Molikka yetib kelishicha

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ، وَعَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرُ، سُئِلاَ عَنْ رَجُلٍ، كَانَتْ تَحْتَهُ امْرَأَةٌ حُرَّةٌ فَأَرَادَ أَنْ يَنْكِحَ عَلَيْهَا أَمَةً فَكَرِهَا أَنْ يَجْمَعَ بَيْنَهُمَا ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Abdulloh ibn Abbos va Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhum)dan nikohida hur (ozod) ayoli boʻlib, uning ustiga bir choʻriga uylanmoqchi boʻlgan kishi haqida soʻralganda, ular ikkovini (bir nikohda) jamlashni yoqtirmadilar.Моликка етиб келишича, Абдуллоҳ ибн Аббос ва Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳум)дан никоҳида ҳур (озод) аёли бўлиб, унинг устига бир чўрига уйланмоқчи бўлган киши ҳақида сўралганда, улар икковини (бир никоҳда) жамлашни ёқтирмадилар.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ، وَسُلَيْمَانَ بْنَ يَسَارٍ، سُئِلاَ عَنْ رَجُلٍ، زَوَّجَ عَبْدًا لَهُ جَارِيَةً فَطَلَّقَهَا الْعَبْدُ الْبَتَّةَ ثُمَّ وَهَبَهَا سَيِّدُهَا لَهُ هَلْ تَحِلُّ لَهُ بِمِلْكِ الْيَمِينِ فَقَالاَ لاَ تَحِلُّ لَهُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Said ibn al-Musayyab va Sulaymon ibn Yasar (rahimahumulloh)dan bir kishi oʻz qulini choʻrisiga uylantirib, qul uni qatʼiy taloq qilgan, soʻng xoʻjayini uni (choʻrini) qulga hadya qilgan boʻlsa — u qulga mulki yamin (egalik) bilan halol boʻladimi, deb soʻralganda, ular: «Yoʻq, to u boshqa erga tegmaguncha, unga halol boʻlmaydi», dedilar.Моликка етиб келишича, Саид ибн ал-Мусайяб ва Сулаймон ибн Ясар (раҳимаҳумуллоҳ)дан бир киши ўз қулини чўрисига уйлантириб, қул уни қатъий талоқ қилган, сўнг хўжайини уни (чўрини) қулга ҳадя қилган бўлса — у қулга мулки ямин (эгалик) билан ҳалол бўладими, деб сўралганда, улар: «Йўқ, то у бошқа эрга тегмагунча, унга ҳалол бўлмайди», дедилар.

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، وَهَبَ لاِبْنِهِ جَارِيَةً فَقَالَ لاَ تَمَسَّهَا فَإِنِّي قَدْ كَشَفْتُهَا ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) oʻgʻliga bir choʻri hadya qilib: «Unga yaqinlik qilma, chunki men uni ochib (koʻrib) qoʻyganman», dedi.Моликка етиб келишича, Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) ўғлига бир чўри ҳадя қилиб: «Унга яқинлик қилма, чунки мен уни очиб (кўриб) қўйганман», деди.

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ رَجُلاً، قَالَ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ إِنِّي طَلَّقْتُ امْرَأَتِي مِائَةَ تَطْلِيقَةٍ فَمَاذَا تَرَى عَلَىَّ فَقَالَ لَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ طَلُقَتْ مِنْكَ لِثَلاَثٍ وَسَبْعٌ وَتِسْعُونَ اتَّخَذْتَ بِهَا آيَاتِ اللَّهِ هُزُوًا ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, bir kishi Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)ga: «Men xotinimni yuz marta taloq qildim, endi men haqimda nima deysiz?» dedi. Ibn Abbos unga: «U sendan uchtasi bilan taloq boʻldi; toʻqson yettitasi bilan esa Allohning oyatlarini masxara qilibsan», dedi.Моликка етиб келишича, бир киши Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)га: «Мен хотинимни юз марта талоқ қилдим, энди мен ҳақимда нима дейсиз?» деди. Ибн Аббос унга: «У сендан учтаси билан талоқ бўлди; тўқсон еттитаси билан эса Аллоҳнинг оятларини масхара қилибсан», деди.

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّهُ كُتِبَ إِلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ مِنَ الْعِرَاقَ أَنَّ رَجُلاً قَالَ لاِمْرَأَتِهِ حَبْلُكِ عَلَى غَارِبِكِ فَكَتَبَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ إِلَى عَامِلِهِ أَنْ مُرْهُ يُوَافِينِي بِمَكَّةَ فِي الْمَوْسِمِ فَبَيْنَمَا عُمَرُ يَطُوفُ بِالْبَيْتِ إِذْ لَقِيَهُ الرَّجُلُ فَسَلَّمَ عَلَيْهِ فَقَالَ عُمَرُ مَنْ أَنْتَ فَقَالَ أَنَا الَّذِي أَمَرْتَ أَنْ أُجْلَبَ عَلَيْكَ ‏.‏ فَقَالَ لَهُ عُمَرُ أَسْأَلُكَ بِرَبِّ هَذِهِ الْبَنِيَّةِ مَا أَرَدْتَ بِقَوْلِكَ حَبْلُكِ عَلَى غَارِبِكِ فَقَالَ لَهُ الرَّجُلُ لَوِ اسْتَحْلَفْتَنِي فِي غَيْرِ هَذَا الْمَكَانِ مَا صَدَقْتُكَ أَرَدْتُ بِذَلِكَ الْفِرَاقَ ‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ هُوَ مَا أَرَدْتَ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Iroqdan Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)ga bir kishi xotiniga: «Arqoning boʻyningda (yaʼni oʻz ixtiyoring oʻzingda, ozodsan)» deganligi haqida xat yozildi. Umar ibn al-Xattob oʻz amaliga (voliysiga): «Unga buyur, mavsumda (hajda) Makkada mening oldimga kelsin», deb xat yozdi. Umar Baytni tavof qilib yurganida, oʻsha kishi uni uchratib, salom berdi. Umar: «Sen kimsan?» dedi. U: «Men sen huzuringga keltirilishimni buyurgan kishiman», dedi. Umar unga: «Bu Bino (Kaʼba)ning Robbi bilan soʻrayman, ‹Arqoning boʻyningda› deganing bilan nimani nazarda tutding?» dedi. U kishi unga: «Agar meni bu joydan boshqa yerda qasam ichirganingda, senga rost aytmagan boʻlardim. Men bu bilan (xotinimdan) ajralishni nazarda tutdim», dedi. Umar ibn al-Xattob: «U — sen nazarda tutgan narsadir», dedi.Моликка етиб келишича, Ироқдан Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)га бир киши хотинига: «Арқонинг бўйнингда (яъни ўз ихтиёринг ўзингда, озодсан)» деганлиги ҳақида хат ёзилди. Умар ибн ал-Хаттоб ўз амалига (волийсига): «Унга буюр, мавсумда (ҳажда) Маккада менинг олдимга келсин», деб хат ёзди. Умар Байтни тавоф қилиб юрганида, ўша киши уни учратиб, салом берди. Умар: «Сен кимсан?» деди. У: «Мен сен ҳузурингга келтирилишимни буюрган кишиман», деди. Умар унга: «Бу Бино (Каъба)нинг Робби билан сўрайман, ‹Арқонинг бўйнингда› деганинг билан нимани назарда тутдинг?» деди. У киши унга: «Агар мени бу жойдан бошқа ерда қасам ичирганингда, сенга рост айтмаган бўлардим. Мен бу билан (хотинимдан) ажралишни назарда тутдим», деди. Умар ибн ал-Хаттоб: «У — сен назарда тутган нарсадир», деди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ، كَانَ يَقُولُ فِي الرَّجُلِ يَقُولُ لاِمْرَأَتِهِ أَنْتِ عَلَىَّ حَرَامٌ إِنَّهَا ثَلاَثُ تَطْلِيقَاتٍ ‏.‏ قَالَ مَالِكُ وَذَلِكَ أَحْسَنُ مَا سَمِعْتُ فِي ذَلِكَ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu) xotiniga: «Sen menga haromsan» degan kishi haqida: «Bu uch taloqdir», der edi. Molik aytdi: «Bu masalada eshitganlarimning eng yaxshisi shudir».Моликка етиб келишича, Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу) хотинига: «Сен менга ҳаромсан» деган киши ҳақида: «Бу уч талоқдир», дер эди. Молик айтди: «Бу масалада эшитганларимнинг энг яхшиси шудир».

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ رَجُلاً، جَاءَ إِلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ فَقَالَ يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ إِنِّي جَعَلْتُ أَمْرَ امْرَأَتِي فِي يَدِهَا فَطَلَّقَتْ نَفْسَهَا فَمَاذَا تَرَى فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ أُرَاهُ كَمَا قَالَتْ ‏.‏ فَقَالَ الرَّجُلُ لاَ تَفْعَلْ يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ ‏.‏ فَقَالَ ابْنُ عُمَرَ أَنَا أَفْعَلُ أَنْتَ فَعَلْتَهُ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, bir kishi Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo) huzuriga kelib: «Ey Abu Abdurrahmon! Men xotinimning ishini oʻz qoʻliga berdim, u esa oʻzini taloq qildi. Bu haqda nima deysiz?» dedi. Abdulloh ibn Umar: «Men buni u aytganidek deb bilaman», dedi. U kishi: «Unday qilmang, ey Abu Abdurrahmon!» dedi. Ibn Umar: «Men qilyapmanmi? Buni sen qilding», dedi.Моликка етиб келишича, бир киши Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) ҳузурига келиб: «Эй Абу Абдурраҳмон! Мен хотинимнинг ишини ўз қўлига бердим, у эса ўзини талоқ қилди. Бу ҳақда нима дейсиз?» деди. Абдуллоҳ ибн Умар: «Мен буни у айтганидек деб биламан», деди. У киши: «Ундай қилманг, эй Абу Абдурраҳмон!» деди. Ибн Умар: «Мен қиляпманми? Буни сен қилдинг», деди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ، وَأَبَا، هُرَيْرَةَ سُئِلاَ عَنِ الرَّجُلِ، يُمَلِّكُ امْرَأَتَهُ أَمْرَهَا فَتَرُدُّ ذَلِكَ إِلَيْهِ وَلاَ تَقْضِي فِيهِ شَيْئًا فَقَالاَ لَيْسَ ذَلِكَ بِطَلاَقٍ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo) va Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan xotiniga oʻz ishini topshirgan, ayol esa uni (hech narsa) hukm qilmay eriga qaytargan kishi haqida soʻralganda, ikkalasi: «Bu taloq emas», deyishdi.Моликка етиб келишича, Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) ва Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан хотинига ўз ишини топширган, аёл эса уни (ҳеч нарса) ҳукм қилмай эрига қайтарган киши ҳақида сўралганда, иккаласи: «Бу талоқ эмас», дейишди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ مَرْوَانَ بْنَ الْحَكَمِ، كَانَ يَقْضِي فِي الرَّجُلِ إِذَا آلَى مِنِ امْرَأَتِهِ أَنَّهَا إِذَا مَضَتِ الأَرْبَعَةُ الأَشْهُرِ فَهِيَ تَطْلِيقَةٌ وَلَهُ عَلَيْهَا الرَّجْعَةُ مَا دَامَتْ فِي عِدَّتِهَا ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَعَلَى ذَلِكَ كَانَ رَأْىُ ابْنِ شِهَابٍ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فِي الرَّجُلِ يُولِي مِنِ امْرَأَتِهِ فَيُوقَفُ فَيُطَلِّقُ عِنْدَ انْقِضَاءِ الأَرْبَعَةِ الأَشْهُرِ ثُمَّ يُرَاجِعُ امْرَأَتَهُ أَنَّهُ إِنْ لَمْ يُصِبْهَا حَتَّى تَنْقَضِيَ عِدَّتُهَا فَلاَ سَبِيلَ لَهُ إِلَيْهَا وَلاَ رَجْعَةَ لَهُ عَلَيْهَا إِلاَّ أَنْ يَكُونَ لَهُ عُذْرٌ مِنْ مَرَضٍ أَوْ سِجْنٍ أَوْ مَا أَشْبَهَ ذَلِكَ مِنَ الْعُذْرِ فَإِنَّ ارْتِجَاعَهُ إِيَّاهَا ثَابِتٌ عَلَيْهَا فَإِنْ مَضَتْ عِدَّتُهَا ثُمَّ تَزَوَّجَهَا بَعْدَ ذَلِكَ فَإِنَّهُ إِنْ لَمْ يُصِبْهَا حَتَّى تَنْقَضِيَ الأَرْبَعَةُ الأَشْهُرِ وَقَفَ أَيْضًا فَإِنْ لَمْ يَفِئْ دَخَلَ عَلَيْهِ الطَّلاَقُ بِالإِيلاَءِ الأَوَّلِ إِذَا مَضَتِ الأَرْبَعَةُ الأَشْهُرِ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ عَلَيْهَا رَجْعَةٌ لأَنَّهُ نَكَحَهَا ثُمَّ طَلَّقَهَا قَبْلَ أَنْ يَمَسَّهَا فَلاَ عِدَّةَ لَهُ عَلَيْهَا وَلاَ رَجْعَةَ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فِي الرَّجُلِ يُولِي مِنِ امْرَأَتِهِ فَيُوقَفُ بَعْدَ الأَرْبَعَةِ الأَشْهُرِ فَيُطَلِّقُ ثُمَّ يَرْتَجِعُ وَلاَ يَمَسُّهَا فَتَنْقَضِي أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ قَبْلَ أَنْ تَنْقَضِيَ عِدَّتُهَا إِنَّهُ لاَ يُوقَفُ وَلاَ يَقَعُ عَلَيْهِ طَلاَقٌ وَإِنَّهُ إِنْ أَصَابَهَا قَبْلَ أَنْ تَنْقَضِيَ عِدَّتُهَا كَانَ أَحَقَّ بِهَا وَإِنْ مَضَتْ عِدَّتُهَا قَبْلَ أَنْ يُصِيبَهَا فَلاَ سَبِيلَ لَهُ إِلَيْهَا وَهَذَا أَحْسَنُ مَا سَمِعْتُ فِي ذَلِكَ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فِي الرَّجُلِ يُولِي مِنِ امْرَأَتِهِ ثُمَّ يُطَلِّقُهَا فَتَنْقَضِي الأَرْبَعَةُ الأَشْهُرِ قَبْلَ انْقِضَاءِ عِدَّةِ الطَّلاَقِ قَالَ هُمَا تَطْلِيقَتَانِ إِنْ هُوَ وُقِفَ وَلَمْ يَفِئْ وَإِنْ مَضَتْ عِدَّةُ الطَّلاَقِ قَبْلَ الأَرْبَعَةِ الأَشْهُرِ فَلَيْسَ الإِيلاَءُ بِطَلاَقٍ وَذَلِكَ أَنَّ الأَرْبَعَةَ الأَشْهُرِ الَّتِي كَانَتْ تُوقَفُ بَعْدَهَا مَضَتْ وَلَيْسَتْ لَهُ يَوْمَئِذٍ بِامْرَأَةٍ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَمَنْ حَلَفَ أَنْ لاَ يَطَأَ امْرَأَتَهُ يَوْمًا أَوْ شَهْرًا ثُمَّ مَكَثَ حَتَّى يَنْقَضِيَ أَكْثَرُ مِنَ الأَرْبَعَةِ الأَشْهُرِ فَلاَ يَكُونُ ذَلِكَ إِيلاَءً وَإِنَّمَا يُوقَفُ فِي الإِيلاَءِ مَنْ حَلَفَ عَلَى أَكْثَرَ مِنَ الأَرْبَعَةِ الأَشْهُرِ فَأَمَّا مَنْ حَلَفَ أَنْ لاَ يَطَأَ امْرَأَتَهُ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ أَوْ أَدْنَى مِنْ ذَلِكَ فَلاَ أَرَى عَلَيْهِ إِيلاَءً لأَنَّهُ إِذَا دَخَلَ الأَجَلُ الَّذِي يُوقَفُ عِنْدَهُ خَرَجَ مِنْ يَمِينِهِ وَلَمْ يَكُنْ عَلَيْهِ وَقْفٌ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ مَنْ حَلَفَ لاِمْرَأَتِهِ أَنْ لاَ يَطَأَهَا حَتَّى تَفْطِمَ وَلَدَهَا فَإِنَّ ذَلِكَ لاَ يَكُونُ إِيلاَءً ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Marvon ibn al-Hakam xotinidan iylo qilgan kishi haqida: toʻrt oy oʻtsa, bu bitta taloqdir va ayol iddasida ekan, eri uni qaytarib olishga haqli, deb hukm qilar edi. Molik aytdi: «Ibn Shihobning ham fikri shu edi». Molik xotinidan iylo qilib, (qozi oldida) toʻxtatiladigan va toʻrt oy tugaganda taloq qilib, soʻng xotinini qaytarib oladigan kishi haqida aytdi: «Agar u ayolning iddasi tugaguncha unga yaqinlashmasa, endi unga (ayolga) hech yoʻl yoʻq va qaytarib olish (huquqi) yoʻq — magar unda kasallik, qamalish yoki shunga oʻxshash uzr boʻlsagina, u holda uni qaytarib olishi (nikohda) sobit boʻladi. Agar iddasi tugab, soʻng u ayolga shundan keyin uylansa-yu, toʻrt oy tugaguncha unga yaqinlashmasa, u yana toʻxtatiladi; agar (qasamidan) qaytmasa, toʻrt oy oʻtganida birinchi iylo sababli unga taloq tushadi va uning ustidan qaytarib olish (huquqi) boʻlmaydi. Chunki u ayolga uylanib, soʻng unga tegmasdan turib taloq qilgan; shu bois uning ayol ustida na iddasi, na qaytarib olishi boʻladi». Molik xotinidan iylo qilib, toʻrt oydan soʻng toʻxtatilib, taloq qilgan, soʻng qaytarib olib, unga tegmagan va ayolning iddasi tugashidan avval toʻrt oy oʻtib ketgan kishi haqida aytdi: «U toʻxtatilmaydi va unga taloq tushmaydi. Agar u ayolning iddasi tugashidan oldin unga yaqinlashsa, unga (nikohga) haqliroq boʻladi; agar unga tegishidan avval iddasi tugab ketsa, endi unga hech yoʻl yoʻq. Bu masalada eshitganlarimning eng yaxshisidir». Molik xotinidan iylo qilib, soʻng uni taloq qilgan va taloq iddasi tugashidan avval toʻrt oy tugagan kishi haqida aytdi: «Agar u toʻxtatilib, (qasamidan) qaytmasa, bu ikki taloqdir. Agar taloq iddasi toʻrt oydan avval tugasa, iylo taloq boʻlmaydi. Chunki keyin toʻxtatiladigan toʻrt oy oʻtib ketgan va oʻsha kuni ayol uning xotini emas edi». Molik aytdi: «Kim xotiniga bir kun yoki bir oy yaqinlashmaslikka qasam ichib, soʻng toʻrt oydan koʻproq muddat oʻtguncha (shu holda) tursa, bu iylo boʻlmaydi. Iyloda faqat toʻrt oydan koʻproqqa qasam ichgan kishi toʻxtatiladi. Toʻrt oy yoki undan kam muddatga xotiniga yaqinlashmaslikka qasam ichgan kishiga esa men iylo (hukmi) yoʻq deb bilaman, chunki u toʻxtatiladigan muddat kirganda, oʻz qasamidan chiqadi va unga toʻxtatilish boʻlmaydi». Molik aytdi: «Kim xotiniga u bolasini (emizishdan) ajratguncha unga yaqinlashmaslikka qasam ichsa, bu iylo boʻlmaydi».Моликка етиб келишича, Марвон ибн ал-Ҳакам хотинидан ийло қилган киши ҳақида: тўрт ой ўтса, бу битта талоқдир ва аёл иддасида экан, эри уни қайтариб олишга ҳақли, деб ҳукм қилар эди. Молик айтди: «Ибн Шиҳобнинг ҳам фикри шу эди». Молик хотинидан ийло қилиб, (қози олдида) тўхтатиладиган ва тўрт ой тугаганда талоқ қилиб, сўнг хотинини қайтариб оладиган киши ҳақида айтди: «Агар у аёлнинг иддаси тугагунча унга яқинлашмаса, энди унга (аёлга) ҳеч йўл йўқ ва қайтариб олиш (ҳуқуқи) йўқ — магар унда касаллик, қамалиш ёки шунга ўхшаш узр бўлсагина, у ҳолда уни қайтариб олиши (никоҳда) собит бўлади. Агар иддаси тугаб, сўнг у аёлга шундан кейин уйланса-ю, тўрт ой тугагунча унга яқинлашмаса, у яна тўхтатилади; агар (қасамидан) қайтмаса, тўрт ой ўтганида биринчи ийло сабабли унга талоқ тушади ва унинг устидан қайтариб олиш (ҳуқуқи) бўлмайди. Чунки у аёлга уйланиб, сўнг унга тегмасдан туриб талоқ қилган; шу боис унинг аёл устида на иддаси, на қайтариб олиши бўлади». Молик хотинидан ийло қилиб, тўрт ойдан сўнг тўхтатилиб, талоқ қилган, сўнг қайтариб олиб, унга тегмаган ва аёлнинг иддаси тугашидан аввал тўрт ой ўтиб кетган киши ҳақида айтди: «У тўхтатилмайди ва унга талоқ тушмайди. Агар у аёлнинг иддаси тугашидан олдин унга яқинлашса, унга (никоҳга) ҳақлироқ бўлади; агар унга тегишидан аввал иддаси тугаб кетса, энди унга ҳеч йўл йўқ. Бу масалада эшитганларимнинг энг яхшисидир». Молик хотинидан ийло қилиб, сўнг уни талоқ қилган ва талоқ иддаси тугашидан аввал тўрт ой тугаган киши ҳақида айтди: «Агар у тўхтатилиб, (қасамидан) қайтмаса, бу икки талоқдир. Агар талоқ иддаси тўрт ойдан аввал тугаса, ийло талоқ бўлмайди. Чунки кейин тўхтатиладиган тўрт ой ўтиб кетган ва ўша куни аёл унинг хотини эмас эди». Молик айтди: «Ким хотинига бир кун ёки бир ой яқинлашмасликка қасам ичиб, сўнг тўрт ойдан кўпроқ муддат ўтгунча (шу ҳолда) турса, бу ийло бўлмайди. Ийлода фақат тўрт ойдан кўпроққа қасам ичган киши тўхтатилади. Тўрт ой ёки ундан кам муддатга хотинига яқинлашмасликка қасам ичган кишига эса мен ийло (ҳукми) йўқ деб биламан, чунки у тўхтатиладиган муддат кирганда, ўз қасамидан чиқади ва унга тўхтатилиш бўлмайди». Молик айтди: «Ким хотинига у боласини (эмизишдан) ажратгунча унга яқинлашмасликка қасам ичса, бу ийло бўлмайди».

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ رَجُلاً، سَأَلَ الْقَاسِمَ بْنَ مُحَمَّدٍ وَسُلَيْمَانَ بْنَ يَسَارٍ عَنْ رَجُلٍ تَظَاهَرَ مِنِ امْرَأَتِهِ قَبْلَ أَنْ يَنْكِحَهَا فَقَالاَ إِنْ نَكَحَهَا فَلاَ يَمَسَّهَا حَتَّى يُكَفِّرَ كَفَّارَةَ الْمُتَظَاهِرِ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, bir kishi Qosim ibn Muhammad va Sulaymon ibn Yasor (rahimahumulloh)dan xotinidan, uni nikohlab olishidan avval zihor aytgan kishi haqida soʻradi. Ular: «Agar u ayolga uylansa, zihor aytgan kishining kafforatini toʻlamaguncha unga tegmasin», deyishdi.Моликка етиб келишича, бир киши Қосим ибн Муҳаммад ва Сулаймон ибн Ясор (раҳимаҳумуллоҳ)дан хотинидан, уни никоҳлаб олишидан аввал зиҳор айтган киши ҳақида сўради. Улар: «Агар у аёлга уйланса, зиҳор айтган кишининг каффоратини тўламагунча унга тегмасин», дейишди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ، وَسُلَيْمَانَ بْنَ يَسَارٍ، وَابْنَ، شِهَابٍ كَانُوا يَقُولُونَ عِدَّةُ الْمُخْتَلِعَةِ مِثْلُ عِدَّةِ الْمُطَلَّقَةِ ثَلاَثَةُ قُرُوءٍ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فِي الْمُفْتَدِيَةِ إِنَّهَا لاَ تَرْجِعُ إِلَى زَوْجِهَا إِلاَّ بِنِكَاحٍ جَدِيدٍ فَإِنْ هُوَ نَكَحَهَا فَفَارَقَهَا قَبْلَ أَنْ يَمَسَّهَا لَمْ يَكُنْ لَهُ عَلَيْهَا عِدَّةٌ مِنَ الطَّلاَقِ الآخَرِ وَتَبْنِي عَلَى عِدَّتِهَا الأُولَى ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَهَذَا أَحْسَنُ مَا سَمِعْتُ فِي ذَلِكَ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ إِذَا افْتَدَتِ الْمَرْأَةُ مِنْ زَوْجِهَا بِشَىْءٍ عَلَى أَنْ يُطَلِّقَهَا فَطَلَّقَهَا طَلاَقًا مُتَتَابِعًا نَسَقًا فَذَلِكَ ثَابِتٌ عَلَيْهِ فَإِنْ كَانَ بَيْنَ ذَلِكَ صُمَاتٌ فَمَا أَتْبَعَهُ بَعْدَ الصُّمَاتِ فَلَيْسَ بِشَىْءٍ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Saʼid ibn al-Musayyab, Sulaymon ibn Yasor va Ibn Shihob (rahimahumulloh): «(Mol berib) ajralib olgan ayolning iddasi taloq qilingan ayolning iddasi kabidir — uch qurʼ (hayz)dir», deyishardi. Molik (mol berib) ajralib olgan ayol haqida aytdi: «U eriga faqat yangi nikoh bilangina qaytadi. Agar u (er) unga (qayta) uylanib, soʻng tegishidan avval undan ajralsa, keyingi taloqdan unga idda (vojib) boʻlmaydi va u avvalgi iddasini davom ettiradi». Molik aytdi: «Bu masalada eshitganlarimning eng yaxshisidir». Molik aytdi: «Agar ayol eridan, uni taloq qilishi sharti bilan biror narsa (berib) ajralib olsa, u esa uni ketma-ket, izma-iz taloq qilsa, bu uning zimmasida sobit boʻladi. Agar (taloqlar) orasida sukut (tanaffus) boʻlsa, sukutdan keyin qoʻshgan (taloqlari) hech narsa emas».Моликка етиб келишича, Саъид ибн ал-Мусайяб, Сулаймон ибн Ясор ва Ибн Шиҳоб (раҳимаҳумуллоҳ): «(Мол бериб) ажралиб олган аёлнинг иддаси талоқ қилинган аёлнинг иддаси кабидир — уч қуръ (ҳайз)дир», дейишарди. Молик (мол бериб) ажралиб олган аёл ҳақида айтди: «У эрига фақат янги никоҳ билангина қайтади. Агар у (эр) унга (қайта) уйланиб, сўнг тегишидан аввал ундан ажралса, кейинги талоқдан унга идда (вожиб) бўлмайди ва у аввалги иддасини давом эттиради». Молик айтди: «Бу масалада эшитганларимнинг энг яхшисидир». Молик айтди: «Агар аёл эридан, уни талоқ қилиши шарти билан бирор нарса (бериб) ажралиб олса, у эса уни кетма-кет, изма-из талоқ қилса, бу унинг зиммасида собит бўлади. Агар (талоқлар) орасида сукут (танаффус) бўлса, сукутдан кейин қўшган (талоқлари) ҳеч нарса эмас».

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ عُرْوَةَ بْنَ الزُّبَيْرِ، كَانَ يَقُولُ فِي وَلَدِ الْمُلاَعَنَةِ وَوَلَدِ الزِّنَا أَنَّهُ إِذَا مَاتَ وَرِثَتْهُ أُمُّهُ حَقَّهَا فِي كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى وَإِخْوَتُهُ لأُمِّهِ حُقُوقَهُمْ وَيَرِثُ الْبَقِيَّةَ مَوَالِي أُمِّهِ إِنْ كَانَتْ مَوْلاَةً وَإِنْ كَانَتْ عَرَبِيَّةً وَرِثَتْ حَقَّهَا وَوَرِثَ إِخْوَتُهُ لأُمِّهِ حُقُوقَهُمْ وَكَانَ مَا بَقِيَ لِلْمُسْلِمِينَ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَبَلَغَنِي عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، مِثْلُ ذَلِكَ ‏.‏ وَعَلَى ذَلِكَ أَدْرَكْتُ أَهْلَ الْعِلْمِ بِبَلَدِنَا ‏

Molikka yetib kelishicha, Urva ibn az-Zubayr (rahimahulloh) liʼon qilingan ayolning bolasi hamda zino bolasi haqida shunday derdi: Agar u (bola) oʻlsa, onasi undan Alloh taoloning Kitobidagi haqqini meros oladi, ona tarafidan boʻlgan aka-ukalari ham oʻz haqlarini oladilar; qolganini esa, agar onasi ozod qilingan choʻri boʻlsa, onasining mavlolari (ozod qilgan xoʻjayinlari) meros oladilar. Agar onasi arab (asli ozod) ayol boʻlsa, u oʻz haqqini, ona tarafidan boʻlgan aka-ukalari ham oʻz haqlarini oladilar, qolgani esa musulmonlarga (baytulmolga) qoladi. Molik aytdi: Menga Sulaymon ibn Yasordan ham shunga oʻxshash (soʻz) yetib keldi. Men yurtimizdagi ilm ahlini shu (aqida) uzra topdim.Моликка етиб келишича, Урва ибн аз-Зубайр (раҳимаҳуллоҳ) лиъон қилинган аёлнинг боласи ҳамда зино боласи ҳақида шундай дерди: Агар у (бола) ўлса, онаси ундан Аллоҳ таолонинг Китобидаги ҳаққини мерос олади, она тарафидан бўлган ака-укалари ҳам ўз ҳақларини оладилар; қолганини эса, агар онаси озод қилинган чўри бўлса, онасининг мавлолари (озод қилган хўжайинлари) мерос оладилар. Агар онаси араб (асли озод) аёл бўлса, у ўз ҳаққини, она тарафидан бўлган ака-укалари ҳам ўз ҳақларини оладилар, қолгани эса мусулмонларга (байтулмолга) қолади. Молик айтди: Менга Сулаймон ибн Ясордан ҳам шунга ўхшаш (сўз) етиб келди. Мен юртимиздаги илм аҳлини шу (ақида) узра топдим.

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عَوْفٍ، طَلَّقَ امْرَأَةً لَهُ فَمَتَّعَ بِوَلِيدَةٍ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Abdurrahmon ibn Avf (roziyallohu anhu) xotinlaridan birini taloq qilib, unga bir choʻri (joriya) bilan mutʼa (koʻngil uzoqlik toʻlovi) berdi.Моликка етиб келишича, Абдурраҳмон ибн Авф (розияллоҳу анҳу) хотинларидан бирини талоқ қилиб, унга бир чўри (жория) билан мутъа (кўнгил узоқлик тўлови) берди.

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ، قَالَ فِي الْحَكَمَيْنِ اللَّذَيْنِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى ‏{‏وَإِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَيْنِهِمَا فَابْعَثُوا حَكَمًا مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَمًا مِنْ أَهْلِهَا إِنْ يُرِيدَا إِصْلاَحًا يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُمَا إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا خَبِيرًا‏}‏ إِنَّ إِلَيْهِمَا الْفُرْقَةَ بَيْنَهُمَا وَالاِجْتِمَاعَ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَذَلِكَ أَحْسَنُ مَا سَمِعْتُ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ الْحَكَمَيْنِ يَجُوزُ قَوْلُهُمَا بَيْنَ الرَّجُلِ وَامْرَأَتِهِ فِي الْفُرْقَةِ وَالاِجْتِمَاعِ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu) Alloh taolo: {Agar er-xotin oʻrtasidagi nizodan qoʻrqsangiz, erning ahlidan bir hakam va xotinning ahlidan bir hakam yuboringlar. Agar ikkovi (er-xotin) yarashishni istasalar, Alloh ular orasini muvofiqlashtiradi. Albatta Alloh biluvchi va xabardor Zotdir} (Niso 35) degan ikki hakam haqida shunday dedi: Ular orasidagi ajratish ham, birlashtirish ham oʻsha ikkovining (hakamlarning) qoʻlidadir. Molik aytdi: Bu — men ilm ahlidan eshitgan (soʻzlarning) eng yaxshisidir: er bilan xotini oʻrtasida ajratish yoki birlashtirish borasida ikki hakamning soʻzi joizdir (oʻtadi).Моликка етиб келишича, Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу) Аллоҳ таоло: {Агар эр-хотин ўртасидаги низодан қўрқсангиз, эрнинг аҳлидан бир ҳакам ва хотиннинг аҳлидан бир ҳакам юборинглар. Агар иккови (эр-хотин) ярашишни истасалар, Аллоҳ улар орасини мувофиқлаштиради. Албатта Аллоҳ билувчи ва хабардор Зотдир} (Нисо 35) деган икки ҳакам ҳақида шундай деди: Улар орасидаги ажратиш ҳам, бирлаштириш ҳам ўша икковининг (ҳакамларнинг) қўлидадир. Молик айтди: Бу — мен илм аҳлидан эшитган (сўзларнинг) энг яхшисидир: эр билан хотини ўртасида ажратиш ёки бирлаштириш борасида икки ҳакамнинг сўзи жоиздир (ўтади).

وَحَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، وَعَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ، وَعَبْدَ اللَّهِ بْنَ مَسْعُودٍ، وَسَالِمَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، وَالْقَاسِمَ بْنَ مُحَمَّدٍ، وَابْنَ، شِهَابٍ وَسُلَيْمَانَ بْنَ يَسَارٍ كَانُوا يَقُولُونَ إِذَا حَلَفَ الرَّجُلُ بِطَلاَقِ الْمَرْأَةِ قَبْلَ أَنْ يَنْكِحَهَا ثُمَّ أَثِمَ إِنَّ ذَلِكَ لاَزِمٌ لَهُ إِذَا نَكَحَهَا ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu), Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo), Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu), Solim ibn Abdulloh, Qosim ibn Muhammad, Ibn Shihob va Sulaymon ibn Yasor (rahimahumulloh) shunday der edilar: Kishi bir ayolni nikohlashdan oldin uni taloq qilishga qasam ichsa, soʻng (qasamini buzib) gunohkor boʻlsa, uni nikohlagach, bu (taloq) unga lozim boʻladi.Моликка етиб келишича, Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу), Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо), Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу), Солим ибн Абдуллоҳ, Қосим ибн Муҳаммад, Ибн Шиҳоб ва Сулаймон ибн Ясор (раҳимаҳумуллоҳ) шундай дер эдилар: Киши бир аёлни никоҳлашдан олдин уни талоқ қилишга қасам ичса, сўнг (қасамини бузиб) гуноҳкор бўлса, уни никоҳлагач, бу (талоқ) унга лозим бўлади.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مَسْعُودٍ، كَانَ يَقُولُ فِيمَنْ قَالَ كُلُّ امْرَأَةٍ أَنْكِحُهَا فَهِيَ طَالِقٌ إِنَّهُ إِذَا لَمْ يُسَمِّ قَبِيلَةً أَوِ امْرَأَةً بِعَيْنِهَا فَلاَ شَىْءَ عَلَيْهِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَهَذَا أَحْسَنُ مَا سَمِعْتُ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فِي الرَّجُلِ يَقُولُ لاِمْرَأَتِهِ أَنْتِ الطَّلاَقُ وَكُلُّ امْرَأَةٍ أَنْكِحُهَا فَهِيَ طَالِقٌ وَمَالُهُ صَدَقَةٌ إِنْ لَمْ يَفْعَلْ كَذَا وَكَذَا فَحَنِثَ قَالَ أَمَّا نِسَاؤُهُ فَطَلاَقٌ كَمَا قَالَ وَأَمَّا قَوْلُهُ كُلُّ امْرَأَةٍ أَنْكِحُهَا فَهِيَ طَالِقٌ فَإِنَّهُ إِذَا لَمْ يُسَمِّ امْرَأَةً بِعَيْنِهَا أَوْ قَبِيلَةً أَوْ أَرْضًا أَوْ نَحْوَ هَذَا فَلَيْسَ يَلْزَمُهُ ذَلِكَ وَلْيَتَزَوَّجْ مَا شَاءَ وَأَمَّا مَالُهُ فَلْيَتَصَدَّقْ بِثُلُثِهِ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu) «Men nikohlagan har bir ayol taloqdir» degan kishi haqida shunday der edi: Agar u muayyan bir qabila yoki muayyan bir ayolni nomlab aytmagan boʻlsa, uning zimmasida hech narsa yoʻqdir. Molik aytdi: Bu — men eshitganlarning eng yaxshisidir. Molik xotiniga: «Sen taloqsan, men nikohlaydigan har bir ayol taloqdir, agar falon-falon ishni qilmasam, molim sadaqadir», deb, soʻng qasamini buzgan kishi haqida shunday dedi: Xotinlariga kelsak — u aytganidek, taloqdir. «Men nikohlaydigan har bir ayol taloqdir» degan soʻziga kelsak — agar u muayyan bir ayolni, qabilani, yurtni yoki shunga oʻxshashni nomlab aytmagan boʻlsa, bu unga lozim boʻlmaydi va u xohlaganicha uylanaversin. Moliga kelsak — uning uchdan birini sadaqa qilsin.Моликка етиб келишича, Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) «Мен никоҳлаган ҳар бир аёл талоқдир» деган киши ҳақида шундай дер эди: Агар у муайян бир қабила ёки муайян бир аёлни номлаб айтмаган бўлса, унинг зиммасида ҳеч нарса йўқдир. Молик айтди: Бу — мен эшитганларнинг энг яхшисидир. Молик хотинига: «Сен талоқсан, мен никоҳлайдиган ҳар бир аёл талоқдир, агар фалон-фалон ишни қилмасам, молим садақадир», деб, сўнг қасамини бузган киши ҳақида шундай деди: Хотинларига келсак — у айтганидек, талоқдир. «Мен никоҳлайдиган ҳар бир аёл талоқдир» деган сўзига келсак — агар у муайян бир аёлни, қабилани, юртни ёки шунга ўхшашни номлаб айтмаган бўлса, бу унга лозим бўлмайди ва у хоҳлаганича уйланаверсин. Молига келсак — унинг учдан бирини садақа қилсин.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ، وَسُلَيْمَانَ بْنَ يَسَارٍ، سُئِلاَ عَنْ طَلاَقِ السَّكْرَانِ، فَقَالاَ إِذَا طَلَّقَ السَّكْرَانُ جَازَ طَلاَقُهُ وَإِنْ قَتَلَ قُتِلَ بِهِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَعَلَى ذَلِكَ الأَمْرُ عِنْدَنَا ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Said ibn al-Musayyab va Sulaymon ibn Yasordan mast (kishi)ning taloqi haqida soʻralganda, ular: «Mast kishi taloq qoʻysa, taloqi oʻtadi (joizdir); agar (mast holida) odam oʻldirsa, uning evaziga oʻldiriladi», dedilar. Molik aytdi: «Bizning nazdimizda amal shunga muvofiqdir».Моликка етиб келишича, Саид ибн ал-Мусайяб ва Сулаймон ибн Ясордан маст (киши)нинг талоқи ҳақида сўралганда, улар: «Маст киши талоқ қўйса, талоқи ўтади (жоиздир); агар (маст ҳолида) одам ўлдирса, унинг эвазига ўлдирилади», дедилар. Молик айтди: «Бизнинг наздимизда амал шунга мувофиқдир».

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ، كَانَ يَقُولُ إِذَا لَمْ يَجِدِ الرَّجُلُ مَا يُنْفِقُ عَلَى امْرَأَتِهِ فُرِّقَ بَيْنَهُمَا ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَعَلَى ذَلِكَ أَدْرَكْتُ أَهْلَ الْعِلْمِ بِبَلَدِنَا ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Said ibn al-Musayyab: «Agar kishi xotiniga sarflaydigan (nafaqa) narsa topa olmasa, ular ikkovi ajratiladi», der edi. Molik aytdi: «Bizning yurtimizdagi ilm ahlini shunga amal qilayotgan holda topdim».Моликка етиб келишича, Саид ибн ал-Мусайяб: «Агар киши хотинига сарфлайдиган (нафақа) нарса топа олмаса, улар иккови ажратилади», дер эди. Молик айтди: «Бизнинг юртимиздаги илм аҳлини шунга амал қилаётган ҳолда топдим».

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ، وَسُلَيْمَانَ بْنَ يَسَارٍ، كَانَا يَقُولاَنِ عِدَّةُ الأَمَةِ إِذَا هَلَكَ عَنْهَا زَوْجُهَا شَهْرَانِ وَخَمْسُ لَيَالٍ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Said ibn al-Musayyab va Sulaymon ibn Yasor: «Choʻri (ayol)ning iddasi, eri vafot etsa, ikki oyu besh kechadir», der edilar.Моликка етиб келишича, Саид ибн ал-Мусайяб ва Сулаймон ибн Ясор: «Чўри (аёл)нинг иддаси, эри вафот этса, икки ою беш кечадир», дер эдилар.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ أُمَّ سَلَمَةَ، زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ لاِمْرَأَةٍ حَادٍّ عَلَى زَوْجِهَا اشْتَكَتْ عَيْنَيْهَا فَبَلَغَ ذَلِكَ مِنْهَا اكْتَحِلِي بِكُحْلِ الْجِلاَءِ بِاللَّيْلِ وَامْسَحِيهِ بِالنَّهَارِ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Nabiy ﷺ ning zavjalari Umm Salama (roziyallohu anho) eriga motam tutayotgan, koʻzlari ogʻrigan va bu ogʻriq kuchaygan bir ayolga: «Kechasi jalo surmasini qoʻygin, kunduzi esa uni artib tashla», dedi.Моликка етиб келишича, Набий ﷺ нинг завжалари Умм Салама (розияллоҳу анҳо) эрига мотам тутаётган, кўзлари оғриган ва бу оғриқ кучайган бир аёлга: «Кечаси жало сурмасини қўйгин, кундузи эса уни артиб ташла», деди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم دَخَلَ عَلَى أُمِّ سَلَمَةَ وَهِيَ حَادٌّ عَلَى أَبِي سَلَمَةَ وَقَدْ جَعَلَتْ عَلَى عَيْنَيْهَا صَبِرًا فَقَالَ ‏"‏ مَا هَذَا يَا أُمَّ سَلَمَةَ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَتْ إِنَّمَا هُوَ صَبِرٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ اجْعَلِيهِ فِي اللَّيْلِ وَامْسَحِيهِ بِالنَّهَارِ ‏"‏ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Rasululloh ﷺ Umm Salama (roziyallohu anho)ning huzuriga kirdilar, u Abu Salamaga motam tutayotgan va koʻzlariga sabr (aloe) qoʻygan edi. U zot: «Bu nima, ey Umm Salama?» dedilar. U: «Bu faqat sabrdir, yo Rasululloh», dedi. U zot: «Uni kechasi qoʻygin, kunduzi esa artib tashla», dedilar.Моликка етиб келишича, Расулуллоҳ ﷺ Умм Салама (розияллоҳу анҳо)нинг ҳузурига кирдилар, у Абу Саламага мотам тутаётган ва кўзларига сабр (алое) қўйган эди. У зот: «Бу нима, эй Умм Салама?» дедилар. У: «Бу фақат сабрдир, ё Расулуллоҳ», деди. У зот: «Уни кечаси қўйгин, кундузи эса артиб ташла», дедилар.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ أُمَّ سَلَمَةَ، زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم كَانَتْ تَقُولُ تَجْمَعُ الْحَادُّ رَأْسَهَا بِالسِّدْرِ وَالزَّيْتِ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Nabiy ﷺ ning zavjalari Umm Salama (roziyallohu anho): «Motam tutgan ayol boshini sidr va zaytun moyi bilan taraydi (yigʻishtiradi)», der edi.Моликка етиб келишича, Набий ﷺ нинг завжалари Умм Салама (розияллоҳу анҳо): «Мотам тутган аёл бошини сидр ва зайтун мойи билан тарайди (йиғиштиради)», дер эди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ ‏.‏ أَنَّ صُكُوكًا، خَرَجَتْ لِلنَّاسِ فِي زَمَانِ مَرْوَانَ بْنِ الْحَكَمِ مِنْ طَعَامِ الْجَارِ فَتَبَايَعَ النَّاسُ تِلْكَ الصُّكُوكَ بَيْنَهُمْ قَبْلَ أَنْ يَسْتَوْفُوهَا فَدَخَلَ زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ وَرَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى مَرْوَانَ بْنِ الْحَكَمِ فَقَالاَ أَتُحِلُّ بَيْعَ الرِّبَا يَا مَرْوَانُ ‏.‏ فَقَالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ وَمَا ذَاكَ فَقَالاَ هَذِهِ الصُّكُوكُ تَبَايَعَهَا النَّاسُ ثُمَّ بَاعُوهَا قَبْلَ أَنْ يَسْتَوْفُوهَا فَبَعَثَ مَرْوَانُ الْحَرَسَ يَتْبَعُونَهَا يَنْزِعُونَهَا مِنْ أَيْدِي النَّاسِ وَيَرُدُّونَهَا إِلَى أَهْلِهَا ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Marvon ibn al-Hakam zamonida odamlarga Jor (bozori) taomidan sukuk (yozma tilxatlar) chiqarilgan edi. Odamlar oʻsha sukuklarni toʻliq qabul qilib olishdan avval oʻzaro sotisha boshladilar. Shunda Zayd ibn Sobit va Rasululloh ﷺ ning sahobalaridan bir kishi Marvon ibn al-Hakamning oldiga kirib: «Ey Marvon, ribo savdosini halol qilyapsanmi?!» dedilar. U: «Allohdan panoh soʻrayman! Bu qanaqasi?» dedi. Ular: «Mana bu sukuklarni odamlar oʻzaro sotib olishib, soʻng ularni toʻliq qabul qilib olishdan avval sotmoqdalar», dedilar. Shunda Marvon ularning ortidan (odam) tushirib, ularni odamlarning qoʻlidan tortib olib, egalariga qaytaradigan qorovullarni yubordi.Моликка етиб келишича, Марвон ибн ал-Ҳакам замонида одамларга Жор (бозори) таомидан сукук (ёзма тилхатлар) чиқарилган эди. Одамлар ўша сукукларни тўлиқ қабул қилиб олишдан аввал ўзаро сотиша бошладилар. Шунда Зайд ибн Собит ва Расулуллоҳ ﷺ нинг саҳобаларидан бир киши Марвон ибн ал-Ҳакамнинг олдига кириб: «Эй Марвон, рибо савдосини ҳалол қиляпсанми?!» дедилар. У: «Аллоҳдан паноҳ сўрайман! Бу қанақаси?» деди. Улар: «Мана бу сукукларни одамлар ўзаро сотиб олишиб, сўнг уларни тўлиқ қабул қилиб олишдан аввал сотмоқдалар», дедилар. Шунда Марвон уларнинг ортидан (одам) тушириб, уларни одамларнинг қўлидан тортиб олиб, эгаларига қайтарадиган қоровулларни юборди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ رَجُلاً، أَرَادَ أَنْ يَبْتَاعَ طَعَامًا مِنْ رَجُلٍ إِلَى أَجَلٍ فَذَهَبَ بِهِ الرَّجُلُ الَّذِي يُرِيدُ أَنْ يَبِيعَهُ الطَّعَامَ إِلَى السُّوقِ فَجَعَلَ يُرِيهِ الصُّبَرَ وَيَقُولُ لَهُ مِنْ أَيِّهَا تُحِبُّ أَنْ أَبْتَاعَ لَكَ فَقَالَ الْمُبْتَاعُ أَتَبِيعُنِي مَا لَيْسَ عِنْدَكَ فَأَتَيَا عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ فَذَكَرَا ذَلِكَ لَهُ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ لِلْمُبْتَاعِ لاَ تَبْتَعْ مِنْهُ مَا لَيْسَ عِنْدَهُ ‏.‏ وَقَالَ لِلْبَائِعِ لاَ تَبِعْ مَا لَيْسَ عِنْدَكَ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, bir kishi boshqa bir kishidan muddatga (nasiyaga) taom sotib olmoqchi boʻldi. Taomni sotmoqchi boʻlgan kishi uni bozorga olib bordi va unga uyumlarni koʻrsatib: «Qaysi biridan senga sotib berishimni istaysan?» dedi. Xaridor: «Sen menga oʻzingda yoʻq narsani sotyapsanmi?» dedi. Shunda ikkovi Abdulloh ibn Umarning oldiga kelib, buni unga aytishdi. Abdulloh ibn Umar xaridorga: «Undan oʻzida yoʻq narsani sotib olma», dedi. Sotuvchiga esa: «Oʻzingda yoʻq narsani sotma», dedi.Моликка етиб келишича, бир киши бошқа бир кишидан муддатга (насияга) таом сотиб олмоқчи бўлди. Таомни сотмоқчи бўлган киши уни бозорга олиб борди ва унга уюмларни кўрсатиб: «Қайси биридан сенга сотиб беришимни истайсан?» деди. Харидор: «Сен менга ўзингда йўқ нарсани сотяпсанми?» деди. Шунда иккови Абдуллоҳ ибн Умарнинг олдига келиб, буни унга айтишди. Абдуллоҳ ибн Умар харидорга: «Ундан ўзида йўқ нарсани сотиб олма», деди. Сотувчига эса: «Ўзингда йўқ нарсани сотма», деди.

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، قَالَ لاَ حُكْرَةَ فِي سُوقِنَا لاَ يَعْمِدُ رِجَالٌ بِأَيْدِيهِمْ فُضُولٌ مِنْ أَذْهَابٍ إِلَى رِزْقٍ مِنْ رِزْقِ اللَّهِ نَزَلَ بِسَاحَتِنَا فَيَحْتَكِرُونَهُ عَلَيْنَا وَلَكِنْ أَيُّمَا جَالِبٍ جَلَبَ عَلَى عَمُودِ كَبِدِهِ فِي الشِّتَاءِ وَالصَّيْفِ فَذَلِكَ ضَيْفُ عُمَرَ فَلْيَبِعْ كَيْفَ شَاءَ اللَّهُ وَلْيُمْسِكْ كَيْفَ شَاءَ اللَّهُ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu): «Bozorimizda ehtikor (mahsulotni yigʻib-toʻplab qimmatlashini kutish) yoʻqdir. Qoʻllarida ortiqcha oltini boʻlgan kishilar Allohning bizning maydonimizga tushgan rizqlaridan biriga qasd qilib, uni bizga qarshi yigʻib-toʻplab qoʻymasinlar. Lekin qaysi bir keltiruvchi qish va yozda oʻz jigarining kuchi (mashaqqati) bilan (mol) keltirsa, u — Umarning mehmonidir; Alloh xohlaganicha sotsin va Alloh xohlaganicha ushlab tursin», dedi.Моликка етиб келишича, Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу): «Бозоримизда эҳтикор (маҳсулотни йиғиб-тўплаб қимматлашини кутиш) йўқдир. Қўлларида ортиқча олтини бўлган кишилар Аллоҳнинг бизнинг майдонимизга тушган ризқларидан бирига қасд қилиб, уни бизга қарши йиғиб-тўплаб қўймасинлар. Лекин қайси бир келтирувчи қиш ва ёзда ўз жигарининг кучи (машаққати) билан (мол) келтирса, у — Умарнинг меҳмонидир; Аллоҳ хоҳлаганича сотсин ва Аллоҳ хоҳлаганича ушлаб турсин», деди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ عُثْمَانَ بْنَ عَفَّانَ، كَانَ يَنْهَى عَنِ الْحُكْرَةِ، ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Usmon ibn Affon (roziyallohu anhu) ehtikordan qaytarardi.Моликка етиб келишича, Усмон ибн Аффон (розияллоҳу анҳу) эҳтикордан қайтарарди.

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ ‏.‏ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ بَيْعَتَيْنِ فِي بَيْعَةٍ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Rasululloh ﷺ bir bayʼda ikki bayʼ (bir sotuvda ikki sotuv) qilishdan qaytardilar.Моликка етиб келишича, Расулуллоҳ ﷺ бир байъда икки байъ (бир сотувда икки сотув) қилишдан қайтардилар.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ رَجُلاً، قَالَ لِرَجُلٍ ابْتَعْ لِي هَذَا الْبَعِيرَ بِنَقْدٍ حَتَّى أَبْتَاعَهُ مِنْكَ إِلَى أَجَلٍ فَسُئِلَ عَنْ ذَلِكَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ فَكَرِهَهُ وَنَهَى عَنْهُ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, bir kishi boshqa bir kishiga: «Menga bu tuyani naqdga sotib olib bergin, soʻng men uni sendan muddatga sotib olay», dedi. Bu haqda Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan soʻralganda, u buni yoqtirmadi va undan qaytardi.Моликка етиб келишича, бир киши бошқа бир кишига: «Менга бу туяни нақдга сотиб олиб бергин, сўнг мен уни сендан муддатга сотиб олай», деди. Бу ҳақда Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан сўралганда, у буни ёқтирмади ва ундан қайтарди.

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ الْقَاسِمَ بْنَ مُحَمَّدٍ، سُئِلَ عَنْ رَجُلٍ، اشْتَرَى سِلْعَةً بِعَشَرَةِ دَنَانِيرَ نَقْدًا أَوْ بِخَمْسَةَ عَشَرَ دِينَارًا إِلَى أَجَلٍ فَكَرِهَ ذَلِكَ وَنَهَى عَنْهُ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فِي رَجُلٍ ابْتَاعَ سِلْعَةً مِنْ رَجُلٍ بِعَشَرَةِ دَنَانِيرَ نَقْدًا أَوْ بِخَمْسَةَ عَشَرَ دِينَارًا إِلَى أَجَلٍ قَدْ وَجَبَتْ لِلْمُشْتَرِي بِأَحَدِ الثَّمَنَيْنِ إِنَّهُ لاَ يَنْبَغِي ذَلِكَ لأَنَّهُ إِنْ أَخَّرَ الْعَشَرَةَ كَانَتْ خَمْسَةَ عَشَرَ إِلَى أَجَلٍ وَإِنْ نَقَدَ الْعَشَرَةَ كَانَ إِنَّمَا اشْتَرَى بِهَا الْخَمْسَةَ عَشَرَ الَّتِي إِلَى أَجَلٍ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فِي رَجُلٍ اشْتَرَى مِنْ رَجُلٍ سِلْعَةً بِدِينَارٍ نَقْدًا أَوْ بِشَاةٍ مَوْصُوفَةٍ إِلَى أَجَلٍ قَدْ وَجَبَ عَلَيْهِ بِأَحَدِ الثَّمَنَيْنِ إِنَّ ذَلِكَ مَكْرُوهٌ لاَ يَنْبَغِي لأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَدْ نَهَى عَنْ بَيْعَتَيْنِ فِي بَيْعَةٍ وَهَذَا مِنْ بَيْعَتَيْنِ فِي بَيْعَةٍ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فِي رَجُلٍ قَالَ لِرَجُلٍ أَشْتَرِي مِنْكَ هَذِهِ الْعَجْوَةَ خَمْسَةَ عَشَرَ صَاعًا أَوِ الصَّيْحَانِيَّ عَشَرَةَ أَصْوُعٍ أَوِ الْحِنْطَةَ الْمَحْمُولَةَ خَمْسَةَ عَشَرَ صَاعًا أَوِ الشَّامِيَّةَ عَشَرَةَ أَصْوُعٍ بِدِينَارٍ قَدْ وَجَبَتْ لِي إِحْدَاهُمَا إِنَّ ذَلِكَ مَكْرُوهٌ لاَ يَحِلُّ وَذَلِكَ أَنَّهُ قَدْ أَوْجَبَ لَهُ عَشَرَةَ أَصْوُعٍ صَيْحَانِيًّا فَهُوَ يَدَعُهَا وَيَأْخُذُ خَمْسَةَ عَشَرَ صَاعًا مِنَ الْعَجْوَةِ أَوْ تَجِبُ عَلَيْهِ خَمْسَةَ عَشَرَ صَاعًا مِنَ الْحِنْطَةِ الْمَحْمُولَةِ فَيَدَعُهَا وَيَأْخُذُ عَشَرَةَ أَصْوُعٍ مِنَ الشَّامِيَّةِ فَهَذَا أَيْضًا مَكْرُوهٌ لاَ يَحِلُّ وَهُوَ أَيْضًا يُشْبِهُ مَا نُهِيَ عَنْهُ مِنْ بَيْعَتَيْنِ فِي بَيْعَةٍ وَهُوَ أَيْضًا مِمَّا نُهِيَ عَنْهُ أَنْ يُبَاعَ مِنْ صِنْفٍ وَاحِدٍ مِنَ الطَّعَامِ اثْنَانِ بِوَاحِدٍ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, al-Qosim ibn Muhammaddan bir kishi haqida — u molni oʻn dinorga naqd yoki oʻn besh dinorga muddatga sotib olgan edi — soʻralganda, u buni yoqtirmadi va undan qaytardi. Molik bir kishi boshqa bir kishidan molni oʻn dinorga naqd yoki oʻn besh dinorga muddatga — ikki bahoning biri bilan — sotib olib, mol xaridorga vojib boʻlgani haqida: «Bu toʻgʻri emas; chunki agar u oʻn (dinor)ni kechiktirsa, u muddatga oʻn besh boʻladi, agar oʻnni naqd toʻlasa, u bilan muddatga boʻlgan oʻn beshni sotib olgan boʻladi», dedi. Molik bir kishi boshqa bir kishidan molni bir dinorga naqd yoki sifatlab belgilangan bir qoʻyga muddatga — ikki bahoning biri bilan — sotib olib, bu unga vojib boʻlgani haqida: «Bu makruh, toʻgʻri emas; chunki Rasululloh ﷺ bir bayʼda ikki bayʼdan qaytardilar, bu esa bir bayʼda ikki bayʼdandir», dedi. Molik bir kishi boshqasiga: «Sendan shu ajva (xurmo)dan oʻn besh soʼ yoki sayhoniy (xurmo)dan oʻn soʼ, yoxud pastroq (mahmula) bugʻdoydan oʻn besh soʼ yoki shomiy (bugʻdoy)dan oʻn soʼni bir dinorga sotib olaman, ikkovidan biri menga vojib boʻldi», degani haqida: «Bu makruh, halol emas; chunki u oʻziga oʻn soʼ sayhoniyni vojib qilib, soʻng uni tashlab, oʻn besh soʼ ajvani oladi; yoki unga oʻn besh soʼ mahmula bugʻdoy vojib boʻlib, soʻng uni tashlab, oʻn soʼ shomiyni oladi. Bu ham makruh, halol emas. Bu ham bir bayʼda ikki bayʼdan qaytarilgan narsaga oʻxshaydi, va yana bu bir jins taomdan ikkitani bittaga sotishdan qaytarilgan narsalardandir», dedi.Моликка етиб келишича, ал-Қосим ибн Муҳаммаддан бир киши ҳақида — у молни ўн динорга нақд ёки ўн беш динорга муддатга сотиб олган эди — сўралганда, у буни ёқтирмади ва ундан қайтарди. Молик бир киши бошқа бир кишидан молни ўн динорга нақд ёки ўн беш динорга муддатга — икки баҳонинг бири билан — сотиб олиб, мол харидорга вожиб бўлгани ҳақида: «Бу тўғри эмас; чунки агар у ўн (динор)ни кечиктирса, у муддатга ўн беш бўлади, агар ўнни нақд тўласа, у билан муддатга бўлган ўн бешни сотиб олган бўлади», деди. Молик бир киши бошқа бир кишидан молни бир динорга нақд ёки сифатлаб белгиланган бир қўйга муддатга — икки баҳонинг бири билан — сотиб олиб, бу унга вожиб бўлгани ҳақида: «Бу макруҳ, тўғри эмас; чунки Расулуллоҳ ﷺ бир байъда икки байъдан қайтардилар, бу эса бир байъда икки байъдандир», деди. Молик бир киши бошқасига: «Сендан шу ажва (хурмо)дан ўн беш соъ ёки сайҳоний (хурмо)дан ўн соъ, ёхуд пастроқ (маҳмула) буғдойдан ўн беш соъ ёки шомий (буғдой)дан ўн соъни бир динорга сотиб оламан, икковидан бири менга вожиб бўлди», дегани ҳақида: «Бу макруҳ, ҳалол эмас; чунки у ўзига ўн соъ сайҳонийни вожиб қилиб, сўнг уни ташлаб, ўн беш соъ ажвани олади; ёки унга ўн беш соъ маҳмула буғдой вожиб бўлиб, сўнг уни ташлаб, ўн соъ шомийни олади. Бу ҳам макруҳ, ҳалол эмас. Бу ҳам бир байъда икки байъдан қайтарилган нарсага ўхшайди, ва яна бу бир жинс таомдан иккитани биттага сотишдан қайтарилган нарсалардандир», деди.

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، قَالَ فِي رَجُلٍ أَسْلَفَ رَجُلاً طَعَامًا عَلَى أَنْ يُعْطِيَهُ إِيَّاهُ فِي بَلَدٍ آخَرَ فَكَرِهَ ذَلِكَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَقَالَ فَأَيْنَ الْحَمْلُ يَعْنِي حُمْلاَنَهُ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) bir kishiga taomni boshqa shaharda qaytarib berish sharti bilan qarz bergan kishi haqida (soʻz) aytib, buni yoqtirmadi va: ‹Uni tashib keltirish (xarajati) qani?› dedi — yaʼni uning tashib kelinishini nazarda tutdi.Моликка етиб келишича, Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) бир кишига таомни бошқа шаҳарда қайтариб бериш шарти билан қарз берган киши ҳақида (сўз) айтиб, буни ёқтирмади ва: ‹Уни ташиб келтириш (харажати) қани?› деди — яъни унинг ташиб келинишини назарда тутди.

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ رَجُلاً، أَتَى عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ فَقَالَ يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ إِنِّي أَسْلَفْتُ رَجُلاً سَلَفًا وَاشْتَرَطْتُ عَلَيْهِ أَفْضَلَ مِمَّا أَسْلَفْتُهُ ‏.‏ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ فَذَلِكَ الرِّبَا ‏.‏ قَالَ فَكَيْفَ تَأْمُرُنِي يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ السَّلَفُ عَلَى ثَلاَثَةِ وُجُوهٍ سَلَفٌ تُسْلِفُهُ تُرِيدُ بِهِ وَجْهَ اللَّهِ فَلَكَ وَجْهُ اللَّهِ وَسَلَفٌ تُسْلِفُهُ تُرِيدُ بِهِ وَجْهَ صَاحِبِكَ فَلَكَ وَجْهُ صَاحِبِكَ وَسَلَفٌ تُسْلِفُهُ لِتَأْخُذَ خَبِيثًا بِطَيِّبٍ فَذَلِكَ الرِّبَا ‏.‏ قَالَ فَكَيْفَ تَأْمُرُنِي يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ قَالَ أَرَى أَنْ تَشُقَّ الصَّحِيفَةَ فَإِنْ أَعْطَاكَ مِثْلَ الَّذِي أَسْلَفْتَهُ قَبِلْتَهُ وَإِنْ أَعْطَاكَ دُونَ الَّذِي أَسْلَفْتَهُ فَأَخَذْتَهُ أُجِرْتَ وَإِنْ أَعْطَاكَ أَفْضَلَ مِمَّا أَسْلَفْتَهُ طَيِّبَةً بِهِ نَفْسُهُ فَذَلِكَ شُكْرٌ شَكَرَهُ لَكَ وَلَكَ أَجْرُ مَا أَنْظَرْتَهُ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, bir kishi Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)ning oldiga kelib: ‹Ey Abu Abdurrahmon, men bir kishiga qarz berib, unga qarz berganimdan afzalroqni (qaytarishni) shart qildim›, dedi. Abdulloh ibn Umar: ‹Bu — ribodir›, dedi. U: ‹Unda menga nima buyurasiz, ey Abu Abdurrahmon?› dedi. Abdulloh: ‹Qarz uch xil boʻladi: bir qarz borki, uni Allohning yuzini (roziligini) istab berasan — senga Allohning yuzi (bordir); yana bir qarz borki, uni doʻstingning yuzini (koʻnglini) istab berasan — senga doʻstingning yuzi (koʻngli bordir); yana bir qarz borki, uni pok narsa evaziga nopok (ortiqcha)ni olish uchun berasan — bu esa ribodir›, dedi. U: ‹Unda menga nima buyurasiz, ey Abu Abdurrahmon?› dedi. U: ‹Sahifani (bitimni) yirtib tashlashingni maslahat beraman. Agar u senga qarz berganingning mislini bersa — qabul qilgin; agar qarz berganingdan kamroq bersa-yu, uni olsang — ajr olasan; agar qarz berganingdan afzalroqni koʻngil xushligi bilan bersa — bu uning senga bildirgan minnatdorchiligidir va senga muhlat bergan vaqting uchun ajr bordir›, dedi.Моликка етиб келишича, бир киши Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)нинг олдига келиб: ‹Эй Абу Абдурраҳмон, мен бир кишига қарз бериб, унга қарз берганимдан афзалроқни (қайтаришни) шарт қилдим›, деди. Абдуллоҳ ибн Умар: ‹Бу — рибодир›, деди. У: ‹Унда менга нима буюрасиз, эй Абу Абдурраҳмон?› деди. Абдуллоҳ: ‹Қарз уч хил бўлади: бир қарз борки, уни Аллоҳнинг юзини (розилигини) истаб берасан — сенга Аллоҳнинг юзи (бордир); яна бир қарз борки, уни дўстингнинг юзини (кўнглини) истаб берасан — сенга дўстингнинг юзи (кўнгли бордир); яна бир қарз борки, уни пок нарса эвазига нопок (ортиқча)ни олиш учун берасан — бу эса рибодир›, деди. У: ‹Унда менга нима буюрасиз, эй Абу Абдурраҳмон?› деди. У: ‹Саҳифани (битимни) йиртиб ташлашингни маслаҳат бераман. Агар у сенга қарз берганингнинг мислини берса — қабул қилгин; агар қарз берганингдан камроқ берса-ю, уни олсанг — ажр оласан; агар қарз берганингдан афзалроқни кўнгил хушлиги билан берса — бу унинг сенга билдирган миннатдорчилигидир ва сенга муҳлат берган вақтинг учун ажр бордир›, деди.

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عَوْفٍ، تَكَارَى أَرْضًا فَلَمْ تَزَلْ فِي يَدَيْهِ بِكِرَاءٍ حَتَّى مَاتَ قَالَ ابْنُهُ فَمَا كُنْتُ أُرَاهَا إِلاَّ لَنَا مِنْ طُولِ مَا مَكَثَتْ فِي يَدَيْهِ حَتَّى ذَكَرَهَا لَنَا عِنْدَ مَوْتِهِ فَأَمَرَنَا بِقَضَاءِ شَىْءٍ كَانَ عَلَيْهِ مِنْ كِرَائِهَا ذَهَبٍ أَوْ وَرِقٍ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Abdurrahmon ibn Avf (roziyallohu anhu) bir yerni ijaraga oldi va u vafot etgunicha ijara asosida uning qoʻlida boʻlib turdi. Uning oʻgʻli aytdi: ‹U yer uning qoʻlida uzoq turgani sababli men uni bizniki deb oʻylardim, toki u oʻlimi oldidan buni bizga aytib, uning ijarasidan zimmasida qolgan biror narsani — oltin yoki kumushni — ado etishimizni buyurdi›.Моликка етиб келишича, Абдурраҳмон ибн Авф (розияллоҳу анҳу) бир ерни ижарага олди ва у вафот этгунича ижара асосида унинг қўлида бўлиб турди. Унинг ўғли айтди: ‹У ер унинг қўлида узоқ тургани сабабли мен уни бизники деб ўйлардим, токи у ўлими олдидан буни бизга айтиб, унинг ижарасидан зиммасида қолган бирор нарсани — олтин ёки кумушни — адо этишимизни буюрди›.

قَالَ مَالِكٌ إِنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ سُئِلَ عَنِ الشُّفْعَةِ هَلْ فِيهَا مِنْ سُنَّةٍ فَقَالَ نَعَمْ الشُّفْعَةُ فِي الدُّورِ وَالأَرَضِينَ وَلاَ تَكُونُ إِلاَّ بَيْنَ الشُّرَكَاءِ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Saʼid ibn al-Musayyab (rahimahulloh)dan shufʼa haqida — unda biror sunnat bormi, deb soʻralgan edi. U: ‹Ha, shufʼa uylar va yerlarda boʻladi va u faqat sheriklar oʻrtasidagina boʻladi›, dedi.Моликка етиб келишича, Саъид ибн ал-Мусайяб (раҳимаҳуллоҳ)дан шуфъа ҳақида — унда бирор суннат борми, деб сўралган эди. У: ‹Ҳа, шуфъа уйлар ва ерларда бўлади ва у фақат шериклар ўртасидагина бўлади›, деди.

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، قَالَ لاَ تَجُوزُ شَهَادَةُ خَصْمٍ وَلاَ ظَنِينٍ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu): ‹Xasm (raqib-daʼvogar)ning va gumon ostidagi (zanin) kishining guvohligi joiz emas›, dedi.Моликка етиб келишича, Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу): ‹Хасм (рақиб-даъвогар)нинг ва гумон остидаги (занин) кишининг гувоҳлиги жоиз эмас›, деди.

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ أَبَا سَلَمَةَ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، وَسُلَيْمَانَ بْنَ يَسَارٍ، سُئِلاَ هَلْ يُقْضَى بِالْيَمِينِ مَعَ الشَّاهِدِ فَقَالاَ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ مَضَتِ السُّنَّةُ فِي الْقَضَاءِ بِالْيَمِينِ مَعَ الشَّاهِدِ الْوَاحِدِ يَحْلِفُ صَاحِبُ الْحَقِّ مَعَ شَاهِدِهِ وَيَسْتَحِقُّ حَقَّهُ فَإِنْ نَكَلَ وَأَبَى أَنْ يَحْلِفَ أُحْلِفَ الْمَطْلُوبُ فَإِنْ حَلَفَ سَقَطَ عَنْهُ ذَلِكَ الْحَقُّ وَإِنْ أَبَى أَنْ يَحْلِفَ ثَبَتَ عَلَيْهِ الْحَقُّ لِصَاحِبِهِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَإِنَّمَا يَكُونُ ذَلِكَ فِي الأَمْوَالِ خَاصَّةً وَلاَ يَقَعُ ذَلِكَ فِي شَىْءٍ مِنَ الْحُدُودِ وَلاَ فِي نِكَاحٍ وَلاَ فِي طَلاَقٍ وَلاَ فِي عَتَاقَةٍ وَلاَ فِي سَرِقَةٍ وَلاَ فِي فِرْيَةٍ فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ فَإِنَّ الْعَتَاقَةَ مِنَ الأَمْوَالِ ‏.‏ فَقَدْ أَخْطَأَ لَيْسَ ذَلِكَ عَلَى مَا قَالَ وَلَوْ كَانَ ذَلِكَ عَلَى مَا قَالَ لَحَلَفَ الْعَبْدُ مَعَ شَاهِدِهِ إِذَا جَاءَ بِشَاهِدٍ أَنَّ سَيِّدَهُ أَعْتَقَهُ وَأَنَّ الْعَبْدَ إِذَا جَاءَ بِشَاهِدٍ عَلَى مَالٍ مِنَ الأَمْوَالِ ادَّعَاهُ حَلَفَ مَعَ شَاهِدِهِ وَاسْتَحَقَّ حَقَّهُ كَمَا يَحْلِفُ الْحُرُّ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فَالسُّنَّةُ عِنْدَنَا أَنَّ الْعَبْدَ إِذَا جَاءَ بِشَاهِدٍ عَلَى عَتَاقَتِهِ اسْتُحْلِفَ سَيِّدُهُ مَا أَعْتَقَهُ وَبَطَلَ ذَلِكَ عَنْهُ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَكَذَلِكَ السُّنَّةُ عِنْدَنَا أَيْضًا فِي الطَّلاَقِ إِذَا جَاءَتِ الْمَرْأَةُ بِشَاهِدٍ أَنَّ زَوْجَهَا طَلَّقَهَا أُحْلِفَ زَوْجُهَا مَا طَلَّقَهَا فَإِذَا حَلَفَ لَمْ يَقَعْ عَلَيْهِ الطَّلاَقُ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فَسُنَّةُ الطَّلاَقِ وَالْعَتَاقَةِ فِي الشَّاهِدِ الْوَاحِدِ وَاحِدَةٌ إِنَّمَا يَكُونُ الْيَمِينُ عَلَى زَوْجِ الْمَرْأَةِ وَعَلَى سَيِّدِ الْعَبْدِ وَإِنَّمَا الْعَتَاقَةُ حَدٌّ مِنَ الْحُدُودِ لاَ تَجُوزُ فِيهَا شَهَادَةُ النِّسَاءِ لأَنَّهُ إِذَا عَتَقَ الْعَبْدُ ثَبَتَتْ حُرْمَتُهُ وَوَقَعَتْ لَهُ الْحُدُودُ وَوَقَعَتْ عَلَيْهِ وَإِنْ زَنَى وَقَدْ أُحْصِنَ رُجِمَ وَإِنْ قَتَلَ الْعَبْدَ قُتِلَ بِهِ وَثَبَتَ لَهُ الْمِيرَاثُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ مَنْ يُوَارِثُهُ فَإِنِ احْتَجَّ مُحْتَجٌّ فَقَالَ لَوْ أَنَّ رَجُلاً أَعْتَقَ عَبْدَهُ وَجَاءَ رَجُلٌ يَطْلُبُ سَيِّدَ الْعَبْدِ بِدَيْنٍ لَهُ عَلَيْهِ فَشَهِدَ لَهُ عَلَى حَقِّهِ ذَلِكَ رَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ فَإِنَّ ذَلِكَ يُثْبِتُ الْحَقَّ عَلَى سَيِّدِ الْعَبْدِ حَتَّى تُرَدَّ بِهِ عَتَاقَتُهُ إِذَا لَمْ يَكُنْ لِسَيِّدِ الْعَبْدِ مَالٌ غَيْرُ الْعَبْدِ يُرِيدُ أَنْ يُجِيزَ بِذَلِكَ شَهَادَةَ النِّسَاءِ فِي الْعَتَاقَةِ فَإِنَّ ذَلِكَ لَيْسَ عَلَى مَا قَالَ وَإِنَّمَا مَثَلُ ذَلِكَ الرَّجُلُ يَعْتِقُ عَبْدَهُ ثُمَّ يَأْتِي طَالِبُ الْحَقِّ عَلَى سَيِّدِهِ بِشَاهِدٍ وَاحِدٍ فَيَحْلِفُ مَعَ شَاهِدِهِ ثُمَّ يَسْتَحِقُّ حَقَّهُ وَتُرَدُّ بِذَلِكَ عَتَاقَةُ الْعَبْدِ أَوْ يَأْتِي الرَّجُلُ قَدْ كَانَتْ بَيْنَهُ وَبَيْنَ سَيِّدِ الْعَبْدِ مُخَالَطَةٌ وَمُلاَبَسَةٌ فَيَزْعُمُ أَنَّ لَهُ عَلَى سَيِّدِ الْعَبْدِ مَالاً فَيُقَالُ لِسَيِّدِ الْعَبْدِ احْلِفْ مَا عَلَيْكَ مَا ادَّعَى فَإِنْ نَكَلَ وَأَبَى أَنْ يَحْلِفَ حُلِّفَ صَاحِبُ الْحَقِّ وَثَبَتَ حَقُّهُ عَلَى سَيِّدِ الْعَبْدِ فَيَكُونُ ذَلِكَ يَرُدُّ عَتَاقَةَ الْعَبْدِ إِذَا ثَبَتَ الْمَالُ عَلَى سَيِّدِهِ ‏.‏ قَالَ وَكَذَلِكَ أَيْضًا الرَّجُلُ يَنْكِحُ الأَمَةَ فَتَكُونُ امْرَأَتَهُ فَيَأْتِي سَيِّدُ الأَمَةِ إِلَى الرَّجُلِ الَّذِي تَزَوَّجَهَا فَيَقُولُ ابْتَعْتَ مِنِّي جَارِيَتِي فُلاَنَةَ أَنْتَ وَفُلاَنٌ بِكَذَا وَكَذَا دِينَارًا ‏.‏ فَيُنْكِرُ ذَلِكَ زَوْجُ الأَمَةِ فَيَأْتِي سَيِّدُ الأَمَةِ بِرَجُلٍ وَامْرَأَتَيْنِ فَيَشْهَدُونَ عَلَى مَا قَالَ فَيَثْبُتُ بَيْعُهُ وَيَحِقُّ حَقُّهُ وَتَحْرُمُ الأَمَةُ عَلَى زَوْجِهَا وَيَكُونُ ذَلِكَ فِرَاقًا بَيْنَهُمَا وَشَهَادَةُ النِّسَاءِ لاَ تَجُوزُ فِي الطَّلاَقِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَمِنْ ذَلِكَ أَيْضًا الرَّجُلُ يَفْتَرِي عَلَى الرَّجُلِ الْحُرِّ فَيَقَعُ عَلَيْهِ الْحَدُّ فَيَأْتِي رَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ فَيَشْهَدُونَ أَنَّ الَّذِي افْتُرِيَ عَلَيْهِ عَبْدٌ مَمْلُوكٌ فَيَضَعُ ذَلِكَ الْحَدَّ عَنِ الْمُفْتَرِي بَعْدَ أَنْ وَقَعَ عَلَيْهِ وَشَهَادَةُ النِّسَاءِ لاَ تَجُوزُ فِي الْفِرْيَةِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَمِمَّا يُشْبِهُ ذَلِكَ أَيْضًا مِمَّا يَفْتَرِقُ فِيهِ الْقَضَاءُ وَمَا مَضَى مِنَ السُّنَّةِ أَنَّ الْمَرْأَتَيْنِ يَشْهَدَانِ عَلَى اسْتِهْلاَلِ الصَّبِيِّ فَيَجِبُ بِذَلِكَ مِيرَاثُهُ حَتَّى يَرِثَ وَيَكُونُ مَالُهُ لِمَنْ يَرِثُهُ إِنْ مَاتَ الصَّبِيُّ وَلَيْسَ مَعَ الْمَرْأَتَيْنِ اللَّتَيْنِ شَهِدَتَا رَجُلٌ وَلاَ يَمِينٌ وَقَدْ يَكُونُ ذَلِكَ فِي الأَمْوَالِ الْعِظَامِ مِنَ الذَّهَبِ وَالْوَرِقِ وَالرِّبَاعِ وَالْحَوَائِطِ وَالرَّقِيقِ وَمَا سِوَى ذَلِكَ مِنَ الأَمْوَالِ وَلَوْ شَهِدَتِ امْرَأَتَانِ عَلَى دِرْهَمٍ وَاحِدٍ أَوْ أَقَلَّ مِنْ ذَلِكَ أَوْ أَكْثَرَ لَمْ تَقْطَعْ شَهَادَتُهُمَا شَيْئًا وَلَمْ تَجُزْ إِلاَّ أَنْ يَكُونَ مَعَهُمَا شَاهِدٌ أَوْ يَمِينٌ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ لاَ تَكُونُ الْيَمِينُ مَعَ الشَّاهِدِ الْوَاحِدِ ‏.‏ وَيَحْتَجُّ بِقَوْلِ اللَّهِ تَبَارَكَ وَتَعَالَى وَقَوْلُهُ الْحَقُّ ‏{‏وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجَالِكُمْ فَإِنْ لَمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدَاءِ‏}‏ يَقُولُ فَإِنْ لَمْ يَأْتِ بِرَجُلٍ وَامْرَأَتَيْنِ فَلاَ شَىْءَ لَهُ وَلاَ يُحَلَّفُ مَعَ شَاهِدِهِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فَمِنَ الْحُجَّةِ عَلَى مَنْ قَالَ ذَلِكَ الْقَوْلَ أَنْ يُقَالَ لَهُ أَرَأَيْتَ لَوْ أَنَّ رَجُلاً ادَّعَى عَلَى رَجُلٍ مَالاً أَلَيْسَ يَحْلِفُ الْمَطْلُوبُ مَا ذَلِكَ الْحَقُّ عَلَيْهِ فَإِنْ حَلَفَ بَطَلَ ذَلِكَ عَنْهُ وَإِنْ نَكَلَ عَنِ الْيَمِينِ حُلِّفَ صَاحِبُ الْحَقِّ إِنَّ حَقَّهُ لَحَقٌّ ‏.‏ وَثَبَتَ حَقُّهُ عَلَى صَاحِبِهِ فَهَذَا مَا لاَ اخْتِلاَفَ فِيهِ عِنْدَ أَحَدٍ مِنَ النَّاسِ وَلاَ بِبَلَدٍ مِنَ الْبُلْدَانِ فَبِأَىِّ شَىْءٍ أَخَذَ هَذَا أَوْ فِي أَىِّ مَوْضِعٍ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ وَجَدَهُ فَإِنْ أَقَرَّ بِهَذَا فَلْيُقْرِرْ بِالْيَمِينِ مَعَ الشَّاهِدِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ ذَلِكَ فِي كِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ وَأَنَّهُ لَيَكْفِي مِنْ ذَلِكَ مَا مَضَى مِنَ السُّنَّةِ وَلَكِنِ الْمَرْءُ قَدْ يُحِبُّ أَنْ يَعْرِفَ وَجْهَ الصَّوَابِ وَمَوْقِعَ الْحُجَّةِ فَفِي هَذَا بَيَانُ مَا أَشْكَلَ مِنْ ذَلِكَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Abu Salama ibn Abdurrahmon (rahimahulloh) va Sulaymon ibn Yasor (rahimahulloh)dan: ‹Bitta guvoh bilan birga qasam asosida hukm qilinadimi?› deb soʻralgan edi. Ular: ‹Ha›, dedilar. Molik aytdi: «Bitta guvoh bilan birga qasam asosida hukm qilish borasida sunnat oʻtgan (barqaror boʻlgan): haq egasi oʻz guvohi bilan birga qasam ichadi va oʻz haqqini oladi. Agar u (qasamdan) bosh tortib, qasam ichishdan tonsa, javobgar (matlub)ga qasam ichtiriladi; agar u qasam ichsa, oʻsha haq undan soqit boʻladi; agar qasam ichishdan bosh tortsa, haq uning zimmasida egasi foydasiga sobit boʻladi». Molik aytdi: «Bu faqat mol-mulklarda boʻladi, xolos; u hech bir hadlarda ham, nikohda ham, taloqda ham, ozod qilish (ataqa)da ham, oʻgʻrilikda ham, (zino) tuhmatida (firya) ham voqe boʻlmaydi. Agar bir soʻzlovchi: ‹Ozod qilish ham mol-mulklardandir›, desa, u xato qilibdi; bu u aytgandek emas. Agar u aytganidek boʻlganida, qul oʻz xoʻjasi uni ozod qilganiga guvoh keltirsa, oʻz guvohi bilan qasam ichardi; va qul mol-mulklardan bir molni daʼvo qilib guvoh keltirsa, xuddi hur (ozod) kishi qasam ichgani kabi, oʻz guvohi bilan qasam ichib, haqqini olardi». Molik aytdi: «Bizning nazdimizdagi sunnat shuki, qul oʻz ozodligiga guvoh keltirsa, xoʻjasiga ‹uni ozod qilmadim› deb qasam ichtiriladi va bu (daʼvo) undan botil boʻladi». Molik aytdi: «Bizning nazdimizda taloqda ham sunnat xuddi shunday: ayol eri uni taloq qilganiga guvoh keltirsa, eriga ‹uni taloq qilmadim› deb qasam ichtiriladi; agar u qasam ichsa, unga taloq voqe boʻlmaydi». Molik aytdi: «Bitta guvoh borasida taloq va ozod qilishning sunnati bir xil: qasam faqat ayolning eriga va qulning xoʻjasiga (yuklatiladi). Ozod qilish esa hadlardan bir hadd boʻlib, unda ayollarning guvohligi joiz emas; chunki qul ozod boʻlsa, uning hurmati sobit boʻladi, hadlar uning foydasiga ham, ziyoniga ham voqe boʻladi: agar muhsan boʻla turib zino qilsa — toshboʻron qilinadi, agar (birovning) qulini oʻldirsa — uning evaziga oʻldiriladi, oʻzi bilan unga meros qoldiradiganlar oʻrtasida meros ham sobit boʻladi». Molik aytdi: «Agar bir hujjat keltiruvchi: ‹Bir kishi qulini ozod qilsa-yu, keyin bir kishi qul xoʻjasidan zimmasidagi qarzini talab qilib kelsa va uning shu haqqiga bir erkak va ikki ayol guvohlik bersa — bu, qul xoʻjasining boshqa moli boʻlmasa, uning zimmasida haqni sobit qilib, shu bilan qulning ozodligini bekor qiladi›, deb — bu bilan ozod qilishda ayollarning guvohligini joiz qilmoqchi boʻlsa — bu u aytgandek emas. Balki uning misoli shuki: bir kishi qulini ozod qiladi, soʻng haq talabgori uning xoʻjasiga qarshi bitta guvoh keltirib, oʻz guvohi bilan qasam ichadi va haqqini oladi, shu bilan qulning ozodligi bekor boʻladi; yoki qul xoʻjasi bilan oʻrtasida muomala-aloqasi boʻlgan bir kishi kelib, qul xoʻjasi zimmasida moli borligini daʼvo qiladi, shunda qul xoʻjasiga: ‹U daʼvo qilayotgan narsa zimmangda yoʻqligiga qasam ich›, deyiladi; agar u (qasamdan) tonib, qasam ichmasa, haq egasiga qasam ichtiriladi va haqqi qul xoʻjasi zimmasida sobit boʻladi — mol xoʻja zimmasida sobit boʻlgach, bu qulning ozodligini bekor qiladi». Molik aytdi: «Xuddi shuningdek, bir kishi choʻriga uylanib, u uning xotini boʻladi; soʻng choʻrining xoʻjasi unga uylangan kishining oldiga kelib: ‹Sen va falonchi mendan falon choʻrimni shuncha-shuncha dinorga sotib olgan edingiz›, deydi; choʻrining eri buni inkor qiladi; choʻri xoʻjasi bir erkak va ikki ayol keltirib, ular u aytgan narsaga guvohlik beradilar — shu bilan sotuvi sobit boʻlib, haqqi haqqoniy boʻladi, choʻri eriga harom boʻladi va bu ular oʻrtasida ajralish boʻladi; holbuki taloqda ayollarning guvohligi joiz emas». Molik aytdi: «Yana shundan biri — bir kishi hur kishiga (zino) tuhmatini qiladi va unga had (jazo) tushadi; soʻng bir erkak va ikki ayol kelib, tuhmat qilingan kishi mamluk (birovning) quli ekaniga guvohlik beradilar — shu bilan tuhmatchidan, unga had tushganidan keyin, had koʻtariladi; holbuki (zino) tuhmatida ayollarning guvohligi joiz emas». Molik aytdi: «Bunga oʻxshash, hukm bilan oʻtgan sunnat ayriladigan yana bir narsa: ikki ayol chaqaloqning tugʻilib qichqirganiga (tirik tugʻilganiga) guvohlik beradilar — shu bilan uning merosi vojib boʻlib, u meros oladi, agar chaqaloq oʻlsa, uning moli unga meros boʻluvchilarga oʻtadi; holbuki guvohlik bergan ikki ayol bilan birga na erkak, na qasam bor. Bu esa oltin, kumush, hovli-joylar, bogʻlar, qullar va boshqa katta mol-mulklarda ham boʻlishi mumkin. Ammo ikki ayol bitta dirham yoki undan kam yoki koʻp haqqa guvohlik bersa, ularning guvohligi hech narsani kesmaydi va joiz boʻlmaydi — magar ular bilan birga bir guvoh yoki qasam boʻlsa (bundan mustasno)». Molik aytdi: «Odamlardan baʼzilari: ‹Bitta guvoh bilan qasam boʻlmaydi›, deydi va Alloh taboraka va taoloning — Uning soʻzi haqdir — shu soʻzi bilan hujjat keltiradi: {Erkaklaringizdan ikki guvohni guvoh qiling; agar ikki erkak boʻlmasa, oʻzingiz rozi boʻladigan guvohlardan bir erkak va ikki ayol (guvoh boʻlsin)} (Baqara 282); u: ‹Agar bir erkak va ikki ayol keltirmasa, unga hech narsa yoʻq va u oʻz guvohi bilan qasam ichmaydi›, deydi». Molik aytdi: «Shu soʻzni aytganga qarshi hujjatlardan biri — unga shunday deyiladi: ‹Aytgin-chi, agar bir kishi bir kishiga qarshi mol daʼvo qilsa — javobgar oʻsha haq zimmasida yoʻqligiga qasam ichmaydimi? Agar qasam ichsa, u undan botil boʻladi; agar qasamdan tonsa, haq egasiga — haqqi haqiqatan haq ekaniga — qasam ichtiriladi va haqqi sherigi zimmasida sobit boʻladi. Bu — odamlardan birortasida ham, biror yurtda ham ixtilof yoʻq boʻlgan narsadir. Xoʻsh, buni u qaysi narsadan oldi yoki Allohning Kitobidan qaysi joyda topdi?› Agar u buni tan olsa, guvoh bilan birga qasamni ham tan olsin. Agar bu Alloh azza va jallaning Kitobida boʻlmasa — bunga oʻtgan sunnatning oʻzi kifoya qiladi; lekin inson toʻgʻrilik yoʻnalishini va hujjatning oʻrnini bilishni yoqtirishi mumkin, bas, mana shunda bundagi mushkul boʻlgan narsaning bayoni bordir, Alloh taolo xohlasa».Моликка етиб келишича, Абу Салама ибн Абдурраҳмон (раҳимаҳуллоҳ) ва Сулаймон ибн Ясор (раҳимаҳуллоҳ)дан: ‹Битта гувоҳ билан бирга қасам асосида ҳукм қилинадими?› деб сўралган эди. Улар: ‹Ҳа›, дедилар. Молик айтди: «Битта гувоҳ билан бирга қасам асосида ҳукм қилиш борасида суннат ўтган (барқарор бўлган): ҳақ эгаси ўз гувоҳи билан бирга қасам ичади ва ўз ҳаққини олади. Агар у (қасамдан) бош тортиб, қасам ичишдан тонса, жавобгар (матлуб)га қасам ичтирилади; агар у қасам ичса, ўша ҳақ ундан соқит бўлади; агар қасам ичишдан бош тортса, ҳақ унинг зиммасида эгаси фойдасига собит бўлади». Молик айтди: «Бу фақат мол-мулкларда бўлади, холос; у ҳеч бир ҳадларда ҳам, никоҳда ҳам, талоқда ҳам, озод қилиш (атақа)да ҳам, ўғриликда ҳам, (зино) туҳматида (фиря) ҳам воқе бўлмайди. Агар бир сўзловчи: ‹Озод қилиш ҳам мол-мулклардандир›, деса, у хато қилибди; бу у айтгандек эмас. Агар у айтганидек бўлганида, қул ўз хўжаси уни озод қилганига гувоҳ келтирса, ўз гувоҳи билан қасам ичарди; ва қул мол-мулклардан бир молни даъво қилиб гувоҳ келтирса, худди ҳур (озод) киши қасам ичгани каби, ўз гувоҳи билан қасам ичиб, ҳаққини оларди». Молик айтди: «Бизнинг наздимиздаги суннат шуки, қул ўз озодлигига гувоҳ келтирса, хўжасига ‹уни озод қилмадим› деб қасам ичтирилади ва бу (даъво) ундан ботил бўлади». Молик айтди: «Бизнинг наздимизда талоқда ҳам суннат худди шундай: аёл эри уни талоқ қилганига гувоҳ келтирса, эрига ‹уни талоқ қилмадим› деб қасам ичтирилади; агар у қасам ичса, унга талоқ воқе бўлмайди». Молик айтди: «Битта гувоҳ борасида талоқ ва озод қилишнинг суннати бир хил: қасам фақат аёлнинг эрига ва қулнинг хўжасига (юклатилади). Озод қилиш эса ҳадлардан бир ҳадд бўлиб, унда аёлларнинг гувоҳлиги жоиз эмас; чунки қул озод бўлса, унинг ҳурмати собит бўлади, ҳадлар унинг фойдасига ҳам, зиёнига ҳам воқе бўлади: агар муҳсан бўла туриб зино қилса — тошбўрон қилинади, агар (бировнинг) қулини ўлдирса — унинг эвазига ўлдирилади, ўзи билан унга мерос қолдирадиганлар ўртасида мерос ҳам собит бўлади». Молик айтди: «Агар бир ҳужжат келтирувчи: ‹Бир киши қулини озод қилса-ю, кейин бир киши қул хўжасидан зиммасидаги қарзини талаб қилиб келса ва унинг шу ҳаққига бир эркак ва икки аёл гувоҳлик берса — бу, қул хўжасининг бошқа моли бўлмаса, унинг зиммасида ҳақни собит қилиб, шу билан қулнинг озодлигини бекор қилади›, деб — бу билан озод қилишда аёлларнинг гувоҳлигини жоиз қилмоқчи бўлса — бу у айтгандек эмас. Балки унинг мисоли шуки: бир киши қулини озод қилади, сўнг ҳақ талабгори унинг хўжасига қарши битта гувоҳ келтириб, ўз гувоҳи билан қасам ичади ва ҳаққини олади, шу билан қулнинг озодлиги бекор бўлади; ёки қул хўжаси билан ўртасида муомала-алоқаси бўлган бир киши келиб, қул хўжаси зиммасида моли борлигини даъво қилади, шунда қул хўжасига: ‹У даъво қилаётган нарса зиммангда йўқлигига қасам ич›, дейилади; агар у (қасамдан) тониб, қасам ичмаса, ҳақ эгасига қасам ичтирилади ва ҳаққи қул хўжаси зиммасида собит бўлади — мол хўжа зиммасида собит бўлгач, бу қулнинг озодлигини бекор қилади». Молик айтди: «Худди шунингдек, бир киши чўрига уйланиб, у унинг хотини бўлади; сўнг чўрининг хўжаси унга уйланган кишининг олдига келиб: ‹Сен ва фалончи мендан фалон чўримни шунча-шунча динорга сотиб олган эдингиз›, дейди; чўрининг эри буни инкор қилади; чўри хўжаси бир эркак ва икки аёл келтириб, улар у айтган нарсага гувоҳлик берадилар — шу билан сотуви собит бўлиб, ҳаққи ҳаққоний бўлади, чўри эрига ҳаром бўлади ва бу улар ўртасида ажралиш бўлади; ҳолбуки талоқда аёлларнинг гувоҳлиги жоиз эмас». Молик айтди: «Яна шундан бири — бир киши ҳур кишига (зино) туҳматини қилади ва унга ҳад (жазо) тушади; сўнг бир эркак ва икки аёл келиб, туҳмат қилинган киши мамлук (бировнинг) қули эканига гувоҳлик берадилар — шу билан туҳматчидан, унга ҳад тушганидан кейин, ҳад кўтарилади; ҳолбуки (зино) туҳматида аёлларнинг гувоҳлиги жоиз эмас». Молик айтди: «Бунга ўхшаш, ҳукм билан ўтган суннат айриладиган яна бир нарса: икки аёл чақалоқнинг туғилиб қичқирганига (тирик туғилганига) гувоҳлик берадилар — шу билан унинг мероси вожиб бўлиб, у мерос олади, агар чақалоқ ўлса, унинг моли унга мерос бўлувчиларга ўтади; ҳолбуки гувоҳлик берган икки аёл билан бирга на эркак, на қасам бор. Бу эса олтин, кумуш, ҳовли-жойлар, боғлар, қуллар ва бошқа катта мол-мулкларда ҳам бўлиши мумкин. Аммо икки аёл битта дирҳам ёки ундан кам ёки кўп ҳаққа гувоҳлик берса, уларнинг гувоҳлиги ҳеч нарсани кесмайди ва жоиз бўлмайди — магар улар билан бирга бир гувоҳ ёки қасам бўлса (бундан мустасно)». Молик айтди: «Одамлардан баъзилари: ‹Битта гувоҳ билан қасам бўлмайди›, дейди ва Аллоҳ таборака ва таолонинг — Унинг сўзи ҳақдир — шу сўзи билан ҳужжат келтиради: {Эркакларингиздан икки гувоҳни гувоҳ қилинг; агар икки эркак бўлмаса, ўзингиз рози бўладиган гувоҳлардан бир эркак ва икки аёл (гувоҳ бўлсин)} (Бақара 282); у: ‹Агар бир эркак ва икки аёл келтирмаса, унга ҳеч нарса йўқ ва у ўз гувоҳи билан қасам ичмайди›, дейди». Молик айтди: «Шу сўзни айтганга қарши ҳужжатлардан бири — унга шундай дейилади: ‹Айтгин-чи, агар бир киши бир кишига қарши мол даъво қилса — жавобгар ўша ҳақ зиммасида йўқлигига қасам ичмайдими? Агар қасам ичса, у ундан ботил бўлади; агар қасамдан тонса, ҳақ эгасига — ҳаққи ҳақиқатан ҳақ эканига — қасам ичтирилади ва ҳаққи шериги зиммасида собит бўлади. Бу — одамлардан бирортасида ҳам, бирор юртда ҳам ихтилоф йўқ бўлган нарсадир. Хўш, буни у қайси нарсадан олди ёки Аллоҳнинг Китобидан қайси жойда топди?› Агар у буни тан олса, гувоҳ билан бирга қасамни ҳам тан олсин. Агар бу Аллоҳ азза ва жалланинг Китобида бўлмаса — бунга ўтган суннатнинг ўзи кифоя қилади; лекин инсон тўғрилик йўналишини ва ҳужжатнинг ўрнини билишни ёқтириши мумкин, бас, мана шунда бундаги мушкул бўлган нарсанинг баёни бордир, Аллоҳ таоло хоҳласа».

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، أَتَتْهُ وَلِيدَةٌ قَدْ ضَرَبَهَا سَيِّدُهَا بِنَارٍ أَوْ أَصَابَهَا بِهَا فَأَعْتَقَهَا ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ الأَمْرُ الْمُجْتَمَعُ عَلَيْهِ عِنْدَنَا أَنَّهُ لاَ تَجُوزُ عَتَاقَةُ رَجُلٍ وَعَلَيْهِ دَيْنٌ يُحِيطُ بِمَالِهِ وَأَنَّهُ لاَ تَجُوزُ عَتَاقَةُ الْغُلاَمِ حَتَّى يَحْتَلِمَ أَوْ يَبْلُغَ مَبْلَغَ الْمُحْتَلِمِ وَأَنَّهُ لاَ تَجُوزُ عَتَاقَةُ الْمُوَلَّى عَلَيْهِ فِي مَالِهِ وَإِنْ بَلَغَ الْحُلُمَ حَتَّى يَلِيَ مَالَهُ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Umar ibn al-Xattobning oldiga bir choʻri keldi — uni xoʻjayini oʻt (choʻgʻ) bilan urgan yoki oʻt bilan (kuydirib) jarohatlagan edi — shunda u (Umar) uni ozod qildi. Molik aytdi: «Bizning nazdimizda ittifoq qilingan ish shuki: zimmasida molini butunlay qamrab oladigan qarzi bor kishining (qulni) ozod qilishi joiz emas; gʻulom (bola) ehtilom (balogʻat) yoshiga yetmaguncha yoki ehtilom qiladiganlar darajasiga yetmaguncha uning ozod qilishi joiz emas; moli (birov tomonidan) vasiylikda boshqarilayotgan kishining oʻz molidan (qul) ozod qilishi — garchi balogʻatga yetgan boʻlsa-da — oʻz molini oʻzi boshqaradigan boʻlmaguncha joiz emas».Моликка етиб келишича, Умар ибн ал-Хаттобнинг олдига бир чўри келди — уни хўжайини ўт (чўғ) билан урган ёки ўт билан (куйдириб) жароҳатлаган эди — шунда у (Умар) уни озод қилди. Молик айтди: «Бизнинг наздимизда иттифоқ қилинган иш шуки: зиммасида молини бутунлай қамраб оладиган қарзи бор кишининг (қулни) озод қилиши жоиз эмас; ғулом (бола) эҳтилом (балоғат) ёшига етмагунча ёки эҳтилом қиладиганлар даражасига етмагунча унинг озод қилиши жоиз эмас; моли (биров томонидан) васийликда бошқарилаётган кишининг ўз молидан (қул) озод қилиши — гарчи балоғатга етган бўлса-да — ўз молини ўзи бошқарадиган бўлмагунча жоиз эмас».

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، أَنَّهُ بَلَغَهُ عَنْ فَضَالَةَ بْنِ عُبَيْدٍ الأَنْصَارِيِّ، وَكَانَ، مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الرَّجُلِ تَكُونُ عَلَيْهِ رَقَبَةٌ هَلْ يَجُوزُ لَهُ أَنْ يُعْتِقَ وَلَدَ زِنًا قَالَ نَعَمْ ذَلِكَ يُجْزِئُ عَنْهُ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Rasululloh ﷺ ning sahobalaridan boʻlgan Fazola ibn Ubayd al-Ansoriy (roziyallohu anhu)dan zimmasida bir qul (ozod qilish) boʻlgan kishi haqida — u zino farzandini ozod qilishi joizmi, deb soʻralgan edi. U: «Ha, bu undan (kaffarat sifatida) kifoya qiladi», dedi.Моликка етиб келишича, Расулуллоҳ ﷺ нинг саҳобаларидан бўлган Фазола ибн Убайд ал-Ансорий (розияллоҳу анҳу)дан зиммасида бир қул (озод қилиш) бўлган киши ҳақида — у зино фарзандини озод қилиши жоизми, деб сўралган эди. У: «Ҳа, бу ундан (каффарат сифатида) кифоя қилади», деди.

حَدَّثَنِي مَالِكٌ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ، سُئِلَ عَنِ الرَّقَبَةِ الْوَاجِبَةِ، هَلْ تُشْتَرَى بِشَرْطٍ فَقَالَ لاَ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَذَلِكَ أَحْسَنُ مَا سَمِعْتُ فِي الرِّقَابِ الْوَاجِبَةِ أَنَّهُ لاَ يَشْتَرِيهَا الَّذِي يُعْتِقُهَا فِيمَا وَجَبَ عَلَيْهِ بِشَرْطٍ عَلَى أَنْ يُعْتِقَهَا لأَنَّهُ إِذَا فَعَلَ ذَلِكَ فَلَيْسَتْ بِرَقَبَةٍ تَامَّةٍ لأَنَّهُ يَضَعُ مِنْ ثَمَنِهَا لِلَّذِي يَشْتَرِطُ مِنْ عِتْقِهَا ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَلاَ بَأْسَ أَنْ يَشْتَرِيَ الرَّقَبَةَ فِي التَّطَوُّعِ وَيَشْتَرِطَ أَنْ يُعْتِقَهَا ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ إِنَّ أَحْسَنَ مَا سُمِعَ فِي الرِّقَابِ الْوَاجِبَةِ أَنَّهُ لاَ يَجُوزُ أَنْ يُعْتَقَ فِيهَا نَصْرَانِيٌّ وَلاَ يَهُودِيٌّ وَلاَ يُعْتَقُ فِيهَا مُكَاتَبٌ وَلاَ مُدَبَّرٌ وَلاَ أُمُّ وَلَدٍ وَلاَ مُعْتَقٌ إِلَى سِنِينَ وَلاَ أَعْمَى وَلاَ بَأْسَ أَنْ يُعْتَقَ النَّصْرَانِيُّ وَالْيَهُودِيُّ وَالْمَجُوسِيُّ تَطَوُّعًا لأَنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَتَعَالَى قَالَ فِي كِتَابِهِ ‏{‏فَإِمَّا مَنًّا بَعْدُ وَإِمَّا فِدَاءً‏}‏ فَالْمَنُّ الْعَتَاقَةُ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فَأَمَّا الرِّقَابُ الْوَاجِبَةُ الَّتِي ذَكَرَ اللَّهُ فِي الْكِتَابِ فَإِنَّهُ لاَ يُعْتَقُ فِيهَا إِلاَّ رَقَبَةٌ مُؤْمِنَةٌ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَكَذَلِكَ فِي إِطْعَامِ الْمَسَاكِينِ فِي الْكَفَّارَاتِ لاَ يَنْبَغِي أَنْ يُطْعَمَ فِيهَا إِلاَّ الْمُسْلِمُونَ وَلاَ يُطْعَمُ فِيهَا أَحَدٌ عَلَى غَيْرِ دِينِ الإِسْلاَمِ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan vojib boʻlgan raqaba shart bilan sotib olinadimi, deb soʻralganda, u: «Yoʻq», dedi. Molik aytdi: «Vojib boʻlgan qullarni ozod qilish borasida men eshitgan eng toʻgʻri gap shuki, zimmasidagi vojibni ado etish uchun qulni ozod qilmoqchi boʻlgan kishi uni ‹ozod qilaman› degan shart bilan sotib olmaydi. Chunki u shunday qilsa, u toʻliq raqaba boʻlmaydi, negaki u qulni ozod qilish shartini qoʻygani sababli uning bahosidan kamaytirgan boʻladi». Molik aytdi: «Nafl (ixtiyoriy) yoʻlida qulni ozod qilish shartini qoʻyib sotib olishda esa hech qanday zarar yoʻq». Molik aytdi: «Vojib boʻlgan qullar borasida eshitilgan eng toʻgʻri gap shuki, ular yoʻlida nasroniy ham, yahudiy ham ozod qilinmaydi; mukotab (kelishuv bilan ozod boʻluvchi qul) ham, mudabbar (xoʻjayin oʻlimidan keyin ozod boʻluvchi qul) ham, umm valad (xoʻjayinidan bola koʻrgan choʻri) ham, muayyan yillardan soʻng ozod boʻlishi belgilangan qul ham, koʻr kishi ham ozod qilinmaydi. Nafl yoʻlida esa nasroniy, yahudiy va majusiyni ozod qilishda zarar yoʻq, chunki Alloh taboraka va taolo Oʻz Kitobida: {Yo (ularga) keyin marhamat koʻrsatib, yo tovon olib (ozod qiling)} (Muhammad 4), degan; marhamat esa — ozod qilishdir». Molik aytdi: «Alloh Kitobda zikr etgan vojib qullarga kelsak, ular yoʻlida faqat moʻmin qul ozod qilinadi». Molik aytdi: «Kafforatlarda miskinlarni taomlantirish ham xuddi shunday: ularda faqat musulmonlar taomlantiriladi, Islom dinidan boshqa dindagi hech kim taomlantirilmaydi».Моликка етиб келишича, Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан вожиб бўлган рақаба шарт билан сотиб олинадими, деб сўралганда, у: «Йўқ», деди. Молик айтди: «Вожиб бўлган қулларни озод қилиш борасида мен эшитган энг тўғри гап шуки, зиммасидаги вожибни адо этиш учун қулни озод қилмоқчи бўлган киши уни ‹озод қиламан› деган шарт билан сотиб олмайди. Чунки у шундай қилса, у тўлиқ рақаба бўлмайди, негаки у қулни озод қилиш шартини қўйгани сабабли унинг баҳосидан камайтирган бўлади». Молик айтди: «Нафл (ихтиёрий) йўлида қулни озод қилиш шартини қўйиб сотиб олишда эса ҳеч қандай зарар йўқ». Молик айтди: «Вожиб бўлган қуллар борасида эшитилган энг тўғри гап шуки, улар йўлида насроний ҳам, яҳудий ҳам озод қилинмайди; мукотаб (келишув билан озод бўлувчи қул) ҳам, мудаббар (хўжайин ўлимидан кейин озод бўлувчи қул) ҳам, умм валад (хўжайинидан бола кўрган чўри) ҳам, муайян йиллардан сўнг озод бўлиши белгиланган қул ҳам, кўр киши ҳам озод қилинмайди. Нафл йўлида эса насроний, яҳудий ва мажусийни озод қилишда зарар йўқ, чунки Аллоҳ таборака ва таоло Ўз Китобида: {Ё (уларга) кейин марҳамат кўрсатиб, ё товон олиб (озод қилинг)} (Муҳаммад 4), деган; марҳамат эса — озод қилишдир». Молик айтди: «Аллоҳ Китобда зикр этган вожиб қулларга келсак, улар йўлида фақат мўмин қул озод қилинади». Молик айтди: «Каффоратларда мискинларни таомлантириш ҳам худди шундай: уларда фақат мусулмонлар таомлантирилади, Ислом динидан бошқа диндаги ҳеч ким таомлантирилмайди».

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ، سُئِلَ عَنْ عَبْدٍ لَهُ، وَلَدٌ مِنِ امْرَأَةٍ حُرَّةٍ لِمَنْ وَلاَؤُهُمْ فَقَالَ سَعِيدٌ إِنْ مَاتَ أَبُوهُمْ وَهُوَ عَبْدٌ لَمْ يُعْتَقْ فَوَلاَؤُهُمْ لِمَوَالِي أُمِّهِمْ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَمَثَلُ ذَلِكَ وَلَدُ الْمُلاَعَنَةِ مِنَ الْمَوَالِي يُنْسَبُ إِلَى مَوَالِي أُمِّهِ فَيَكُونُونَ هُمْ مَوَالِيَهُ إِنْ مَاتَ وَرِثُوهُ وَإِنْ جَرَّ جَرِيرَةً عَقَلُوا عَنْهُ فَإِنِ اعْتَرَفَ بِهِ أَبُوهُ أُلْحِقَ بِهِ وَصَارَ وَلاَؤُهُ إِلَى مَوَالِي أَبِيهِ وَكَانَ مِيرَاثُهُ لَهُمْ وَعَقْلُهُ عَلَيْهِمْ وَيُجْلَدُ أَبُوهُ الْحَدَّ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَكَذَلِكَ الْمَرْأَةُ الْمُلاَعِنَةُ مِنَ الْعَرَبِ إِذَا اعْتَرَفَ زَوْجُهَا الَّذِي لاَعَنَهَا بِوَلَدِهَا صَارَ بِمِثْلِ هَذِهِ الْمَنْزِلَةِ إِلاَّ أَنَّ بَقِيَّةَ مِيرَاثِهِ بَعْدَ مِيرَاثِ أُمِّهِ وَإِخْوَتِهِ لأُمِّهِ لِعَامَّةِ الْمُسْلِمِينَ مَا لَمْ يُلْحَقْ بِأَبِيهِ وَإِنَّمَا وَرَّثَ وَلَدُ الْمُلاَعَنَةِ الْمُوَالاَةَ مَوَالِيَ أُمِّهِ قَبْلَ أَنْ يَعْتَرِفَ بِهِ أَبُوهُ لأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لَهُ نَسَبٌ وَلاَ عَصَبَةٌ فَلَمَّا ثَبَتَ نَسَبُهُ صَارَ إِلَى عَصَبَتِهِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ الأَمْرُ الْمُجْتَمَعُ عَلَيْهِ عِنْدَنَا فِي وَلَدِ الْعَبْدِ مِنِ امْرَأَةٍ حُرَّةٍ وَأَبُو الْعَبْدِ حُرٌّ أَنَّ الْجَدَّ أَبَا الْعَبْدِ يَجُرُّ وَلاَءَ وَلَدِ ابْنِهِ الأَحْرَارِ مِنِ امْرَأَةٍ حُرَّةٍ يَرِثُهُمْ مَا دَامَ أَبُوهُمْ عَبْدًا فَإِنْ عَتَقَ أَبُوهُمْ رَجَعَ الْوَلاَءُ إِلَى مَوَالِيهِ وَإِنْ مَاتَ وَهُوَ عَبْدٌ كَانَ الْمِيرَاثُ وَالْوَلاَءُ لِلْجَدِّ وَإِنِ الْعَبْدُ كَانَ لَهُ ابْنَانِ حُرَّانِ فَمَاتَ أَحَدُهُمَا وَأَبُوهُ عَبْدٌ جَرَّ الْجَدُّ أَبُو الأَبِ الْوَلاَءَ وَالْمِيرَاثَ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فِي الأَمَةِ تُعْتَقُ وَهِيَ حَامِلٌ وَزَوْجُهَا مَمْلُوكٌ ثُمَّ يَعْتِقُ زَوْجُهَا قَبْلَ أَنْ تَضَعَ حَمْلَهَا أَوْ بَعْدَ مَا تَضَعُ إِنَّ وَلاَءَ مَا كَانَ فِي بَطْنِهَا لِلَّذِي أَعْتَقَ أُمَّهُ لأَنَّ ذَلِكَ الْوَلَدَ قَدْ كَانَ أَصَابَهُ الرِّقُّ قَبْلَ أَنْ تُعْتَقَ أُمُّهُ وَلَيْسَ هُوَ بِمَنْزِلَةِ الَّذِي تَحْمِلُ بِهِ أُمُّهُ بَعْدَ الْعَتَاقَةِ لأَنَّ الَّذِي تَحْمِلُ بِهِ أُمُّهُ بَعْدَ الْعَتَاقَةِ إِذَا أُعْتِقَ أَبُوهُ جَرَّ وَلاَءَهُ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فِي الْعَبْدِ يَسْتَأْذِنُ سَيِّدَهُ أَنْ يُعْتِقَ عَبْدًا لَهُ فَيَأْذَنَ لَهُ سَيِّدُهُ إِنَّ وَلاَءَ الْعَبْدِ الْمُعْتَقِ

Molikka yetib kelishicha, Saʼid ibn al-Musayyab (rahimahulloh)dan hur (ozod) ayoldan bolasi boʻlgan bir qul haqida — ularning valosi kimga tegishli, deb soʻralgan edi. Saʼid: «Agar otalari qul holida, ozod qilinmay vafot etsa, ularning valosi onalarining mavlolariga tegishli boʻladi», dedi. Molik aytdi: «Bunga oʻxshash narsa — mavlolardan boʻlgan liʼon (laʼnatlashuv orqali ajralish) farzandidir: u onasining mavlolariga nisbat beriladi va oʻshalar uning mavlolari boʻladi. Agar u oʻlsa, ular unga meros boʻladi; agar u jinoyat sodir etsa, ular uning tovonini toʻlaydilar. Agar otasi uni oʻziniki deb tan olsa, u otasiga qoʻshiladi, valosi otasining mavlolariga oʻtadi, merosi ularga, tovoni esa ularning zimmasiga boʻladi va otasiga had (jazo) uriladi». Molik aytdi: «Arablardan boʻlgan liʼon ayoli ham shunday: agar u bilan liʼon qilgan eri uning bolasini tan olsa, u ham shu darajaga oʻtadi — biroq uning merosi onasi va ona tomondan boʻlgan aka-ukalarining merosidan qolgan qismi, u otasiga qoʻshilmaguncha, umum musulmonlarga tegishli boʻladi. Liʼon farzandi otasi uni tan olishidan avval faqat onasining mavlolariga muvolot (valo) merosini bergan, chunki uning nasabi ham, asabasi (ota tomon qarindoshlari) ham boʻlmagan; nasabi sobit boʻlgach esa, u oʻz asabasiga oʻtadi». Molik aytdi: «Bizning nazdimizda ittifoq qilingan hukm shuki, otasi hur boʻlgan qulning hur ayoldan boʻlgan bolasi haqida — bobo, yaʼni qulning otasi, oʻgʻlining hur ayoldan boʻlgan hur farzandlarining valosini oʻziga tortadi va otalari qul boʻlib turgan ekan, ularga meros boʻladi. Agar otalari ozod qilinsa, valo uning (otaning) mavlolariga qaytadi; agar u qul holida oʻlsa, meros ham, valo ham boboga tegishli boʻladi. Agar qulning ikkita hur oʻgʻli boʻlib, otalari qul holidayoq ulardan biri oʻlsa, bobo — otaning otasi — valoni ham, merosni ham oʻziga tortadi». Molik homilador holida ozod qilingan, eri esa qul boʻlgan, soʻngra eri homilasini tugʻishidan avval yoki tugʻqanidan keyin ozod qilingan choʻri haqida aytdi: «Uning qornidagi bolaning valosi onasini ozod qilgan kishiga tegishlidir, chunki oʻsha bolaga onasi ozod qilinishidan avval qullik yetgan edi. U onasi ozod boʻlganidan keyin homilador boʻlgan bola kabi emas; chunki onasi ozodlikdan soʻng homilador boʻlgan bolaning valosini, otasi ozod qilinsa, ota oʻziga tortadi». Molik xoʻjayinidan oʻz qulini ozod qilishga izn soʻragan va xoʻjayini unga izn bergan qul haqida aytdi: «Ozod qilingan qulning valosi (xoʻjayinning xoʻjayiniga tegishli boʻladi; uni ozod qilgan qul oʻzi keyin ozod boʻlsa ham, valo unga qaytmaydi)».Моликка етиб келишича, Саъид ибн ал-Мусайяб (раҳимаҳуллоҳ)дан ҳур (озод) аёлдан боласи бўлган бир қул ҳақида — уларнинг валоси кимга тегишли, деб сўралган эди. Саъид: «Агар оталари қул ҳолида, озод қилинмай вафот эца, уларнинг валоси оналарининг мавлоларига тегишли бўлади», деди. Молик айтди: «Бунга ўхшаш нарса — мавлолардан бўлган лиъон (лаънатлашув орқали ажралиш) фарзандидир: у онасининг мавлоларига нисбат берилади ва ўшалар унинг мавлолари бўлади. Агар у ўлса, улар унга мерос бўлади; агар у жиноят содир эца, улар унинг товонини тўлайдилар. Агар отаси уни ўзиники деб тан олса, у отасига қўшилади, валоси отасининг мавлоларига ўтади, мероси уларга, товони эса уларнинг зиммасига бўлади ва отасига ҳад (жазо) урилади». Молик айтди: «Араблардан бўлган лиъон аёли ҳам шундай: агар у билан лиъон қилган эри унинг боласини тан олса, у ҳам шу даражага ўтади — бироқ унинг мероси онаси ва она томондан бўлган ака-укаларининг меросидан қолган қисми, у отасига қўшилмагунча, умум мусулмонларга тегишли бўлади. Лиъон фарзанди отаси уни тан олишидан аввал фақат онасининг мавлоларига муволот (вало) меросини берган, чунки унинг насаби ҳам, асабаси (ота томон қариндошлари) ҳам бўлмаган; насаби собит бўлгач эса, у ўз асабасига ўтади». Молик айтди: «Бизнинг наздимизда иттифоқ қилинган ҳукм шуки, отаси ҳур бўлган қулнинг ҳур аёлдан бўлган боласи ҳақида — бобо, яъни қулнинг отаси, ўғлининг ҳур аёлдан бўлган ҳур фарзандларининг валосини ўзига тортади ва оталари қул бўлиб турган экан, уларга мерос бўлади. Агар оталари озод қилинса, вало унинг (отанинг) мавлоларига қайтади; агар у қул ҳолида ўлса, мерос ҳам, вало ҳам бобога тегишли бўлади. Агар қулнинг иккита ҳур ўғли бўлиб, оталари қул ҳолидаёқ улардан бири ўлса, бобо — отанинг отаси — валони ҳам, меросни ҳам ўзига тортади». Молик ҳомиладор ҳолида озод қилинган, эри эса қул бўлган, сўнгра эри ҳомиласини туғишидан аввал ёки туғқанидан кейин озод қилинган чўри ҳақида айтди: «Унинг қорнидаги боланинг валоси онасини озод қилган кишига тегишлидир, чунки ўша болага онаси озод қилинишидан аввал қуллик етган эди. У онаси озод бўлганидан кейин ҳомиладор бўлган бола каби эмас; чунки онаси озодликдан сўнг ҳомиладор бўлган боланинг валосини, отаси озод қилинса, ота ўзига тортади». Молик хўжайинидан ўз қулини озод қилишга изн сўраган ва хўжайини унга изн берган қул ҳақида айтди: «Озод қилинган қулнинг валоси (хўжайиннинг хўжайинига тегишли бўлади; уни озод қилган қул ўзи кейин озод бўлса ҳам, вало унга қайтмайди)».

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ، قَالَ فِي رَجُلٍ هَلَكَ وَتَرَكَ بَنِينَ لَهُ ثَلاَثَةً وَتَرَكَ مَوَالِيَ أَعْتَقَهُمْ هُوَ عَتَاقَةً ثُمَّ إِنَّ الرَّجُلَيْنِ مِنْ بَنِيهِ هَلَكَا وَتَرَكَا أَوْلاَدًا ‏.‏ فَقَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ يَرِثُ الْمَوَالِيَ الْبَاقِي مِنَ الثَّلاَثَةِ فَإِذَا هَلَكَ هُوَ فَوَلَدُهُ وَوَلَدُ إِخْوَتِهِ فِي وَلاَءِ الْمَوَالِي شَرَعٌ سَوَاءٌ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Said ibn al-Musayyab (rahimahulloh) vafot etib, ortidan uchta oʻgʻil hamda oʻzi ozod qilgan mavlolarni (ozod qilingan qullarni) qoldirgan bir kishi haqida shunday dedi: keyin uning oʻgʻillaridan ikkitasi vafot etib, ortidan farzandlar qoldirdi. Said ibn al-Musayyab: «Mavlolarga uch (oʻgʻil)dan tirik qolgani voris boʻladi. U (ham) vafot etganda, uning farzandlari va aka-ukalarining farzandlari mavlolarning valosida barobar (teng) boʻladilar», dedi.Моликка етиб келишича, Саид ибн ал-Мусайяб (раҳимаҳуллоҳ) вафот этиб, ортидан учта ўғил ҳамда ўзи озод қилган мавлоларни (озод қилинган қулларни) қолдирган бир киши ҳақида шундай деди: кейин унинг ўғилларидан иккитаси вафот этиб, ортидан фарзандлар қолдирди. Саид ибн ал-Мусайяб: «Мавлоларга уч (ўғил)дан тирик қолгани ворис бўлади. У (ҳам) вафот этганда, унинг фарзандлари ва ака-укаларининг фарзандлари мавлоларнинг валосида баробар (тенг) бўладилар», деди.