Molikka yetib kelishicha

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ عُرْوَةَ بْنَ الزُّبَيْرِ، وَسُلَيْمَانَ بْنَ يَسَارٍ، كَانَا يَقُولاَنِ الْمُكَاتَبُ عَبْدٌ مَا بَقِيَ عَلَيْهِ مِنْ كِتَابَتِهِ شَىْءٌ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَهُو رَأْيِي ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فَإِنْ هَلَكَ الْمُكَاتَبُ وَتَرَكَ مَالاً أَكْثَرَ مِمَّا بَقِيَ عَلَيْهِ مِنْ كِتَابَتِهِ وَلَهُ وَلَدٌ وُلِدُوا فِي كِتَابَتِهِ أَوْ كَاتَبَ عَلَيْهِمْ وَرِثُوا مَا بَقِيَ مِنَ الْمَالِ بَعْدَ قَضَاءِ كِتَابَتِهِ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Urva ibn Zubayr va Sulaymon ibn Yasor (rahimahumulloh): «Mukotab, zimmasida kitobatidan biror narsa qolar ekan, qul (hisoblanadi)», derdilar. Molik aytdi: «Bu — mening ham fikrim». Molik aytdi: «Agar mukotab vafot etib, zimmasida qolgan kitobatidan koʻproq mol qoldirsa va uning kitobati davomida tugʻilgan yoki oʻzi bilan birga kitobat qilingan bolalari boʻlsa, ular kitobati ado etilgach ortib qolgan molni meros qilib oladilar».Моликка етиб келишича, Урва ибн Зубайр ва Сулаймон ибн Ясор (раҳимаҳумуллоҳ): «Мукотаб, зиммасида китобатидан бирор нарса қолар экан, қул (ҳисобланади)», дердилар. Молик айтди: «Бу — менинг ҳам фикрим». Молик айтди: «Агар мукотаб вафот этиб, зиммасида қолган китобатидан кўпроқ мол қолдирса ва унинг китобати давомида туғилган ёки ўзи билан бирга китобат қилинган болалари бўлса, улар китобати адо этилгач ортиб қолган молни мерос қилиб оладилар».

حَدَّثَنِي مَالِكٌ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ أُمَّ سَلَمَةَ، زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم كَانَتْ تُقَاطِعُ مُكَاتَبِيهَا بِالذَّهَبِ وَالْوَرِقِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ الأَمْرُ الْمُجْتَمَعُ عَلَيْهِ عِنْدَنَا فِي الْمَكَاتَبِ يَكُونُ بَيْنَ الشَّرِيكَيْنِ فَإِنَّهُ لاَ يَجُوزُ لأَحَدِهِمَا أَنْ يُقَاطِعَهُ عَلَى حِصَّتِهِ إِلاَّ بِإِذْنِ شَرِيكِهِ وَذَلِكَ أَنَّ الْعَبْدَ وَمَالَهُ بَيْنَهُمَا فَلاَ يَجُوزُ لأَحَدِهِمَا أَنْ يَأْخُذَ شَيْئًا مِنْ مَالِهِ إِلاَّ بِإِذْنِ شَرِيكِهِ وَلَوْ قَاطَعَهُ أَحَدُهُمَا دُونَ صَاحِبِهِ ثُمَّ حَازَ ذَلِكَ ثُمَّ مَاتَ الْمُكَاتَبُ وَلَهُ مَالٌ أَوْ عَجَزَ لَمْ يَكُنْ لِمَنْ قَاطَعَهُ شَىْءٌ مِنْ مَالِهِ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ أَنْ يَرُدَّ مَا قَاطَعَهُ عَلَيْهِ وَيَرْجِعَ حَقُّهُ فِي رَقَبَتِهِ وَلَكِنْ مَنْ قَاطَعَ مُكَاتَبًا بِإِذْنِ شَرِيكِهِ ثُمَّ عَجَزَ الْمُكَاتَبُ فَإِنْ أَحَبَّ الَّذِي قَاطَعَهُ أَنْ يَرُدَّ الَّذِي أَخَذَ مِنْهُ مِنَ الْقَطَاعَةِ وَيَكُونُ عَلَى نَصِيبِهِ مِنْ رَقَبَةِ الْمُكَاتَبِ كَانَ ذَلِكَ لَهُ وَإِنْ مَاتَ الْمُكَاتَبُ وَتَرَكَ مَالاً اسْتَوْفَى الَّذِي بَقِيَتْ لَهُ الْكِتَابَةُ حَقَّهُ الَّذِي بَقِيَ لَهُ عَلَى الْمُكَاتَبِ مِنْ مَالِهِ ثُمَّ كَانَ مَا بَقِيَ مِنْ مَالِ الْمُكَاتَبِ بَيْنَ الَّذِي قَاطَعَهُ وَبَيْنَ شَرِيكِهِ عَلَى قَدْرِ حِصَصِهِمَا فِي الْمُكَاتَبِ وَإِنْ كَانَ أَحَدُهُمَا قَاطَعَهُ وَتَمَاسَكَ صَاحِبُهُ بِالْكِتَابَةِ ثُمَّ عَجَزَ الْمُكَاتَبُ قِيلَ لِلَّذِي قَاطَعَهُ إِنْ شِئْتَ أَنْ تَرُدَّ عَلَى صَاحِبِكَ نِصْفَ الَّذِي أَخَذْتَ وَيَكُونُ الْعَبْدُ بَيْنَكُمَا شَطْرَيْنِ وَإِنْ أَبَيْتَ فَجَمِيعُ الْعَبْدِ لِلَّذِي تَمَسَّكَ بِالرِّقِّ خَالِصًا ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فِي الْمُكَاتَبِ يَكُونُ بَيْنَ الرَّجُلَيْنِ فَيُقَاطِعُهُ أَحَدُهُمَا بِإِذْنِ صَاحِبِهِ ثُمَّ يَقْتَضِي الَّذِي تَمَسَّكَ بِالرِّقِّ مِثْلَ مَا قَاطَعَ عَلَيْهِ صَاحِبُهُ أَوْ أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ ثُمَّ يَعْجِزُ الْمُكَاتَبُ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فَهُوَ بَيْنَهُمَا لأَنَّهُ إِنَّمَا اقْتَضَى الَّذِي لَهُ عَلَيْهِ وَإِنِ اقْتَضَى أَقَلَّ مِمَّا أَخَذَ الَّذِي قَاطَعَهُ ثُمَّ عَجَزَ الْمُكَاتَبُ فَأَحَبَّ الَّذِي قَاطَعَهُ أَنَّ يَرُدَّ عَلَى صَاحِبِهِ نِصْفَ مَا تَفَضَّلَهُ بِهِ وَيَكُونُ الْعَبْدُ بَيْنَهُمَا نِصْفَيْنِ فَذَلِكَ لَهُ وَإِنْ أَبَى فَجَمِيعُ الْعَبْدِ لِلَّذِي لَمْ يُقَاطِعْهُ وَإِنْ مَاتَ الْمُكَاتَبُ وَتَرَكَ مَالاً فَأَحَبَّ الَّذِي قَاطَعَهُ أَنْ يَرُدَّ عَلَى صَاحِبِهِ نِصْفَ مَا تَفَضَّلَهُ بِهِ وَيَكُونُ الْمِيرَاثُ بَيْنَهُمَا فَذَلِكَ لَهُ وَإِنْ كَانَ الَّذِي تَمَسَّكَ بِالْكِتَابَةِ قَدْ أَخَذَ مِثْلَ مَا قَاطَعَ عَلَيْهِ شَرِيكُهُ أَوْ أَفْضَلَ فَالْمِيرَاثُ بَيْنَهُمَا بِقَدْرِ مِلْكِهِمَا لأَنَّهُ إِنَّمَا أَخَذَ حَقَّهُ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فِي الْمُكَاتَبِ يَكُونُ بَيْنَ الرَّجُلَيْنِ فَيُقَاطِعُ أَحَدُهُمَا عَلَى نِصْفِ حَقِّهُ بِإِذْنِ صَاحِبِهِ ثُمَّ يَقْبِضُ الَّذِي تَمَسَّكَ بِالرِّقِّ أَقَلَّ مِمَّا قَاطَعَ عَلَيْهِ صَاحِبُهُ ثُمَّ يَعْجِزُ الْمُكَاتَبُ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ إِنْ أَحَبَّ الَّذِي قَاطَعَ الْعَبْدَ أَنْ يَرُدَّ عَلَى صَاحِبِهِ نِصْفَ مَا تَفَضَّلَهُ بِهِ كَانَ الْعَبْدُ بَيْنَهُمَا شَطْرَيْنِ وَإِنْ أَبَى أَنْ يَرُدَّ فَلِلَّذِي تَمَسَّكَ بِالرِّقِّ حِصَّةُ صَاحِبِهِ الَّذِي كَانَ قَاطَعَ عَلَيْهِ الْمُكَاتَبَ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَتَفْسِيرُ ذَلِكَ أَنَّ الْعَبْدَ يَكُونُ بَيْنَهُمَا شَطْرَيْنِ فَيُكَاتِبَانِهِ جَمِيعًا ثُمَّ يُقَاطِعُ أَحَدُهُمَا الْمُكَاتَبَ عَلَى نِصْفِ حَقِّهِ بِإِذْنِ صَاحِبِهِ وَذَلِكَ الرُّبُعُ مِنْ جَمِيعِ الْعَبْدِ ثُمَّ يَعْجِزُ الْمُكَاتَبُ فَيُقَالُ لِلَّذِي قَاطَعَهُ إِنْ شِئْتَ فَارْدُدْ عَلَى صَاحِبِكَ نِصْفَ مَا فَضَلْتَهُ بِهِ وَيَكُونُ الْعَبْدُ بَيْنَكُمَا شَطْرَيْنِ ‏.‏ وَإِنْ أَبَى كَانَ لِلَّذِي تَمَسَّكَ بِالْكِتَابَةِ رُبُعُ صَاحِبِهِ الَّذِي قَاطَعَ الْمُكَاتَبَ عَلَيْهِ خَالِصًا وَكَانَ لَهُ نِصْفُ الْعَبْدِ فَذَلِكَ ثَلاَثَةُ أَرْبَاعِ الْعَبْدِ وَكَانَ لِلَّذِي قَاطَعَ رُبُعُ الْعَبْدِ لأَنَّهُ أَبَى أَنْ يَرُدَّ ثَمَنَ رُبُعِهِ الَّذِي قَاطَعَ عَلَيْهِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فِي الْمُكَاتَبِ يُقَاطِعُهُ سَيِّدُهُ فَيَعْتِقُ وَيَكْتُبُ عَلَيْهِ مَا بَقِيَ مِنْ قَطَاعَتِهِ دَيْنًا عَلَيْهِ ثُمَّ يَمُوتُ الْمُكَاتَبُ وَعَلَيْهِ دَيْنٌ لِلنَّاسِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فَإِنَّ سَيِّدَهُ لاَ يُحَاصُّ غُرَمَاءَهُ بِالَّذِي عَلَيْهِ مِنْ قَطَاعَتِهِ وَلِغُرَمَائِهِ أَنْ يُبَدَّءُوا عَلَيْهِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ لَيْسَ لِلْمُكَاتَبِ أَنْ يُقَاطِعَ سَيِّدَهُ إِذَا كَانَ عَلَيْهِ دَيْنٌ لِلنَّاسِ فَيَعْتِقُ وَيَصِيرُ لاَ شَىْءَ لَهُ لأَنَّ أَهْلَ الدَّيْنِ أَحَقُّ بِمَالِهِ مِنْ سَيِّدِهِ فَلَيْسَ ذَلِكَ بِجَائِزٍ لَهُ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ الأَمْرُ عِنْدَنَا فِي الرَّجُلِ يُكَاتِبُ عَبْدَهُ ثُمَّ يُقَاطِعُهُ بِالذَّهَبِ فَيَضَعُ عَنْهُ مِمَّا عَلَيْهِ مِنَ الْكِتَابَةِ عَلَى أَنْ يُعَجِّلَ لَهُ مَا قَاطَعَهُ عَلَيْهِ أَنَّهُ لَيْسَ بِذَلِكَ بَأْسٌ وَإِنَّمَا كَرِهَ ذَلِكَ مَنْ كَرِهَهُ لأَنَّهُ أَنْزَلَهُ بِمَنْزِلَةِ الدَّيْنِ يَكُونُ لِلرَّجُلِ عَلَى الرَّجُلِ إِلَى أَجَلٍ فَيَضَعُ عَنْهُ وَيَنْقُدُهُ وَلَيْسَ هَذَا مِثْلَ الدَّيْنِ إِنَّمَا كَانَتْ قَطَاعَةُ الْمُكَاتَبِ سَيِّدَهُ عَلَى أَنْ يُعْطِيَهُ مَالاً فِي أَنْ يَتَعَجَّلَ الْعِتْقَ فَيَجِبُ لَهُ الْمِيرَاثُ وَالشَّهَادَةُ وَالْحُدُودُ وَتَثْبُتُ لَهُ حُرْمَةُ الْعَتَاقَةِ وَلَمْ يَشْتَرِ دَرَاهِمَ بِدَرَاهِمَ وَلاَ ذَهَبًا بِذَهَبٍ وَإِنَّمَا مَثَلُ ذَلِكَ مَثَلُ رَجُلٍ قَالَ لِغُلاَمِهِ ائْتِنِي بِكَذَا وَكَذَا دِينَارًا وَأَنْتَ حُرٌّ فَوَضَعَ عَنْهُ مِنْ ذَلِكَ فَقَالَ إِنْ جِئْتَنِي بِأَقَلَّ مِنْ ذَلِكَ فَأَنْتَ حُرٌّ ‏.‏ فَلَيْسَ هَذَا دَيْنًا ثَابِتًا وَلَوْ كَانَ دَيْنًا ثَابِتًا لَحَاصَّ بِهِ السَّيِّدُ غُرَمَاءَ الْمُكَاتَبِ إِذَا مَاتَ أَوْ أَفْلَسَ فَدَخَلَ مَعَهُمْ فِي مَالِ مُكَاتَبِهِ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Nabiy ﷺ ning zavjalari Umm Salama oʻzining mukotablari bilan oltin va kumush evaziga qataʼa (kelishib hisob-kitob) qilar edi. Molik aytdi: «Bizning nazdimizda ikki sherik oʻrtasida boʻlgan mukotab haqida ittifoq qilingan hukm shuki: ulardan birining oʻz ulushi boʻyicha u bilan sherigining ruxsatisiz qataʼa qilishi joiz emas. Buning sababi shuki, qul ham, uning moli ham ikkovlariga tegishlidir; shu bois ulardan birining sherigining ruxsatisiz uning molidan biror narsa olishi joiz emas. Agar ulardan biri sherigisiz u bilan qataʼa qilib, oʻshani qoʻlga kiritsa, soʻng mukotab moli bor holida vafot etsa yoki toʻlovga ojiz qolsa, qataʼa qilgan kishiga uning molidan hech narsa tegmaydi va u qataʼa qilgan narsasini qaytarib, haqqini qulning oʻziga (raqabasiga) qaytarib olishga ham haqli emas. Lekin kimki mukotab bilan sherigining ruxsati ila qataʼa qilsa-yu, soʻng mukotab ojiz qolsa — qataʼa qilgan kishi undan qataʼa evaziga olgan narsasini qaytarib, mukotabning oʻzidagi ulushiga qaytishni istasa, bu uning haqqidir. Agar mukotab vafot etib, mol qoldirsa, kitobat haqqi qolgan kishi mukotab zimmasidagi qolgan haqqini uning molidan toʻliq undirib oladi. Soʻng mukotab molidan qolgani qataʼa qilgan kishi bilan uning sherigi oʻrtasida mukotabdagi ulushlariga qarab boʻlinadi. Agar ulardan biri u bilan qataʼa qilib, sherigi esa kitobatni ushlab qolgan boʻlsa, soʻng mukotab ojiz qolsa, qataʼa qilgan kishiga: ‹Istasang, olganingning yarmini sherigingga qaytar, shunda qul ikkovingiz oʻrtasida teng yarim boʻladi; agar bosh tortsang, butun qul faqat qullikni ushlab qolgan kishiniki boʻladi›, deyiladi». Molik ikki kishi oʻrtasida boʻlgan mukotab haqida — ulardan biri sherigining ruxsati ila u bilan qataʼa qilib, soʻng qullikni ushlab qolgan kishi sherigi qataʼa qilgani miqdoricha yoki undan koʻproq undirib olsa, keyin mukotab ojiz qolsa (degan masalada) aytdi. Molik aytdi: «U qul ikkovlarining oʻrtasidadir, chunki u faqat oʻzining haqqini undirib oldi». Agar u, qataʼa qilgan kishi olgandan kamroq undirsa, soʻng mukotab ojiz qolsa, qataʼa qilgan kishi ortiqcha olgan narsasining yarmini sherigiga qaytarib, qul ikkovlari oʻrtasida teng yarim boʻlishini istasa, bu uning haqqidir. Agar bosh tortsa, butun qul u bilan qataʼa qilmagan kishiniki boʻladi. Agar mukotab vafot etib, mol qoldirsa, qataʼa qilgan kishi ortiqcha olganining yarmini sherigiga qaytarib, meros ikkovlari oʻrtasida boʻlinishini istasa, bu uning haqqidir. Agar kitobatni ushlab qolgan kishi sherigi qataʼa qilgan miqdordek yoki undan koʻproq olgan boʻlsa, meros ikkovlarining mulklari miqdoriga qarab oʻrtalarida boʻlinadi, chunki u faqat oʻz haqqini olgan. Molik ikki kishi oʻrtasida boʻlgan mukotab haqida — ulardan biri sherigining ruxsati ila oʻz haqqining yarmiga qataʼa qilib, soʻng qullikni ushlab qolgan kishi sherigi qataʼa qilganidan kamroq qabul qilib olsa, keyin mukotab ojiz qolsa (degan masalada) aytdi. Molik aytdi: «Agar qul bilan qataʼa qilgan kishi ortiqcha olganining yarmini sherigiga qaytarishni istasa, qul ikkovlari oʻrtasida teng yarim boʻladi; agar qaytarishdan bosh tortsa, qullikni ushlab qolgan kishiga sherigining mukotab bilan qataʼa qilgan ulushi tegadi». Molik aytdi: «Buning izohi shuki: qul ikkovlari oʻrtasida teng yarim boʻlib, ikkovlari birgalikda unga kitobat yozadilar, soʻng ulardan biri sherigining ruxsati ila mukotab bilan oʻz haqqining yarmiga qataʼa qiladi — bu esa butun qulning choragiga tengdir. Soʻng mukotab ojiz qoladi, shunda qataʼa qilgan kishiga: ‹Istasang, ortiqcha olganingning yarmini sherigingga qaytar, shunda qul ikkovingiz oʻrtasida teng yarim boʻladi›, deyiladi. Agar bosh tortsa, kitobatni ushlab qolgan kishiga sherigining mukotab bilan qataʼa qilgan choragi xolis tegadi, uning oʻzida yarim qul bor edi — demak, bu qulning toʻrtdan uch qismi boʻladi; qataʼa qilgan kishiga esa qulning choragi tegadi, chunki u qataʼa qilgan choragining bahosini qaytarishdan bosh tortdi». Molik mukotabning xoʻjasi u bilan qataʼa qilib, uni ozod qilsa va qataʼasidan qolganini uning zimmasiga qarz sifatida yozib qoʻysa, soʻng mukotab odamlarga qarzdor holida vafot etsa (degan masalada) aytdi. Molik aytdi: «Uning xoʻjasi qataʼasidan qolgan haqqi bilan uning qarz egalari qatoriga kirib ulush talab qila olmaydi, balki qarz egalari undan oldin haqlarini olishga haqlidirlar». Molik aytdi: «Mukotab odamlarga qarzdor boʻlsa, xoʻjasi bilan qataʼa qilib, shu tariqa ozod boʻlib, hech narsasiz qolishi joiz emas, chunki qarz egalari uning moliga xoʻjasidan koʻra haqlidirlar. Bas, bu unga joiz emas». Molik aytdi: «Bizning nazdimizda bir kishi oʻz quliga kitobat yozib, soʻng u bilan oltin evaziga qataʼa qilib, qataʼa qilgan narsasini tezda naqd toʻlashi sharti bilan kitobatdan zimmasidagi miqdorning bir qismini tushirib qoʻysa — bunda hech qanday zarar yoʻq. Buni yoqtirmaganlar uni faqat, bir kishining boshqa kishida muddatli qarzi boʻlib, uni tushirib, naqd oladigan holatga oʻxshatganlari uchun yoqtirmaganlar. Holbuki bu qarzga oʻxshamaydi. Mukotabning xoʻjasi bilan qataʼa qilishi faqat — ozodlikni tezlatish evaziga unga mol berishi edi. Shu sababli unga meros, guvohlik va hadlar vojib boʻladi, unga ozodlik hurmati sobit boʻladi; u dirhamni dirhamga, oltinni oltinga sotib olgani yoʻq. Buning misoli faqat — bir kishining oʻz gʻulomiga: ‹Menga falon-falon dinor keltir, sen ozodsan› deb, soʻng undan bir qismini tushirib: ‹Agar menga bundan kamroq keltirsang ham, sen ozodsan› deganiga oʻxshaydi. Bas, bu sobit qarz emas. Agar u sobit qarz boʻlganida, mukotab vafot etsa yoki muflis boʻlsa, xoʻjasi oʻsha qarz bilan mukotabning qarz egalari qatoriga kirib, uning molida ular bilan birga hissa olardi».Моликка етиб келишича, Набий ﷺ нинг завжалари Умм Салама ўзининг мукотаблари билан олтин ва кумуш эвазига қатаъа (келишиб ҳисоб-китоб) қилар эди. Молик айтди: «Бизнинг наздимизда икки шерик ўртасида бўлган мукотаб ҳақида иттифоқ қилинган ҳукм шуки: улардан бирининг ўз улуши бўйича у билан шеригининг рухсатисиз қатаъа қилиши жоиз эмас. Бунинг сабаби шуки, қул ҳам, унинг моли ҳам икковларига тегишлидир; шу боис улардан бирининг шеригининг рухсатисиз унинг молидан бирор нарса олиши жоиз эмас. Агар улардан бири шеригисиз у билан қатаъа қилиб, ўшани қўлга кирица, сўнг мукотаб моли бор ҳолида вафот эца ёки тўловга ожиз қолса, қатаъа қилган кишига унинг молидан ҳеч нарса тегмайди ва у қатаъа қилган нарсасини қайтариб, ҳаққини қулнинг ўзига (рақабасига) қайтариб олишга ҳам ҳақли эмас. Лекин кимки мукотаб билан шеригининг рухсати ила қатаъа қилса-ю, сўнг мукотаб ожиз қолса — қатаъа қилган киши ундан қатаъа эвазига олган нарсасини қайтариб, мукотабнинг ўзидаги улушига қайтишни истаса, бу унинг ҳаққидир. Агар мукотаб вафот этиб, мол қолдирса, китобат ҳаққи қолган киши мукотаб зиммасидаги қолган ҳаққини унинг молидан тўлиқ ундириб олади. Сўнг мукотаб молидан қолгани қатаъа қилган киши билан унинг шериги ўртасида мукотабдаги улушларига қараб бўлинади. Агар улардан бири у билан қатаъа қилиб, шериги эса китобатни ушлаб қолган бўлса, сўнг мукотаб ожиз қолса, қатаъа қилган кишига: ‹Истасанг, олганингнинг ярмини шеригингга қайтар, шунда қул икковингиз ўртасида тенг ярим бўлади; агар бош торцанг, бутун қул фақат қулликни ушлаб қолган кишиники бўлади›, дейилади». Молик икки киши ўртасида бўлган мукотаб ҳақида — улардан бири шеригининг рухсати ила у билан қатаъа қилиб, сўнг қулликни ушлаб қолган киши шериги қатаъа қилгани миқдорича ёки ундан кўпроқ ундириб олса, кейин мукотаб ожиз қолса (деган масалада) айтди. Молик айтди: «У қул икковларининг ўртасидадир, чунки у фақат ўзининг ҳаққини ундириб олди». Агар у, қатаъа қилган киши олгандан камроқ ундирса, сўнг мукотаб ожиз қолса, қатаъа қилган киши ортиқча олган нарсасининг ярмини шеригига қайтариб, қул икковлари ўртасида тенг ярим бўлишини истаса, бу унинг ҳаққидир. Агар бош торца, бутун қул у билан қатаъа қилмаган кишиники бўлади. Агар мукотаб вафот этиб, мол қолдирса, қатаъа қилган киши ортиқча олганининг ярмини шеригига қайтариб, мерос икковлари ўртасида бўлинишини истаса, бу унинг ҳаққидир. Агар китобатни ушлаб қолган киши шериги қатаъа қилган миқдордек ёки ундан кўпроқ олган бўлса, мерос икковларининг мулклари миқдорига қараб ўрталарида бўлинади, чунки у фақат ўз ҳаққини олган. Молик икки киши ўртасида бўлган мукотаб ҳақида — улардан бири шеригининг рухсати ила ўз ҳаққининг ярмига қатаъа қилиб, сўнг қулликни ушлаб қолган киши шериги қатаъа қилганидан камроқ қабул қилиб олса, кейин мукотаб ожиз қолса (деган масалада) айтди. Молик айтди: «Агар қул билан қатаъа қилган киши ортиқча олганининг ярмини шеригига қайтаришни истаса, қул икковлари ўртасида тенг ярим бўлади; агар қайтаришдан бош торца, қулликни ушлаб қолган кишига шеригининг мукотаб билан қатаъа қилган улуши тегади». Молик айтди: «Бунинг изоҳи шуки: қул икковлари ўртасида тенг ярим бўлиб, икковлари биргаликда унга китобат ёзадилар, сўнг улардан бири шеригининг рухсати ила мукотаб билан ўз ҳаққининг ярмига қатаъа қилади — бу эса бутун қулнинг чорагига тенгдир. Сўнг мукотаб ожиз қолади, шунда қатаъа қилган кишига: ‹Истасанг, ортиқча олганингнинг ярмини шеригингга қайтар, шунда қул икковингиз ўртасида тенг ярим бўлади›, дейилади. Агар бош торца, китобатни ушлаб қолган кишига шеригининг мукотаб билан қатаъа қилган чораги холис тегади, унинг ўзида ярим қул бор эди — демак, бу қулнинг тўртдан уч қисми бўлади; қатаъа қилган кишига эса қулнинг чораги тегади, чунки у қатаъа қилган чорагининг баҳосини қайтаришдан бош тортди». Молик мукотабнинг хўжаси у билан қатаъа қилиб, уни озод қилса ва қатаъасидан қолганини унинг зиммасига қарз сифатида ёзиб қўйса, сўнг мукотаб одамларга қарздор ҳолида вафот эца (деган масалада) айтди. Молик айтди: «Унинг хўжаси қатаъасидан қолган ҳаққи билан унинг қарз эгалари қаторига кириб улуш талаб қила олмайди, балки қарз эгалари ундан олдин ҳақларини олишга ҳақлидирлар». Молик айтди: «Мукотаб одамларга қарздор бўлса, хўжаси билан қатаъа қилиб, шу тариқа озод бўлиб, ҳеч нарсасиз қолиши жоиз эмас, чунки қарз эгалари унинг молига хўжасидан кўра ҳақлидирлар. Бас, бу унга жоиз эмас». Молик айтди: «Бизнинг наздимизда бир киши ўз қулига китобат ёзиб, сўнг у билан олтин эвазига қатаъа қилиб, қатаъа қилган нарсасини тезда нақд тўлаши шарти билан китобатдан зиммасидаги миқдорнинг бир қисмини тушириб қўйса — бунда ҳеч қандай зарар йўқ. Буни ёқтирмаганлар уни фақат, бир кишининг бошқа кишида муддатли қарзи бўлиб, уни тушириб, нақд оладиган ҳолатга ўхшатганлари учун ёқтирмаганлар. Ҳолбуки бу қарзга ўхшамайди. Мукотабнинг хўжаси билан қатаъа қилиши фақат — озодликни тезлатиш эвазига унга мол бериши эди. Шу сабабли унга мерос, гувоҳлик ва ҳадлар вожиб бўлади, унга озодлик ҳурмати собит бўлади; у дирҳамни дирҳамга, олтинни олтинга сотиб олгани йўқ. Бунинг мисоли фақат — бир кишининг ўз ғуломига: ‹Менга фалон-фалон динор келтир, сен озодсан› деб, сўнг ундан бир қисмини тушириб: ‹Агар менга бундан камроқ келтирсанг ҳам, сен озодсан› деганига ўхшайди. Бас, бу собит қарз эмас. Агар у собит қарз бўлганида, мукотаб вафот эца ёки муфлис бўлса, хўжаси ўша қарз билан мукотабнинг қарз эгалари қаторига кириб, унинг молида улар билан бирга ҳисса оларди».

حَدَّثَنِي مَالِكٌ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ عُرْوَةَ بْنَ الزُّبَيْرِ، وَسُلَيْمَانَ بْنَ يَسَارٍ، سُئِلاَ عَنْ رَجُلٍ، كَاتَبَ عَلَى نَفْسِهِ وَعَلَى بَنِيهِ ثُمَّ مَاتَ هَلْ يَسْعَى بَنُو الْمُكَاتَبِ فِي كِتَابَةِ أَبِيهِمْ أَمْ هُمْ عَبِيدٌ فَقَالاَ بَلْ يَسْعَوْنَ فِي كِتَابَةِ أَبِيهِمْ وَلاَ يُوْضَعُ عَنْهُمْ لِمَوْتِ أَبِيهِمْ شَىْءٌ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَإِنْ كَانُوا صِغَارًا لاَ يُطِيقُونَ السَّعْىَ لَمْ يُنْتَظَرْ بِهِمْ أَنْ يَكْبَرُوا وَكَانُوا رَقِيقًا لِسَيِّدِ أَبِيهِمْ إِلاَّ أَنْ يَكُونَ الْمُكَاتَبُ تَرَكَ مَا يُؤَدَّى بِهِ عَنْهُمْ نُجُومُهُمْ إِلَى أَنْ يَتَكَلَّفُوا السَّعْىَ فَإِنْ كَانَ فِيمَا تَرَكَ مَا يُؤَدَّى عَنْهُمْ أُدِّيَ ذَلِكَ عَنْهُمْ وَتُرِكُوا عَلَى حَالِهِمْ حَتَّى يَبْلُغُوا السَّعْىَ فَإِنْ أَدَّوْا عَتَقُوا وَإِنْ عَجَزُوا رَقُّوا ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فِي الْمُكَاتَبِ يَمُوتُ وَيَتْرُكُ مَالاً لَيْسَ فِيهِ وَفَاءُ الْكِتَابَةِ وَيَتْرُكُ وَلَدًا مَعَهُ فِي كِتَابَتِهِ وَأُمَّ وَلَدٍ فَأَرَادَتْ أُمُّ وَلَدِهِ أَنْ تَسْعَى عَلَيْهِمْ إِنَّهُ يُدْفَعُ إِلَيْهَا الْمَالُ إِذَا كَانَتْ مَأْمُونَةً عَلَى ذَلِكَ قَوِيَّةً عَلَى السَّعْىِ وَإِنْ لَمْ تَكُنْ قَوِيَّةً عَلَى السَّعْىِ وَلاَ مَأْمُونَةً عَلَى الْمَالِ لَمْ تُعْطَ شَيْئًا مِنْ ذَلِكَ وَرَجَعَتْ هِيَ وَوَلَدُ الْمُكَاتَبِ رَقِيقًا لِسَيِّدِ الْمُكَاتَبِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ إِذَا كَاتَبَ الْقَوْمُ جَمِيعًا كِتَابَةً وَاحِدَةً وَلاَ رَحِمَ بَيْنَهُمْ فَعَجَزَ بَعْضُهُمْ وَسَعَى بَعْضُهُمْ حَتَّى عَتَقُوا جَمِيعًا فَإِنَّ الَّذِينَ سَعَوْا يَرْجِعُونَ عَلَى الَّذِينَ عَجَزُوا بِحِصَّةِ مَا أَدَّوْا عَنْهُمْ لأَنَّ بَعْضَهُمْ حُمَلاَءُ عَنْ بَعْضٍ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Urva ibn Zubayr va Sulaymon ibn Yasor (rahimahumulloh)dan oʻzi va bolalari nomidan kitobat tuzib, soʻng vafot etgan kishi haqida — mukotabning bolalari otalarining kitobatini ado etish uchun harakat qiladimi yoki ular qulmi, deb — soʻralganda, ikkovi: «Balki, ular otalarining kitobatini ado etish uchun harakat qiladilar va otalari vafot etgani sababli ulardan hech narsa (kamaytirib) tushirilmaydi», dedilar. Molik aytdi: «Agar ular kichkina boʻlib, (kitobat haqini toʻlash uchun) harakat qilishga qodir boʻlmasalar, ularning ulgʻayishi kutilmaydi va ular otalarining xoʻjayiniga qul boʻladilar — magar mukotab ular nomidan boʻlib-boʻlib toʻlanadigan qismlarni (nujum) ular mehnat qila oladigan yoshga yetguncha ado etishga yetadigan mol qoldirgan boʻlsa, bundan mustasno. Agar u qoldirgan molda ular nomidan toʻlanadigan miqdor boʻlsa, oʻsha ular nomidan ado etiladi va ular mehnatga yaraydigan yoshga yetguncha oʻz hollaricha qoldiriladi. Soʻng agar (voyaga yetib) toʻlasalar, ozod boʻladilar; ojiz qolsalar, qul boʻladilar». Molik aytdi: «Vafot etib, kitobatini qoplashga yetmaydigan mol qoldirgan, oʻzi bilan birga kitobatda boʻlgan bola va bir umm valad (bola tuqqan choʻri) qoldirgan mukotab haqida — uning umm valadi ular uchun harakat qilishni (mehnat qilib toʻlashni) istasa: agar u shu ishda ishonchli va mehnatga kuchi yetadigan boʻlsa, mol unga topshiriladi. Agar u mehnatga qodir ham, molga ishonchli ham boʻlmasa, unga bundan hech narsa berilmaydi va uning oʻzi ham, mukotabning bolasi ham mukotabning xoʻjayiniga qul boʻlib qaytadilar». Molik aytdi: «Agar bir jamoa birgalikda yagona kitobat bilan kitobat tuzsa va ular oʻrtasida qarindoshlik boʻlmasa, soʻng ulardan baʼzisi ojiz qolib, baʼzisi mehnat qilib, oxiri hammalari ozod boʻlsalar — mehnat qilganlar ojiz qolganlar nomidan toʻlagan ulushlarini ulardan qaytarib oladilar, chunki ular bir-birlariga kafil (zomin)dirlar».Моликка етиб келишича, Урва ибн Зубайр ва Сулаймон ибн Ясор (раҳимаҳумуллоҳ)дан ўзи ва болалари номидан китобат тузиб, сўнг вафот этган киши ҳақида — мукотабнинг болалари оталарининг китобатини адо этиш учун ҳаракат қиладими ёки улар қулми, деб — сўралганда, иккови: «Балки, улар оталарининг китобатини адо этиш учун ҳаракат қиладилар ва оталари вафот этгани сабабли улардан ҳеч нарса (камайтириб) туширилмайди», дедилар. Молик айтди: «Агар улар кичкина бўлиб, (китобат ҳақини тўлаш учун) ҳаракат қилишга қодир бўлмасалар, уларнинг улғайиши кутилмайди ва улар оталарининг хўжайинига қул бўладилар — магар мукотаб улар номидан бўлиб-бўлиб тўланадиган қисмларни (нужум) улар меҳнат қила оладиган ёшга етгунча адо этишга етадиган мол қолдирган бўлса, бундан мустасно. Агар у қолдирган молда улар номидан тўланадиган миқдор бўлса, ўша улар номидан адо этилади ва улар меҳнатга ярайдиган ёшга етгунча ўз ҳолларича қолдирилади. Сўнг агар (вояга етиб) тўласалар, озод бўладилар; ожиз қолсалар, қул бўладилар». Молик айтди: «Вафот этиб, китобатини қоплашга етмайдиган мол қолдирган, ўзи билан бирга китобатда бўлган бола ва бир умм валад (бола туққан чўри) қолдирган мукотаб ҳақида — унинг умм валади улар учун ҳаракат қилишни (меҳнат қилиб тўлашни) истаса: агар у шу ишда ишончли ва меҳнатга кучи етадиган бўлса, мол унга топширилади. Агар у меҳнатга қодир ҳам, молга ишончли ҳам бўлмаса, унга бундан ҳеч нарса берилмайди ва унинг ўзи ҳам, мукотабнинг боласи ҳам мукотабнинг хўжайинига қул бўлиб қайтадилар». Молик айтди: «Агар бир жамоа биргаликда ягона китобат билан китобат тузса ва улар ўртасида қариндошлик бўлмаса, сўнг улардан баъзиси ожиз қолиб, баъзиси меҳнат қилиб, охири ҳаммалари озод бўлсалар — меҳнат қилганлар ожиз қолганлар номидан тўлаган улушларини улардан қайтариб оладилар, чунки улар бир-бирларига кафил (зомин)дирлар».

حَدَّثَنِي مَالِكٌ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ، سُئِلَ عَنْ مُكَاتَبٍ، كَانَ بَيْنَ رَجُلَيْنِ فَأَعْتَقَ أَحَدُهُمَا نَصِيبَهُ فَمَاتَ الْمُكَاتَبُ وَتَرَكَ مَالاً كَثِيرًا فَقَالَ يُؤَدَّى إِلَى الَّذِي تَمَاسَكَ بِكِتَابَتِهِ الَّذِي بَقِيَ لَهُ ثُمَّ يَقْتَسِمَانِ مَا بَقِيَ بِالسَّوِيَّةِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ إِذَا كَاتَبَ الْمُكَاتَبُ فَعَتَقَ فَإِنَّمَا يَرِثُهُ أَوْلَى النَّاسِ بِمَنْ كَاتَبَهُ مِنَ الرِّجَالِ يَوْمَ تُوُفِّيَ الْمُكَاتَبُ مِنْ وَلَدٍ أَوْ عَصَبَةٍ ‏.‏ قَالَ وَهَذَا أَيْضًا فِي كُلِّ مَنْ أُعْتِقَ فَإِنَّمَا مِيرَاثُهُ لأَقْرَبِ النَّاسِ مِمَّنْ أَعْتَقَهُ مِنْ وَلَدٍ أَوْ عَصَبَةٍ مِنَ الرِّجَالِ يَوْمَ يَمُوتُ الْمُعْتَقُ بَعْدَ أَنْ يَعْتِقَ وَيَصِيرَ مَوْرُوثًا بِالْوَلاَءِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ الإِخْوَةُ فِي الْكِتَابَةِ بِمَنْزِلَةِ الْوَلَدِ إِذَا كُوتِبُوا جَمِيعًا كِتَابَةً وَاحِدَةً إِذَا لَمْ يَكُنْ لأَحَدٍ مِنْهُمْ وَلَدٌ كَاتَبَ عَلَيْهِمْ أَوْ وُلِدُوا فِي كِتَابَتِهِ أَوْ كَاتَبَ عَلَيْهِمْ ثُمَّ هَلَكَ أَحَدُهُمْ وَتَرَكَ مَالاً أُدِّيَ عَنْهُمْ جَمِيعُ مَا عَلَيْهِمْ مِنْ كِتَابَتِهِمْ وَعَتَقُوا وَكَانَ فَضْلُ الْمَالِ بَعْدَ ذَلِكَ لِوَلَدِهِ دُونَ إِخْوَتِهِ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Said ibn al-Musayyab (rahimahulloh)dan ikki kishi oʻrtasida (umumiy boʻlgan) bir mukotab haqida soʻralgan — ulardan biri oʻz ulushini ozod qilgan, soʻng mukotab vafot etib, koʻp mol qoldirgan edi. U (Said): «Mukotabasini (bekor qilmay) ushlab turgan kishiga uning zimmasida qolgan (haqi) ado etiladi, soʻng ikkovi qolganini teng boʻlishadilar», dedi. Molik aytdi: «Mukotab mukotaba tuzib, soʻng ozod boʻlsa, mukotab vafot etgan kunda uni mukotaba tuzgan kishiga (nasab jihatidan) eng yaqin boʻlgan erkaklar — farzand yoki asaba (otadan boʻlgan qarindosh) voris boʻladilar». U aytdi: «Bu ham har bir ozod qilingan kishiga (tegishli): ozod qilingandan soʻng, valo bilan meros qoldiradigan boʻlgan holda, oʻsha ozod qilingan kishi vafot etgan kunda, uning merosi ozod qilgan kishiga eng yaqin boʻlgan erkaklardan — farzand yoki asabaga tegishlidir». Molik aytdi: «Mukotabalikda birodarlar — hammasi bir mukotaba bilan mukotaba qilingan boʻlsalar — farzand oʻrnidadirlar; qachonki ulardan birortasining oʻzi bilan mukotaba qilingan yoki mukotabasida tugʻilgan farzandi boʻlmasa. Soʻng ulardan biri vafot etib, mol qoldirsa, ularning zimmasidagi barcha mukotaba (toʻlovi) shu (moldan) ado etiladi va ular ozod boʻladilar; bundan keyin ortib qolgan mol esa uning birodarlariga emas, (oʻz) farzandiga tegishli boʻladi».Моликка етиб келишича, Саид ибн ал-Мусайяб (раҳимаҳуллоҳ)дан икки киши ўртасида (умумий бўлган) бир мукотаб ҳақида сўралган — улардан бири ўз улушини озод қилган, сўнг мукотаб вафот этиб, кўп мол қолдирган эди. У (Саид): «Мукотабасини (бекор қилмай) ушлаб турган кишига унинг зиммасида қолган (ҳақи) адо этилади, сўнг иккови қолганини тенг бўлишадилар», деди. Молик айтди: «Мукотаб мукотаба тузиб, сўнг озод бўлса, мукотаб вафот этган кунда уни мукотаба тузган кишига (насаб жиҳатидан) энг яқин бўлган эркаклар — фарзанд ёки асаба (отадан бўлган қариндош) ворис бўладилар». У айтди: «Бу ҳам ҳар бир озод қилинган кишига (тегишли): озод қилингандан сўнг, вало билан мерос қолдирадиган бўлган ҳолда, ўша озод қилинган киши вафот этган кунда, унинг мероси озод қилган кишига энг яқин бўлган эркаклардан — фарзанд ёки асабага тегишлидир». Молик айтди: «Мукотабаликда биродарлар — ҳаммаси бир мукотаба билан мукотаба қилинган бўлсалар — фарзанд ўрнидадирлар; қачонки улардан бирортасининг ўзи билан мукотаба қилинган ёки мукотабасида туғилган фарзанди бўлмаса. Сўнг улардан бири вафот этиб, мол қолдирса, уларнинг зиммасидаги барча мукотаба (тўлови) шу (молдан) адо этилади ва улар озод бўладилар; бундан кейин ортиб қолган мол эса унинг биродарларига эмас, (ўз) фарзандига тегишли бўлади».

حَدَّثَنِي مَالِكٌ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ عُمَرَ بْنَ عَبْدِ الْعَزِيزِ، قَضَى فِي الْمُدَبَّرِ إِذَا جَرَحَ أَنَّ لِسَيِّدِهِ أَنْ يُسَلِّمَ مَا يَمْلِكُ مِنْهُ إِلَى الْمَجْرُوحِ فَيَخْتَدِمُهُ الْمَجْرُوحُ وَيُقَاصُّهُ بِجِرَاحِهِ مِنْ دِيَةِ جَرْحِهِ فَإِنْ أَدَّى قَبْلَ أَنْ يَهْلِكَ سَيِّدُهُ رَجَعَ إِلَى سَيِّدِهِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَالأَمْرُ عِنْدَنَا فِي الْمُدَبَّرِ إِذَا جَرَحَ ثُمَّ هَلَكَ سَيِّدُهُ وَلَيْسَ لَهُ مَالٌ غَيْرُهُ أَنَّهُ يُعْتَقُ ثُلُثُهُ ثُمَّ يُقْسَمُ عَقْلُ الْجَرْحِ أَثْلاَثًا فَيَكُونُ ثُلُثُ الْعَقْلِ عَلَى الثُّلُثِ الَّذِي عَتَقَ مِنْهُ وَيَكُونُ ثُلُثَاهُ عَلَى الثُّلُثَيْنِ اللَّذَيْنِ بِأَيْدِي الْوَرَثَةِ إِنْ شَاءُوا أَسْلَمُوا الَّذِي لَهُمْ مِنْهُ إِلَى صَاحِبِ الْجَرْحِ وَإِنْ شَاءُوا أَعْطَوْهُ ثُلُثَىِ الْعَقْلِ وَأَمْسَكُوا نَصِيبَهُمْ مِنَ الْعَبْدِ وَذَلِكَ أَنَّ عَقْلَ ذَلِكَ الْجَرْحِ إِنَّمَا كَانَتْ جِنَايَتُهُ مِنَ الْعَبْدِ وَلَمْ تَكُنْ دَيْنًا عَلَى السَّيِّدِ فَلَمْ يَكُنْ ذَلِكَ الَّذِي أَحْدَثَ الْعَبْدُ بِالَّذِي يُبْطِلُ مَا صَنَعَ السَّيِّدُ مِنْ عِتْقِهِ وَتَدْبِيرِهِ فَإِنْ كَانَ عَلَى سَيِّدِ الْعَبْدِ دَيْنٌ لِلنَّاسِ مَعَ جِنَايَةِ الْعَبْدِ بِيعَ مِنَ الْمُدَبَّرِ بِقَدْرِ عَقْلِ الْجَرْحِ وَقَدْرِ الدَّيْنِ ثُمَّ يُبَدَّأُ بِالْعَقْلِ الَّذِي كَانَ فِي جِنَايَةِ الْعَبْدِ فَيُقْضَى مِنْ ثَمَنِ الْعَبْدِ ثُمَّ يُقْضَى دَيْنُ سَيِّدِهِ ثُمَّ يُنْظَرُ إِلَى مَا بَقِيَ بَعْدَ ذَلِكَ مِنَ الْعَبْدِ فَيَعْتِقُ ثُلُثُهُ وَيَبْقَى ثُلُثَاهُ لِلْوَرَثَةِ وَذَلِكَ أَنَّ جِنَايَةَ الْعَبْدِ هِيَ أَوْلَى مِنْ دَيْنِ سَيِّدِهِ وَذَلِكَ أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا هَلَكَ وَتَرَكَ عَبْدًا مُدَبَّرًا قِيمَتُهُ خَمْسُونَ وَمِائَةُ دِينَارٍ وَكَانَ الْعَبْدُ قَدْ شَجَّ رَجُلاً حُرًّا مُوضِحَةً عَقْلُهَا خَمْسُونَ دِينَارًا وَكَانَ عَلَى سَيِّدِ الْعَبْدِ مِنَ الدَّيْنِ خَمْسُونَ دِينَارًا ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فَإِنَّهُ يُبْدَأُ بِالْخَمْسِينَ دِينَارًا الَّتِي فِي عَقْلِ الشَّجَّةِ فَتُقْضَى مِنْ ثَمَنِ الْعَبْدِ ثُمَّ يُقْضَى دَيْنُ سَيِّدِهِ ثُمَّ يُنْظَرُ إِلَى مَا بَقِيَ مِنَ الْعَبْدِ فَيَعْتِقُ ثُلُثُهُ وَيَبْقَى ثُلُثَاهُ لِلْوَرَثَةِ فَالْعَقْلُ أَوْجَبُ فِي رَقَبَتِهِ مِنْ دَيْنِ سَيِّدِهِ وَدَيْنُ سَيِّدِهِ أَوْجَبُ مِنَ التَّدْبِيرِ الَّذِي إِنَّمَا هُوَ وَصِيَّةٌ فِي ثُلُثِ مَالِ الْمَيِّتِ فَلاَ يَنْبَغِي أَنْ يَجُوزَ شَىْءٌ مِنَ التَّدْبِيرِ وَعَلَى سَيِّدِ الْمُدَبَّرِ دَيْنٌ لَمْ يُقْضَ وَإِنَّمَا هُوَ وَصِيَّةٌ وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَتَعَالَى قَالَ ‏{‏مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصَى بِهَا أَوْ دَيْنٍ‏}‏ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فَإِنْ كَانَ فِي ثُلُثِ الْمَيِّتِ مَا يَعْتِقُ فِيهِ الْمُدَبَّرُ كُلُّهُ عَتَقَ وَكَانَ عَقْلُ جِنَايَتِهِ دَيْنًا عَلَيْهِ يُتَّبَعُ بِهِ بَعْدَ عِتْقِهِ وَإِنْ كَانَ ذَلِكَ الْعَقْلُ الدِّيَةَ كَامِلَةً وَذَلِكَ إِذَا لَمْ يَكُنْ عَلَى سَيِّدِهِ دَيْنٌ ‏.‏ وَقَالَ مَالِكٌ فِي الْمُدَبَّرِ إِذَا جَرَحَ رَجُلاً فَأَسْلَمَهُ سَيِّدُهُ إِلَى الْمَجْرُوحِ ثُمَّ هَلَكَ سَيِّدُهُ وَعَلَيْهِ دَيْنٌ وَلَمْ يَتْرُكْ مَالاً غَيْرَهُ فَقَالَ الْوَرَثَةُ نَحْنُ نُسَلِّمُهُ إِلَى صَاحِبِ الْجُرْحِ ‏.‏ وَقَالَ صَاحِبُ الدَّيْنِ أَنَا أَزِيدُ عَلَى ذَلِكَ إِنَّهُ إِذَا زَادَ الْغَرِيمُ شَيْئًا فَهُوَ أَوْلَى بِهِ وَيُحَطُّ عَنِ الَّذِي عَلَيْهِ الدَّيْنُ قَدْرُ مَا زَادَ الْغَرِيمُ عَلَى دِيَةِ الْجَرْحِ فَإِنْ لَمْ يَزِدْ شَيْئًا لَمْ يَأْخُذِ الْعَبْدَ ‏.‏ وَقَالَ مَالِكٌ فِي الْمُدَبَّرِ إِذَا جَرَحَ وَلَهُ مَالٌ فَأَبَى سَيِّدُهُ أَنْ يَفْتَدِيَهُ فَإِنَّ الْمَجْرُوحَ يَأْخُذُ مَالَ الْمُدَبَّرِ فِي دِيَةِ جُرْحِهِ فَإِنْ كَانَ فِيهِ وَفَاءٌ اسْتَوْفَى الْمَجْرُوحُ دِيَةَ جُرْحِهِ وَرَدَّ الْمُدَبَّرَ إِلَى سَيِّدِهِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِيهِ وَفَاءٌ اقْتَضَاهُ مِنْ دِيَةِ جُرْحِهِ وَاسْتَعْمَلَ الْمُدَبَّرَ بِمَا بَقِيَ لَهُ مِنْ دِيَةِ جُرْحِهِ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Umar ibn Abdulaziz (rahimahulloh) jarohat yetkazgan mudabbar (qul) haqida shunday hukm chiqardi: uning xojasi undan oʻziga tegishli boʻlgan qismini jarohatlangan kishiga topshirishi mumkin; jarohatlangan kishi uni xizmatida ishlatib, jarohatining diyati (toʻlovi) evaziga uni hisob-kitob qiladi. Agar u xojasi vafot etishidan avval (toʻlovni) ado etsa, xojasiga qaytariladi. Molik aytdi: «Bizning oldimizdagi hukm shuki, mudabbar (kishini) jarohatlab, soʻng uning xojasi vafot etsa va undan boshqa moli qolmasa: uning uchdan biri ozod qilinadi, keyin jarohatning diyati (aqli) uch boʻlakka boʻlinadi. Diyaning uchdan biri undan ozod qilingan uchdan bir ustiga, uchdan ikkisi esa vorislar qoʻlidagi uchdan ikki ustiga boʻladi. Vorislar xohlasa, oʻzlariga tegishli qismini jarohat egasiga topshiradilar; xohlasa, unga diyaning uchdan ikkisini berib, quldan oʻz nasibalarini ushlab qoladilar. Bu shuning uchunki, oʻsha jarohatning diyati qulning jinoyati boʻlib, xoja zimmasidagi qarz emas edi. Demak, qul sodir etgan bu (jinoyat) xojaning uni ozod qilishi va tadbir qilishini bekor qiluvchi narsa emas. Agar qulning xojasi zimmasida qulning jinoyati bilan bir qatorda odamlarga toʻlanadigan qarz ham boʻlsa, mudabbardan jarohat diyati miqdori hamda qarz miqdoricha sotiladi. Soʻng qulning jinoyatiga taalluqli diyatdan boshlanib, u qulning bahosidan ado etiladi; keyin xojasining qarzi ado etiladi; soʻng shundan keyin quldan qolgani koʻrib chiqilib, uning uchdan biri ozod qilinadi va uchdan ikkisi vorislarga qoladi. Bu shuning uchunki, qulning jinoyati xojasining qarzidan ustunroqdir». Bu (masala)ning bayoni shuki, bir kishi vafot etib, bahosi bir yuz ellik dinor boʻlgan mudabbar qulni qoldirgan boʻlsa, qul esa ozod bir kishining boshini yorib, diyati ellik dinor boʻlgan mavziha (suyakka yetgan) jarohat yetkazgan boʻlsa va qulning xojasi zimmasida ellik dinor qarz boʻlsa — Molik aytdi: «Yorilish jarohati diyatidagi ellik dinordan boshlanib, u qulning bahosidan ado etiladi; keyin xojasining qarzi ado etiladi; soʻng quldan qolgani koʻrib chiqilib, uning uchdan biri ozod qilinadi va uchdan ikkisi vorislarga qoladi. Zero diyat uning boʻyniga (zimmasiga) xojasining qarzidan koʻra vojibroqdir, xojasining qarzi esa faqat marhum molining uchdan biridan chiqadigan vasiyat boʻlmish tadbirdan vojibroqdir. Shunday ekan, mudabbarning xojasi zimmasida ado etilmagan qarz turgan holda tadbirdan hech narsa amalga oshishi joiz emas; u faqat vasiyatdir. Bu shuning uchunki, Alloh tabaraka va taolo: {(Bu taqsimot marhum) vasiyat qilgan vasiyat yoki qarz(i ado etilgan)idan keyindir} (Niso surasi, 11-oyat), degan». Molik aytdi: «Agar marhumning uchdan birida mudabbarning butunlay ozod boʻladigan (qadar mol) boʻlsa, u ozod qilinadi va jinoyatining diyati uning zimmasida qarz boʻlib, ozod qilinganidan keyin undan undiriladi — garchi oʻsha diyat toʻliq diya boʻlsa ham. Bu esa xojasi zimmasida qarz boʻlmagan holatdir». Molik jarohat yetkazgan mudabbar haqida shunday dedi: xojasi uni jarohatlangan kishiga topshirsa, soʻng xojasi zimmasida qarz boʻlgan holda vafot etib, undan boshqa mol qoldirmasa, vorislar: «Biz uni jarohat egasiga topshiramiz», desalar, qarz egasi esa: «Men bundan koʻra ortiq (baho) beraman», desa — «Qarzdor (kreditor) biror narsa ortiqcha bersa, u (qulga) haqliroq boʻladi va qarzdor jarohat diyatidan ortiq bergan miqdorcha qarzdorning zimmasidagidan tushiriladi. Agar u hech narsa ortiqcha bermasa, qulni ololmaydi». Molik jarohat yetkazgan va moli boʻlgan mudabbar haqida shunday dedi: agar xojasi uni tovon toʻlab qutqarishdan bosh tortsa, jarohatlangan kishi jarohati diyati evaziga mudabbarning molini oladi. Agar unda (diyatga) yetadigan (mol) boʻlsa, jarohatlangan kishi jarohati diyatini toʻliq oladi va mudabbarni xojasiga qaytaradi. Agar unda yetarli (mol) boʻlmasa, uni jarohat diyatidan undirib oladi va jarohati diyatidan qolgani evaziga mudabbarni (xizmatida) ishlatadi.Моликка етиб келишича, Умар ибн Абдулазиз (раҳимаҳуллоҳ) жароҳат етказган мудаббар (қул) ҳақида шундай ҳукм чиқарди: унинг хожаси ундан ўзига тегишли бўлган қисмини жароҳатланган кишига топшириши мумкин; жароҳатланган киши уни хизматида ишлатиб, жароҳатининг дияти (тўлови) эвазига уни ҳисоб-китоб қилади. Агар у хожаси вафот этишидан аввал (тўловни) адо эца, хожасига қайтарилади. Молик айтди: «Бизнинг олдимиздаги ҳукм шуки, мудаббар (кишини) жароҳатлаб, сўнг унинг хожаси вафот эца ва ундан бошқа моли қолмаса: унинг учдан бири озод қилинади, кейин жароҳатнинг дияти (ақли) уч бўлакка бўлинади. Диянинг учдан бири ундан озод қилинган учдан бир устига, учдан иккиси эса ворислар қўлидаги учдан икки устига бўлади. Ворислар хоҳласа, ўзларига тегишли қисмини жароҳат эгасига топширадилар; хоҳласа, унга диянинг учдан иккисини бериб, қулдан ўз насибаларини ушлаб қоладилар. Бу шунинг учунки, ўша жароҳатнинг дияти қулнинг жинояти бўлиб, хожа зиммасидаги қарз эмас эди. Демак, қул содир этган бу (жиноят) хожанинг уни озод қилиши ва тадбир қилишини бекор қилувчи нарса эмас. Агар қулнинг хожаси зиммасида қулнинг жинояти билан бир қаторда одамларга тўланадиган қарз ҳам бўлса, мудаббардан жароҳат дияти миқдори ҳамда қарз миқдорича сотилади. Сўнг қулнинг жиноятига тааллуқли диятдан бошланиб, у қулнинг баҳосидан адо этилади; кейин хожасининг қарзи адо этилади; сўнг шундан кейин қулдан қолгани кўриб чиқилиб, унинг учдан бири озод қилинади ва учдан иккиси ворисларга қолади. Бу шунинг учунки, қулнинг жинояти хожасининг қарзидан устунроқдир». Бу (масала)нинг баёни шуки, бир киши вафот этиб, баҳоси бир юз эллик динор бўлган мудаббар қулни қолдирган бўлса, қул эса озод бир кишининг бошини ёриб, дияти эллик динор бўлган мавзиҳа (суякка етган) жароҳат етказган бўлса ва қулнинг хожаси зиммасида эллик динор қарз бўлса — Молик айтди: «Ёрилиш жароҳати диятидаги эллик динордан бошланиб, у қулнинг баҳосидан адо этилади; кейин хожасининг қарзи адо этилади; сўнг қулдан қолгани кўриб чиқилиб, унинг учдан бири озод қилинади ва учдан иккиси ворисларга қолади. Зеро дият унинг бўйнига (зиммасига) хожасининг қарзидан кўра вожиброқдир, хожасининг қарзи эса фақат марҳум молининг учдан биридан чиқадиган васият бўлмиш тадбирдан вожиброқдир. Шундай экан, мудаббарнинг хожаси зиммасида адо этилмаган қарз турган ҳолда тадбирдан ҳеч нарса амалга ошиши жоиз эмас; у фақат васиятдир. Бу шунинг учунки, Аллоҳ табарака ва таоло: {(Бу тақсимот марҳум) васият қилган васият ёки қарз(и адо этилган)идан кейиндир} (Нисо сураси, 11-оят), деган». Молик айтди: «Агар марҳумнинг учдан бирида мудаббарнинг бутунлай озод бўладиган (қадар мол) бўлса, у озод қилинади ва жиноятининг дияти унинг зиммасида қарз бўлиб, озод қилинганидан кейин ундан ундирилади — гарчи ўша дият тўлиқ дия бўлса ҳам. Бу эса хожаси зиммасида қарз бўлмаган ҳолатдир». Молик жароҳат етказган мудаббар ҳақида шундай деди: хожаси уни жароҳатланган кишига топширса, сўнг хожаси зиммасида қарз бўлган ҳолда вафот этиб, ундан бошқа мол қолдирмаса, ворислар: «Биз уни жароҳат эгасига топширамиз», десалар, қарз эгаси эса: «Мен бундан кўра ортиқ (баҳо) бераман», деса — «Қарздор (кредитор) бирор нарса ортиқча берса, у (қулга) ҳақлироқ бўлади ва қарздор жароҳат диятидан ортиқ берган миқдорча қарздорнинг зиммасидагидан туширилади. Агар у ҳеч нарса ортиқча бермаса, қулни ололмайди». Молик жароҳат етказган ва моли бўлган мудаббар ҳақида шундай деди: агар хожаси уни товон тўлаб қутқаришдан бош торца, жароҳатланган киши жароҳати дияти эвазига мудаббарнинг молини олади. Агар унда (диятга) етадиган (мол) бўлса, жароҳатланган киши жароҳати диятини тўлиқ олади ва мудаббарни хожасига қайтаради. Агар унда етарли (мол) бўлмаса, уни жароҳат диятидан ундириб олади ва жароҳати диятидан қолгани эвазига мудаббарни (хизматида) ишлатади.

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ عُثْمَانَ بْنَ عَفَّانَ، أُتِيَ بِامْرَأَةٍ قَدْ وَلَدَتْ فِي سِتَّةِ أَشْهُرٍ فَأَمَرَ بِهَا أَنْ تُرْجَمَ فَقَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ لَيْسَ ذَلِكَ عَلَيْهَا إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَتَعَالَى يَقُولُ فِي كِتَابِهِ ‏{‏وَحَمْلُهُ وَفِصَالُهُ ثَلاَثُونَ شَهْرًا‏}‏ وَقَالَ ‏{‏وَالْوَالِدَاتُ يُرْضِعْنَ أَوْلاَدَهُنَّ حَوْلَيْنِ كَامِلَيْنِ لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضَاعَةَ‏}‏ فَالْحَمْلُ يَكُونُ سِتَّةَ أَشْهُرٍ فَلاَ رَجْمَ عَلَيْهَا ‏.‏ فَبَعَثَ عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ فِي أَثَرِهَا فَوَجَدَهَا قَدْ رُجِمَتْ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Usmon ibn Affon (roziyallohu anhu)ning oldiga olti oyda tugʻib qoʻygan bir ayol keltirildi. U ayolni rajm qilishga buyurdi. Shunda Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu): «Bu unga (vojib) emas. Zero, Alloh taboraka va taolo Kitobida: {Uni (homilada) koʻtarish va (sutdan) ajratish — oʻttiz oydir} (Ahqof 15), deydi; yana: {Onalar farzandlarini toʻliq ikki yil emizadilar — kim emizishni komil qilishni istasa} (Baqara 233), deydi. Demak, homila olti oy boʻlishi mumkin, shunday ekan, unga rajm yoʻq», dedi. Shunda Usmon ibn Affon uning ortidan (kishi) yubordi, biroq uni allaqachon rajm qilingan holda topdi.Моликка етиб келишича, Усмон ибн Аффон (розияллоҳу анҳу)нинг олдига олти ойда туғиб қўйган бир аёл келтирилди. У аёлни ражм қилишга буюрди. Шунда Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу): «Бу унга (вожиб) эмас. Зеро, Аллоҳ таборака ва таоло Китобида: {Уни (ҳомилада) кўтариш ва (сутдан) ажратиш — ўттиз ойдир} (Аҳқоф 15), дейди; яна: {Оналар фарзандларини тўлиқ икки йил эмизадилар — ким эмизишни комил қилишни истаса} (Бақара 233), дейди. Демак, ҳомила олти ой бўлиши мумкин, шундай экан, унга ражм йўқ», деди. Шунда Усмон ибн Аффон унинг ортидан (киши) юборди, бироқ уни аллақачон ражм қилинган ҳолда топди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ زُرَيْقِ بْنِ حَكِيمٍ، أَنَّهُ أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، أَخَذَ عَبْدًا آبِقًا قَدْ سَرَقَ قَالَ فَأَشْكَلَ عَلَىَّ أَمْرُهُ - قَالَ - فَكَتَبْتُ فِيهِ إِلَى عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ أَسْأَلُهُ عَنْ ذَلِكَ وَهُوَ الْوَالِي يَوْمَئِذٍ - قَالَ - فَأَخْبَرْتُهُ أَنَّنِي كُنْتُ أَسْمَعُ أَنَّ الْعَبْدَ الآبِقَ إِذَا سَرَقَ وَهُوَ آبِقٌ لَمْ تُقْطَعْ يَدُهُ - قَالَ - فَكَتَبَ إِلَىَّ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ نَقِيضَ كِتَابِي يَقُولُ كَتَبْتَ إِلَىَّ أَنَّكَ كُنْتَ تَسْمَعُ أَنَّ الْعَبْدَ الآبِقَ إِذَا سَرَقَ لَمْ تُقْطَعْ يَدُهُ وَأَنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَتَعَالَى يَقُولُ فِي كِتَابِهِ ‏{‏وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ فَاقْطَعُوا أَيْدِيَهُمَا جَزَاءً بِمَا كَسَبَا نَكَالاً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ‏}‏ ‏.‏ فَإِنْ بَلَغَتْ سَرِقَتُهُ رُبُعَ دِينَارٍ فَصَاعِدًا فَاقْطَعْ يَدَهُ ‏.‏ وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ الْقَاسِمَ بْنَ مُحَمَّدٍ، وَسَالِمَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، وَعُرْوَةَ بْنَ الزُّبَيْرِ، كَانُوا يَقُولُونَ إِذَا سَرَقَ الْعَبْدُ الآبِقُ مَا يَجِبُ فِيهِ الْقَطْعُ قُطِعَ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَذَلِكَ الأَمْرُ الَّذِي لاَ اخْتِلاَفَ فِيهِ عِنْدَنَا أَنَّ الْعَبْدَ الآبِقَ إِذَا سَرَقَ مَا يَجِبُ فِيهِ الْقَطْعُ قُطِعَ ‏.‏

Zurayq ibn Hakim (rahimahulloh) xabar berishicha, u oʻgʻirlik qilgan bir qochoq qulni ushlab oldi. U aytadi: «Uning ishi menga chalkash boʻlib qoldi, shunda men bu haqda oʻsha kunlari voliy boʻlgan Umar ibn Abdulazizga xat yozib soʻradim. Unga: ‹Men qochoq qul, qochoq holida oʻgʻirlik qilsa, uning qoʻli kesilmaydi, deb eshitardim›, deb bildirdim. Umar ibn Abdulaziz menga xatimga zid (javob) yozdi: ‹Sen menga qochoq qul oʻgʻirlik qilsa, qoʻli kesilmaydi, deb eshitganingni yozibsan. Vaholanki, Alloh taboraka va taolo Kitobida: {Oʻgʻri erkak va oʻgʻri ayol — ikkovining qoʻlini kesinglar; (bu) ular qilgan (jinoyat) evaziga Allohdan (boʻlgan) jazodir. Alloh Azizu Hakimdir} (Moida 38), deydi. Bas, agar uning oʻgʻirligi chorak dinor va undan yuqoriga yetsa, qoʻlini kes›, dedi». Molikka yetib kelishicha, al-Qosim ibn Muhammad, Solim ibn Abdulloh va Urva ibn az-Zubayr (rahimahumulloh): «Qochoq qul, qoʻl kesish vojib boʻladigan (miqdorda) oʻgʻirlik qilsa, kesiladi», der edilar. Molik aytdi: «Bizda bunda ixtilof yoʻq boʻlgan hukm shuki, qochoq qul, qoʻl kesish vojib boʻladigan (miqdorda) oʻgʻirlik qilsa, kesiladi».Зурайқ ибн Ҳаким (раҳимаҳуллоҳ) хабар беришича, у ўғирлик қилган бир қочоқ қулни ушлаб олди. У айтади: «Унинг иши менга чалкаш бўлиб қолди, шунда мен бу ҳақда ўша кунлари волий бўлган Умар ибн Абдулазизга хат ёзиб сўрадим. Унга: ‹Мен қочоқ қул, қочоқ ҳолида ўғирлик қилса, унинг қўли кесилмайди, деб эшитардим›, деб билдирдим. Умар ибн Абдулазиз менга хатимга зид (жавоб) ёзди: ‹Сен менга қочоқ қул ўғирлик қилса, қўли кесилмайди, деб эшитганингни ёзибсан. Ваҳоланки, Аллоҳ таборака ва таоло Китобида: {Ўғри эркак ва ўғри аёл — икковининг қўлини кесинглар; (бу) улар қилган (жиноят) эвазига Аллоҳдан (бўлган) жазодир. Аллоҳ Азизу Ҳакимдир} (Моида 38), дейди. Бас, агар унинг ўғирлиги чорак динор ва ундан юқорига етса, қўлини кес›, деди». Моликка етиб келишича, ал-Қосим ибн Муҳаммад, Солим ибн Абдуллоҳ ва Урва ибн аз-Зубайр (раҳимаҳумуллоҳ): «Қочоқ қул, қўл кесиш вожиб бўладиган (миқдорда) ўғирлик қилса, кесилади», дер эдилар. Молик айтди: «Бизда бунда ихтилоф йўқ бўлган ҳукм шуки, қочоқ қул, қўл кесиш вожиб бўладиган (миқдорда) ўғирлик қилса, кесилади».

حَدَّثَنِي مَالِكٌ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، قَوَّمَ الدِّيَةَ عَلَى أَهْلِ الْقُرَى فَجَعَلَهَا عَلَى أَهْلِ الذَّهَبِ أَلْفَ دِينَارٍ وَعَلَى أَهْلِ الْوَرِقِ اثْنَىْ عَشَرَ أَلْفَ دِرْهَمٍ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فَأَهْلُ الذَّهَبِ أَهْلُ الشَّامِ وَأَهْلُ مِصْرَ وَأَهْلُ الْوَرِقِ أَهْلُ الْعِرَاقِ ‏.‏ وَحَدَّثَنِي يَحْيَى عَنْ مَالِكٍ أَنَّهُ سَمِعَ أَنَّ الدِّيَةَ تُقْطَعُ فِي ثَلاَثِ سِنِينَ أَوْ أَرْبَعِ سِنِينَ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَالثَّلاَثُ أَحَبُّ مَا سَمِعْتُ إِلَىَّ فِي ذَلِكَ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ الأَمْرُ الْمُجْتَمَعُ عَلَيْهِ عِنْدَنَا أَنَّهُ لاَ يُقْبَلُ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى فِي الدِّيَةِ الإِبِلُ وَلاَ مِنْ أَهْلِ الْعَمُودِ الذَّهَبُ وَلاَ الْوَرِقُ وَلاَ مِنْ أَهْلِ الذَّهَبِ الْوَرِقُ وَلاَ مِنْ أَهْلِ الْوَرِقِ الذَّهَبُ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) diyani qishloq (shahar) ahliga (mol turiga qarab) baholadi: uni oltin ahliga ming dinor, kumush ahliga oʻn ikki ming dirham qilib belgiladi. Molik aytdi: «Oltin ahli — Shom ahli va Misr ahli; kumush ahli esa Iroq ahlidir». Yahyo Molikdan rivoyat qilishicha, u diya uch yil yoki toʻrt yilda (boʻlib) uzilishini eshitgan. Molik aytdi: «Bu haqda eshitganlarimdan menga eng maʼqul boʻlgani — uch (yil)dir». Molik aytdi: «Bizda ittifoq qilingan hukm shuki, diyada qishloq ahlidan tuya, koʻchmanchi (chodir) ahlidan oltin yoki kumush, oltin ahlidan kumush, kumush ahlidan oltin qabul qilinmaydi».Моликка етиб келишича, Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) дияни қишлоқ (шаҳар) аҳлига (мол турига қараб) баҳолади: уни олтин аҳлига минг динор, кумуш аҳлига ўн икки минг дирҳам қилиб белгилади. Молик айтди: «Олтин аҳли — Шом аҳли ва Миср аҳли; кумуш аҳли эса Ироқ аҳлидир». Яҳё Моликдан ривоят қилишича, у дия уч йил ёки тўрт йилда (бўлиб) узилишини эшитган. Молик айтди: «Бу ҳақда эшитганларимдан менга энг маъқул бўлгани — уч (йил)дир». Молик айтди: «Бизда иттифоқ қилинган ҳукм шуки, дияда қишлоқ аҳлидан туя, кўчманчи (чодир) аҳлидан олтин ёки кумуш, олтин аҳлидан кумуш, кумуш аҳлидан олтин қабул қилинмайди».

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ سَأَلَ ابْنَ شِهَابٍ عَنِ الرَّجُلِ الأَعْوَرِ، يَفْقَأُ عَيْنَ الصَّحِيحِ فَقَالَ ابْنُ شِهَابٍ إِنْ أَحَبَّ الصَّحِيحُ أَنْ يَسْتَقِيدَ، مِنْهُ فَلَهُ الْقَوَدُ وَإِنْ أَحَبَّ فَلَهُ الدِّيَةُ أَلْفُ دِينَارٍ أَوِ اثْنَا عَشَرَ أَلْفَ دِرْهَمٍ ‏.‏ وَحَدَّثَنِي يَحْيَى عَنْ مَالِكٍ أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ فِي كُلِّ زَوْجٍ مِنَ الإِنْسَانِ الدِّيَةَ كَامِلَةً وَأَنَّ فِي اللِّسَانِ الدِّيَةَ كَامِلَةً وَأَنَّ فِي الأُذُنَيْنِ إِذَا ذَهَبَ سَمْعُهُمَا الدِّيَةَ كَامِلَةً اصْطُلِمَتَا أَوْ لَمْ تُصْطَلَمَا وَفِي ذَكَرِ الرَّجُلِ الدِّيَةُ كَامِلَةً وَفِي الأُنْثَيَيْنِ الدِّيَةُ كَامِلَةً ‏.‏ وَحَدَّثَنِي يَحْيَى عَنْ مَالِكٍ أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ فِي ثَدْيَىِ الْمَرْأَةِ الدِّيَةَ كَامِلَةً ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَأَخَفُّ ذَلِكَ عِنْدِي الْحَاجِبَانِ وَثَدْيَا الرَّجُلِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ الأَمْرُ عِنْدَنَا أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا أُصِيبَ مِنْ أَطْرَافِهِ أَكْثَرُ مِنْ دِيَتِهِ فَذَلِكَ لَهُ إِذَا أُصِيبَتْ يَدَاهُ وَرِجْلاَهُ وَعَيْنَاهُ فَلَهُ ثَلاَثُ دِيَاتٍ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فِي عَيْنِ الأَعْوَرِ الصَّحِيحَةِ إِذَا فُقِئَتْ خَطَأً إِنَّ فِيهَا الدِّيَةَ كَامِلَةً ‏.‏

Molik Ibn Shihob (rahimahulloh)dan koʻzi bitta (aʼvar) kishi haqida — u sogʻlom kishining koʻzini chiqarib yuborsa — soʻradi. Ibn Shihob: «Agar sogʻlom kishi undan qasos olishni istasa, qasos oladi; istasa, diya — ming dinor yoki oʻn ikki ming dirham (oladi)», dedi. Molikka yetib kelishicha, insondagi har bir juft (aʼzo)da toʻliq diya bor, tilda toʻliq diya bor, ikki quloqda — eshitishi ketsa, kesib tashlangan boʻladimi yoki yoʻqmi — toʻliq diya bor, erkakning zakarida (jinsiy aʼzosida) toʻliq diya bor, ikki moyakda toʻliq diya bor. Yana Molikka yetib kelishicha, ayolning ikki koʻkragida toʻliq diya bor. Molik aytdi: «Bularning menimcha eng yengili qoshlar va erkakning (ikki) koʻkragidir». Molik aytdi: «Bizdagi amal shuki, kishi aʼzolaridan oʻz diyasidan koʻproq (miqdorda) jarohatlansa, bu uning haqqidir: agar ikki qoʻli, ikki oyogʻi va ikki koʻzi jarohatlansa, unga uch (baravar) diya (beriladi)». Molik koʻzi bitta kishining sogʻlom koʻzi haqida — u xato (bexosdan) chiqarib yuborilsa — «Unda toʻliq diya bor», dedi.Молик Ибн Шиҳоб (раҳимаҳуллоҳ)дан кўзи битта (аъвар) киши ҳақида — у соғлом кишининг кўзини чиқариб юборса — сўради. Ибн Шиҳоб: «Агар соғлом киши ундан қасос олишни истаса, қасос олади; истаса, дия — минг динор ёки ўн икки минг дирҳам (олади)», деди. Моликка етиб келишича, инсондаги ҳар бир жуфт (аъзо)да тўлиқ дия бор, тилда тўлиқ дия бор, икки қулоқда — эшитиши кетса, кесиб ташланган бўладими ёки йўқми — тўлиқ дия бор, эркакнинг закарида (жинсий аъзосида) тўлиқ дия бор, икки моякда тўлиқ дия бор. Яна Моликка етиб келишича, аёлнинг икки кўкрагида тўлиқ дия бор. Молик айтди: «Буларнинг менимча энг енгили қошлар ва эркакнинг (икки) кўкрагидир». Молик айтди: «Биздаги амал шуки, киши аъзоларидан ўз диясидан кўпроқ (миқдорда) жароҳатланса, бу унинг ҳаққидир: агар икки қўли, икки оёғи ва икки кўзи жароҳатланса, унга уч (баравар) дия (берилади)». Молик кўзи битта кишининг соғлом кўзи ҳақида — у хато (бехосдан) чиқариб юборилса — «Унда тўлиқ дия бор», деди.

وَحَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ، وَسُلَيْمَانَ بْنَ يَسَارٍ، كَانَا يَقُولاَنِ فِي مُوضِحَةِ الْعَبْدِ نِصْفُ عُشْرِ ثَمَنِهِ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Said ibn al-Musayyab (rahimahulloh) va Sulaymon ibn Yasor (rahimahulloh) qulning muvzihasi (suyagini ochadigan jarohati) haqida: «Uning bahosining oʻndan birining yarmidir», deb aytishardi.Моликка етиб келишича, Саид ибн ал-Мусайяб (раҳимаҳуллоҳ) ва Сулаймон ибн Ясор (раҳимаҳуллоҳ) қулнинг мувзиҳаси (суягини очадиган жароҳати) ҳақида: «Унинг баҳосининг ўндан бирининг ярмидир», деб айтишарди.

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ مَرْوَانَ بْنَ الْحَكَمِ، كَانَ يَقْضِي فِي الْعَبْدِ يُصَابُ بِالْجِرَاحِ أَنَّ عَلَى مَنْ جَرَحَهُ قَدْرَ مَا نَقَصَ مِنْ ثَمَنِ الْعَبْدِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَالأَمْرُ عِنْدَنَا أَنَّ فِي مُوضِحَةِ الْعَبْدِ نِصْفَ عُشْرِ ثَمَنِهِ وَفِي مُنَقَّلَتِهِ الْعُشْرُ وَنِصْفُ الْعُشْرِ مِنْ ثَمَنِهِ وَفِي مَأْمُومَتِهِ وَجَائِفَتِهِ فِي كُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْهُمَا ثُلُثُ ثَمَنِهِ وَفِيمَا سِوَى هَذِهِ الْخِصَالِ الأَرْبَعِ مِمَّا يُصَابُ بِهِ الْعَبْدُ مَا نَقَصَ مِنْ ثَمَنِهِ يُنْظَرُ فِي ذَلِكَ بَعْدَ مَا يَصِحُّ الْعَبْدُ وَيَبْرَأُ كَمْ بَيْنَ قِيمَةِ الْعَبْدِ بَعْدَ أَنْ أَصَابَهُ الْجُرْحُ وَقِيمَتِهِ صَحِيحًا قَبْلَ أَنْ يُصِيبَهُ هَذَا ثُمَّ يَغْرَمُ الَّذِي أَصَابَهُ مَا بَيْنَ الْقِيمَتَيْنِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فِي الْعَبْدِ إِذَا كُسِرَتْ يَدُهُ أَوْ رِجْلُهُ ثُمَّ صَحَّ كَسْرُهُ فَلَيْسَ عَلَى مَنْ أَصَابَهُ شَىْءٌ فَإِنْ أَصَابَ كَسْرَهُ ذَلِكَ نَقْصٌ أَوْ عَثَلٌ كَانَ عَلَى مَنْ أَصَابَهُ قَدْرُ مَا نَقَصَ مِنْ ثَمَنِ الْعَبْدِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ الأَمْرُ عِنْدَنَا فِي الْقِصَاصِ بَيْنَ الْمَمَالِيكِ كَهَيْئَةِ قِصَاصِ الأَحْرَارِ نَفْسُ الأَمَةِ بِنَفْسِ الْعَبْدِ وَجُرْحُهَا بِجُرْحِهِ فَإِذَا قَتَلَ الْعَبْدُ عَبْدًا عَمْدًا خُيِّرَ سَيِّدُ الْعَبْدِ الْمَقْتُولِ فَإِنْ شَاءَ قَتَلَ وَإِنْ شَاءَ أَخَذَ الْعَقْلَ فَإِنْ أَخَذَ الْعَقْلَ أَخَذَ قِيمَةَ عَبْدِهِ وَإِنْ شَاءَ رَبُّ الْعَبْدِ الْقَاتِلِ أَنْ يُعْطِيَ ثَمَنَ الْعَبْدِ الْمَقْتُولِ فَعَلَ وَإِنْ شَاءَ أَسْلَمَ عَبْدَهُ فَإِذَا أَسْلَمَهُ فَلَيْسَ عَلَيْهِ غَيْرُ ذَلِكَ وَلَيْسَ لِرَبِّ الْعَبْدِ الْمَقْتُولِ إِذَا أَخَذَ الْعَبْدَ الْقَاتِلَ وَرَضِيَ بِهِ أَنْ يَقْتُلَهُ وَذَلِكَ فِي الْقِصَاصِ كُلِّهِ بَيْنَ الْعَبِيدِ فِي قَطْعِ الْيَدِ وَالرِّجْلِ وَأَشْبَاهِ ذَلِكَ بِمَنْزِلَتِهِ فِي الْقَتْلِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فِي الْعَبْدِ الْمُسْلِمِ يَجْرَحُ الْيَهُودِيَّ أَوِ النَّصْرَانِيَّ إِنَّ سَيِّدَ الْعَبْدِ إِنْ شَاءَ أَنْ يَعْقِلَ عَنْهُ مَا قَدْ أَصَابَ فَعَلَ أَوْ أَسْلَمَهُ فَيُبَاعُ فَيُعْطِي الْيَهُودِيَّ أَوِ النَّصْرَانِيَّ مِنْ ثَمَنِ الْعَبْدِ دِيَةَ جُرْحِهِ أَوْ ثَمَنَهُ كُلَّهُ إِنْ أَحَاطَ بِثَمَنِهِ وَلاَ يُعْطِي الْيَهُودِيَّ وَلاَ النَّصْرَانِيَّ عَبْدًا مُسْلِمًا ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Marvon ibn al-Hakam (rahimahulloh) jarohatlangan qul haqida: uni jarohatlagan kishi zimmasida qulning bahosidan qancha kamaygan boʻlsa, shu (miqdor) boʻladi, deb hukm qilardi. Molik aytdi: «Bizdagi amal shuki, qulning muvzihasida bahosining oʻndan birining yarmi, munaqqilasida bahosining oʻndan biri va oʻndan birining yarmi, maʼmumasi va joifasida — har birida bahosining uchdan biri (boʻladi); shu toʻrt turdan boshqa, qulga yetgan (jarohat)larda esa bahosidan qancha kamayganiga qaraladi. Bunga qul sogʻayib, tuzalganidan soʻng nazar solinadi: qulning jarohat yetganidan keyingi qiymati bilan, bu (jarohat) yetishidan avvalgi sogʻ holdagi qiymati orasida qancha (farq bor) — soʻng uni jarohatlagan kishi ikki qiymat orasidagi (farqni) toʻlaydi». Molik qul haqida — uning qoʻli yoki oyogʻi sindirilib, soʻng sinigʻi tuzalsa — «Uni jarohatlagan kishi zimmasida hech narsa yoʻq; agar oʻsha sinishdan nuqson yoki oqsoqlik (asorat) qolsa, uni jarohatlagan kishi zimmasida qulning bahosidan qancha kamaygan boʻlsa, shu (miqdor) boʻladi», dedi. Molik aytdi: «Bizdagi amal shuki, qullar orasidagi qasos ozod kishilar orasidagi qasos kabidir: choʻrining joni qulning joniga, uning jarohati uning jarohatiga (barobar). Qul boshqa bir qulni qasddan oʻldirsa, oʻldirilgan qulning egasi ixtiyor qilinadi: istasa (qasos olib) oʻldiradi, istasa diyani oladi; diyani olsa, oʻz qulining qiymatini oladi. Oʻldirgan qulning egasi istasa, oʻldirilgan qulning bahosini bersa (boʻladi), istasa qulini (qasosga) topshiradi; topshirsa, undan boshqa (narsa) zimmasida qolmaydi. Oʻldirilgan qulning egasi qotil qulni olib, unga rozi boʻlsa, endi uni oʻldirishi mumkin emas. Bu — qullar orasidagi barcha qasosda: qoʻl, oyoqni kesishda va shunga oʻxshashlarda — xuddi oʻldirishdagi kabidir». Molik yahudiy yoki nasroniyni jarohatlagan musulmon qul haqida: «Qulning egasi istasa, u yetkazgan (jarohat) uchun uning oʻrniga diya toʻlasa (boʻladi), yoki uni (qulni) topshiradi va u sotiladi, soʻng qulning bahosidan yahudiy yoki nasroniyga jarohati diyasi beriladi, yoki bahosi (jarohat diyasiga) yetsa, butun bahosi beriladi; yahudiy yoki nasroniyga musulmon qul (mulk qilib) berilmaydi», dedi.Моликка етиб келишича, Марвон ибн ал-Ҳакам (раҳимаҳуллоҳ) жароҳатланган қул ҳақида: уни жароҳатлаган киши зиммасида қулнинг баҳосидан қанча камайган бўлса, шу (миқдор) бўлади, деб ҳукм қиларди. Молик айтди: «Биздаги амал шуки, қулнинг мувзиҳасида баҳосининг ўндан бирининг ярми, мунаққиласида баҳосининг ўндан бири ва ўндан бирининг ярми, маъмумаси ва жоифасида — ҳар бирида баҳосининг учдан бири (бўлади); шу тўрт турдан бошқа, қулга етган (жароҳат)ларда эса баҳосидан қанча камайганига қаралади. Бунга қул соғайиб, тузалганидан сўнг назар солинади: қулнинг жароҳат етганидан кейинги қиймати билан, бу (жароҳат) етишидан аввалги соғ ҳолдаги қиймати орасида қанча (фарқ бор) — сўнг уни жароҳатлаган киши икки қиймат орасидаги (фарқни) тўлайди». Молик қул ҳақида — унинг қўли ёки оёғи синдирилиб, сўнг синиғи тузалса — «Уни жароҳатлаган киши зиммасида ҳеч нарса йўқ; агар ўша синишдан нуқсон ёки оқсоқлик (асорат) қолса, уни жароҳатлаган киши зиммасида қулнинг баҳосидан қанча камайган бўлса, шу (миқдор) бўлади», деди. Молик айтди: «Биздаги амал шуки, қуллар орасидаги қасос озод кишилар орасидаги қасос кабидир: чўрининг жони қулнинг жонига, унинг жароҳати унинг жароҳатига (баробар). Қул бошқа бир қулни қасддан ўлдирса, ўлдирилган қулнинг эгаси ихтиёр қилинади: истаса (қасос олиб) ўлдиради, истаса дияни олади; дияни олса, ўз қулининг қийматини олади. Ўлдирган қулнинг эгаси истаса, ўлдирилган қулнинг баҳосини берса (бўлади), истаса қулини (қасосга) топширади; топширса, ундан бошқа (нарса) зиммасида қолмайди. Ўлдирилган қулнинг эгаси қотил қулни олиб, унга рози бўлса, энди уни ўлдириши мумкин эмас. Бу — қуллар орасидаги барча қасосда: қўл, оёқни кесишда ва шунга ўхшашларда — худди ўлдиришдаги кабидир». Молик яҳудий ёки насронийни жароҳатлаган мусулмон қул ҳақида: «Қулнинг эгаси истаса, у етказган (жароҳат) учун унинг ўрнига дия тўласа (бўлади), ёки уни (қулни) топширади ва у сотилади, сўнг қулнинг баҳосидан яҳудий ёки насронийга жароҳати дияси берилади, ёки баҳоси (жароҳат диясига) етса, бутун баҳоси берилади; яҳудий ёки насронийга мусулмон қул (мулк қилиб) берилмайди», деди.

وَحَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ عُمَرَ بْنَ عَبْدِ الْعَزِيزِ، قَضَى أَنَّ دِيَةَ الْيَهُودِيِّ، أَوِ النَّصْرَانِيِّ - إِذَا قُتِلَ أَحَدُهُمَا - مِثْلُ نِصْفِ دِيَةِ الْحُرِّ الْمُسْلِمِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ الأَمْرُ عِنْدَنَا أَنْ لاَ يُقْتَلَ مُسْلِمٌ بِكَافِرٍ إِلاَّ أَنْ يَقْتُلَهُ مُسْلِمٌ قَتْلَ غِيْلَةٍ فَيُقْتَلُ بِهِ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Umar ibn Abdulaziz (rahimahulloh) yahudiy yoki nasroniyning diyasi — ulardan biri oʻldirilsa — ozod musulmon diyasining yarmi kabidir, deb hukm qildi. Molik aytdi: «Bizdagi amal shuki, musulmon kofir (evaziga) oʻldirilmaydi, magar musulmon uni gʻiyla (yashirincha, hiyla) bilan oʻldirgan boʻlsa, u holda uning evaziga oʻldiriladi».Моликка етиб келишича, Умар ибн Абдулазиз (раҳимаҳуллоҳ) яҳудий ёки насронийнинг дияси — улардан бири ўлдирилса — озод мусулмон диясининг ярми кабидир, деб ҳукм қилди. Молик айтди: «Биздаги амал шуки, мусулмон кофир (эвазига) ўлдирилмайди, магар мусулмон уни ғийла (яширинча, ҳийла) билан ўлдирган бўлса, у ҳолда унинг эвазига ўлдирилади».

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ، وَسُلَيْمَانَ بْنَ يَسَارٍ، سُئِلاَ أَتُغَلَّظُ الدِّيَةُ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ فَقَالاَ لاَ وَلَكِنْ يُزَادُ فِيهَا لِلْحُرْمَةِ ‏.‏ فَقِيلَ لِسَعِيدٍ هَلْ يُزَادُ فِي الْجِرَاحِ كَمَا يُزَادُ فِي النَّفْسِ فَقَالَ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ أُرَاهُمَا أَرَادَا مِثْلَ الَّذِي صَنَعَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ فِي عَقْلِ الْمُدْلِجِيِّ حِينَ أَصَابَ ابْنَهُ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Said ibn al-Musayyab (rahimahulloh) va Sulaymon ibn Yasor (rahimahulloh)dan: «Harom oyda diya ogʻirlashtiriladimi (koʻpaytiriladimi)?» deb soʻralganda, ular: «Yoʻq, lekin (oyning) hurmati uchun unga (biroz) qoʻshiladi», dedilar. Saiddan: «Jon (diyasi)ga qoʻshilgani kabi jarohatlarga ham qoʻshiladimi?» deb soʻralganda, u: «Ha», dedi. Molik aytdi: «Menimcha, ikkovi Umar ibn al-Xattob al-Mudlijiyning diyasida — u oʻgʻliga (qilich) urganida — qilgan ishiga oʻxshashni koʻzda tutgan».Моликка етиб келишича, Саид ибн ал-Мусайяб (раҳимаҳуллоҳ) ва Сулаймон ибн Ясор (раҳимаҳуллоҳ)дан: «Ҳаром ойда дия оғирлаштириладими (кўпайтириладими)?» деб сўралганда, улар: «Йўқ, лекин (ойнинг) ҳурмати учун унга (бироз) қўшилади», дедилар. Саиддан: «Жон (дияси)га қўшилгани каби жароҳатларга ҳам қўшиладими?» деб сўралганда, у: «Ҳа», деди. Молик айтди: «Менимча, иккови Умар ибн ал-Хаттоб ал-Мудлижийнинг диясида — у ўғлига (қилич) урганида — қилган ишига ўхшашни кўзда тутган».

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ مَرْوَانَ بْنَ الْحَكَمِ، كَتَبَ إِلَى مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ يَذْكُرُ أَنَّهُ أُتِيَ بِسَكْرَانَ قَدْ قَتَلَ رَجُلاً فَكَتَبَ إِلَيْهِ مُعَاوِيَةُ أَنِ اقْتُلْهُ بِهِ ‏.‏ قَالَ يَحْيَى قَالَ مَالِكٌ أَحْسَنُ مَا سَمِعْتُ فِي تَأْوِيلِ هَذِهِ الآيَةِ قَوْلِ اللَّهِ تَبَارَكَ وَتَعَالَى ‏{‏الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ ‏}‏ فَهَؤُلاَءِ الذُّكُورُ ‏{‏وَالأُنْثَى بِالأُنْثَى‏}‏ أَنَّ الْقِصَاصَ يَكُونُ بَيْنَ الإِنَاثِ كَمَا يَكُونُ بَيْنَ الذُّكُورِ وَالْمَرْأَةُ الْحُرَّةُ تُقْتَلُ بِالْمَرْأَةِ الْحُرَّةِ كَمَا يُقْتَلُ الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالأَمَةُ تُقْتَلُ بِالأَمَةِ كَمَا يُقْتَلُ الْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْقِصَاصُ يَكُونُ بَيْنَ النِّسَاءِ كَمَا يَكُونُ بَيْنَ الرِّجَالِ وَالْقِصَاصُ أَيْضًا يَكُونُ بَيْنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَتَعَالَى قَالَ فِي كِتَابِهِ ‏{‏وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَالأَنْفَ بِالأَنْفِ وَالأُذُنَ بِالأُذُنِ وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ وَالْجُرُوحَ قِصَاصٌ ‏}‏ فَذَكَرَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ فَنَفْسُ الْمَرْأَةِ الْحُرَّةِ بِنَفْسِ الرَّجُلِ الْحُرِّ وَجُرْحُهَا بِجُرْحِهِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فِي الرَّجُلِ يُمْسِكُ الرَّجُلَ لِلرَّجُلِ فَيَضْرِبُهُ فَيَمُوتُ مَكَانَهُ أَنَّهُ إِنْ أَمْسَكَهُ وَهُوَ يَرَى أَنَّهُ يُرِيدُ قَتْلَهُ قُتِلاَ بِهِ جَمِيعًا وَإِنْ أَمْسَكَهُ وَهُوَ يَرَى أَنَّهُ إِنَّمَا يُرِيدُ الضَّرْبَ مِمَّا يَضْرِبُ بِهِ النَّاسُ لاَ يَرَى أَنَّهُ عَمَدَ لِقَتْلِهِ فَإِنَّهُ يُقْتَلُ الْقَاتِلُ وَيُعَاقَبُ الْمُمْسِكُ أَشَدَّ الْعُقُوبَةِ وَيُسْجَنُ سَنَةً لأَنَّهُ أَمْسَكَهُ وَلاَ يَكُونُ عَلَيْهِ الْقَتْلُ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فِي الرَّجُلِ يَقْتُلُ الرَّجُلَ عَمْدًا أَوْ يَفْقَأُ عَيْنَهُ عَمْدًا فَيُقْتَلُ الْقَاتِلُ أَوْ تُفْقَأُ عَيْنُ الْفَاقِئِ

Molikka yetib kelishicha, Marvon ibn al-Hakam (rahimahulloh) Muoviya ibn Abu Sufyon (roziyallohu anhu)ga yozib, oldiga bir kishini oʻldirgan mast (kishi) keltirilganini aytdi. Muoviya unga: «Uni (oʻldirilgan kishi evaziga) oʻldir», deb yozdi. Yahyo aytdi: Molik dedi: «Bu oyatning — Alloh tabaraka va taoloning: {Ozod kishi ozod kishi evaziga, qul qul evaziga} — bular erkaklardir — {ayol ayol evaziga} (Baqara 178) — degan soʻzining tafsirida men eshitgan eng yaxshi (soʻz) shuki, qasos ayollar orasida ham erkaklar orasidagi kabidir: ozod ayol ozod ayol evaziga oʻldiriladi, xuddi ozod erkak ozod erkak evaziga oʻldirilgani kabi; choʻri choʻri evaziga oʻldiriladi, xuddi qul qul evaziga oʻldirilgani kabi; qasos ayollar orasida erkaklar orasidagi kabidir, qasos yana erkaklar bilan ayollar orasida ham (boʻladi). Chunki Alloh tabaraka va taolo Kitobida: {Va Biz ularga unda: jon jon evaziga, koʻz koʻz evaziga, burun burun evaziga, quloq quloq evaziga, tish tish evaziga (olinishini), jarohatlar (uchun) esa qasos borligini yozib qoʻydik} (Moida 45) — degan. Alloh tabaraka va taolo jon jon evaziga (olinishini) zikr qildi: ozod ayolning joni ozod erkakning joni evaziga, uning jarohati uning jarohati evaziga (olinadi)». Molik bir kishini boshqa bir kishi uchun (urishga) ushlab turgan — (haligi) uni urib, u shu joyda oʻlgan (holat) haqida shunday dedi: «Agar u (haligini) oʻldirmoqchi ekanini bilib turib ushlagan boʻlsa, ikkovi ham u (oʻlgan) evaziga oʻldiriladi. Agar u faqat odamlar (odatda) uradigan (darajada) urmoqchi ekanini oʻylab, uni oʻldirmoqchi deb bilmay ushlagan boʻlsa, u holda oʻldirgan qotil oʻldiriladi, ushlab turgan esa eng qattiq jazolanadi va ushlagani uchun bir yil qamaladi, ammo uning zimmasida oʻldirilish yoʻq». Molik bir kishini qasddan oʻldirgan yoki uning koʻzini qasddan chiqargan, soʻng (qasos yetishidan avval) qotilning oʻzi oʻldirilgan yoxud koʻz chiqargan (kishi)ning koʻzi chiqarilgan (holat) haqida (soʻz yuritdi).Моликка етиб келишича, Марвон ибн ал-Ҳакам (раҳимаҳуллоҳ) Муовия ибн Абу Суфён (розияллоҳу анҳу)га ёзиб, олдига бир кишини ўлдирган маст (киши) келтирилганини айтди. Муовия унга: «Уни (ўлдирилган киши эвазига) ўлдир», деб ёзди. Яҳё айтди: Молик деди: «Бу оятнинг — Аллоҳ табарака ва таолонинг: {Озод киши озод киши эвазига, қул қул эвазига} — булар эркаклардир — {аёл аёл эвазига} (Бақара 178) — деган сўзининг тафсирида мен эшитган энг яхши (сўз) шуки, қасос аёллар орасида ҳам эркаклар орасидаги кабидир: озод аёл озод аёл эвазига ўлдирилади, худди озод эркак озод эркак эвазига ўлдирилгани каби; чўри чўри эвазига ўлдирилади, худди қул қул эвазига ўлдирилгани каби; қасос аёллар орасида эркаклар орасидаги кабидир, қасос яна эркаклар билан аёллар орасида ҳам (бўлади). Чунки Аллоҳ табарака ва таоло Китобида: {Ва Биз уларга унда: жон жон эвазига, кўз кўз эвазига, бурун бурун эвазига, қулоқ қулоқ эвазига, тиш тиш эвазига (олинишини), жароҳатлар (учун) эса қасос борлигини ёзиб қўйдик} (Моида 45) — деган. Аллоҳ табарака ва таоло жон жон эвазига (олинишини) зикр қилди: озод аёлнинг жони озод эркакнинг жони эвазига, унинг жароҳати унинг жароҳати эвазига (олинади)». Молик бир кишини бошқа бир киши учун (уришга) ушлаб турган — (ҳалиги) уни уриб, у шу жойда ўлган (ҳолат) ҳақида шундай деди: «Агар у (ҳалигини) ўлдирмоқчи эканини билиб туриб ушлаган бўлса, иккови ҳам у (ўлган) эвазига ўлдирилади. Агар у фақат одамлар (одатда) урадиган (даражада) урмоқчи эканини ўйлаб, уни ўлдирмоқчи деб билмай ушлаган бўлса, у ҳолда ўлдирган қотил ўлдирилади, ушлаб турган эса энг қаттиқ жазоланади ва ушлагани учун бир йил қамалади, аммо унинг зиммасида ўлдирилиш йўқ». Молик бир кишини қасддан ўлдирган ёки унинг кўзини қасддан чиқарган, сўнг (қасос етишидан аввал) қотилнинг ўзи ўлдирилган ёхуд кўз чиқарган (киши)нинг кўзи чиқарилган (ҳолат) ҳақида (сўз юритди).

وَحَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ أَبَا بَكْرِ بْنَ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ، أَقَادَ مِنْ كَسْرِ الْفَخِذِ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Abu Bakr ibn Muhammad ibn Amr ibn Hazm (rahimahulloh) son (suyagi)ning sindirilishi uchun qasos oldirdi.Моликка етиб келишича, Абу Бакр ибн Муҳаммад ибн Амр ибн Ҳазм (раҳимаҳуллоҳ) сон (суяги)нинг синдирилиши учун қасос олдирди.

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ عُمَرَ بْنَ عَبْدِ الْعَزِيزِ، حِينَ خَرَجَ مِنَ الْمَدِينَةِ الْتَفَتَ إِلَيْهَا فَبَكَى ثُمَّ قَالَ يَا مُزَاحِمُ أَتَخْشَى أَنْ نَكُونَ مِمَّنْ نَفَتِ الْمَدِينَةُ

Molikka yetib kelishicha, Umar ibn Abdulaziz (rahimahulloh) Madinadan chiqqanida unga (orqasiga) qarab yigʻladi, soʻng: «Ey Muzohim! Madina (oʻzidan) uloqtirib chiqargan kishilardan boʻlib qolishimizdan qoʻrqmaysanmi?» dedi.Моликка етиб келишича, Умар ибн Абдулазиз (раҳимаҳуллоҳ) Мадинадан чиққанида унга (орқасига) қараб йиғлади, сўнг: «Эй Музоҳим! Мадина (ўзидан) улоқтириб чиқарган кишилардан бўлиб қолишимиздан қўрқмайсанми?» деди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ تَرَكْتُ فِيكُمْ أَمْرَيْنِ لَنْ تَضِلُّوا مَا تَمَسَّكْتُمْ بِهِمَا كِتَابَ اللَّهِ وَسُنَّةَ نَبِيِّهِ ‏"‏ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Rasululloh ﷺ: «Men sizlarga ikki narsani qoldirdim — toki ularga mahkam yopishib turar ekansiz, hargiz adashmaysiz: Allohning Kitobi va Uning Paygʻambarining Sunnati», dedilar.Моликка етиб келишича, Расулуллоҳ ﷺ: «Мен сизларга икки нарсани қолдирдим — токи уларга маҳкам ёпишиб турар экансиз, ҳаргиз адашмайсиз: Аллоҳнинг Китоби ва Унинг Пайғамбарининг Суннати», дедилар.

وَحَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّهُ كَانَ يُقَالُ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَ كُلَّ شَىْءٍ كَمَا يَنْبَغِي الَّذِي لاَ يَعْجَلُ شَىْءٌ أَنَاهُ وَقَدَّرَهُ حَسْبِيَ اللَّهُ وَكَفَى سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ دَعَا لَيْسَ وَرَاءَ اللَّهِ مَرْمَى ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, shunday deyilar edi: «Har bir narsani kerakli (loyiq) tarzda yaratgan Allohga hamd boʻlsin! U (Zot)ki, hech narsa U (belgilagan) muddat va taqdirni (oldiga) shoshiltira olmas. Alloh menga yetarli va kifoya. Alloh duo qilgan kishini eshitadi. Allohdan oʻzga (intiladigan) manzil yoʻq».Моликка етиб келишича, шундай дейилар эди: «Ҳар бир нарсани керакли (лойиқ) тарзда яратган Аллоҳга ҳамд бўлсин! У (Зот)ки, ҳеч нарса У (белгилаган) муддат ва тақдирни (олдига) шошилтира олмас. Аллоҳ менга етарли ва кифоя. Аллоҳ дуо қилган кишини эшитади. Аллоҳдан ўзга (интиладиган) манзил йўқ».

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّهُ كَانَ يُقَالُ إِنَّ أَحَدًا لَنْ يَمُوتَ حَتَّى يَسْتَكْمِلَ رِزْقَهُ فَأَجْمِلُوا فِي الطَّلَبِ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, shunday deyilar edi: «Hech kim rizqi toʻla-toʻkis (yetib) tamomlanmaguncha oʻlmaydi. Bas, (rizq) talab qilishda chiroyli (meʼyorida) boʻlingiz».Моликка етиб келишича, шундай дейилар эди: «Ҳеч ким ризқи тўла-тўкис (етиб) тамомланмагунча ўлмайди. Бас, (ризқ) талаб қилишда чиройли (меъёрида) бўлингиз».

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ قَدْ بَلَغَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ بُعِثْتُ لأُتَمِّمَ حُسْنَ الأَخْلاَقِ ‏"‏ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Rasululloh ﷺ: «Men goʻzal axloqlarni kamoliga yetkazish (tugallash) uchun yuborilganman», dedilar.Моликка етиб келишича, Расулуллоҳ ﷺ: «Мен гўзал ахлоқларни камолига етказиш (тугаллаш) учун юборилганман», дедилар.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، قَالَ إِنِّي لأُحِبُّ أَنْ أَنْظُرَ، إِلَى الْقَارِئِ أَبْيَضَ الثِّيَابِ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu): «Men oq kiyim kiygan qori (Qurʼon oʻquvchisi)ga qarashni yaxshi koʻraman», degan.Моликка етиб келишича, Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу): «Мен оқ кийим кийган қори (Қуръон ўқувчиси)га қарашни яхши кўраман», деган.

حَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، وَعَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ، وَعُثْمَانَ بْنَ عَفَّانَ، كَانُوا يَشْرَبُونَ قِيَامًا ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Umar ibn al-Xattob, Ali ibn Abu Tolib va Usmon ibn Affon (roziyallohu anhum) tik turgan holda ichar edilar.Моликка етиб келишича, Умар ибн ал-Хаттоб, Али ибн Абу Толиб ва Усмон ибн Аффон (розияллоҳу анҳум) тик турган ҳолда ичар эдилар.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ، كَانَ يَقُولُ يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ عَلَيْكُمْ بِالْمَاءِ الْقَرَاحِ وَالْبَقْلِ الْبَرِّيِّ وَخُبْزِ الشَّعِيرِ وَإِيَّاكُمْ وَخُبْزَ الْبُرِّ فَإِنَّكُمْ لَنْ تَقُومُوا بِشُكْرِهِ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Iso ibn Maryam (alayhissalom) shunday der edi: «Ey Bani Isroil, sizlarga toza suv, dala koʻkati va arpa noni (ni tavsiya qilaman); bugʻdoy nonidan esa saqlaninglar, chunki siz uning shukrini (hech qachon) ado eta olmaysiz».Моликка етиб келишича, Исо ибн Марям (алайҳиссалом) шундай дер эди: «Эй Бани Исроил, сизларга тоза сув, дала кўкати ва арпа нони (ни тавсия қиламан); буғдой нонидан эса сақланинглар, чунки сиз унинг шукрини (ҳеч қачон) адо эта олмайсиз».

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم دَخَلَ الْمَسْجِدَ فَوَجَدَ فِيهِ أَبَا بَكْرٍ الصِّدِّيقَ وَعُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ فَسَأَلَهُمَا فَقَالاَ أَخْرَجَنَا الْجُوعُ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَأَنَا أَخْرَجَنِي الْجُوعُ ‏"‏ ‏.‏ فَذَهَبُوا إِلَى أَبِي الْهَيْثَمِ بْنِ التَّيِّهَانِ الأَنْصَارِيِّ فَأَمَرَ لَهُمْ بِشَعِيرٍ عِنْدَهُ يُعْمَلُ وَقَامَ يَذْبَحُ لَهُمْ شَاةً فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ نَكِّبْ عَنْ ذَاتِ الدَّرِّ ‏"‏ ‏.‏ فَذَبَحَ لَهُمْ شَاةً وَاسْتَعْذَبَ لَهُمْ مَاءً فَعُلِّقَ فِي نَخْلَةٍ ثُمَّ أُتُوا بِذَلِكَ الطَّعَامِ فَأَكَلُوا مِنْهُ وَشَرِبُوا مِنْ ذَلِكَ الْمَاءِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَتُسْئَلُنَّ عَنْ نَعِيمِ هَذَا الْيَوْمِ ‏"‏ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Rasululloh ﷺ masjidga kirib, u yerda Abu Bakr as-Siddiq va Umar ibn al-Xattobni topdilar. U zot ulardan (nega chiqqanlarini) soʻraganlarida, ular: «Bizni ochlik chiqardi», deyishdi. Rasululloh ﷺ: «Meni ham ochlik chiqardi», dedilar. Soʻng ular Abu Haysam ibn at-Tayyihon al-Ansoriynikiga borishdi. U ularga oʻzidagi arpani tayyorlashni buyurdi va ularga qoʻy soʻyish uchun (oʻrnidan) turdi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Sut beradiganini qoʻyib yubor (soʻyma)», dedilar. U ularga (boshqa) bir qoʻyni soʻydi, hamda ularga chuchuk suv olib keldi, u (suv idishi) xurmo daraxtiga osib qoʻyilgan edi. Soʻng ularga oʻsha taom keltirildi, ular undan yeb, oʻsha suvdan ichishdi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Bugungi kunning neʼmatlaridan albatta soʻralasizlar», dedilar.Моликка етиб келишича, Расулуллоҳ ﷺ масжидга кириб, у ерда Абу Бакр ас-Сиддиқ ва Умар ибн ал-Хаттобни топдилар. У зот улардан (нега чиққанларини) сўраганларида, улар: «Бизни очлик чиқарди», дейишди. Расулуллоҳ ﷺ: «Мени ҳам очлик чиқарди», дедилар. Сўнг улар Абу Ҳайсам ибн ат-Таййиҳон ал-Ансорийникига боришди. У уларга ўзидаги арпани тайёрлашни буюрди ва уларга қўй сўйиш учун (ўрнидан) турди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Сут берадиганини қўйиб юбор (сўйма)», дедилар. У уларга (бошқа) бир қўйни сўйди, ҳамда уларга чучук сув олиб келди, у (сув идиши) хурмо дарахтига осиб қўйилган эди. Сўнг уларга ўша таом келтирилди, улар ундан еб, ўша сувдан ичишди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Бугунги куннинг неъматларидан албатта сўраласизлар», дедилар.

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَا مِنْ نَبِيِّ إِلاَّ قَدْ رَعَى غَنَمًا ‏"‏ ‏.‏ قِيلَ وَأَنْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ وَأَنَا ‏"‏ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Rasululloh ﷺ: «Har bir paygʻambar albatta qoʻy boqqan», dedilar. «Siz ham(mi), yo Rasululloh?», deb soʻraldi. U zot: «Men ham», dedilar.Моликка етиб келишича, Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳар бир пайғамбар албатта қўй боққан», дедилар. «Сиз ҳам(ми), ё Расулуллоҳ?», деб сўралди. У зот: «Мен ҳам», дедилар.

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ إِنْ كَانَ دَوَاءٌ يَبْلُغُ الدَّاءَ فَإِنَّ الْحِجَامَةَ تَبْلُغُهُ ‏"‏ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Rasululloh ﷺ: «Agar biror dardga yetadigan dori boʻlsa, albatta hijomat unga yetadi», deganlar.Моликка етиб келишича, Расулуллоҳ ﷺ: «Агар бирор дардга етадиган дори бўлса, албатта ҳижомат унга етади», деганлар.

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، أَرَادَ الْخُرُوجَ إِلَى الْعِرَاقِ فَقَالَ لَهُ كَعْبُ الأَحْبَارِ لاَ تَخْرُجْ إِلَيْهَا يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ فَإِنَّ بِهَا تِسْعَةَ أَعْشَارِ السِّحْرِ وَبِهَا فَسَقَةُ الْجِنِّ وَبِهَا الدَّاءُ الْعُضَالُ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) Iroqqa chiqmoqchi boʻldi. Shunda Kaʼb al-Ahbor unga: «U yerga chiqmang, ey amiral-moʻʼminin! Chunki sehrning oʻndan toʻqqiz qismi oʻsha yerda, jinlarning fosiqlari ham oʻsha yerda, davosiz dard ham oʻsha yerdadir», dedi.Моликка етиб келишича, Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) Ироққа чиқмоқчи бўлди. Шунда Каъб ал-Аҳбор унга: «У ерга чиқманг, эй амирал-мўъминин! Чунки сеҳрнинг ўндан тўққиз қисми ўша ерда, жинларнинг фосиқлари ҳам ўша ерда, давосиз дард ҳам ўша ердадир», деди.

حَدَّثَنِي مَالِكٌ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا وَضَعَ رِجْلَهُ فِي الْغَرْزِ وَهُوَ يُرِيدُ السَّفَرَ يَقُولُ ‏ "‏ بِاسْمِ اللَّهِ ‏.‏ اللَّهُمَّ أَنْتَ الصَّاحِبُ فِي السَّفَرِ وَالْخَلِيفَةُ فِي الأَهْلِ اللَّهُمَّ ازْوِ لَنَا الأَرْضَ وَهَوِّنْ عَلَيْنَا السَّفَرَ اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنْ وَعْثَاءِ السَّفَرِ وَمِنْ كَآبَةِ الْمُنْقَلَبِ وَمِنْ سُوءِ الْمَنْظَرِ فِي الْمَالِ وَالأَهْلِ ‏"‏ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Rasululloh ﷺ safarga chiqmoqchi boʻlib oyoqlarini uzangiga qoʻyganlarida shunday derdilar: «Bismillah. Ey Alloh, safarda hamroh Sensan, ahl-oilada oʻrinbosar Sensan. Ey Alloh, yerni biz uchun yigʻishtir va safarni bizga yengil qil. Ey Alloh, men Sendan safar mashaqqatidan, ortga qaytishdagi gʻam-alamdan, mol va ahl borasidagi yomon manzaradan panoh soʻrayman».Моликка етиб келишича, Расулуллоҳ ﷺ сафарга чиқмоқчи бўлиб оёқларини узангига қўйганларида шундай дердилар: «Бисмиллаҳ. Эй Аллоҳ, сафарда ҳамроҳ Сенсан, аҳл-оилада ўринбосар Сенсан. Эй Аллоҳ, ерни биз учун йиғиштир ва сафарни бизга енгил қил. Эй Аллоҳ, мен Сендан сафар машаққатидан, ортга қайтишдаги ғам-аламдан, мол ва аҳл борасидаги ёмон манзарадан паноҳ сўрайман».

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، كَانَ يَذْهَبُ إِلَى الْعَوَالِي كُلَّ يَوْمِ سَبْتٍ فَإِذَا وَجَدَ عَبْدًا فِي عَمَلٍ لاَ يُطِيقُهُ وَضَعَ عَنْهُ مِنْهُ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) har shanba kuni al-Avoliyga borar edi. Agar bir qulni oʻzi qodir boʻlmaydigan ishda topsa, undan (ishning bir qismini) yengillashtirar edi.Моликка етиб келишича, Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) ҳар шанба куни ал-Аволийга борар эди. Агар бир қулни ўзи қодир бўлмайдиган ишда топса, ундан (ишнинг бир қисмини) енгиллаштирар эди.

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ أَمَةً، كَانَتْ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ رَآهَا عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَقَدْ تَهَيَّأَتْ بِهَيْئَةِ الْحَرَائِرِ فَدَخَلَ عَلَى ابْنَتِهِ حَفْصَةَ فَقَالَ أَلَمْ أَرَ جَارِيَةَ أَخِيكِ تَجُوسُ النَّاسَ وَقَدْ تَهَيَّأَتْ بِهَيْئَةِ الْحَرَائِرِ وَأَنْكَرَ ذَلِكَ عُمَرُ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Abdulloh ibn Umar ibn al-Xattobning bir choʻrisi bor edi. Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) uni ozod ayollarning koʻrinishida bezanib olganini koʻrdi. Shunda u qizi Hafsaning oldiga kirib: «Akangning choʻrisi ozod ayollarning koʻrinishida bezanib, odamlarni (bezovta qilib) yurganini koʻrmadimmi?» dedi. Umar buni yoqtirmadi.Моликка етиб келишича, Абдуллоҳ ибн Умар ибн ал-Хаттобнинг бир чўриси бор эди. Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) уни озод аёлларнинг кўринишида безаниб олганини кўрди. Шунда у қизи Ҳафсанинг олдига кириб: «Акангнинг чўриси озод аёлларнинг кўринишида безаниб, одамларни (безовта қилиб) юрганини кўрмадимми?» деди. Умар буни ёқтирмади.

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ، كَانَ يَقُولُ لاَ تُكْثِرُوا الْكَلاَمَ بِغَيْرِ ذِكْرِ اللَّهِ فَتَقْسُوَ قُلُوبُكُمْ فَإِنَّ الْقَلْبَ الْقَاسِيَ بَعِيدٌ مِنَ اللَّهِ وَلَكِنْ لاَ تَعْلَمُونَ وَلاَ تَنْظُرُوا فِي ذُنُوبِ النَّاسِ كَأَنَّكُمْ أَرْبَابٌ وَانْظُرُوا فِي ذُنُوبِكُمْ كَأَنَّكُمْ عَبِيدٌ فَإِنَّمَا النَّاسُ مُبْتَلًى وَمُعَافًى فَارْحَمُوا أَهْلَ الْبَلاَءِ وَاحْمَدُوا اللَّهَ عَلَى الْعَافِيَةِ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Iso ibn Maryam (alayhissalom) shunday der edi: «Allohni zikr qilmasdan koʻp soʻzlamanglar, aks holda qalblaringiz qotib qoladi. Chunki qotgan qalb Allohdan yiroqdir, lekin siz bilmaysiz. Odamlarning gunohlariga oʻzingizni xoʻjayin bilgandek qaramanglar, oʻz gunohlaringizga esa oʻzingizni qul bilgandek qaranglar. Chunki odamlar (baʼzisi) baloga giriftor, (baʼzisi) esa ofiyatdadir. Bas, balo ahliga rahm qilinglar va ofiyat uchun Allohga hamd aytinglar».Моликка етиб келишича, Исо ибн Марям (алайҳиссалом) шундай дер эди: «Аллоҳни зикр қилмасдан кўп сўзламанглар, акс ҳолда қалбларингиз қотиб қолади. Чунки қотган қалб Аллоҳдан йироқдир, лекин сиз билмайсиз. Одамларнинг гуноҳларига ўзингизни хўжайин билгандек қараманглар, ўз гуноҳларингизга эса ўзингизни қул билгандек қаранглар. Чунки одамлар (баъзиси) балога гирифтор, (баъзиси) эса офиятдадир. Бас, бало аҳлига раҳм қилинглар ва офият учун Аллоҳга ҳамд айтинглар».

وَحَدَّثَنِي مَالِكُ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ عَائِشَةَ، زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم كَانَتْ تُرْسِلُ إِلَى بَعْضِ أَهْلِهَا بَعْدَ الْعَتَمَةِ فَتَقُولُ أَلاَ تُرِيحُونَ الْكُتَّابَ

Molikka yetib kelishicha, Nabiy ﷺning zavjalari Oisha (roziyallohu anho) xufton (namozidan) keyin ahlidan baʼzisiga xabar yuborib: «Kotib (farishta)larni rohat qildirmaysizlarmi (uxlab, yozishdan toʻxtatmaysizlarmi)?» derdi.Моликка етиб келишича, Набий ﷺнинг завжалари Оиша (розияллоҳу анҳо) хуфтон (намозидан) кейин аҳлидан баъзисига хабар юбориб: «Котиб (фаришта)ларни роҳат қилдирмайсизларми (ухлаб, ёзишдан тўхтатмайсизларми)?» дерди.

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّهُ قِيلَ لِلُقْمَانَ مَا بَلَغَ بِكَ مَا نَرَى يُرِيدُونَ الْفَضْلَ ‏.‏ فَقَالَ لُقْمَانُ صِدْقُ الْحَدِيثِ وَأَدَاءُ الأَمَانَةِ وَتَرْكُ مَا لاَ يَعْنِينِي ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Luqmonga: «Seni biz koʻrayotgan (yuksak martaba)ga nima yetkazdi?» deyildi — ular uning fazlini nazarda tutishardi. Shunda Luqmon: «Rost soʻzlash, omonatni ado etish va oʻzimga aloqasi boʻlmagan narsani tark etish», dedi.Моликка етиб келишича, Луқмонга: «Сени биз кўраётган (юксак мартаба)га нима етказди?» дейилди — улар унинг фазлини назарда тутишарди. Шунда Луқмон: «Рост сўзлаш, омонатни адо этиш ва ўзимга алоқаси бўлмаган нарсани тарк этиш», деди.

حَدَّثَنِي مَالِكٌ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ أُمَّ سَلَمَةَ، زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَنَهْلِكُ وَفِينَا الصَّالِحُونَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ نَعَمْ إِذَا كَثُرَ الْخَبَثُ ‏"‏ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Nabiy ﷺ ning zavjalari Umm Salama (roziyallohu anho): «Yo Rasululloh, oramizda solih kishilar boʻla turib ham halok boʻlamizmi?» dedi. Rasululloh ﷺ: «Ha, agar yomonlik (fisq-fasod) koʻpaysa», dedilar.Моликка етиб келишича, Набий ﷺ нинг завжалари Умм Салама (розияллоҳу анҳо): «Ё Расулуллоҳ, орамизда солиҳ кишилар бўла туриб ҳам ҳалок бўламизми?» деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳа, агар ёмонлик (фиск-фасод) кўпайса», дедилар.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ عَنْ عَائِشَةَ، زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّ مِسْكِينًا سَأَلَهَا وَهِيَ صَائِمَةٌ وَلَيْسَ فِي بَيْتِهَا إِلاَّ رَغِيفٌ فَقَالَتْ لِمَوْلاَةٍ لَهَا أَعْطِيهِ إِيَّاهُ ‏.‏ فَقَالَتْ لَيْسَ لَكِ مَا تُفْطِرِينَ عَلَيْهِ ‏.‏ فَقَالَتْ أَعْطِيهِ إِيَّاهُ قَالَتْ فَفَعَلْتُ - قَالَتْ - فَلَمَّا أَمْسَيْنَا أَهْدَى لَنَا أَهْلُ بَيْتٍ - أَوْ إِنْسَانٌ - مَا كَانَ يُهْدِي لَنَا شَاةً وَكَفَنَهَا فَدَعَتْنِي عَائِشَةُ أُمُّ الْمُؤْمِنِينَ فَقَالَتْ كُلِي مِنْ هَذَا هَذَا خَيْرٌ مِنْ قُرْصِكِ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Nabiy ﷺ ning zavjalari Oisha (roziyallohu anho) roʻza tutgan holida bir miskin (kambagʻal) undan (biror narsa) soʻradi, uning uyida esa faqat bitta non bor edi. U oʻzining bir choʻrisiga: «Buni unga ber», dedi. (Choʻri): «Sizda iftor qiladigan narsa qolmaydi-ku», dedi. U: «Uni unga ber», dedi. (Choʻri) dedi: «Men shunday qildim. Kechqurun boʻlganda, bizga odatda (hech narsa) hadya qilmaydigan bir uy ahli — yoki bir kishi — bir qoʻy va uning (goʻshtiga) qoʻshib (narsa) hadya qildi. Shunda Oisha, umm al-moʻminin meni chaqirib: ‹Mana shundan ye, bu sening noningdan yaxshiroqdir›, dedi».Моликка етиб келишича, Набий ﷺ нинг завжалари Оиша (розияллоҳу анҳо) рўза тутган ҳолида бир мискин (камбағал) ундан (бирор нарса) сўради, унинг уйида эса фақат битта нон бор эди. У ўзининг бир чўрисига: «Буни унга бер», деди. (Чўри): «Сизда ифтор қиладиган нарса қолмайди-ку», деди. У: «Уни унга бер», деди. (Чўри) деди: «Мен шундай қилдим. Кечқурун бўлганда, бизга одатда (ҳеч нарса) ҳадя қилмайдиган бир уй аҳли — ёки бир киши — бир қўй ва унинг (гўштига) қўшиб (нарса) ҳадя қилди. Шунда Оиша, умм ал-мўминин мени чақириб: ‹Мана шундан е, бу сенинг нонингдан яхшироқдир›, деди».

حَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏ "‏ لاَ تَحِلُّ الصَّدَقَةُ لآلِ مُحَمَّدٍ إِنَّمَا هِيَ أَوْسَاخُ النَّاسِ ‏"‏ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Rasululloh ﷺ: «Muhammadning oilasiga sadaqa halol emas. U — faqat odamlarning kirlaridir», dedilar.Моликка етиб келишича, Расулуллоҳ ﷺ: «Муҳаммаднинг оиласига садақа ҳалол эмас. У — фақат одамларнинг кирларидир», дедилар.

باب مَا جَاءَ فِي طَلَبِ الْعِلْمِ حَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٌ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ لُقْمَانَ الْحَكِيمَ، أَوْصَى ابْنَهُ فَقَالَ يَا بُنَىَّ جَالِسِ الْعُلَمَاءَ وَزَاحِمْهُمْ بِرُكْبَتَيْكَ فَإِنَّ اللَّهَ يُحْيِي الْقُلُوبَ بِنُورِ الْحِكْمَةِ كَمَا يُحْيِي اللَّهُ الأَرْضَ الْمَيْتَةَ بِوَابِلِ السَّمَاءِ

Molikka yetib kelishicha, Luqmoni Hakim oʻgʻliga vasiyat qilib: «Ey oʻgʻilcham! Olimlar bilan hamsuhbat boʻl va ularga tizzalaring bilan (yaqinlashib) tiqilib oʻtir. Zero Alloh, oʻlik yerni osmonning quyma (moʻl) yomgʻiri bilan tiriltirgani kabi, qalblarni hikmat nuri bilan tiriltiradi», dedi.Моликка етиб келишича, Луқмони Ҳаким ўғлига васият қилиб: «Эй ўғилчам! Олимлар билан ҳамсуҳбат бўл ва уларга тиззаларинг билан (яқинлашиб) тиқилиб ўтир. Зеро Аллоҳ, ўлик ерни осмоннинг қуйма (мўл) ёмғири билан тирилтиргани каби, қалбларни ҳикмат нури билан тирилтиради», деди.