyati)ning choʻponi va ular uchun javobgar; erkak — oilasining choʻponi va ular uchun javobgar; ayol — erining uyining choʻponi va u uchun javobgar; xizmatkor — xoʻjayinining molining choʻponi va u uchun javobgar›. Menimcha, u zot yana: ‹Erkak — otasi molining choʻponi va u uchun javobgar. Hammangiz — choʻpon (masʼul)siz va qoʻl ostingizdagilar hamda qaramogʻingizdagi narsalar uchun javobgarsiz›, — dedilar».Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг: «Ҳаммангиз — чўпон (масъул)сиз», — деганларини эшитдим. Юнус деди: Рузайқ ибн Ҳукайм — мен у билан Водил-Қурада эдим — Ибн Шиҳобга: «Жума намозига имомлик қилайми?» — деб (хат) ёзди. Рузайқ ерда (деҳқончилик билан) ишлар эди; у билан бирга бир гуруҳ судонлик (кишилар) ва бошқалар бор эди; Рузайқ ўша пайтда Айланинг ҳокими эди. Ибн Шиҳоб (Рузайкга) жума намозига имомлик қилишни буюриб (хат) ёзди ва унга Солим — Абдуллоҳ ибн Умар шундай деган деб — айтганини хабар қилди: «Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг шундай деганларини эшитдим: ‹Ҳаммангиз — чўпон (масъул)сиз ва қўл остингиздагилар ҳамда қарамоғингиздаги нарсалар учун жавобгарсиз. Имом (ҳоким) — фуқароси (раияти)нинг чўпони ва улар учун жавобгар; эркак — оиласининг чўпони ва улар учун жавобгар; аёл — эрининг уйининг чўпони ва у учун жавобгар; хизматкор — хўжайинининг молининг чўпони ва у учун жавобгар›. Менимча, у зот яна: ‹Эркак — отаси молининг чўпони ва у учун жавобгар. Ҳаммангиз — чўпон (масъул)сиз ва қўл остингиздагилар ҳамда қарамоғингиздаги нарсалар учун жавобгарсиз›, — дедилар».

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، قَالَ أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ حَدَّثَنِي سَالِمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّهُ سَمِعَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَنْ جَاءَ مِنْكُمُ الْجُمُعَةَ فَلْيَغْتَسِلْ ‏"‏‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺ ning: «Biringiz juma namoziga keladigan boʻlsa, gusl qilsin», — deganlarini eshitdim.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг: «Бирингиз жума намозига келадиган бўлса, гусл қилсин», — деганларини эшитдим.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ صَفْوَانَ بْنِ سُلَيْمٍ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ غُسْلُ يَوْمِ الْجُمُعَةِ وَاجِبٌ عَلَى كُلِّ مُحْتَلِمٍ ‏"‏‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Juma kuni gusl qilish balogʻat yoshiga yetgan har bir musulmonga vojibdir», — dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Жума куни гусл қилиш балоғат ёшига етган ҳар бир мусулмонга вожибдир», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ طَاوُسٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ نَحْنُ الآخِرُونَ السَّابِقُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِنَا، وَأُوتِينَاهُ مِنْ بَعْدِهِمْ، فَهَذَا الْيَوْمُ الَّذِي اخْتَلَفُوا فِيهِ فَهَدَانَا اللَّهُ، فَغَدًا لِلْيَهُودِ وَبَعْدَ غَدٍ لِلنَّصَارَى ‏"‏‏.‏ فَسَكَتَ‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ حَقٌّ عَلَى كُلِّ مُسْلِمٍ أَنْ يَغْتَسِلَ فِي كُلِّ سَبْعَةِ أَيَّامٍ يَوْمًا يَغْسِلُ فِيهِ رَأْسَهُ وَجَسَدَهُ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ حَقٌّ عَلَى كُلِّ مُسْلِمٍ أَنْ يَغْتَسِلَ فِي كُلِّ سَبْعَةِ أَيَّامٍ يَوْمًا يَغْسِلُ فِيهِ رَأْسَهُ وَجَسَدَهُ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Biz (ummatlar ichida kelishda) eng oxirgimiz, lekin Qiyomat kuni (hammadan) oldingi boʻlamiz. Ularga bizdan oldin (muqaddas) kitob berilgan, bizga ular(dan) keyin Qurʼon berilgan. Bu — ular ixtilof qilgan kun (juma) edi va Alloh bizga (unga) hidoyat berdi. Bas, ertaga (yaʼni shanba) — yahudiylarning (kuni), indinga (yaʼni yakshanba) — nasroniylarning (kuni)dir», — dedilar. Paygʻambar ﷺ (bir oz) jim turdilar, soʻng: «Har bir musulmonga — yetti kunda bir marta — gusl qilish, boshini va badanini yuvish vojibdir», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Биз (умматлар ичида келишда) энг охиргимиз, лекин Қиёмат куни (ҳаммадан) олдинги бўламиз. Уларга биздан олдин (муқаддас) китоб берилган, бизга улар(дан) кейин Қуръон берилган. Бу — улар ихтилоф қилган кун (жума) эди ва Аллоҳ бизга (унга) ҳидоят берди. Бас, эртага (яъни шанба) — яҳудийларнинг (куни), индинга (яъни якшанба) — насронийларнинг (куни)дир», — дедилар. Пайғамбар ﷺ (бир оз) жим турдилар, сўнг: «Ҳар бир мусулмонга — етти кунда бир марта — гусл қилиш, бошини ва баданини ювиш вожибдир», — дедилар.

رَوَاهُ أَبَانُ بْنُ صَالِحٍ عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لِلَّهِ تَعَالَى عَلَى كُلِّ مُسْلِمٍ حَقٌّ أَنْ يَغْتَسِلَ فِي كُلِّ سَبْعَةِ أَيَّامٍ يَوْمًا ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan turli roviylar orqali rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ: «Har bir musulmonga — yetti kunda (kamida) bir marta — gusl qilish Allohning haqqidir», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан турли ровийлар орқали ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ: «Ҳар бир мусулмонга — етти кунда (камида) бир марта — гусл қилиш Аллоҳнинг ҳаққидир», — дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا شَبَابَةُ، حَدَّثَنَا وَرْقَاءُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ ائْذَنُوا لِلنِّسَاءِ بِاللَّيْلِ إِلَى الْمَسَاجِدِ ‏"‏‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Ayollarga kechasi masjidlarga borishga ruxsat beringlar», — dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Аёлларга кечаси масжидларга боришга рухсат беринглар», — дедилар.

حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ كَانَتِ امْرَأَةٌ لِعُمَرَ تَشْهَدُ صَلاَةَ الصُّبْحِ وَالْعِشَاءِ فِي الْجَمَاعَةِ فِي الْمَسْجِدِ، فَقِيلَ لَهَا لِمَ تَخْرُجِينَ وَقَدْ تَعْلَمِينَ أَنَّ عُمَرَ يَكْرَهُ ذَلِكَ وَيَغَارُ قَالَتْ وَمَا يَمْنَعُهُ أَنْ يَنْهَانِي قَالَ يَمْنَعُهُ قَوْلُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تَمْنَعُوا إِمَاءَ اللَّهِ مَسَاجِدَ اللَّهِ ‏"‏‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Umar (ibn al-Xattob)ning zavjalaridan biri bomdod va xufton namozlarini masjidda jamoat bilan oʻqir edi. Unga: «Umar bundi yoqtirmasligini va uning katta gʻayrati (ornomusi) borligini bila turib, nega namozga chiqyapsan?» — deyildi. U: «Uni meni bundan toʻsishdan nima toʻsyapti?» — dedi. Boshqasi: «Rasululloh ﷺ ning: ‹Allohning (ayol) bandalarini Allohning masjidlariga borishdan toʻsmanglar› — degan soʻzlari (uni) toʻsyapti», — dedi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Умар (ибн ал-Хаттоб)нинг завжаларидан бири бомдод ва хуфтон намозларини масжидда жамоат билан ўқир эди. Унга: «Умар бунди ёқтирмаслигини ва унинг катта ғайрати (орномуси) борлигини била туриб, нега намозга чиқяпсан?» — дейилди. У: «Уни мени бундан тўсишдан нима тўсяпти?» — деди. Бошқаси: «Расулуллоҳ ﷺ нинг: ‹Аллоҳнинг (аёл) бандаларини Аллоҳнинг масжидларига боришдан тўсманглар› — деган сўзлари (уни) тўсяпти», — деди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، قَالَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَبْدُ الْحَمِيدِ، صَاحِبُ الزِّيَادِيِّ قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْحَارِثِ ابْنُ عَمِّ، مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ لِمُؤَذِّنِهِ فِي يَوْمٍ مَطِيرٍ إِذَا قُلْتَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ‏.‏ فَلاَ تَقُلْ حَىَّ عَلَى الصَّلاَةِ‏.‏ قُلْ صَلُّوا فِي بُيُوتِكُمْ‏.‏ فَكَأَنَّ النَّاسَ اسْتَنْكَرُوا، قَالَ فَعَلَهُ مَنْ هُوَ خَيْرٌ مِنِّي، إِنَّ الْجُمُعَةَ عَزْمَةٌ، وَإِنِّي كَرِهْتُ أَنْ أُخْرِجَكُمْ، فَتَمْشُونَ فِي الطِّينِ وَالدَّحْضِ‏.‏

Muhammad ibn Siyrin (Ibn Abbosdan) rivoyat qiladi: Yomgʻirli kuni Ibn Abbos oʻz muazziniga: «‹Ashhadu anna Muhammadan Rasululloh› (Men Muhammad Allohning Rasuli ekanligiga guvohlik beraman) deganingdan keyin ‹Hayya alas-solah› (Namozga kelinglar) dema, balki: ‹Uylaringizda namoz oʻqinglar›, — de», — dedi. (U kishi shunday qildi.) Lekin odamlar buni yoqtirmadi. Ibn Abbos: «Buni mendan koʻproq yaxshi (zot) — yaʼni Paygʻambar ﷺ — qilgan edilar. Shubhasiz, juma namozi vojibdir, lekin men sizlarni loy va botqoqda yurgʻizib (masjidga) chiqarib, qiynashni yoqtirmadim», — dedi.Муҳаммад ибн Сийрин (Ибн Аббосдан) ривоят қилади: Ёмғирли куни Ибн Аббос ўз муаззинига: «‹Ашҳаду анна Муҳаммадан Расулуллоҳ› (Мен Муҳаммад Аллоҳнинг Расули эканлигига гувоҳлик бераман) деганингдан кейин ‹Ҳайя алас-солаҳ› (Намозга келинглар) дема, балки: ‹Уйларингизда намоз ўқинглар›, — де», — деди. (У киши шундай қилди.) Лекин одамлар буни ёқтирмади. Ибн Аббос: «Буни мендан кўпроқ яхши (зот) — яъни Пайғамбар ﷺ — қилган эдилар. Шубҳасиз, жума намози вожибдир, лекин мен сизларни лой ва ботқоқда юрғизиб (масжидга) чиқариб, қийнашни ёқтирмадим», — деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ الْحَارِثِ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي جَعْفَرٍ، أَنَّ مُحَمَّدَ بْنَ جَعْفَرِ بْنِ الزُّبَيْرِ، حَدَّثَهُ عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَائِشَةَ، زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ كَانَ النَّاسُ يَنْتَابُونَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ مِنْ مَنَازِلِهِمْ وَالْعَوَالِي، فَيَأْتُونَ فِي الْغُبَارِ، يُصِيبُهُمُ الْغُبَارُ وَالْعَرَقُ، فَيَخْرُجُ مِنْهُمُ الْعَرَقُ، فَأَتَى رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِنْسَانٌ مِنْهُمْ وَهْوَ عِنْدِي، فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَوْ أَنَّكُمْ تَطَهَّرْتُمْ لِيَوْمِكُمْ هَذَا ‏"‏‏.‏

Oisha (Paygʻambar ﷺ ning zavjasi) (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Odamlar oʻz manzillaridan va Avolidan (yaʼni Madinaning — toʻrt mil yoki undan koʻproq masofadagi — chetidagi joylardan) kelar edi. Ular chang ichidan oʻtar, terga botar va chang bilan qoplanar edi; shuning uchun ulardan ter oqar edi. Ulardan biri Rasululloh ﷺ ning oldilariga — u zot mening uyimda edilar — keldi. Paygʻambar ﷺ unga: «Koshki, sen shu kuningda oʻzingni toza tutsang (yaʼni gusl qilsang)», — dedilar.Оиша (Пайғамбар ﷺ нинг завжаси) (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Одамлар ўз манзилларидан ва Аволидан (яъни Мадинанинг — тўрт мил ёки ундан кўпроқ масофадаги — четидаги жойлардан) келар эди. Улар чанг ичидан ўтар, терга ботар ва чанг билан қопланар эди; шунинг учун улардан тер оқар эди. Улардан бири Расулуллоҳ ﷺ нинг олдиларига — у зот менинг уйимда эдилар — келди. Пайғамбар ﷺ унга: «Кошки, сен шу кунингда ўзингни тоза туцанг (яъни гусл қилсанг)», — дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدَانُ، قَالَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، قَالَ أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، أَنَّهُ سَأَلَ عَمْرَةَ عَنِ الْغُسْلِ، يَوْمَ الْجُمُعَةِ فَقَالَتْ قَالَتْ عَائِشَةُ ـ رضى الله عنها ـ كَانَ النَّاسُ مَهَنَةَ أَنْفُسِهِمْ، وَكَانُوا إِذَا رَاحُوا إِلَى الْجُمُعَةِ رَاحُوا فِي هَيْئَتِهِمْ فَقِيلَ لَهُمْ لَوِ اغْتَسَلْتُمْ‏.‏

Yahyo ibn Said (Amradan, Oishadan) rivoyat qiladi: Men Amradan juma kunlari gusl qilish haqida soʻradim. U: «Oisha shunday dedi: ‹Odamlar (tirikchilik uchun) ishlar va juma namoziga borgan paytlarida, ish (payti)dagi holatida masjidga borar edi. Shuning uchun ularga juma kuni gusl qilish (buyurildi)›», — dedi.Яҳё ибн Саид (Амрадан, Оишадан) ривоят қилади: Мен Амрадан жума кунлари гусл қилиш ҳақида сўрадим. У: «Оиша шундай деди: ‹Одамлар (тирикчилик учун) ишлар ва жума намозига борган пайтларида, иш (пайти)даги ҳолатида масжидга борар эди. Шунинг учун уларга жума куни гусл қилиш (буюрилди)›», — деди.

حَدَّثَنَا سُرَيْجُ بْنُ النُّعْمَانِ، قَالَ حَدَّثَنَا فُلَيْحُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عُثْمَانَ التَّيْمِيِّ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، رضى الله عنه أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يُصَلِّي الْجُمُعَةَ حِينَ تَمِيلُ الشَّمْسُ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ juma namozini peshindan keyin darrov oʻqir edilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ жума намозини пешиндан кейин дарров ўқир эдилар.

حَدَّثَنَا عَبْدَانُ، قَالَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، قَالَ أَخْبَرَنَا حُمَيْدٌ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ كُنَّا نُبَكِّرُ بِالْجُمُعَةِ، وَنَقِيلُ بَعْدَ الْجُمُعَةِ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz juma namozini erta oʻqir, soʻng tushlik (qaylula) uyqusini olar edik.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз жума намозини эрта ўқир, сўнг тушлик (қайлула) уйқусини олар эдик.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي بَكْرٍ الْمُقَدَّمِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا حَرَمِيُّ بْنُ عُمَارَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو خَلْدَةَ ـ هُوَ خَالِدُ بْنُ دِينَارٍ ـ قَالَ سَمِعْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ، يَقُولُ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِذَا اشْتَدَّ الْبَرْدُ بَكَّرَ بِالصَّلاَةِ، وَإِذَا اشْتَدَّ الْحَرُّ أَبْرَدَ بِالصَّلاَةِ، يَعْنِي الْجُمُعَةَ‏.‏ قَالَ يُونُسُ بْنُ بُكَيْرٍ أَخْبَرَنَا أَبُو خَلْدَةَ فَقَالَ بِالصَّلاَةِ، وَلَمْ يَذْكُرِ الْجُمُعَةَ‏.‏ وَقَالَ بِشْرُ بْنُ ثَابِتٍ حَدَّثَنَا أَبُو خَلْدَةَ قَالَ صَلَّى بِنَا أَمِيرٌ الْجُمُعَةَ ثُمَّ قَالَ لأَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ كَيْفَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي الظُّهْرَ

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ juda sovuq boʻlsa, namozni (yaʼni juma namozini) ertaroq oʻqir; juda issiq boʻlsa, namozni kechiktirar edilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ жуда совуқ бўлса, намозни (яъни жума намозини) эртароқ ўқир; жуда иссиқ бўлса, намозни кечиктирар эдилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، قَالَ حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبَايَةُ بْنُ رِفَاعَةَ، قَالَ أَدْرَكَنِي أَبُو عَبْسٍ وَأَنَا أَذْهَبُ، إِلَى الْجُمُعَةِ فَقَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَنِ اغْبَرَّتْ قَدَمَاهُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ حَرَّمَهُ اللَّهُ عَلَى النَّارِ ‏"‏‏.‏

Abu Abs (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Paygʻambar ﷺ ning shunday deganlarini eshitdim: «Kimning oyoqlari Alloh yoʻlida changga belansa, Alloh uni doʻzax oʻtidan saqlaydi».Абу Абс (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Пайғамбар ﷺ нинг шундай деганларини эшитдим: «Кимнинг оёқлари Аллоҳ йўлида чангга беланса, Аллоҳ уни дўзах ўтидан сақлайди».

حَدَّثَنَا آدَمُ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ، قَالَ الزُّهْرِيُّ عَنْ سَعِيدٍ، وَأَبِي، سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏ وَحَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، قَالَ أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِذَا أُقِيمَتِ الصَّلاَةُ فَلاَ تَأْتُوهَا تَسْعَوْنَ، وَأْتُوهَا تَمْشُونَ عَلَيْكُمُ السَّكِينَةُ، فَمَا أَدْرَكْتُمْ فَصَلُّوا، وَمَا فَاتَكُمْ فَأَتِمُّوا ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺ ning shunday deganlarini eshitdim: «Namoz (iqomati) boshlansa, unga (yugurib) yetib olishga shoshilmanglar, balki sokinlik bilan yurib boringlar; (imom bilan) topganingizcha oʻqinglar va (qoldirib) ketganingizni (oʻzingiz) toʻldiring».Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг шундай деганларини эшитдим: «Намоз (иқомати) бошланса, унга (югуриб) етиб олишга шошилманглар, балки сокинлик билан юриб боринглар; (имом билан) топганингизча ўқинглар ва (қолдириб) кетганингизни (ўзингиз) тўлдиринг».

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو قُتَيْبَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي قَتَادَةَ ـ لاَ أَعْلَمُهُ إِلاَّ عَنْ أَبِيهِ ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ تَقُومُوا حَتَّى تَرَوْنِي، وَعَلَيْكُمُ السَّكِينَةُ ‏"‏‏.‏

Abdulloh ibn Abu Qatoda (otasidan) rivoyat qiladi: Paygʻambar ﷺ: «Meni koʻrmaguningizcha (namozga) turmanglar va sokinlik hamda vazminlik bilan boʻlinglar», — dedilar.Абдуллоҳ ибн Абу Қатода (отасидан) ривоят қилади: Пайғамбар ﷺ: «Мени кўрмагунингизча (намозга) турманглар ва сокинлик ҳамда вазминлик билан бўлинглар», — дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدَانُ، قَالَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، قَالَ أَخْبَرَنَا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ وَدِيعَةَ، عَنْ سَلْمَانَ الْفَارِسِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنِ اغْتَسَلَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ، وَتَطَهَّرَ بِمَا اسْتَطَاعَ مِنْ طُهْرٍ، ثُمَّ ادَّهَنَ أَوْ مَسَّ مِنْ طِيبٍ، ثُمَّ رَاحَ فَلَمْ يُفَرِّقْ بَيْنَ اثْنَيْنِ، فَصَلَّى مَا كُتِبَ لَهُ، ثُمَّ إِذَا خَرَجَ الإِمَامُ أَنْصَتَ، غُفِرَ لَهُ مَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجُمُعَةِ الأُخْرَى ‏"‏‏.‏

Salmon al-Forsiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim juma kuni gusl qilib, qoʻlidan kelgancha tozalansa, (sochiga) yogʻ surtsa yoki xushboʻy surtsa, soʻng (juma) namoz(i)ga borsa va (masjidga juma namozi uchun yigʻilgan) ikki kishi orasiga zoʻrlab kirmasa, soʻng oʻziga (Alloh) yozgan (miqdorda) namoz oʻqisa, soʻng imom xutba qilayotganida jim tursin — uning shu (juma) bilan oʻtgan juma orasidagi barcha gunohlari kechiriladi», — dedilar.Салмон ал-Форсий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким жума куни гусл қилиб, қўлидан келганча тозаланса, (сочига) ёғ сурца ёки хушбўй сурца, сўнг (жума) намоз(и)га борса ва (масжидга жума намози учун йиғилган) икки киши орасига зўрлаб кирмаса, сўнг ўзига (Аллоҳ) ёзган (миқдорда) намоз ўқиса, сўнг имом хутба қилаётганида жим турсин — унинг шу (жума) билан ўтган жума орасидаги барча гуноҳлари кечирилади», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، قَالَ أَخْبَرَنَا مَخْلَدُ بْنُ يَزِيدَ، قَالَ أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، قَالَ سَمِعْتُ نَافِعًا، يَقُولُ سَمِعْتُ ابْنَ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ يَقُولُ نَهَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ يُقِيمَ الرَّجُلُ أَخَاهُ مِنْ مَقْعَدِهِ وَيَجْلِسَ فِيهِ‏.‏ قُلْتُ لِنَافِعٍ الْجُمُعَةَ قَالَ الْجُمُعَةَ وَغَيْرَهَا‏.‏

Ibn Jurayj (Nofiʼ, Ibn Umardan) rivoyat qiladi: Men Nofiʼning shunday deganini eshitdim: «Ibn Umar: ‹Paygʻambar ﷺ kishi boshqa kishini oʻrnidan turgʻizib, uning joyiga oʻtirishdan qaytardilar›, — dedi». Men Nofiʼga: «Bu faqat juma namoziga (xosmi)?» — dedim. U: «Juma namoziga va boshqa (har qanday namozga ham)», — dedi.Ибн Журайж (Нофиъ, Ибн Умардан) ривоят қилади: Мен Нофиънинг шундай деганини эшитдим: «Ибн Умар: ‹Пайғамбар ﷺ киши бошқа кишини ўрнидан турғизиб, унинг жойига ўтиришдан қайтардилар›, — деди». Мен Нофиъга: «Бу фақат жума намозига (хосми)?» — дедим. У: «Жума намозига ва бошқа (ҳар қандай намозга ҳам)», — деди.

حَدَّثَنَا آدَمُ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنِ السَّائِبِ بْنِ يَزِيدَ، قَالَ كَانَ النِّدَاءُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ أَوَّلُهُ إِذَا جَلَسَ الإِمَامُ عَلَى الْمِنْبَرِ عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ فَلَمَّا كَانَ عُثْمَانُ ـ رضى الله عنه ـ وَكَثُرَ النَّاسُ زَادَ النِّدَاءَ الثَّالِثَ عَلَى الزَّوْرَاءِ‏.‏ قال أبو عبد الله : الزوراء موضع بالسوق بالمدينة

Soib ibn Yazid (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ, Abu Bakr va Umar (roziyallohu anhumo) zamonida juma namozi uchun azon imom minbarga oʻtirganda aytilar edi. Lekin Usmon (roziyallohu anhu) xilofati paytida — musulmonlar koʻpayganda — az-Zavroda uchinchi azon qoʻshildi. Abu Abdulloh (Buxoriy): «Az-Zavro — Madina bozoridagi bir joy», — dedi.Соиб ибн Язид (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ, Абу Бакр ва Умар (розияллоҳу анҳумо) замонида жума намози учун азон имом минбарга ўтирганда айтилар эди. Лекин Усмон (розияллоҳу анҳу) хилофати пайтида — мусулмонлар кўпайганда — аз-Заврода учинчи азон қўшилди. Абу Абдуллоҳ (Бухорий): «Аз-Завро — Мадина бозоридаги бир жой», — деди.

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَبِي سَلَمَةَ الْمَاجِشُونُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنِ السَّائِبِ بْنِ يَزِيدَ، أَنَّ الَّذِي، زَادَ التَّأْذِينَ الثَّالِثَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ ـ رضى الله عنه ـ حِينَ كَثُرَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ، وَلَمْ يَكُنْ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُؤَذِّنٌ غَيْرَ وَاحِدٍ، وَكَانَ التَّأْذِينُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ حِينَ يَجْلِسُ الإِمَامُ، يَعْنِي عَلَى الْمِنْبَرِ‏.‏

Soib ibn Yazid (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Juma namozlari uchun azonlar sonini uchtaga yetkazgan kishi — Usmon ibn Affon edi; bu — Madina (musulmonlari) soni koʻpayganda (boʻldi). Paygʻambar ﷺ zamonida faqat bitta muazzin bor edi va azon faqat imom (minbarga) oʻtirgandan keyin aytilar edi.Соиб ибн Язид (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Жума намозлари учун азонлар сонини учтага етказган киши — Усмон ибн Аффон эди; бу — Мадина (мусулмонлари) сони кўпайганда (бўлди). Пайғамбар ﷺ замонида фақат битта муаззин бор эди ва азон фақат имом (минбарга) ўтиргандан кейин айтилар эди.

حَدَّثَنَا ابْنُ مُقَاتِلٍ، قَالَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، قَالَ أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ عُثْمَانَ بْنِ سَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ بْنِ سَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ، قَالَ سَمِعْتُ مُعَاوِيَةَ بْنَ أَبِي سُفْيَانَ،، وَهُوَ جَالِسٌ عَلَى الْمِنْبَرِ، أَذَّنَ الْمُؤَذِّنُ قَالَ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ‏.‏ قَالَ مُعَاوِيَةُ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ‏.‏ قَالَ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ‏.‏ فَقَالَ مُعَاوِيَةُ وَأَنَا‏.‏ فَقَالَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ‏.‏ فَقَالَ مُعَاوِيَةُ وَأَنَا‏.‏ فَلَمَّا أَنْ قَضَى التَّأْذِينَ قَالَ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى هَذَا الْمَجْلِسِ حِينَ أَذَّنَ الْمُؤَذِّنُ يَقُولُ مَا سَمِعْتُمْ مِنِّي مِنْ مَقَالَتِي‏.‏

Abu Umoma ibn Sahl ibn Hunayf (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Muoviya ibn Abu Sufyonni — u minbarda oʻtirgan holda — (azon soʻzlarini takrorlayotganini) eshitdim. Muazzin: «Allohu akbar, Allohu akbar», — deganda, Muoviya: «Allohu akbar, Allohu akbar», — dedi. Muazzin: «Ashhadu allaa ilaaha illalloh (Men Allohdan boshqa haq maʼbud yoʻqligiga guvohlik beraman)», — deganda, Muoviya: «Men ham (guvohlik beraman)», — dedi. U: «Ashhadu anna Muhammadan Rasululloh (Men Muhammad Allohning Rasuli ekanligiga guvohlik beraman)», — deganda, Muoviya: «Men ham (guvohlik beraman)», — dedi. Azon tugagach, Muoviya: «Ey odamlar, muazzin azon aytganda, men Rasululloh ﷺ ni — xuddi shu minbarda — siz hozir mendan eshitgan narsani aytayotgan holda eshitgan edim», — dedi.Абу Умома ибн Саҳл ибн Ҳунайф (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Муовия ибн Абу Суфённи — у минбарда ўтирган ҳолда — (азон сўзларини такрорлаётганини) эшитдим. Муаззин: «Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар», — деганда, Муовия: «Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар», — деди. Муаззин: «Ашҳаду аллаа илааҳа иллаллоҳ (Мен Аллоҳдан бошқа ҳақ маъбуд йўқлигига гувоҳлик бераман)», — деганда, Муовия: «Мен ҳам (гувоҳлик бераман)», — деди. У: «Ашҳаду анна Муҳаммадан Расулуллоҳ (Мен Муҳаммад Аллоҳнинг Расули эканлигига гувоҳлик бераман)», — деганда, Муовия: «Мен ҳам (гувоҳлик бераман)», — деди. Азон тугагач, Муовия: «Эй одамлар, муаззин азон айтганда, мен Расулуллоҳ ﷺ ни — худди шу минбарда — сиз ҳозир мендан эшитган нарсани айтаётган ҳолда эшитган эдим», — деди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَنَّ السَّائِبَ بْنَ يَزِيدَ، أَخْبَرَهُ أَنَّ التَّأْذِينَ الثَّانِيَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ أَمَرَ بِهِ عُثْمَانُ حِينَ كَثُرَ أَهْلُ الْمَسْجِدِ، وَكَانَ التَّأْذِينُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ حِينَ يَجْلِسُ الإِمَامُ‏.‏

Soib ibn Yazid (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Usmon ibn Affon — masjiddagi odamlar koʻpayganda — juma kunlari ikkinchi azonni joriy qildi. Avval juma kunlari azon faqat imom (minbarga) oʻtirgandan keyin aytilar edi.Соиб ибн Язид (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Усмон ибн Аффон — масжиддаги одамлар кўпайганда — жума кунлари иккинчи азонни жорий қилди. Аввал жума кунлари азон фақат имом (минбарга) ўтиргандан кейин айтилар эди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُقَاتِلٍ، قَالَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، قَالَ أَخْبَرَنَا يُونُسُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ سَمِعْتُ السَّائِبَ بْنَ يَزِيدَ، يَقُولُ إِنَّ الأَذَانَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ كَانَ أَوَّلُهُ حِينَ يَجْلِسُ الإِمَامُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ عَلَى الْمِنْبَرِ فِي عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ فَلَمَّا كَانَ فِي خِلاَفَةِ عُثْمَانَ ـ رضى الله عنه ـ وَكَثُرُوا، أَمَرَ عُثْمَانُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ بِالأَذَانِ الثَّالِثِ، فَأُذِّنَ بِهِ عَلَى الزَّوْرَاءِ، فَثَبَتَ الأَمْرُ عَلَى ذَلِكَ‏.‏

Zuhriy (Soib ibn Yaziddan) rivoyat qiladi: Men Soib ibn Yazidning shunday deganini eshitdim: «Rasululloh ﷺ, Abu Bakr va Umar zamonida juma namozi uchun azon imom minbarga oʻtirgandan keyin aytilar edi. Lekin Usmon xilofati paytida odamlar koʻpayganda, u (juma kuni juma namozi uchun) uchinchi azonni joriy qildi va u az-Zavroda aytildi; va bu yangi holat keyingi yillarda ham shunday (saqlanib) qoldi».Зуҳрий (Соиб ибн Язиддан) ривоят қилади: Мен Соиб ибн Язиднинг шундай деганини эшитдим: «Расулуллоҳ ﷺ, Абу Бакр ва Умар замонида жума намози учун азон имом минбарга ўтиргандан кейин айтилар эди. Лекин Усмон хилофати пайтида одамлар кўпайганда, у (жума куни жума намози учун) учинчи азонни жорий қилди ва у аз-Заврода айтилди; ва бу янги ҳолат кейинги йилларда ҳам шундай (сақланиб) қолди».

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدٍ الْقَارِيُّ الْقُرَشِيُّ الإِسْكَنْدَرَانِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو حَازِمِ بْنُ دِينَارٍ، أَنَّ رِجَالاً، أَتَوْا سَهْلَ بْنَ سَعْدٍ السَّاعِدِيَّ، وَقَدِ امْتَرَوْا فِي الْمِنْبَرِ مِمَّ عُودُهُ فَسَأَلُوهُ عَنْ ذَلِكَ فَقَالَ وَاللَّهِ إِنِّي لأَعْرِفُ مِمَّا هُوَ، وَلَقَدْ رَأَيْتُهُ أَوَّلَ يَوْمٍ وُضِعَ، وَأَوَّلَ يَوْمٍ جَلَسَ عَلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَرْسَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى فُلاَنَةَ ـ امْرَأَةٍ قَدْ سَمَّاهَا سَهْلٌ ـ ‏"‏ مُرِي غُلاَمَكِ النَّجَّارَ أَنْ يَعْمَلَ لِي أَعْوَادًا أَجْلِسُ عَلَيْهِنَّ إِذَا كَلَّمْتُ النَّاسَ ‏"‏‏.‏ فَأَمَرَتْهُ فَعَمِلَهَا مِنْ طَرْفَاءِ الْغَابَةِ ثُمَّ جَاءَ بِهَا، فَأَرْسَلَتْ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَمَرَ بِهَا فَوُضِعَتْ هَا هُنَا، ثُمَّ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَلَّى عَلَيْهَا، وَكَبَّرَ وَهْوَ عَلَيْهَا، ثُمَّ رَكَعَ وَهْوَ عَلَيْهَا، ثُمَّ نَزَلَ الْقَهْقَرَى فَسَجَدَ فِي أَصْلِ الْمِنْبَرِ ثُمَّ عَادَ، فَلَمَّا فَرَغَ أَقْبَلَ عَلَى النَّاسِ فَقَالَ ‏"‏ أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّمَا صَنَعْتُ هَذَا لِتَأْتَمُّوا وَلِتَعَلَّمُوا صَلاَتِي ‏"‏‏.‏

Abu Hozim ibn Dinor (Sahl ibn Saʼddan) rivoyat qiladi: Baʼzi odamlar Sahl ibn Saʼd as-Soidiyning oldiga borib, unga minbarning yogʻochi (qanday ekanligi) haqida turlicha fikrda ekanlarini aytdi. Ular undan bu haqda soʻradi; u: «Allohga qasamki, men minbar qaysi yogʻochdan qilinganini bilaman; shubhasiz, Rasululloh ﷺ unga birinchi kun oʻtirganlarida, men uni koʻrgan edim. Rasululloh ﷺ falonchi ansoriy ayolni (Sahl uning ismini aytdi) chaqirtirib, unga: ‹Quling — duradgorga — buyurki, menga — odamlarga (xutba) aytgan paytimda oʻtiradigan — (minbar uchun) yogʻochlar tayyorlasin›, — dedilar. Bas, u oʻz quli — duradgorga buyurdi; u (minbarni) oʻrmondagi gʻariq (tamarisk) yogʻochidan yasab, uni (ayolga) keltirdi. Ayol uni Rasululloh ﷺ ga joʻnatdi; u zot uni shu yerga qoʻyishni buyurdilar. Soʻng men Rasululloh ﷺ ni unda namoz oʻqiyotgan va unda rukuʼ qilayotgan holda koʻrdim. Soʻng u zot orqaga qadam tashlab, (minbardan) tushdi va minbar etagi yonida yerga sajda qildi, soʻng yana minbarga chiqdi. Namozni tugatgach, u zot odamlarga yuzlanib: ‹Men buni — sizlar menga ergashsangiz va namozimni qanday oʻqishimni oʻrgansangiz, deb — qildim›, — dedilar», — dedi.Абу Ҳозим ибн Динор (Саҳл ибн Саъддан) ривоят қилади: Баъзи одамлар Саҳл ибн Саъд ас-Соидийнинг олдига бориб, унга минбарнинг ёғочи (қандай эканлиги) ҳақида турлича фикрда эканларини айтди. Улар ундан бу ҳақда сўради; у: «Аллоҳга қасамки, мен минбар қайси ёғочдан қилинганини биламан; шубҳасиз, Расулуллоҳ ﷺ унга биринчи кун ўтирганларида, мен уни кўрган эдим. Расулуллоҳ ﷺ фалончи ансорий аёлни (Саҳл унинг исмини айтди) чақиртириб, унга: ‹Қулинг — дурадгорга — буюрки, менга — одамларга (хутба) айтган пайтимда ўтирадиган — (минбар учун) ёғочлар тайёрласин›, — дедилар. Бас, у ўз қули — дурадгорга буюрди; у (минбарни) ўрмондаги ғариқ (тамариск) ёғочидан ясаб, уни (аёлга) келтирди. Аёл уни Расулуллоҳ ﷺ га жўнатди; у зот уни шу ерга қўйишни буюрдилар. Сўнг мен Расулуллоҳ ﷺ ни унда намоз ўқиётган ва унда рукуъ қилаётган ҳолда кўрдим. Сўнг у зот орқага қадам ташлаб, (минбардан) тушди ва минбар этаги ёнида ерга сажда қилди, сўнг яна минбарга чиқди. Намозни тугатгач, у зот одамларга юзланиб: ‹Мен буни — сизлар менга эргашсангиз ва намозимни қандай ўқишимни ўргансангиз, деб — қилдим›, — дедилар», — деди.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي ابْنُ أَنَسٍ، أَنَّهُ سَمِعَ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ كَانَ جِذْعٌ يَقُومُ إِلَيْهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَلَمَّا وُضِعَ لَهُ الْمِنْبَرُ سَمِعْنَا لِلْجِذْعِ مِثْلَ أَصْوَاتِ الْعِشَارِ حَتَّى نَزَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَوَضَعَ يَدَهُ عَلَيْهِ‏.‏ قَالَ سُلَيْمَانُ عَنْ يَحْيَى أَخْبَرَنِي حَفْصُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَنَسٍ أَنَّهُ سَمِعَ جَابِرًا‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ (xutba qilayotganda) bir xurmo dirakti (ustuni) yonida turar edilar. U zot uchun minbar qoʻyilganda, biz oʻsha (xurmo) dirakti — Paygʻambar ﷺ minbardan tushib, qoʻllarini uning ustiga qoʻyguncha — homilador tuyadek (nola qilib) yigʻlayotganini eshitdik.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ (хутба қилаётганда) бир хурмо диракти (устуни) ёнида турар эдилар. У зот учун минбар қўйилганда, биз ўша (хурмо) диракти — Пайғамбар ﷺ минбардан тушиб, қўлларини унинг устига қўйгунча — ҳомиладор туядек (нола қилиб) йиғлаётганини эшитдик.

حَدَّثَنَا آدَمُ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَخْطُبُ عَلَى الْمِنْبَرِ فَقَالَ ‏"‏ مَنْ جَاءَ إِلَى الْجُمُعَةِ فَلْيَغْتَسِلْ ‏"‏‏.‏

Solim (otasidan) rivoyat qiladi: Otam dedi: «Men Paygʻambar ﷺ ni minbarda xutba qilayotgan holda eshitdim; u zot: ‹Kim juma namoziga keladigan boʻlsa, (kelishdan oldin) gusl qilsin›, — dedilar».Солим (отасидан) ривоят қилади: Отам деди: «Мен Пайғамбар ﷺ ни минбарда хутба қилаётган ҳолда эшитдим; у зот: ‹Ким жума намозига келадиган бўлса, (келишдан олдин) гусл қилсин›, — дедилар».

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ الْقَوَارِيرِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ الْحَارِثِ، قَالَ حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَخْطُبُ قَائِمًا ثُمَّ يَقْعُدُ ثُمَّ يَقُومُ، كَمَا تَفْعَلُونَ الآنَ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ xutbani tik turib qilar, soʻng oʻtirar, soʻng — xuddi hozir sizlar qilayotgandek — yana turar edilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ хутбани тик туриб қилар, сўнг ўтирар, сўнг — худди ҳозир сизлар қилаётгандек — яна турар эдилар.

حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ فَضَالَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا هِشَامٌ، عَنْ يَحْيَى، عَنْ هِلاَلِ بْنِ أَبِي مَيْمُونَةَ، حَدَّثَنَا عَطَاءُ بْنُ يَسَارٍ، أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا سَعِيدٍ الْخُدْرِيَّ، قَالَ إِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم جَلَسَ ذَاتَ يَوْمٍ عَلَى الْمِنْبَرِ وَجَلَسْنَا حَوْلَهُ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kuni Paygʻambar ﷺ minbarga oʻtirdilar va biz u zotning atrofiga oʻtirdik.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир куни Пайғамбар ﷺ минбарга ўтирдилар ва биз у зотнинг атрофига ўтирдик.

وَقَالَ مَحْمُودٌ حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ، قَالَ أَخْبَرَتْنِي فَاطِمَةُ بِنْتُ الْمُنْذِرِ، عَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ، قَالَتْ دَخَلْتُ عَلَى عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ وَالنَّاسُ يُصَلُّونَ قُلْتُ مَا شَأْنُ النَّاسِ فَأَشَارَتْ بِرَأْسِهَا إِلَى السَّمَاءِ‏.‏ فَقُلْتُ آيَةٌ فَأَشَارَتْ بِرَأْسِهَا أَىْ نَعَمْ‏.‏ قَالَتْ فَأَطَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جِدًّا حَتَّى تَجَلاَّنِي الْغَشْىُ وَإِلَى جَنْبِي قِرْبَةٌ فِيهَا مَاءٌ فَفَتَحْتُهَا فَجَعَلْتُ أَصُبُّ مِنْهَا عَلَى رَأْسِي، فَانْصَرَفَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَدْ تَجَلَّتِ الشَّمْسُ، فَخَطَبَ النَّاسَ، وَحَمِدَ اللَّهَ بِمَا هُوَ أَهْلُهُ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ أَمَّا بَعْدُ ‏"‏‏.‏ قَالَتْ وَلَغِطَ نِسْوَةٌ مِنَ الأَنْصَارِ، فَانْكَفَأْتُ إِلَيْهِنَّ لأُسَكِّتَهُنَّ فَقُلْتُ لِعَائِشَةَ مَا قَالَ قَالَتْ قَالَ ‏"‏ مَا مِنْ شَىْءٍ لَمْ أَكُنْ أُرِيتُهُ إِلاَّ قَدْ رَأَيْتُهُ فِي مَقَامِي هَذَا حَتَّى الْجَنَّةَ وَالنَّارَ، وَإِنَّهُ قَدْ أُوحِيَ إِلَىَّ أَنَّكُمْ تُفْتَنُونَ فِي الْقُبُورِ مِثْلَ ـ أَوْ قَرِيبَ مِنْ ـ فِتْنَةِ الْمَسِيحِ الدَّجَّالِ، يُؤْتَى أَحَدُكُمْ، فَيُقَالُ لَهُ مَا عِلْمُكَ بِهَذَا الرَّجُلِ فَأَمَّا الْمُؤْمِنُ ـ أَوْ قَالَ الْمُوقِنُ شَكَّ هِشَامٌ ـ فَيَقُولُ هُوَ رَسُولُ اللَّهِ، هُوَ مُحَمَّدٌ صلى الله عليه وسلم جَاءَنَا بِالْبَيِّنَاتِ وَالْهُدَى فَآمَنَّا وَأَجَبْنَا وَاتَّبَعْنَا وَصَدَّقْنَا‏.‏ فَيُقَالُ لَهُ نَمْ صَالِحًا، قَدْ كُنَّا نَعْلَمُ إِنْ كُنْتَ لَتُؤْمِنُ بِهِ‏.‏ وَأَمَّا الْمُنَافِقُ ـ أَوْ قَالَ الْمُرْتَابُ شَكَّ هِشَامٌ ـ فَيُقَالُ لَهُ مَا عِلْمُكَ بِهَذَا الرَّجُلِ فَيَقُولُ لاَ أَدْرِي، سَمِعْتُ النَّاسَ يَقُولُونَ شَيْئًا فَقُلْتُهُ ‏"‏‏.‏ قَالَ هِشَامٌ فَلَقَدْ قَالَتْ لِي فَاطِمَةُ فَأَوْعَيْتُهُ، غَيْرَ أَنَّهَا ذَكَرَتْ مَا يُغَلِّظُ عَلَيْهِ‏.‏

Fotima bint Munzir (Asmo bint Abu Bakrdan) rivoyat qiladi: Asmo bint Abu Bakr Siddiq dedi: «Men Oishaning oldiga bordim; odamlar namoz oʻqiyapti edi. Men undan: ‹Odamlarga nima boʻldi?› — dedim. U boshi bilan osmonga ishora qildi. Men: ‹(Bu) belgimi (oyatmi)?› — dedim. Oisha boshi bilan ‹ha› degan maʼnoda imo qildi». Asmo qoʻshdi: «Rasululloh ﷺ namozni shunchalik choʻzdilarki, men hushimdan ketdim. Yonimda bir mesh (suv idishi) bor edi; men uni ochib, boshimga bir oz suv quydim. Rasululloh ﷺ namozni tugatgach va quyosh tutilishi ochilgach, Paygʻambar ﷺ odamlarga (xutba) qildilar; Allohga loyiq hamd aytdilar, soʻng: ‹Ammo baʼdu›, — dedilar». Asmo yana dedi: «Baʼzi ansoriy ayollar gaplasha boshladi; men ularni jim qilish uchun ularga qaradim. Men Oishadan Paygʻambar ﷺ nima deganlarini soʻradim. Oisha: ‹U zot shunday dedilar: Men shu joyimda — menga ilgari hech koʻrsatilmagan narsalarni koʻrdim; hatto jannat va doʻzaxni (koʻrdim). Shubhasiz, menga vahiy qilindiki, sizlar qabrlaringizda — Masih Dajjol fitnasidek yoki unga yaqin (fitna bilan) — sinalasizlar. (Farishtalar) har biringizning oldingizga kelib: Bu kishi (Muhammad ﷺ) haqida nima bilasan? — deb soʻraydi. Moʻmin — yoki qatʼiy iymonli (kishi) — (Hishom Paygʻambar ﷺ qaysi soʻzni aytganida shubha qildi): U — Allohning Rasuli; u — bizga ravshan hujjatlar va hidoyat bilan kelgan Muhammad ﷺ. Bas, biz unga iymon keltirdik, (taʼlimotini) qabul qildik va unga ergashdik hamda ishondik, — deydi. Soʻng farishtalar unga — uning moʻmin ekanligini bilgach — (tinch) uxlashni aytadi. Lekin munofiq — yoki shubhalanuvchi (kishi) — (Hishom qaysi soʻzni aytganida ishonmaydi)dan bu kishi (Muhammad ﷺ) haqida nima bilani soʻraydi. U: Bilmayman; lekin men odamlarning (u haqda) biror narsa aytayotganini eshitib, men ham shunday dedim, — deydi›», — dedi». Hishom qoʻshdi: «Fotima menga aytdiki, u bu rivoyatni toʻliq yodda saqlab qolgan — faqat u munofiq yoki shubhalanuvchi (kishi) haqida: u qattiq azoblanadi, degan (joyini boshqacharoq aytdi)».Фотима бинт Мунзир (Асмо бинт Абу Бакрдан) ривоят қилади: Асмо бинт Абу Бакр Сиддиқ деди: «Мен Оишанинг олдига бордим; одамлар намоз ўқияпти эди. Мен ундан: ‹Одамларга нима бўлди?› — дедим. У боши билан осмонга ишора қилди. Мен: ‹(Бу) белгими (оятми)?› — дедим. Оиша боши билан ‹ҳа› деган маънода имо қилди». Асмо қўшди: «Расулуллоҳ ﷺ намозни шунчалик чўздиларки, мен ҳушимдан кетдим. Ёнимда бир меш (сув идиши) бор эди; мен уни очиб, бошимга бир оз сув қуйдим. Расулуллоҳ ﷺ намозни тугатгач ва қуёш тутилиши очилгач, Пайғамбар ﷺ одамларга (хутба) қилдилар; Аллоҳга лойиқ ҳамд айтдилар, сўнг: ‹Аммо баъду›, — дедилар». Асмо яна деди: «Баъзи ансорий аёллар гаплаша бошлади; мен уларни жим қилиш учун уларга қарадим. Мен Оишадан Пайғамбар ﷺ нима деганларини сўрадим. Оиша: ‹У зот шундай дедилар: Мен шу жойимда — менга илгари ҳеч кўрсатилмаган нарсаларни кўрдим; ҳатто жаннат ва дўзахни (кўрдим). Шубҳасиз, менга ваҳий қилиндики, сизлар қабрларингизда — Масиҳ Дажжол фитнасидек ёки унга яқин (фитна билан) — синаласизлар. (Фаришталар) ҳар бирингизнинг олдингизга келиб: Бу киши (Муҳаммад ﷺ) ҳақида нима биласан? — деб сўрайди. Мўмин — ёки қатъий иймонли (киши) — (Ҳишом Пайғамбар ﷺ қайси сўзни айтганида шубҳа қилди): У — Аллоҳнинг Расули; у — бизга равшан ҳужжатлар ва ҳидоят билан келган Муҳаммад ﷺ. Бас, биз унга иймон келтирдик, (таълимотини) қабул қилдик ва унга эргашдик ҳамда ишондик, — дейди. Сўнг фаришталар унга — унинг мўмин эканлигини билгач — (тинч) ухлашни айтади. Лекин мунофиқ — ёки шубҳаланувчи (киши) — (Ҳишом қайси сўзни айтганида ишонмайди)дан бу киши (Муҳаммад ﷺ) ҳақида нима билани сўрайди. У: Билмайман; лекин мен одамларнинг (у ҳақда) бирор нарса айтаётганини эшитиб, мен ҳам шундай дедим, — дейди›», — деди». Ҳишом қўшди: «Фотима менга айтдики, у бу ривоятни тўлиқ ёдда сақлаб қолган — фақат у мунофиқ ёки шубҳаланувчи (киши) ҳақида: у қаттиқ азобланади, деган (жойини бошқачароқ айтди)».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَعْمَرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، عَنْ جَرِيرِ بْنِ حَازِمٍ، قَالَ سَمِعْتُ الْحَسَنَ، يَقُولُ حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ تَغْلِبَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أُتِيَ بِمَالٍ أَوْ سَبْىٍ فَقَسَمَهُ، فَأَعْطَى رِجَالاً وَتَرَكَ رِجَالاً فَبَلَغَهُ أَنَّ الَّذِينَ تَرَكَ عَتَبُوا، فَحَمِدَ اللَّهَ ثُمَّ أَثْنَى عَلَيْهِ، ثُمَّ قَالَ ‏"‏ أَمَّا بَعْدُ، فَوَاللَّهِ إِنِّي لأُعْطِي الرَّجُلَ، وَأَدَعُ الرَّجُلَ، وَالَّذِي أَدَعُ أَحَبُّ إِلَىَّ مِنَ الَّذِي أُعْطِي وَلَكِنْ أُعْطِي أَقْوَامًا لِمَا أَرَى فِي قُلُوبِهِمْ مِنَ الْجَزَعِ وَالْهَلَعِ، وَأَكِلُ أَقْوَامًا إِلَى مَا جَعَلَ اللَّهُ فِي قُلُوبِهِمْ مِنَ الْغِنَى وَالْخَيْرِ، فِيهِمْ عَمْرُو بْنُ تَغْلِبَ ‏"‏‏.‏ فَوَاللَّهِ مَا أُحِبُّ أَنَّ لِي بِكَلِمَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حُمْرَ النَّعَمِ‏.‏ تَابَعَهُ يُونُسُ‏.‏

Amr ibn Tagʻlib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ ga biror mol yoki biror narsa keltirildi va u zot uni taqsimladilar. U baʼzi kishilarga berdi va boshqalarini (tashlab) qoldirdi. Keyin u zot oʻzi (tashlab) qoldirgan kishilar tomonidan malomat qilinganini eshitdilar. Bas, u zot Allohga hamd va sano aytib: «Ammo baʼdu. Allohga qasamki, men bir kishiga berib, boshqasini (tashlab) qoldirishim mumkin — holbuki men (tashlab) qoldirgan (kishi) menga bergan (kishi)dan koʻproq sevimlidir. Lekin men baʼzi odamlarga — ularning qalbida sabr va qanoat yoʻq deb (his qilganim uchun) — beraman; sabrli va qanoatli (kishilar)ni esa — Alloh ularning qalbiga solgan yaxshilik va boylik bilan — (tashlab) qoldiraman; Amr ibn Tagʻlib ham ulardan biridir», — dedilar. Amr qoʻshdi: «Allohga qasamki, Rasululloh ﷺ ning oʻsha soʻzlari menga eng yaxshi qizil tuyalardan koʻproq sevimlidir».Амр ибн Тағлиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ га бирор мол ёки бирор нарса келтирилди ва у зот уни тақсимладилар. У баъзи кишиларга берди ва бошқаларини (ташлаб) қолдирди. Кейин у зот ўзи (ташлаб) қолдирган кишилар томонидан маломат қилинганини эшитдилар. Бас, у зот Аллоҳга ҳамд ва сано айтиб: «Аммо баъду. Аллоҳга қасамки, мен бир кишига бериб, бошқасини (ташлаб) қолдиришим мумкин — ҳолбуки мен (ташлаб) қолдирган (киши) менга берган (киши)дан кўпроқ севимлидир. Лекин мен баъзи одамларга — уларнинг қалбида сабр ва қаноат йўқ деб (ҳис қилганим учун) — бераман; сабрли ва қаноатли (кишилар)ни эса — Аллоҳ уларнинг қалбига солган яхшилик ва бойлик билан — (ташлаб) қолдираман; Амр ибн Тағлиб ҳам улардан биридир», — дедилар. Амр қўшди: «Аллоҳга қасамки, Расулуллоҳ ﷺ нинг ўша сўзлари менга энг яхши қизил туялардан кўпроқ севимлидир».

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ، أَنَّ عَائِشَةَ، أَخْبَرَتْهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَرَجَ ذَاتَ لَيْلَةٍ مِنْ جَوْفِ اللَّيْلِ، فَصَلَّى فِي الْمَسْجِدِ، فَصَلَّى رِجَالٌ بِصَلاَتِهِ فَأَصْبَحَ النَّاسُ فَتَحَدَّثُوا، فَاجْتَمَعَ أَكْثَرُ مِنْهُمْ فَصَلَّوْا مَعَهُ، فَأَصْبَحَ النَّاسُ فَتَحَدَّثُوا فَكَثُرَ أَهْلُ الْمَسْجِدِ مِنَ اللَّيْلَةِ الثَّالِثَةِ، فَخَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَصَلَّوْا بِصَلاَتِهِ، فَلَمَّا كَانَتِ اللَّيْلَةُ الرَّابِعَةُ عَجَزَ الْمَسْجِدُ عَنْ أَهْلِهِ حَتَّى خَرَجَ لِصَلاَةِ الصُّبْحِ، فَلَمَّا قَضَى الْفَجْرَ أَقْبَلَ عَلَى النَّاسِ، فَتَشَهَّدَ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّهُ لَمْ يَخْفَ عَلَىَّ مَكَانُكُمْ، لَكِنِّي خَشِيتُ أَنْ تُفْرَضَ عَلَيْكُمْ فَتَعْجِزُوا عَنْهَا ‏"‏‏.‏ تَابَعَهُ يُونُسُ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Bir kuni yarim kechada Rasululloh ﷺ chiqib, masjidda namoz oʻqidilar va baʼzi kishilar u zot bilan namoz oʻqidi. Ertasi kuni odamlar bu haqda gaplashdi; shuning uchun (ikkinchi kechasi) koʻproq odamlar yigʻilib, u zot bilan namoz oʻqidi. Ertalab ular bu xabarni tarqatdi; shunday qilib, uchinchi kechada odamlar soni juda koʻpaydi. Rasululloh ﷺ chiqdilar va ular u zot orqasida namoz oʻqidi. Toʻrtinchi kechada masjid odamlarga toʻlib, ularni sigʻdira olmadi. Rasululloh ﷺ faqat bomdod namozi uchun chiqdilar; namozni tugatgach, u zot odamlarga yuzlanib, ‹tashahhud›ni (Men Allohdan boshqa haq maʼbud yoʻqligiga va Muhammad Uning Rasuli ekanligiga guvohlik beraman) oʻqidilar, soʻng: «Ammo baʼdu. Shubhasiz, sizlarning (kechasi masjiddagi) hozir boʻlishingiz menga maxfiy emas edi; lekin men bu namoz (tahajjud namozi) farz qilinib qolishidan va sizlar uni ado eta olmay qolishingizdan qoʻrqdim», — dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Бир куни ярим кечада Расулуллоҳ ﷺ чиқиб, масжидда намоз ўқидилар ва баъзи кишилар у зот билан намоз ўқиди. Эртаси куни одамлар бу ҳақда гаплашди; шунинг учун (иккинчи кечаси) кўпроқ одамлар йиғилиб, у зот билан намоз ўқиди. Эрталаб улар бу хабарни тарқатди; шундай қилиб, учинчи кечада одамлар сони жуда кўпайди. Расулуллоҳ ﷺ чиқдилар ва улар у зот орқасида намоз ўқиди. Тўртинчи кечада масжид одамларга тўлиб, уларни сиғдира олмади. Расулуллоҳ ﷺ фақат бомдод намози учун чиқдилар; намозни тугатгач, у зот одамларга юзланиб, ‹ташаҳҳуд›ни (Мен Аллоҳдан бошқа ҳақ маъбуд йўқлигига ва Муҳаммад Унинг Расули эканлигига гувоҳлик бераман) ўқидилар, сўнг: «Аммо баъду. Шубҳасиз, сизларнинг (кечаси масжиддаги) ҳозир бўлишингиз менга махфий эмас эди; лекин мен бу намоз (таҳажжуд намози) фарз қилиниб қолишидан ва сизлар уни адо эта олмай қолишингиздан қўрқдим», — дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، قَالَ أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ، عَنْ أَبِي حُمَيْدٍ السَّاعِدِيِّ، أَنَّهُ أَخْبَرَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَامَ عَشِيَّةً بَعْدَ الصَّلاَةِ، فَتَشَهَّدَ وَأَثْنَى عَلَى اللَّهِ بِمَا هُوَ أَهْلُهُ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ أَمَّا بَعْدُ ‏"‏‏.‏ تَابَعَهُ أَبُو مُعَاوِيَةَ وَأَبُو أُسَامَةَ عَنْ هِشَامٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي حُمَيْدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَمَّا بَعْدُ ‏"‏‏.‏ تَابَعَهُ الْعَدَنِيُّ عَنْ سُفْيَانَ فِي أَمَّا بَعْدُ‏.‏

Abu Humayd as-Soidiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kechasi Rasululloh ﷺ namozdan keyin turdilar va ‹tashahhud›ni oʻqib, Allohga loyiq hamd aytdilar, soʻng: «Ammo baʼdu», — dedilar.Абу Ҳумайд ас-Соидий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир кечаси Расулуллоҳ ﷺ намоздан кейин турдилар ва ‹ташаҳҳуд›ни ўқиб, Аллоҳга лойиқ ҳамд айтдилар, сўнг: «Аммо баъду», — дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، قَالَ أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ حَدَّثَنِي عَلِيُّ بْنُ حُسَيْنٍ، عَنِ الْمِسْوَرِ بْنِ مَخْرَمَةَ، قَالَ قَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَسَمِعْتُهُ حِينَ تَشَهَّدَ يَقُولُ ‏"‏ أَمَّا بَعْدُ ‏"‏‏.‏ تَابَعَهُ الزُّبَيْدِيُّ عَنِ الزُّهْرِيِّ‏.‏

Misvar ibn Maxrama (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kuni Rasululloh ﷺ xutba qilishga turdilar va men u zotni ‹tashahhud›dan keyin: «Ammo baʼdu», — degan holda eshitdim.Мисвар ибн Махрама (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир куни Расулуллоҳ ﷺ хутба қилишга турдилар ва мен у зотни ‹ташаҳҳуд›дан кейин: «Аммо баъду», — деган ҳолда эшитдим.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبَانَ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ الْغَسِيلِ، قَالَ حَدَّثَنَا عِكْرِمَةُ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ صَعِدَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم الْمِنْبَرَ وَكَانَ آخِرَ مَجْلِسٍ جَلَسَهُ مُتَعَطِّفًا مِلْحَفَةً عَلَى مَنْكِبَيْهِ، قَدْ عَصَبَ رَأْسَهُ بِعِصَابَةٍ دَسِمَةٍ، فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ أَيُّهَا النَّاسُ إِلَىَّ ‏"‏‏.‏ فَثَابُوا إِلَيْهِ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ هَذَا الْحَىَّ مِنَ الأَنْصَارِ يَقِلُّونَ، وَيَكْثُرُ النَّاسُ، فَمَنْ وَلِيَ شَيْئًا مِنْ أُمَّةِ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم فَاسْتَطَاعَ أَنْ يَضُرَّ فِيهِ أَحَدًا أَوْ يَنْفَعَ فِيهِ أَحَدًا، فَلْيَقْبَلْ مِنْ مُحْسِنِهِمْ، وَيَتَجَاوَزْ عَنْ مُسِيِّهِمْ ‏"‏‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kuni Paygʻambar ﷺ minbarga chiqdilar — bu u zot ishtirok etgan soʻnggi (yigʻin) edi. U zot yelkalarini katta toʻn bilan oʻragan va boshlarini yogʻli boylam (latta) bilan bogʻlagan edilar. U zot Allohga hamd va sano aytib: «Ey odamlar, mening oldimga kelinglar», — dedilar. Bas, odamlar kelib, u zotning atrofiga yigʻildi; soʻng u zot: «Ammo baʼdu. Bundan keyin ansorlar kamayadi va boshqa odamlar koʻpayadi. Bas, kimki Muhammad ummatiga hokim boʻlsa va odamlarga zarar yoki foyda yetkazish qudratiga ega boʻlsa, ularning (ansorlarning) yaxshilari (qilgan)dan yaxshilikni qabul qilsin va ularning xato qiluvchilari(ning xatosini) avf etsin», — dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир куни Пайғамбар ﷺ минбарга чиқдилар — бу у зот иштирок этган сўнгги (йиғин) эди. У зот елкаларини катта тўн билан ўраган ва бошларини ёғли бойлам (латта) билан боғлаган эдилар. У зот Аллоҳга ҳамд ва сано айтиб: «Эй одамлар, менинг олдимга келинглар», — дедилар. Бас, одамлар келиб, у зотнинг атрофига йиғилди; сўнг у зот: «Аммо баъду. Бундан кейин ансорлар камаяди ва бошқа одамлар кўпаяди. Бас, кимки Муҳаммад умматига ҳоким бўлса ва одамларга зарар ёки фойда етказиш қудратига эга бўлса, уларнинг (ансорларнинг) яхшилари (қилган)дан яхшиликни қабул қилсин ва уларнинг хато қилувчилари(нинг хатосини) авф эцин», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، قَالَ حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، قَالَ حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَخْطُبُ خُطْبَتَيْنِ يَقْعُدُ بَيْنَهُمَا‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ ikki xutba qilar va ular orasida oʻtirar edilar.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ икки хутба қилар ва улар орасида ўтирар эдилар.

حَدَّثَنَا آدَمُ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الأَغَرِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا كَانَ يَوْمُ الْجُمُعَةِ، وَقَفَتِ الْمَلاَئِكَةُ عَلَى باب الْمَسْجِدِ يَكْتُبُونَ الأَوَّلَ فَالأَوَّلَ، وَمَثَلُ الْمُهَجِّرِ كَمَثَلِ الَّذِي يُهْدِي بَدَنَةً، ثُمَّ كَالَّذِي يُهْدِي بَقَرَةً، ثُمَّ كَبْشًا، ثُمَّ دَجَاجَةً، ثُمَّ بَيْضَةً، فَإِذَا خَرَجَ الإِمَامُ طَوَوْا صُحُفَهُمْ، وَيَسْتَمِعُونَ الذِّكْرَ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Juma kuni boʻlganda, farishtalar masjid eshigida turadi va masjidga kelayotganlarning ismlarini kelish tartibiga koʻra (navbatma-navbat) yozib turadi. Eng erta soatda masjidga kirgan kishining misoli — tuya (qurbonlik) qilgan kishidek; undan keyin kelgan — sigir (qurbonlik) qilgan kishidek, soʻng qoʻchqor, soʻng tovuq, soʻng tuxum (sadaqa qilgan kishidek). Imom (juma namoziga) chiqganda, ular (yaʼni farishtalar) varaqlarini yigʻishtirib, xutbani tinglaydi», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Жума куни бўлганда, фаришталар масжид эшигида туради ва масжидга келаётганларнинг исмларини келиш тартибига кўра (навбатма-навбат) ёзиб туради. Энг эрта соатда масжидга кирган кишининг мисоли — туя (қурбонлик) қилган кишидек; ундан кейин келган — сигир (қурбонлик) қилган кишидек, сўнг қўчқор, сўнг товуқ, сўнг тухум (садақа қилган кишидек). Имом (жума намозига) чиқганда, улар (яъни фаришталар) варақларини йиғиштириб, хутбани тинглайди», — дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو النُّعْمَانِ، قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ جَاءَ رَجُلٌ وَالنَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَخْطُبُ النَّاسَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ فَقَالَ ‏"‏ أَصَلَّيْتَ يَا فُلاَنُ ‏"‏‏.‏ قَالَ لاَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ قُمْ فَارْكَعْ ‏"‏‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ juma kuni xutba qilayotgan paytda, bir kishi masjidga kirdi. Paygʻambar ﷺ unga: «Namoz oʻqidingmi?» — dedilar. U kishi: «Yoʻq», — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Turib, ikki rakat namoz oʻqi», — dedilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ жума куни хутба қилаётган пайтда, бир киши масжидга кирди. Пайғамбар ﷺ унга: «Намоз ўқидингми?» — дедилар. У киши: «Йўқ», — деди. Пайғамбар ﷺ: «Туриб, икки ракат намоз ўқи», — дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرٍو، سَمِعَ جَابِرًا، قَالَ دَخَلَ رَجُلٌ يَوْمَ الْجُمُعَةِ وَالنَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَخْطُبُ فَقَالَ ‏"‏ أَصَلَّيْتَ ‏"‏‏.‏ قَالَ لاَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَصَلِّ رَكْعَتَيْنِ ‏"‏‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ xutba qilayotgan paytda, bir kishi masjidga kirdi. Paygʻambar ﷺ unga: «Namoz oʻqidingmi?» — dedilar. U kishi: «Yoʻq», — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Ikki rakat namoz oʻqi», — dedilar.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ хутба қилаётган пайтда, бир киши масжидга кирди. Пайғамбар ﷺ унга: «Намоз ўқидингми?» — дедилар. У киши: «Йўқ», — деди. Пайғамбар ﷺ: «Икки ракат намоз ўқи», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ، عَنْ أَنَسٍ،‏.‏ وَعَنْ يُونُسَ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ بَيْنَمَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَخْطُبُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ إِذْ قَامَ رَجُلٌ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، هَلَكَ الْكُرَاعُ، وَهَلَكَ الشَّاءُ، فَادْعُ اللَّهَ أَنْ يَسْقِيَنَا‏.‏ فَمَدَّ يَدَيْهِ وَدَعَا‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ juma kuni xutba qilayotgan paytda, bir kishi turib: «Yo Rasululloh, mollar va qoʻylar oʻlyapti; bas, yomgʻir uchun Allohga duo qiling», — dedi. Bas, u zot (Paygʻambar ﷺ) ikki qoʻllarini koʻtarib, Allohga (yomgʻir uchun) duo qildilar.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ жума куни хутба қилаётган пайтда, бир киши туриб: «Ё Расулуллоҳ, моллар ва қўйлар ўляпти; бас, ёмғир учун Аллоҳга дуо қилинг», — деди. Бас, у зот (Пайғамбар ﷺ) икки қўлларини кўтариб, Аллоҳга (ёмғир учун) дуо қилдилар.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْمُنْذِرِ، قَالَ حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَمْرٍو، قَالَ حَدَّثَنِي إِسْحَاقُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ أَصَابَتِ النَّاسَ سَنَةٌ عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَبَيْنَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَخْطُبُ فِي يَوْمِ جُمُعَةٍ قَامَ أَعْرَابِيٌّ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ هَلَكَ الْمَالُ وَجَاعَ الْعِيَالُ، فَادْعُ اللَّهَ لَنَا‏.‏ فَرَفَعَ يَدَيْهِ، وَمَا نَرَى فِي السَّمَاءِ قَزَعَةً، فَوَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ مَا وَضَعَهَا حَتَّى ثَارَ السَّحَابُ أَمْثَالَ الْجِبَالِ، ثُمَّ لَمْ يَنْزِلْ عَنْ مِنْبَرِهِ حَتَّى رَأَيْتُ الْمَطَرَ يَتَحَادَرُ عَلَى لِحْيَتِهِ صلى الله عليه وسلم فَمُطِرْنَا يَوْمَنَا ذَلِكَ، وَمِنَ الْغَدِ، وَبَعْدَ الْغَدِ وَالَّذِي يَلِيهِ، حَتَّى الْجُمُعَةِ الأُخْرَى، وَقَامَ ذَلِكَ الأَعْرَابِيُّ ـ أَوْ قَالَ غَيْرُهُ ـ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، تَهَدَّمَ الْبِنَاءُ وَغَرِقَ الْمَالُ، فَادْعُ اللَّهَ لَنَا‏.‏ فَرَفَعَ يَدَيْهِ، فَقَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ حَوَالَيْنَا، وَلاَ عَلَيْنَا ‏"‏‏.‏ فَمَا يُشِيرُ بِيَدِهِ إِلَى نَاحِيَةٍ مِنَ السَّحَابِ إِلاَّ انْفَرَجَتْ، وَصَارَتِ الْمَدِينَةُ مِثْلَ الْجَوْبَةِ، وَسَالَ الْوَادِي قَنَاةُ شَهْرًا، وَلَمْ يَجِئْ أَحَدٌ مِنْ نَاحِيَةٍ إِلاَّ حَدَّثَ بِالْجَوْدِ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kuni Paygʻambar ﷺ hayotlik paytlarida odamlar qurgʻoqchilik (qahatchilik)ga giriftor boʻldi. Paygʻambar ﷺ juma kuni xutba qilayotgan paytda, bir badaviy turib: «Yo Rasululloh, mol-mulkimiz halok boʻlyapti va bolalar och; bas, (yomgʻir uchun) Allohga duo qiling», — dedi. Bas, Paygʻambar ﷺ qoʻllarini koʻtardilar. Oʻsha paytda osmonda (bironta) bulut asari yoʻq edi. Jonim qoʻlida boʻlgan Zotga qasamki, u zot qoʻllarini tushirishi bilanoq, togʻlar(dek) bulutlar toʻplandi; va u zot minbardan tushmasdan, men yomgʻir(ning) Paygʻambar ﷺ ning soqollariga tomayotganini koʻrdim. Oʻsha kuni, ertasi kuni, uchinchi kuni, toʻrtinchi kuni — keyingi jumagacha — yomgʻir yogʻdi. Oʻsha badaviy — yoki boshqa bir kishi — turib: «Yo Rasululloh, uylar quladi, mol-mulkimiz va mollarimiz (suvda) gʻarq boʻldi; bas, (bizni himoya qilishi uchun) Allohga duo qiling», — dedi. Bas, Paygʻambar ﷺ ikki qoʻllarini koʻtarib: «Allohim, atrofimizga (yogʻdir), ustimizga emas», — dedilar. Bas, u zot qoʻllari bilan qaysi tomonga ishora qilsalar, oʻsha (tomondagi) bulutlar tarqab, ochilar edi; va Madina (osmoni) bulutlar orasidagi teshikdek (ochiq) boʻldi. Qanot vodiysi bir oy (davomida) toshib oqdi; tashqaridan kelgan har bir kishi (faqat) moʻl yomgʻir haqida gapirdi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир куни Пайғамбар ﷺ ҳаётлик пайтларида одамлар қурғоқчилик (қаҳатчилик)га гирифтор бўлди. Пайғамбар ﷺ жума куни хутба қилаётган пайтда, бир бадавий туриб: «Ё Расулуллоҳ, мол-мулкимиз ҳалок бўляпти ва болалар оч; бас, (ёмғир учун) Аллоҳга дуо қилинг», — деди. Бас, Пайғамбар ﷺ қўлларини кўтардилар. Ўша пайтда осмонда (биронта) булут асари йўқ эди. Жоним қўлида бўлган Зотга қасамки, у зот қўлларини тушириши биланоқ, тоғлар(дек) булутлар тўпланди; ва у зот минбардан тушмасдан, мен ёмғир(нинг) Пайғамбар ﷺ нинг соқолларига томаётганини кўрдим. Ўша куни, эртаси куни, учинчи куни, тўртинчи куни — кейинги жумагача — ёмғир ёғди. Ўша бадавий — ёки бошқа бир киши — туриб: «Ё Расулуллоҳ, уйлар қулади, мол-мулкимиз ва молларимиз (сувда) ғарқ бўлди; бас, (бизни ҳимоя қилиши учун) Аллоҳга дуо қилинг», — деди. Бас, Пайғамбар ﷺ икки қўлларини кўтариб: «Аллоҳим, атрофимизга (ёғдир), устимизга эмас», — дедилар. Бас, у зот қўллари билан қайси томонга ишора қилсалар, ўша (томондаги) булутлар тарқаб, очилар эди; ва Мадина (осмони) булутлар орасидаги тешикдек (очиқ) бўлди. Қанот водийси бир ой (давомида) тошиб оқди; ташқаридан келган ҳар бир киши (фақат) мўл ёмғир ҳақида гапирди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ، أَخْبَرَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا قُلْتَ لِصَاحِبِكَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ أَنْصِتْ‏.‏ وَالإِمَامُ يَخْطُبُ فَقَدْ لَغَوْتَ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Imom xutba qilayotganda, sen sheringingga: ‹Jim boʻl (va tingla)›, — deb aytsang, shubhasiz, behuda ish qilgan boʻlasan», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Имом хутба қилаётганда, сен шерингингга: ‹Жим бўл (ва тингла)›, — деб айцанг, шубҳасиз, беҳуда иш қилган бўласан», — дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ذَكَرَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ فَقَالَ ‏"‏ فِيهِ سَاعَةٌ لاَ يُوَافِقُهَا عَبْدٌ مُسْلِمٌ، وَهْوَ قَائِمٌ يُصَلِّي، يَسْأَلُ اللَّهَ تَعَالَى شَيْئًا إِلاَّ أَعْطَاهُ إِيَّاهُ ‏"‏‏.‏ وَأَشَارَ بِيَدِهِ يُقَلِّلُهَا‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ juma (kuni) haqida soʻzlab: «Juma kunida bir soat (ijobat vaqti) bor; agar musulmon uni namoz oʻqiyotgan holda topsa va Allohdan biror narsa soʻrasa, Alloh albatta uning soʻraganini beradi», — dedilar. U zot (Paygʻambar ﷺ) qoʻllari bilan oʻsha (vaqt)ning qisqaligini koʻrsatdilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ жума (куни) ҳақида сўзлаб: «Жума кунида бир соат (ижобат вақти) бор; агар мусулмон уни намоз ўқиётган ҳолда топса ва Аллоҳдан бирор нарса сўраса, Аллоҳ албатта унинг сўраганини беради», — дедилар. У зот (Пайғамбар ﷺ) қўллари билан ўша (вақт)нинг қисқалигини кўрсатдилар.

حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ عَمْرٍو، قَالَ حَدَّثَنَا زَائِدَةُ، عَنْ حُصَيْنٍ، عَنْ سَالِمِ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ، قَالَ حَدَّثَنَا جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ بَيْنَمَا نَحْنُ نُصَلِّي مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِذْ أَقْبَلَتْ عِيرٌ تَحْمِلُ طَعَامًا، فَالْتَفَتُوا إِلَيْهَا حَتَّى مَا بَقِيَ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِلاَّ اثْنَا عَشَرَ رَجُلاً، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏[quran sura="62" aya_start="11" aya_end="11"]{‏وَإِذَا رَأَوْا تِجَارَةً أَوْ لَهْوًا انْفَضُّوا إِلَيْهَا وَتَرَكُوكَ قَائِمًا‏}‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Biz Paygʻambar ﷺ bilan (juma xutbasi va namozini) oʻqiyotgan paytimizda, taom ortilgan baʼzi tuyalar (Shomdan) keldi. Odamlar diqqatini oʻsha tuyalarga burdi (va masjiddan chiqib ketdi) va Paygʻambar ﷺ bilan faqat oʻn ikki kishi qoldi. Shunda mana bu oyat nozil boʻldi: «(Ular) biror savdoni yoki oʻyin-kulgini koʻrganlarida, unga qarab tarqab ketdilar va seni tik turgan holda (tashlab) qoldirdilar» (Juma, 11).Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Биз Пайғамбар ﷺ билан (жума хутбаси ва намозини) ўқиётган пайтимизда, таом ортилган баъзи туялар (Шомдан) келди. Одамлар диққатини ўша туяларга бурди (ва масжиддан чиқиб кетди) ва Пайғамбар ﷺ билан фақат ўн икки киши қолди. Шунда мана бу оят нозил бўлди: «(Улар) бирор савдони ёки ўйин-кулгини кўрганларида, унга қараб тарқаб кетдилар ва сени тик турган ҳолда (ташлаб) қолдирдилар» (Жума, 11).

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، قَالَ أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يُصَلِّي قَبْلَ الظُّهْرِ رَكْعَتَيْنِ، وَبَعْدَهَا رَكْعَتَيْنِ، وَبَعْدَ الْمَغْرِبِ رَكْعَتَيْنِ فِي بَيْتِهِ، وَبَعْدَ الْعِشَاءِ رَكْعَتَيْنِ وَكَانَ لاَ يُصَلِّي بَعْدَ الْجُمُعَةِ حَتَّى يَنْصَرِفَ فَيُصَلِّي رَكْعَتَيْنِ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ peshin namozidan oldin ikki rakat va undan keyin ikki rakat (namoz) oʻqir edilar. U zot shom namozidan keyin ham uyida ikki rakat va xufton namozidan keyin ikki rakat (namoz) oʻqir edilar. U zot juma namozidan keyin — (masjiddan) ketguncha — hech (nafl) namoz oʻqimas, soʻng uyida ikki rakat (namoz) oʻqir edilar.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ пешин намозидан олдин икки ракат ва ундан кейин икки ракат (намоз) ўқир эдилар. У зот шом намозидан кейин ҳам уйида икки ракат ва хуфтон намозидан кейин икки ракат (намоз) ўқир эдилар. У зот жума намозидан кейин — (масжиддан) кетгунча — ҳеч (нафл) намоз ўқимас, сўнг уйида икки ракат (намоз) ўқир эдилар.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو غَسَّانَ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو حَازِمٍ، عَنْ سَهْلٍ، قَالَ كَانَتْ فِينَا امْرَأَةٌ تَجْعَلُ عَلَى أَرْبِعَاءَ فِي مَزْرَعَةٍ لَهَا سِلْقًا، فَكَانَتْ إِذَا كَانَ يَوْمُ جُمُعَةٍ تَنْزِعُ أُصُولَ السِّلْقِ فَتَجْعَلُهُ فِي قِدْرٍ، ثُمَّ تَجْعَلُ عَلَيْهِ قَبْضَةً مِنْ شَعِيرٍ تَطْحَنُهَا، فَتَكُونُ أُصُولُ السِّلْقِ عَرْقَهُ، وَكُنَّا نَنْصَرِفُ مِنْ صَلاَةِ الْجُمُعَةِ فَنُسَلِّمُ عَلَيْهَا، فَتُقَرِّبُ ذَلِكَ الطَّعَامَ إِلَيْنَا فَنَلْعَقُهُ، وَكُنَّا نَتَمَنَّى يَوْمَ الْجُمُعَةِ لِطَعَامِهَا ذَلِكَ‏.‏

Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bizning oramizda bir ayol bor edi — uning (ekin) maydoni bor edi va u oʻz maydonidagi ariqlar boʻyiga silq (bir turli sabzavot) ekar edi. Juma kunlari u silqni ildizi bilan sugʻurib, ildizlarini bir idishga solar edi. Soʻng uning ustiga bir hovuch yanchilgan arpa solib, uni pishirar edi. Silqning ildizlari goʻsht oʻrnini bosar edi. Juma namozini tugatgach, biz unga salom berar edik va u bizga oʻsha taomni berar edi; biz uni qoʻllarimiz bilan yer edik. Oʻsha taom sababli biz jumani (intizor boʻlib) kutar edik.Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бизнинг орамизда бир аёл бор эди — унинг (экин) майдони бор эди ва у ўз майдонидаги ариқлар бўйига силқ (бир турли сабзавот) экар эди. Жума кунлари у силқни илдизи билан суғуриб, илдизларини бир идишга солар эди. Сўнг унинг устига бир ҳовуч янчилган арпа солиб, уни пиширар эди. Силқнинг илдизлари гўшт ўрнини босар эди. Жума намозини тугатгач, биз унга салом берар эдик ва у бизга ўша таомни берар эди; биз уни қўлларимиз билан ер эдик. Ўша таом сабабли биз жумани (интизор бўлиб) кутар эдик.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ سَهْلٍ، بِهَذَا وَقَالَ مَا كُنَّا نَقِيلُ وَلاَ نَتَغَدَّى إِلاَّ بَعْدَ الْجُمُعَةِ‏.‏

Sahl (roziyallohu anhu)dan yuqoridagidek rivoyat qilinadi — bu qoʻshimcha bilan: Biz tushlik (qaylula) uyqusini ham, (kunduzgi) taomni ham faqat juma namozini oʻqibgina olar edik.Саҳл (розияллоҳу анҳу)дан юқоридагидек ривоят қилинади — бу қўшимча билан: Биз тушлик (қайлула) уйқусини ҳам, (кундузги) таомни ҳам фақат жума намозини ўқибгина олар эдик.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُقْبَةَ الشَّيْبَانِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الْفَزَارِيُّ، عَنْ حُمَيْدٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَنَسًا، يَقُولُ كُنَّا نُبَكِّرُ إِلَى الْجُمُعَةِ ثُمَّ نَقِيلُ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz juma namozini erta oʻqir, soʻng tushlik (qaylula) uyqusini olar edik.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз жума намозини эрта ўқир, сўнг тушлик (қайлула) уйқусини олар эдик.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو غَسَّانَ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو حَازِمٍ، عَنْ سَهْلٍ، قَالَ كُنَّا نُصَلِّي مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم الْجُمُعَةَ ثُمَّ تَكُونُ الْقَائِلَةُ‏.‏

Sahl (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Paygʻambar ﷺ bilan juma namozini oʻqir, soʻng tushlik (qaylula) uyqusini olar edik.Саҳл (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Пайғамбар ﷺ билан жума намозини ўқир, сўнг тушлик (қайлула) уйқусини олар эдик.