حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَنْصُورٍ الطُّوسِيُّ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ الْحَارِثِ التَّيْمِيُّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدِ بْنِ عَبْدِ رَبِّهِ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ زَيْدٍ، قَالَ لَمَّا أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالنَّاقُوسِ يُعْمَلُ لِيُضْرَبَ بِهِ لِلنَّاسِ لِجَمْعِ الصَّلاَةِ طَافَ بِي وَأَنَا نَائِمٌ رَجُلٌ يَحْمِلُ نَاقُوسًا فِي يَدِهِ فَقُلْتُ يَا عَبْدَ اللَّهِ أَتَبِيعُ النَّاقُوسَ قَالَ وَمَا تَصْنَعُ بِهِ فَقُلْتُ نَدْعُو بِهِ إِلَى الصَّلاَةِ . قَالَ أَفَلاَ أَدُلُّكَ عَلَى مَا هُوَ خَيْرٌ مِنْ ذَلِكَ فَقُلْتُ لَهُ بَلَى . قَالَ فَقَالَ تَقُولُ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ حَىَّ عَلَى الصَّلاَةِ حَىَّ عَلَى الصَّلاَةِ حَىَّ عَلَى الْفَلاَحِ حَىَّ عَلَى الْفَلاَحِ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ قَالَ ثُمَّ اسْتَأْخَرَ عَنِّي غَيْرَ بَعِيدٍ ثُمَّ قَالَ وَتَقُولُ إِذَا أَقَمْتَ الصَّلاَةَ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ حَىَّ عَلَى الصَّلاَةِ حَىَّ عَلَى الْفَلاَحِ قَدْ قَامَتِ الصَّلاَةُ قَدْ قَامَتِ الصَّلاَةُ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ فَلَمَّا أَصْبَحْتُ أَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرْتُهُ بِمَا رَأَيْتُ فَقَالَ " إِنَّهَا لَرُؤْيَا حَقٌّ إِنْ شَاءَ اللَّهُ فَقُمْ مَعَ بِلاَلٍ فَأَلْقِ عَلَيْهِ مَا رَأَيْتَ فَلْيُؤَذِّنْ بِهِ فَإِنَّهُ أَنْدَى صَوْتًا مِنْكَ " . فَقُمْتُ مَعَ بِلاَلٍ فَجَعَلْتُ أُلْقِيهِ عَلَيْهِ وَيُؤَذِّنُ بِهِ - قَالَ - فَسَمِعَ ذَلِكَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَهُوَ فِي بَيْتِهِ فَخَرَجَ يَجُرُّ رِدَاءَهُ وَيَقُولُ وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ يَا رَسُولَ اللَّهِ لَقَدْ رَأَيْتُ مِثْلَ مَا رَأَى . فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " فَلِلَّهِ الْحَمْدُ " . قَالَ أَبُو دَاوُدَ هَكَذَا رِوَايَةُ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ وَقَالَ فِيهِ ابْنُ إِسْحَاقَ عَنِ الزُّهْرِيِّ " اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ " . وَقَالَ مَعْمَرٌ وَيُونُسُ عَنِ الزُّهْرِيِّ فِيهِ " اللَّهُ أَكْبَرُ اللَّهُ أَكْبَرُ " . لَمْ يُثَنِّيَا .
Muhammad ibn Mansur at-Tusiy bizga aytib berdi: Yaʼqub bizga aytib berdi: Otam bizga Muhammad ibn Ishoqdan aytib berdi: Menga Muhammad ibn Ibrohim ibn al-Horis at-Taymiy Muhammad ibn Abdulloh ibn Zayd ibn Abdu Rabbihidan aytib berdi. U: Menga otam Abdulloh ibn Zayd (roziyallohu anhu) aytib berdi, dedi. U (Abdulloh) aytdi: Rasululloh ﷺ odamlarni namozga yigʻish uchun qoʻngʻiroq yasalib, u bilan urilishini buyurganlarida, men uxlab yotgan paytimda qoʻlida qoʻngʻiroq koʻtargan bir kishi mening atrofimda aylanib yurdi. Shunda men: «Ey Abdulloh, qoʻngʻiroqni sotasanmi?» dedim. U: «Uni nima qilasan?» dedi. Men: «Uning bilan namozga chaqiramiz», dedim. U: «Senga bundan koʻra yaxshiroq narsani koʻrsatmaymi?» dedi. Men unga: «Ha (koʻrsat)», dedim. U aytdi: «Sen ‹Allohu akbar, Allohu akbar, Allohu akbar, Allohu akbar. Ashhadu an lo ilaha illalloh, ashhadu an lo ilaha illalloh. Ashhadu anna Muhammadan rasululloh, ashhadu anna Muhammadan rasululloh. Hayya alas-salah, hayya alas-salah. Hayya alal-falah, hayya alal-falah. Allohu akbar, Allohu akbar. Lo ilaha illalloh›, deysan». (Abdulloh) aytdi: Soʻngra u mendan uzoq boʻlmagan masofada (bir oz) chetga oʻtdi-da, keyin: «Namozga iqomat aytganingda esa, ‹Allohu akbar, Allohu akbar. Ashhadu an lo ilaha illalloh. Ashhadu anna Muhammadan rasululloh. Hayya alas-salah. Hayya alal-falah. Qad qomatis-salah, qad qomatis-salah. Allohu akbar, Allohu akbar. Lo ilaha illalloh›, deysan», dedi. Men tongga chiqqanimda Rasululloh ﷺning oldiga keldim va koʻrgan narsamni u zotga xabar berdim. Shunda u zot: «Albatta, bu — chin tush, inshaalloh. Bilol bilan tur-da, koʻrgan narsangni unga oʻrgat, u shuni azon qilib aytsin, chunki uning ovozi sendan jarangdorroqdir», dedilar. Men Bilol bilan turdim va men uni unga oʻrgata boshladim, u esa uni azon qilib aytar edi. (Abdulloh) aytdi: Buni uyida boʻlgan Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) eshitib qoldi-da, ridosini sudragan holda chiqib keldi va: «Seni haq (din) bilan yuborgan Zot bilan qasamki, ey Rasululloh, men ham u koʻrgan narsaga oʻxshashni koʻrgan edim», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Alloh uchun hamd boʻlsin», dedilar. Abu Dovud aytdi: Zuhriyning Said ibn al-Musayyabdan, uning Abdulloh ibn Zayddan (qilgan) rivoyati shu tarzdadir va Ibn Ishoq unda Zuhriydan (rivoyat qilib): «Allohu akbar, Allohu akbar, Allohu akbar, Allohu akbar», dedi. Maʼmar va Yunus esa Zuhriydan unda: «Allohu akbar, Allohu akbar», deb, ikki marta qaytarmadilar.Муҳаммад ибн Мансур ат-Тусий бизга айтиб берди: Яъқуб бизга айтиб берди: Отам бизга Муҳаммад ибн Ишоқдан айтиб берди: Менга Муҳаммад ибн Иброҳим ибн ал-Ҳорис ат-Таймий Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Зайд ибн Абду Раббиҳидан айтиб берди. У: Менга отам Абдуллоҳ ибн Зайд (розияллоҳу анҳу) айтиб берди, деди. У (Абдуллоҳ) айтди: Расулуллоҳ ﷺ одамларни намозга йиғиш учун қўнғироқ ясалиб, у билан урилишини буюрганларида, мен ухлаб ётган пайтимда қўлида қўнғироқ кўтарган бир киши менинг атрофимда айланиб юрди. Шунда мен: «Эй Абдуллоҳ, қўнғироқни сотасанми?» дедим. У: «Уни нима қиласан?» деди. Мен: «Унинг билан намозга чақирамиз», дедим. У: «Сенга бундан кўра яхшироқ нарсани кўрсатмайми?» деди. Мен унга: «Ҳа (кўрсат)», дедим. У айтди: «Сен ‹Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар. Ашҳаду ан ло илаҳа иллаллоҳ, ашҳаду ан ло илаҳа иллаллоҳ. Ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ, ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ. Ҳайя алас-салаҳ, ҳайя алас-салаҳ. Ҳайя алал-фалаҳ, ҳайя алал-фалаҳ. Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар. Ло илаҳа иллаллоҳ›, дейсан». (Абдуллоҳ) айтди: Сўнгра у мендан узоқ бўлмаган масофада (бир оз) четга ўтди-да, кейин: «Намозга иқомат айтганингда эса, ‹Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар. Ашҳаду ан ло илаҳа иллаллоҳ. Ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ. Ҳайя алас-салаҳ. Ҳайя алал-фалаҳ. Қад қоматис-салаҳ, қад қоматис-салаҳ. Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар. Ло илаҳа иллаллоҳ›, дейсан», деди. Мен тонгга чиққанимда Расулуллоҳ ﷺнинг олдига келдим ва кўрган нарсамни у зотга хабар бердим. Шунда у зот: «Албатта, бу — чин туш, иншааллоҳ. Билол билан тур-да, кўрган нарсангни унга ўргат, у шуни азон қилиб айтсин, чунки унинг овози сендан жарангдорроқдир», дедилар. Мен Билол билан турдим ва мен уни унга ўргата бошладим, у эса уни азон қилиб айтар эди. (Абдуллоҳ) айтди: Буни уйида бўлган Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) эшитиб қолди-да, ридосини судраган ҳолда чиқиб келди ва: «Сени ҳақ (дин) билан юборган Зот билан қасамки, эй Расулуллоҳ, мен ҳам у кўрган нарсага ўхшашни кўрган эдим», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ учун ҳамд бўлсин», дедилар. Абу Довуд айтди: Зуҳрийнинг Саид ибн ал-Мусайябдан, унинг Абдуллоҳ ибн Зайддан (қилган) ривояти шу тарздадир ва Ибн Ишоқ унда Зуҳрийдан (ривоят қилиб): «Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар», деди. Маъмар ва Юнус эса Зуҳрийдан унда: «Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар», деб, икки марта қайтармадилар.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ ابْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُنَيْسٍ الْجُهَنِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ لِي بَادِيَةً أَكُونُ فِيهَا وَأَنَا أُصَلِّي فِيهَا بِحَمْدِ اللَّهِ فَمُرْنِي بِلَيْلَةٍ أَنْزِلُهَا إِلَى هَذَا الْمَسْجِدِ . فَقَالَ " انْزِلْ لَيْلَةَ ثَلاَثٍ وَعِشْرِينَ " . فَقُلْتُ لاِبْنِهِ كَيْفَ كَانَ أَبُوكَ يَصْنَعُ قَالَ كَانَ يَدْخُلُ الْمَسْجِدَ إِذَا صَلَّى الْعَصْرَ فَلاَ يَخْرُجُ مِنْهُ لِحَاجَةٍ حَتَّى يُصَلِّيَ الصُّبْحَ فَإِذَا صَلَّى الصُّبْحَ وَجَدَ دَابَّتَهُ عَلَى بَابِ الْمَسْجِدِ فَجَلَسَ عَلَيْهَا فَلَحِقَ بِبَادِيَتِهِ .
Abdulloh ibn Unays al-Juhaniy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi, u shunday dedi: Men: «Yo Rasululloh! Mening choʻlda (sahroda) yashaydigan joyim bor, Allohga hamd, men oʻsha yerda namoz oʻqiyman. Bas, menga shu masjidga (qaysi) kechada tushishimni buyuring», dedim. Shunda u zot: «Yigirma uchinchi kechada tushgin», dedilar. (Muhammad ibn Ibrohim) uning (Abdulloh ibn Unaysning) oʻgʻliga: «Otang qanday qilar edi?» dedim. U: «U asr namozini oʻqigach masjidga kirar va subh namozini oʻqigunicha biror hojat uchun undan chiqmas edi. Subh namozini oʻqib boʻlgach, masjid eshigi oldida ulovini topib, unga minib choʻliga (sahrosiga) qaytar edi», dedi.Абдуллоҳ ибн Унайс ал-Жуҳаний (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади, у шундай деди: Мен: «Ё Расулуллоҳ! Менинг чўлда (саҳрода) яшайдиган жойим бор, Аллоҳга ҳамд, мен ўша ерда намоз ўқийман. Бас, менга шу масжидга (қайси) кечада тушишимни буюринг», дедим. Шунда у зот: «Йигирма учинчи кечада тушгин», дедилар. (Муҳаммад ибн Иброҳим) унинг (Абдуллоҳ ибн Унайснинг) ўғлига: «Отанг қандай қилар эди?» дедим. У: «У аср намозини ўқигач масжидга кирар ва субҳ намозини ўқигунича бирор ҳожат учун ундан чиқмас эди. Субҳ намозини ўқиб бўлгач, масжид эшиги олдида уловини топиб, унга миниб чўлига (саҳросига) қайтар эди», деди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ التَّيْمِيِّ، عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ وَقَّاصٍ اللَّيْثِيِّ، قَالَ سَمِعْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّمَا الأَعْمَالُ بِالنِّيَّاتِ وَإِنَّمَا لِكُلِّ امْرِئٍ مَا نَوَى فَمَنْ كَانَتْ هِجْرَتُهُ إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ فَهِجْرَتُهُ إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَمَنْ كَانَتْ هِجْرَتُهُ لِدُنْيَا يُصِيبُهَا أَوِ امْرَأَةٍ يَتَزَوَّجُهَا فَهِجْرَتُهُ إِلَى مَا هَاجَرَ إِلَيْهِ " .
Muhammad ibn Kasir bizga aytdi, bizga Sufyon xabar berdi, menga Yahyo ibn Said, u Muhammad ibn Ibrohim at-Taymiydan, u Alqama ibn Vaqqos al-Laysiydan rivoyat qildi. U aytdi: Men Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)ning shunday deganlarini eshitdim: Rasululloh ﷺ: «Amallar faqat niyatlarga koʻradir va har bir kishiga faqat niyat qilgani (nasiba)dir. Kimning hijrati Alloh va Uning Rasuliga (yoʻnalgan) boʻlsa, uning hijrati Alloh va Uning Rasuligadir. Kimning hijrati erishadigan dunyosi yoki uylanadigan ayoli (uchun) boʻlsa, uning hijrati oʻzi hijrat qilgan narsasigadir», dedilar.Муҳаммад ибн Касир бизга айтди, бизга Суфён хабар берди, менга Яҳё ибн Саид, у Муҳаммад ибн Иброҳим ат-Таймийдан, у Алқама ибн Ваққос ал-Лайсийдан ривоят қилди. У айтди: Мен Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)нинг шундай деганларини эшитдим: Расулуллоҳ ﷺ: «Амаллар фақат ниятларга кўрадир ва ҳар бир кишига фақат ният қилгани (насиба)дир. Кимнинг ҳижрати Аллоҳ ва Унинг Расулига (йўналган) бўлса, унинг ҳижрати Аллоҳ ва Унинг Расулигадир. Кимнинг ҳижрати эришадиган дунёси ёки уйланадиган аёли (учун) бўлса, унинг ҳижрати ўзи ҳижрат қилган нарсасигадир», дедилар.
حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الأُمَوِيُّ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ الْحَارِثِ التَّيْمِيِّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ لَمَّا أَصْبَحْنَا أَتَيْنَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرْتُهُ بِالرُّؤْيَا فَقَالَ " إِنَّ هَذِهِ لَرُؤْيَا حَقٍّ فَقُمْ مَعَ بِلاَلٍ فَإِنَّهُ أَنْدَى وَأَمَدُّ صَوْتًا مِنْكَ فَأَلْقِ عَلَيْهِ مَا قِيلَ لَكَ وَلْيُنَادِ بِذَلِكَ " . قَالَ فَلَمَّا سَمِعَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ نِدَاءَ بِلاَلٍ بِالصَّلاَةِ خَرَجَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ يَجُرُّ إِزَارَهُ وَهُوَ يَقُولُ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ لَقَدْ رَأَيْتُ مِثْلَ الَّذِي قَالَ . قَالَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " فَلِلَّهِ الْحَمْدُ فَذَلِكَ أَثْبَتُ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَقَدْ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ أَتَمَّ مِنْ هَذَا الْحَدِيثِ وَأَطْوَلَ وَذَكَرَ فِيهِ قِصَّةَ الأَذَانِ مَثْنَى مَثْنَى وَالإِقَامَةِ مَرَّةً مَرَّةً . وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ زَيْدٍ هُوَ ابْنُ عَبْدِ رَبِّهِ وَيُقَالُ ابْنُ عَبْدِ رَبٍّ وَلاَ نَعْرِفُ لَهُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم شَيْئًا يَصِحُّ إِلاَّ هَذَا الْحَدِيثَ الْوَاحِدَ فِي الأَذَانِ . وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ زَيْدِ بْنِ عَاصِمٍ الْمَازِنِيُّ لَهُ أَحَادِيثُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ عَمُّ عَبَّادِ بْنِ تَمِيمٍ .
Said ibn Yahyo ibn Said al-Umaviy bizga hadis aytdi: Otam bizga hadis aytdi: Muhammad ibn Ishoq bizga hadis aytdi, u Muhammad ibn Ibrohim ibn al-Horis at-Taymiydan, u Muhammad ibn Abdulloh ibn Zayddan, u otasi (Abdulloh ibn Zayd (roziyallohu anhu))dan rivoyat qildi. U aytdi: Tonglaganimizda Rasululloh ﷺning huzurlariga keldik va men u zotga (koʻrgan) tushimni xabar berdim. Shunda u zot: «Albatta bu rost tushdir. Bilol bilan turgin, chunki u sendan koʻra yoqimliroq va baland ovozlidir; senga aytilgan narsani unga oʻrgat, u bu bilan nido qilsin (azon aytsin)», dedilar. U aytdi: Umar ibn al-Xattob Bilolning namozga nido qilganini eshitganida, izorini sudrab Rasululloh ﷺning huzurlariga chiqdi va: «Yo Rasululloh, sizni haq bilan yuborgan Zotga qasamki, men ham u aytgan narsaning oʻxshashini koʻrgan edim», dedi. U aytdi: Shunda Rasululloh ﷺ: «Allohga hamd boʻlsin, bu yanada mustahkamroqdir», dedilar. U aytdi: Bu bobda Ibn Umardan ham rivoyat bor. Abu Iso aytdi: Abdulloh ibn Zaydning hadisi hasan sahih hadisdir. Bu hadisni Ibrohim ibn Saʼd Muhammad ibn Ishoqdan bundan toʻliqroq va uzunroq qilib rivoyat qilgan va unda azon ikki marta-ikki martadan, iqomat bir marta-bir martadan ekanligi qissasini zikr qilgan. Abdulloh ibn Zayd — u Abdurabbihning oʻgʻlidir, Abdurabbning oʻgʻli deb ham aytiladi; biz uning Nabiy ﷺdan azon haqidagi shu bir hadisidan boshqa sahih narsasini bilmaymiz. Abdulloh ibn Zayd ibn Osim al-Moziniyning esa Nabiy ﷺdan (boshqa) hadislari bor, u Abbod ibn Tamimning amakisidir.Саид ибн Яҳё ибн Саид ал-Умавий бизга ҳадис айтди: Отам бизга ҳадис айтди: Муҳаммад ибн Ишоқ бизга ҳадис айтди, у Муҳаммад ибн Иброҳим ибн ал-Ҳорис ат-Таймийдан, у Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Зайддан, у отаси (Абдуллоҳ ибн Зайд (розияллоҳу анҳу))дан ривоят қилди. У айтди: Тонглаганимизда Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига келдик ва мен у зотга (кўрган) тушимни хабар бердим. Шунда у зот: «Албатта бу рост тушдир. Билол билан тургин, чунки у сендан кўра ёқимлироқ ва баланд овозлидир; сенга айтилган нарсани унга ўргат, у бу билан нидо қилсин (азон айтсин)», дедилар. У айтди: Умар ибн ал-Хаттоб Билолнинг намозга нидо қилганини эшитганида, изорини судраб Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига чиқди ва: «Ё Расулуллоҳ, сизни ҳақ билан юборган Зотга қасамки, мен ҳам у айтган нарсанинг ўхшашини кўрган эдим», деди. У айтди: Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳга ҳамд бўлсин, бу янада мустаҳкамроқдир», дедилар. У айтди: Бу бобда Ибн Умардан ҳам ривоят бор. Абу Исо айтди: Абдуллоҳ ибн Зайднинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бу ҳадисни Иброҳим ибн Саъд Муҳаммад ибн Ишоқдан бундан тўлиқроқ ва узунроқ қилиб ривоят қилган ва унда азон икки марта-икки мартадан, иқомат бир марта-бир мартадан эканлиги қиссасини зикр қилган. Абдуллоҳ ибн Зайд — у Абдураббиҳнинг ўғлидир, Абдураббнинг ўғли деб ҳам айтилади; биз унинг Набий ﷺдан азон ҳақидаги шу бир ҳадисидан бошқа саҳиҳ нарсасини билмаймиз. Абдуллоҳ ибн Зайд ибн Осим ал-Мозинийнинг эса Набий ﷺдан (бошқа) ҳадислари бор, у Аббод ибн Тамимнинг амакисидир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو السَّوَّاقُ الْبَلْخِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ سَعْدِ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ جَدِّهِ، قَيْسٍ قَالَ خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأُقِيمَتِ الصَّلاَةُ فَصَلَّيْتُ مَعَهُ الصُّبْحَ ثُمَّ انْصَرَفَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَوَجَدَنِي أُصَلِّي فَقَالَ " مَهْلاً يَا قَيْسُ أَصَلاَتَانِ مَعًا " . قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي لَمْ أَكُنْ رَكَعْتُ رَكْعَتَىِ الْفَجْرِ . قَالَ " فَلاَ إِذًا " . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ لاَ نَعْرِفُهُ مِثْلَ هَذَا إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ سَعْدِ بْنِ سَعِيدٍ . وَقَالَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ سَمِعَ عَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ مِنْ سَعْدِ بْنِ سَعِيدٍ هَذَا الْحَدِيثَ . وَإِنَّمَا يُرْوَى هَذَا الْحَدِيثُ مُرْسَلاً . وَقَدْ قَالَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ بِهَذَا الْحَدِيثِ لَمْ يَرَوْا بَأْسًا أَنْ يُصَلِّيَ الرَّجُلُ الرَّكْعَتَيْنِ بَعْدَ الْمَكْتُوبَةِ قَبْلَ أَنْ تَطْلُعَ الشَّمْسُ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَسَعْدُ بْنُ سَعِيدٍ هُوَ أَخُو يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الأَنْصَارِيِّ . قَالَ وَقَيْسٌ هُوَ جَدُّ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الأَنْصَارِيِّ وَيُقَالُ هُوَ قَيْسُ بْنُ عَمْرٍو وَيُقَالُ هُوَ قَيْسُ بْنُ قَهْدٍ . وَإِسْنَادُ هَذَا الْحَدِيثِ لَيْسَ بِمُتَّصِلٍ مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ التَّيْمِيُّ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ قَيْسٍ . وَرَوَى بَعْضُهُمْ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ سَعْدِ بْنِ سَعِيدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم خَرَجَ فَرَأَى قَيْسًا . وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ الْعَزِيزِ عَنْ سَعْدِ بْنِ سَعِيدٍ .
Qays ibn Amr (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ chiqdilar, namozga iqomat aytildi va men u zot bilan birga bomdod (subh)ni oʻqidim. Soʻng Paygʻambar ﷺ qaytdilar va meni namoz oʻqiyotgan holda koʻrib: «Sekinroq, ey Qays! Ikki namozni birga (oʻqiyapsanmi)?», dedilar. Men: «Ey Allohning Rasuli, men bomdod (fajr)ning ikki rakaatini oʻqimagan edim», dedim. U zot: «Unday boʻlsa, zarari yoʻq», dedilar. Abu Iso aytdi: Muhammad ibn Ibrohimning hadisini biz shunday holatda faqat Saʼd ibn Saidning hadisi orqaligina bilamiz. Sufyon ibn Uyayna: Ato ibn Abu Raboh Saʼd ibn Saiddan bu hadisni eshitdi, dedi. Bu hadis aslida mursal (sahobasiz) qilib rivoyat qilinadi. Makka ahlidan bir qavm shu hadisga (amal qilib): kishining quyosh chiqishidan oldin farz (namoz)dan keyin ikki rakaatni oʻqishida zarar yoʻq, deb bilishgan. Abu Iso aytdi: Saʼd ibn Said — Yahyo ibn Said al-Ansoriyning akasidir. (Abu Iso) aytdi: Qays esa Yahyo ibn Said al-Ansoriyning bobosidir, u Qays ibn Amr deyiladi, u Qays ibn Qahd ham deyiladi. Bu hadisning isnodi muttasil (uzluksiz) emas: Muhammad ibn Ibrohim at-Taymiy Qaysdan (hadis) eshitmagan. Baʼzilar bu hadisni Saʼd ibn Saiddan, u Muhammad ibn Ibrohimdan: Paygʻambar ﷺ chiqib Qaysni koʻrdilar, (deb) rivoyat qilishgan. Bu Abdulazizning Saʼd ibn Saiddan (qilgan rivoyati)dan sahihroqdir.Қайс ибн Амр (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ чиқдилар, намозга иқомат айтилди ва мен у зот билан бирга бомдод (субҳ)ни ўқидим. Сўнг Пайғамбар ﷺ қайтдилар ва мени намоз ўқиётган ҳолда кўриб: «Секинроқ, эй Қайс! Икки намозни бирга (ўқияпсанми)?», дедилар. Мен: «Эй Аллоҳнинг Расули, мен бомдод (фажр)нинг икки ракаатини ўқимаган эдим», дедим. У зот: «Ундай бўлса, зарари йўқ», дедилар. Абу Исо айтди: Муҳаммад ибн Иброҳимнинг ҳадисини биз шундай ҳолатда фақат Саъд ибн Саиднинг ҳадиси орқалигина биламиз. Суфён ибн Уяйна: Ато ибн Абу Рабоҳ Саъд ибн Саиддан бу ҳадисни эшитди, деди. Бу ҳадис аслида мурсал (саҳобасиз) қилиб ривоят қилинади. Макка аҳлидан бир қавм шу ҳадисга (амал қилиб): кишининг қуёш чиқишидан олдин фарз (намоз)дан кейин икки ракаатни ўқишида зарар йўқ, деб билишган. Абу Исо айтди: Саъд ибн Саид — Яҳё ибн Саид ал-Ансорийнинг акасидир. (Абу Исо) айтди: Қайс эса Яҳё ибн Саид ал-Ансорийнинг бобосидир, у Қайс ибн Амр дейилади, у Қайс ибн Қаҳд ҳам дейилади. Бу ҳадиснинг исноди муттасил (узлуксиз) эмас: Муҳаммад ибн Иброҳим ат-Таймий Қайсдан (ҳадис) эшитмаган. Баъзилар бу ҳадисни Саъд ибн Саиддан, у Муҳаммад ибн Иброҳимдан: Пайғамбар ﷺ чиқиб Қайсни кўрдилар, (деб) ривоят қилишган. Бу Абдулазизнинг Саъд ибн Саиддан (қилган ривояти)дан саҳиҳроқдир.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو النَّضْرِ، هَاشِمُ بْنُ الْقَاسِمِ قَالَ حَدَّثَنَا زِيَادُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُلاَثَةَ، عَنْ مُوسَى بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ التَّيْمِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، وَأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالاَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا دَعَا عَلَى الْجَرَادِ قَالَ " اللَّهُمَّ أَهْلِكِ الْجَرَادَ اقْتُلْ كِبَارَهُ وَأَهْلِكْ صِغَارَهُ وَأَفْسِدْ بَيْضَهُ وَاقْطَعْ دَابِرَهُ وَخُذْ بِأَفْوَاهِهِمْ عَنْ مَعَاشِنَا وَأَرْزَاقِنَا إِنَّكَ سَمِيعُ الدُّعَاءِ " . قَالَ فَقَالَ رَجُلٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ كَيْفَ تَدْعُو عَلَى جُنْدٍ مِنْ أَجْنَادِ اللَّهِ بِقَطْعِ دَابِرِهِ قَالَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّهَا نَثْرَةُ حُوتٍ فِي الْبَحْرِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ . وَمُوسَى بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ التَّيْمِيُّ قَدْ تُكُلِّمَ فِيهِ وَهُوَ كَثِيرُ الْغَرَائِبِ وَالْمَنَاكِيرِ وَأَبُوهُ مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ثِقَةٌ وَهُوَ مَدَنِيٌّ .
At-Taymiy Jobir ibn Abdulloh va Anas ibn Molik (roziyallohu anhum)dan rivoyat qiladi. Ular: «Rasululloh ﷺ chigirtkaga qarshi duo qilganlarida: ‹Ey Alloh, chigirtkani halok qilgin, uning kattalarini oʻldirgin, kichiklarini halok qilgin, tuxumlarini buzgin, naslini uzgin va bizning tirikchiligimiz hamda rizqimizdan ularning ogʻizlarini tutgin. Albatta, Sen duoni Eshitguvchisan›, deb aytar edilar», dedilar. (Roviy) aytdi: Shunda bir kishi: «Yo Rasululloh, Allohning lashkarlaridan bir lashkarga qarshi uning naslini uzishni qanday soʻrab duo qilyapsiz?» dedi. Rasululloh ﷺ: «Albatta, u dengizdagi baliqning aksiri (aksa urganda tashqariga chiqargan narsasi)dir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, uni faqat shu yoʻldan bilamiz. Muso ibn Muhammad ibn Ibrohim at-Taymiy haqida (rijolshunoslar) tanqid qilishgan boʻlib, u koʻp gʻaroyib va munkar (rivoyatlar) keltiradi. Uning otasi Muhammad ibn Ibrohim esa ishonchli (siqa) boʻlib, madinalikdir.Ат-Таймий Жобир ибн Абдуллоҳ ва Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳум)дан ривоят қилади. Улар: «Расулуллоҳ ﷺ чигирткага қарши дуо қилганларида: ‹Эй Аллоҳ, чигирткани ҳалок қилгин, унинг катталарини ўлдиргин, кичикларини ҳалок қилгин, тухумларини бузгин, наслини узгин ва бизнинг тирикчилигимиз ҳамда ризқимиздан уларнинг оғизларини тутгин. Албатта, Сен дуони Эшитгувчисан›, деб айтар эдилар», дедилар. (Ровий) айтди: Шунда бир киши: «Ё Расулуллоҳ, Аллоҳнинг лашкарларидан бир лашкарга қарши унинг наслини узишни қандай сўраб дуо қиляпсиз?» деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, у денгиздаги балиқнинг аксири (акса урганда ташқарига чиқарган нарсаси)дир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, уни фақат шу йўлдан биламиз. Мусо ибн Муҳаммад ибн Иброҳим ат-Таймий ҳақида (рижолшунослар) танқид қилишган бўлиб, у кўп ғаройиб ва мункар (ривоятлар) келтиради. Унинг отаси Муҳаммад ибн Иброҳим эса ишончли (сиқа) бўлиб, мадиналикдир.
حَدَّثَنِي زِيَادٌ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْهَادِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ الْحَارِثِ التَّيْمِيِّ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، أَنَّهُ قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَعْتَكِفُ الْعَشْرَ الْوُسُطَ مِنْ رَمَضَانَ فَاعْتَكَفَ عَامًا حَتَّى إِذَا كَانَ لَيْلَةَ إِحْدَى وَعِشْرِينَ وَهِيَ اللَّيْلَةُ الَّتِي يَخْرُجُ فِيهَا مِنْ صُبْحِهَا مِنَ اعْتِكَافِهِ قَالَ " مَنِ اعْتَكَفَ مَعِي فَلْيَعْتَكِفِ الْعَشْرَ الأَوَاخِرَ وَقَدْ رَأَيْتُ هَذِهِ اللَّيْلَةَ ثُمَّ أُنْسِيتُهَا وَقَدْ رَأَيْتُنِي أَسْجُدُ مِنْ صُبْحِهَا فِي مَاءٍ وَطِينٍ فَالْتَمِسُوهَا فِي الْعَشْرِ الأَوَاخِرِ وَالْتَمِسُوهَا فِي كُلِّ وِتْرٍ " . قَالَ أَبُو سَعِيدٍ فَأُمْطِرَتِ السَّمَاءُ تِلْكَ اللَّيْلَةَ وَكَانَ الْمَسْجِدُ عَلَى عَرِيشٍ فَوَكَفَ الْمَسْجِدُ - قَالَ أَبُو سَعِيدٍ - فَأَبْصَرَتْ عَيْنَاىَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم انْصَرَفَ وَعَلَى جَبْهَتِهِ وَأَنْفِهِ أَثَرُ الْمَاءِ وَالطِّينِ مِنْ صُبْحِ لَيْلَةِ إِحْدَى وَعِشْرِينَ .
Molik Yazid ibn Abdulloh ibn al-Hoddan, u Muhammad ibn Ibrohim ibn al-Horis at-Taymiydan, u Abu Salama ibn Abdurrahmondan, u Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladiki, u dedi: «Rasululloh ﷺ Ramazonning oʻrta oʻn kunligida eʼtikof qilar edilar. Bir yili eʼtikof qildilar, toki yigirma birinchi kecha — u ertasi tongida eʼtikofdan chiqadigan kechalari boʻlganida, u zot: ‹Kim men bilan eʼtikof qilgan boʻlsa, oxirgi oʻn (kun)da eʼtikof qilsin. Men bu kechani (Laylat ul-Qadrni) koʻrgan edim, soʻng u menga unutdirildi. Men oʻzimni uning tongida suv va loyda sajda qilayotganimni koʻrdim. Bas, uni oxirgi oʻn (kun)da izlang va uni har bir toq (kecha)da izlang›, dedilar». Abu Said dedi: «Oʻsha kecha osmondan yomgʻir yogʻdi. Masjid esa (xurmo shoxlaridan) chaylada (usti ochiq) edi, shunda masjid (tomi) oqdi». Abu Said dedi: «Yigirma birinchi kecha tongida ikki koʻzim Rasululloh ﷺ ni koʻrdi — u zot (namozdan) qaytdilar, peshonalari va burunlarida suv hamda loy izi bor edi».Молик Язид ибн Абдуллоҳ ибн ал-Ҳоддан, у Муҳаммад ибн Иброҳим ибн ал-Ҳорис ат-Таймийдан, у Абу Салама ибн Абдурраҳмондан, у Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қиладики, у деди: «Расулуллоҳ ﷺ Рамазоннинг ўрта ўн кунлигида эътикоф қилар эдилар. Бир йили эътикоф қилдилар, токи йигирма биринчи кеча — у эртаси тонгида эътикофдан чиқадиган кечалари бўлганида, у зот: ‹Ким мен билан эътикоф қилган бўлса, охирги ўн (кун)да эътикоф қилсин. Мен бу кечани (Лайлат ул-Қадрни) кўрган эдим, сўнг у менга унутдирилди. Мен ўзимни унинг тонгида сув ва лойда сажда қилаётганимни кўрдим. Бас, уни охирги ўн (кун)да изланг ва уни ҳар бир тоқ (кеча)да изланг›, дедилар». Абу Саид деди: «Ўша кеча осмондан ёмғир ёғди. Масжид эса (хурмо шохларидан) чайлада (усти очиқ) эди, шунда масжид (томи) оқди». Абу Саид деди: «Йигирма биринчи кеча тонгида икки кўзим Расулуллоҳ ﷺ ни кўрди — у зот (намоздан) қайтдилар, пешоналари ва бурунларида сув ҳамда лой изи бор эди».
وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْهَادِي، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ الْحَارِثِ التَّيْمِيِّ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي أُمَيَّةَ، أَنَّ امْرَأَةً، هَلَكَ عَنْهَا زَوْجُهَا فَاعْتَدَّتْ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا ثُمَّ تَزَوَّجَتْ حِينَ حَلَّتْ فَمَكَثَتْ عِنْدَ زَوْجِهَا أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَنِصْفَ شَهْرٍ ثُمَّ وَلَدَتْ وَلَدًا تَامًّا فَجَاءَ زَوْجُهَا إِلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فَذَكَرَ ذَلِكَ لَهُ فَدَعَا عُمَرُ نِسْوَةً مِنْ نِسَاءِ الْجَاهِلِيَّةِ قُدَمَاءَ فَسَأَلَهُنَّ عَنْ ذَلِكَ فَقَالَتِ امْرَأَةٌ مِنْهُنَّ أَنَا أُخْبِرُكَ عَنْ هَذِهِ الْمَرْأَةِ هَلَكَ عَنْهَا زَوْجُهَا حِينَ حَمَلَتْ مِنْهُ فَأُهْرِيقَتْ عَلَيْهِ الدِّمَاءُ فَحَشَّ وَلَدُهَا فِي بَطْنِهَا فَلَمَّا أَصَابَهَا زَوْجُهَا الَّذِي نَكَحَهَا وَأَصَابَ الْوَلَدَ الْمَاءُ تَحَرَّكَ الْوَلَدُ فِي بَطْنِهَا وَكَبِرَ . فَصَدَّقَهَا عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَفَرَّقَ بَيْنَهُمَا وَقَالَ عُمَرُ أَمَا إِنَّهُ لَمْ يَبْلُغْنِي عَنْكُمَا إِلاَّ خَيْرٌ وَأَلْحَقَ الْوَلَدَ بِالأَوَّلِ .
Molik menga Yazid ibn Abdulloh ibn al-Hodiydan, u Muhammad ibn Ibrohim ibn al-Horis at-Taymiydan, u Sulaymon ibn Yasordan, u Abdulloh ibn Abu Umayyadan rivoyat qildi: Bir ayolning eri vafot etib, u toʻrt oyu oʻn kun idda tutdi. Soʻng idda tugab halol boʻlgach turmushga chiqdi. U eri huzurida toʻrt yarim oy turgach, toʻliq (yetuk) bola tugʻdi. Uning eri Umar ibn al-Xattob oldiga kelib, bu haqda unga aytdi. Umar johiliyat ayollaridan yoshi ulugʻlarini chaqirib, ulardan bu haqda soʻradi. Ulardan bir ayol: «Men senga bu ayol haqida xabar beray. Eri vafot etganda u undan homilador edi. Soʻng (erining oʻlimi tufayli) unga qon quyilib, qornidagi bolasi qurib (rivojlanmay) qoldi. Yangi eri unga yaqinlik qilib, bolaga (uning) suvi yetgach, bola qornida harakatga kelib, oʻsdi», dedi. Umar ibn al-Xattob uni tasdiqlab, ikkovini (idda tugaguncha) ajratib qoʻydi va: «Sizlar haqingizda menga faqat yaxshilik yetib kelgan», dedi. Bolani esa birinchi (er)ga qoʻshdi.Молик менга Язид ибн Абдуллоҳ ибн ал-Ҳодийдан, у Муҳаммад ибн Иброҳим ибн ал-Ҳорис ат-Таймийдан, у Сулаймон ибн Ясордан, у Абдуллоҳ ибн Абу Умайядан ривоят қилди: Бир аёлнинг эри вафот этиб, у тўрт ою ўн кун идда тутди. Сўнг идда тугаб ҳалол бўлгач турмушга чиқди. У эри ҳузурида тўрт ярим ой тургач, тўлиқ (етук) бола туғди. Унинг эри Умар ибн ал-Хаттоб олдига келиб, бу ҳақда унга айтди. Умар жоҳилият аёлларидан ёши улуғларини чақириб, улардан бу ҳақда сўради. Улардан бир аёл: «Мен сенга бу аёл ҳақида хабар берай. Эри вафот этганда у ундан ҳомиладор эди. Сўнг (эрининг ўлими туфайли) унга қон қуйилиб, қорнидаги боласи қуриб (ривожланмай) қолди. Янги эри унга яқинлик қилиб, болага (унинг) суви етгач, бола қорнида ҳаракатга келиб, ўсди», деди. Умар ибн ал-Хаттоб уни тасдиқлаб, икковини (идда тугагунча) ажратиб қўйди ва: «Сизлар ҳақингизда менга фақат яхшилик етиб келган», деди. Болани эса биринчи (эр)га қўшди.
وَعَن عبد الله بن زيد بن عبد ربه قَالَ: لَمَّا أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِالنَّاقُوسِ يُعْمَلُ لِيُضْرَبَ بِهِ لِلنَّاسِ لِجَمْعِ الصَّلَاةِ طَافَ بِي وَأَنَا نَائِمٌ رَجُلٌ يَحْمِلُ نَاقُوسًا فِي يَدِهِ فَقُلْتُ يَا عَبْدَ اللَّهِ أَتَبِيعُ النَّاقُوسَ قَالَ وَمَا تَصْنَعُ بِهِ فَقلت نَدْعُو بِهِ إِلَى الصَّلَاةِ قَالَ أَفَلَا أَدُلُّكَ عَلَى مَا هُوَ خَيْرٌ مِنْ ذَلِكَ فَقُلْتُ لَهُ بَلَى قَالَ فَقَالَ تَقُولَ اللَّهُ أَكْبَرُ إِلَى آخِرِهِ وَكَذَا الْإِقَامَةُ فَلَمَّا أَصْبَحْتُ أَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَأَخْبَرْتُهُ بِمَا رَأَيْتُ فَقَالَ: «إِنَّهَا لَرُؤْيَا حَقٍّ إِنْ شَاءَ اللَّهُ فَقُمْ مَعَ بِلَالٍ فَأَلْقِ عَلَيْهِ مَا رَأَيْتَ فَلْيُؤَذِّنْ بِهِ فَإِنَّهُ أَنْدَى صَوْتًا مِنْك» فَقُمْت مَعَ بِلَال فَجعلت ألقيه عَلَيْهِ وَيُؤَذِّنُ بِهِ قَالَ فَسَمِعَ بِذَلِكَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَهُوَ فِي بَيْتِهِ فَخَرَجَ يَجُرُّ رِدَاءَهُ وَيَقُول وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ لَقَدْ رَأَيْتُ مِثْلَ مَا أَرَى فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «فَلِلَّهِ الْحَمْدُ» . رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ وَالدَّارِمِيُّ وَابْنُ مَاجَهْ إِلَّا أَنَّهُ لَمْ يَذْكُرِ الْإِقَامَةَ. وَقَالَ التِّرْمِذِيُّ: هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ لَكِنَّهُ لَمْ يُصَرح قصَّة الناقوس
Muhammad ibn Mansur at-Tusiy bizga aytib berdi: Yaʼqub bizga aytib berdi: Otam bizga Muhammad ibn Ishoqdan aytib berdi: Menga Muhammad ibn Ibrohim ibn al-Horis at-Taymiy Muhammad ibn Abdulloh ibn Zayd ibn Abdu Rabbihidan aytib berdi. U: Menga otam Abdulloh ibn Zayd (roziyallohu anhu) aytib berdi, dedi. U (Abdulloh) aytdi: Rasululloh ﷺ odamlarni namozga yigʻish uchun qoʻngʻiroq yasalib, u bilan urilishini buyurganlarida, men uxlab yotgan paytimda qoʻlida qoʻngʻiroq koʻtargan bir kishi mening atrofimda aylanib yurdi. Shunda men: «Ey Abdulloh, qoʻngʻiroqni sotasanmi?» dedim. U: «Uni nima qilasan?» dedi. Men: «Uning bilan namozga chaqiramiz», dedim. U: «Senga bundan koʻra yaxshiroq narsani koʻrsatmaymi?» dedi. Men unga: «Ha (koʻrsat)», dedim. U aytdi: «Sen ‹Allohu akbar, Allohu akbar, Allohu akbar, Allohu akbar. Ashhadu an lo ilaha illalloh, ashhadu an lo ilaha illalloh. Ashhadu anna Muhammadan rasululloh, ashhadu anna Muhammadan rasululloh. Hayya alas-salah, hayya alas-salah. Hayya alal-falah, hayya alal-falah. Allohu akbar, Allohu akbar. Lo ilaha illalloh›, deysan». (Abdulloh) aytdi: Soʻngra u mendan uzoq boʻlmagan masofada (bir oz) chetga oʻtdi-da, keyin: «Namozga iqomat aytganingda esa, ‹Allohu akbar, Allohu akbar. Ashhadu an lo ilaha illalloh. Ashhadu anna Muhammadan rasululloh. Hayya alas-salah. Hayya alal-falah. Qad qomatis-salah, qad qomatis-salah. Allohu akbar, Allohu akbar. Lo ilaha illalloh›, deysan», dedi. Men tongga chiqqanimda Rasululloh ﷺning oldiga keldim va koʻrgan narsamni u zotga xabar berdim. Shunda u zot: «Albatta, bu — chin tush, inshaalloh. Bilol bilan tur-da, koʻrgan narsangni unga oʻrgat, u shuni azon qilib aytsin, chunki uning ovozi sendan jarangdorroqdir», dedilar. Men Bilol bilan turdim va men uni unga oʻrgata boshladim, u esa uni azon qilib aytar edi. (Abdulloh) aytdi: Buni uyida boʻlgan Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) eshitib qoldi-da, ridosini sudragan holda chiqib keldi va: «Seni haq (din) bilan yuborgan Zot bilan qasamki, ey Rasululloh, men ham u koʻrgan narsaga oʻxshashni koʻrgan edim», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Alloh uchun hamd boʻlsin», dedilar. Abu Dovud aytdi: Zuhriyning Said ibn al-Musayyabdan, uning Abdulloh ibn Zayddan (qilgan) rivoyati shu tarzdadir va Ibn Ishoq unda Zuhriydan (rivoyat qilib): «Allohu akbar, Allohu akbar, Allohu akbar, Allohu akbar», dedi. Maʼmar va Yunus esa Zuhriydan unda: «Allohu akbar, Allohu akbar», deb, ikki marta qaytarmadilar.Муҳаммад ибн Мансур ат-Тусий бизга айтиб берди: Яъқуб бизга айтиб берди: Отам бизга Муҳаммад ибн Ишоқдан айтиб берди: Менга Муҳаммад ибн Иброҳим ибн ал-Ҳорис ат-Таймий Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Зайд ибн Абду Раббиҳидан айтиб берди. У: Менга отам Абдуллоҳ ибн Зайд (розияллоҳу анҳу) айтиб берди, деди. У (Абдуллоҳ) айтди: Расулуллоҳ ﷺ одамларни намозга йиғиш учун қўнғироқ ясалиб, у билан урилишини буюрганларида, мен ухлаб ётган пайтимда қўлида қўнғироқ кўтарган бир киши менинг атрофимда айланиб юрди. Шунда мен: «Эй Абдуллоҳ, қўнғироқни сотасанми?» дедим. У: «Уни нима қиласан?» деди. Мен: «Унинг билан намозга чақирамиз», дедим. У: «Сенга бундан кўра яхшироқ нарсани кўрсатмайми?» деди. Мен унга: «Ҳа (кўрсат)», дедим. У айтди: «Сен ‹Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар. Ашҳаду ан ло илаҳа иллаллоҳ, ашҳаду ан ло илаҳа иллаллоҳ. Ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ, ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ. Ҳайя алас-салаҳ, ҳайя алас-салаҳ. Ҳайя алал-фалаҳ, ҳайя алал-фалаҳ. Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар. Ло илаҳа иллаллоҳ›, дейсан». (Абдуллоҳ) айтди: Сўнгра у мендан узоқ бўлмаган масофада (бир оз) четга ўтди-да, кейин: «Намозга иқомат айтганингда эса, ‹Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар. Ашҳаду ан ло илаҳа иллаллоҳ. Ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ. Ҳайя алас-салаҳ. Ҳайя алал-фалаҳ. Қад қоматис-салаҳ, қад қоматис-салаҳ. Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар. Ло илаҳа иллаллоҳ›, дейсан», деди. Мен тонгга чиққанимда Расулуллоҳ ﷺнинг олдига келдим ва кўрган нарсамни у зотга хабар бердим. Шунда у зот: «Албатта, бу — чин туш, иншааллоҳ. Билол билан тур-да, кўрган нарсангни унга ўргат, у шуни азон қилиб айтсин, чунки унинг овози сендан жарангдорроқдир», дедилар. Мен Билол билан турдим ва мен уни унга ўргата бошладим, у эса уни азон қилиб айтар эди. (Абдуллоҳ) айтди: Буни уйида бўлган Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) эшитиб қолди-да, ридосини судраган ҳолда чиқиб келди ва: «Сени ҳақ (дин) билан юборган Зот билан қасамки, эй Расулуллоҳ, мен ҳам у кўрган нарсага ўхшашни кўрган эдим», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ учун ҳамд бўлсин», дедилар. Абу Довуд айтди: Зуҳрийнинг Саид ибн ал-Мусайябдан, унинг Абдуллоҳ ибн Зайддан (қилган) ривояти шу тарздадир ва Ибн Ишоқ унда Зуҳрийдан (ривоят қилиб): «Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар», деди. Маъмар ва Юнус эса Зуҳрийдан унда: «Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар», деб, икки марта қайтармадилар.
وَعَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُنَيْسٍ قَالَ: قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ لِي بَادِيَةً أَكُونُ فِيهَا وَأَنا أُصَلِّي فِيهَا بِحَمْد الله فَمُرْنِي بِلَيْلَةٍ أَنْزِلُهَا إِلَى هَذَا الْمَسْجِدِ فَقَالَ: «انْزِلْ لَيْلَة ثَلَاث وَعشْرين» . قيل لِابْنِهِ: كَيْفَ كَانَ أَبُوكَ يَصْنَعُ؟ قَالَ: كَانَ يَدْخُلُ الْمَسْجِدَ إِذَا صَلَّى الْعَصْرَ فَلَا يَخْرُجُ مِنْهُ لِحَاجَةٍ حَتَّى يُصَلِّيَ الصُّبْحَ فَإِذَا صَلَّى الصُّبْحَ وَجَدَ دَابَّتَهُ عَلَى بَابِ الْمَسْجِدِ فَجَلَسَ عَلَيْهَا وَلحق بباديته. رَوَاهُ أَبُو دَاوُد
Abdulloh ibn Unays al-Juhaniy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi, u shunday dedi: Men: «Yo Rasululloh! Mening choʻlda (sahroda) yashaydigan joyim bor, Allohga hamd, men oʻsha yerda namoz oʻqiyman. Bas, menga shu masjidga (qaysi) kechada tushishimni buyuring», dedim. Shunda u zot: «Yigirma uchinchi kechada tushgin», dedilar. (Muhammad ibn Ibrohim) uning (Abdulloh ibn Unaysning) oʻgʻliga: «Otang qanday qilar edi?» dedim. U: «U asr namozini oʻqigach masjidga kirar va subh namozini oʻqigunicha biror hojat uchun undan chiqmas edi. Subh namozini oʻqib boʻlgach, masjid eshigi oldida ulovini topib, unga minib choʻliga (sahrosiga) qaytar edi», dedi.Абдуллоҳ ибн Унайс ал-Жуҳаний (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади, у шундай деди: Мен: «Ё Расулуллоҳ! Менинг чўлда (саҳрода) яшайдиган жойим бор, Аллоҳга ҳамд, мен ўша ерда намоз ўқийман. Бас, менга шу масжидга (қайси) кечада тушишимни буюринг», дедим. Шунда у зот: «Йигирма учинчи кечада тушгин», дедилар. (Муҳаммад ибн Иброҳим) унинг (Абдуллоҳ ибн Унайснинг) ўғлига: «Отанг қандай қилар эди?» дедим. У: «У аср намозини ўқигач масжидга кирар ва субҳ намозини ўқигунича бирор ҳожат учун ундан чиқмас эди. Субҳ намозини ўқиб бўлгач, масжид эшиги олдида уловини топиб, унга миниб чўлига (саҳросига) қайтар эди», деди.
عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «إِنَّمَا الْأَعْمَال بِالنِّيَّاتِ وَإِنَّمَا لكل امْرِئ مَا نَوَى فَمَنْ كَانَتْ هِجْرَتُهُ إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ فَهِجْرَتُهُ إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَمَنْ كَانَتْ هِجْرَتُهُ إِلَى دُنْيَا يُصِيبُهَا أَوِ امْرَأَةٍ يَتَزَوَّجُهَا فَهجرَته إِلَى مَا هَاجر إِلَيْهِ»
Muhammad ibn Kasir bizga aytdi, bizga Sufyon xabar berdi, menga Yahyo ibn Said, u Muhammad ibn Ibrohim at-Taymiydan, u Alqama ibn Vaqqos al-Laysiydan rivoyat qildi. U aytdi: Men Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)ning shunday deganlarini eshitdim: Rasululloh ﷺ: «Amallar faqat niyatlarga koʻradir va har bir kishiga faqat niyat qilgani (nasiba)dir. Kimning hijrati Alloh va Uning Rasuliga (yoʻnalgan) boʻlsa, uning hijrati Alloh va Uning Rasuligadir. Kimning hijrati erishadigan dunyosi yoki uylanadigan ayoli (uchun) boʻlsa, uning hijrati oʻzi hijrat qilgan narsasigadir», dedilar.Муҳаммад ибн Касир бизга айтди, бизга Суфён хабар берди, менга Яҳё ибн Саид, у Муҳаммад ибн Иброҳим ат-Таймийдан, у Алқама ибн Ваққос ал-Лайсийдан ривоят қилди. У айтди: Мен Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)нинг шундай деганларини эшитдим: Расулуллоҳ ﷺ: «Амаллар фақат ниятларга кўрадир ва ҳар бир кишига фақат ният қилгани (насиба)дир. Кимнинг ҳижрати Аллоҳ ва Унинг Расулига (йўналган) бўлса, унинг ҳижрати Аллоҳ ва Унинг Расулигадир. Кимнинг ҳижрати эришадиган дунёси ёки уйланадиган аёли (учун) бўлса, унинг ҳижрати ўзи ҳижрат қилган нарсасигадир», дедилар.
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا سَلَمَةُ، حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحاقَ، قَالَ : وَقَدْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حِينَ قَدِمَهَا قَالَ أَبُو مُحَمَّد : يَعْنِي الْمَدِينَةَ إِنَّمَا يُجْتَمَعُ إِلَيْهِ بِالصَّلَاةِ لِحِينِ مَوَاقِيتِهَا بِغَيْرِ دَعْوَةٍ، فَهَمَّ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنْ يَجْعَلَ بُوقًا كَبُوقِ الْيَهُودِ الَّذِينَ يَدْعُونَ بِهِ لِصَلَاتِهِمْ، ثُمَّ كَرِهَهُ، ثُمَّ أَمَرَ بِالنَّاقُوسِ فَنُحِتَ لِيُضْرَبَ بِهِ لِلْمُسْلِمِينَ إِلَى الصَّلَاةِ، فَبَيْنَمَا هُمْ عَلَى ذَلِكَ إِذْ رَأَى عَبْدُ اللَّهِ بْنُ زَيْدِ بْنِ عَبْدِ رَبِّهِ، أَخُو الْحَارِثِ بْنِ الْخَزْرَجِ، فَأَتَى رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، فَقَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّهُ طَافَ بِيَ اللَّيْلَةَ طَائِفٌ : مَرَّ بِي رَجُلٌ عَلَيْهِ ثَوْبَانِ أَخْضَرَانِ يَحْمِلُ نَاقُوسًا فِي يَدِهِ، فَقُلْتُ : يَا عَبْدَ اللَّهِ، أَتَبِيعُ هَذَا النَّاقُوسَ؟ فَقَالَ : وَمَا تَصْنَعُ بِهِ؟ قُلْتُ : نَدْعُو بِهِ إِلَى الصَّلَاةِ.
قَالَ : أَفَلَا أَدُلُّكَ عَلَى خَيْرٍ مِنْ ذَلِكَ؟ قُلْتُ : وَمَا هُوَ؟ قَالَ : تَقُولُ : اللَّهُ أَكْبَرُ، اللَّهُ أَكْبَرُ، اللَّهُ أَكْبَرُ، اللَّهُ أَكْبَرُ، أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ، أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ، حَيَّ عَلَى الصَّلَاةِ، حَيَّ عَلَى الصَّلَاةِ، حَيَّ عَلَى الْفَلَاحِ، حَيَّ عَلَى الْفَلَاحِ، اللَّهُ أَكْبَرُ، اللَّهُ أَكْبَرُ، لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ.
ثُمَّ اسْتَأْخَرَ غَيْرَ كَثِيرٍ، ثُمَّ قَالَ مِثْلَ مَا قَالَ، وَجَعَلَهَا وِتْرًا إِلَّا أَنَّهُ قَالَ : قَدْ قَامَتْ الصَّلَاةُ، قَدْ قَامَتْ الصَّلَاةُ، اللَّهُ أَكْبَرُ، اللَّهُ أَكْبَرُ، لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ.
فَلَمَّا خُبِّرَ بِهَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، قَالَ : " إِنَّهَا لَرُؤْيَا حَقٌّ إِنْ شَاءَ اللَّهُ، فَقُمْ مَعَ بِلَالٍ فَأَلْقِهَا عَلَيْهِ، فَإِنَّهُ أَنْدَى صَوْتًا مِنْكَ.
فَلَمَّا أَذَّنَ بِلَالٌ، سَمِعَهَا عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ، فَقَالَ : وَهُوَ فِي بَيْتِهِ، فَخَرَجَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَهُوَ يَجُرُّ إِزَارَهُ وَهُوَ يَقُولُ : يَا نَبِيَّ اللَّهِ، وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ لَقَدْ رَأَيْتُ مِثْلَ مَا رَأَى.
فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " فَلِلَّهِ الْحَمْدُ، فَذَاكَ أَثْبَتُ " .
قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ حُمَيْدٍ : حَدَّثَنِيهِ سَلَمَةُ ، قَالَ : حَدَّثَنِيهِ مًحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ ، قَالَ : حَدَّثَنِي هَذَا الْحَدِيثَ مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ الْحَارِثِ التَّيْمِيُّ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدِ بْنِ عَبْدِ رَبِّهِ ، عَنْ أَبِيهِ ، بِهَذَا الْحَدِيثِ.
أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سَعْدٍ ، قَالَ : حَدَّثَنَا أَبِي ، عَنْ ابْنِ إِسْحَاقَ ، حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ الْحَارِثِ التَّيْمِيُّ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدِ بْنِ عَبْدِ رَبِّهِ ، حَدَّثَنِي أَبِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ زَيْدٍ ، قَالَ : لَمَّا أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِالنَّاقُوسِ، فَذَكَرَ نَحْوَهُ
Muhammad ibn Ishoq aytdi: Rasululloh ﷺ u yerga kelganlarida — Abu Muhammad: yaʼni Madinani (nazarda tutadi), — dedi — odamlar hech qanday chaqiruvsiz, namoz vaqtlari kirganida u zotning huzuriga yigʻilar edilar. Rasululloh ﷺ yahudiylar oʻz namozlariga chaqiradigan burgʻuga oʻxshash burgʻu qilishni koʻngillariga tugdilar, soʻng buni yoqtirmadilar. Keyin musulmonlarni namozga chaqirish uchun urilsin, deb qoʻngʻiroq (yasashga) buyurdilar va u yoʻnildi. Ular shu holatda turganlarida, al-Horis ibn al-Xazrajning ogʻa-inisi Abdulloh ibn Zayd ibn Abdu Rabbihi (tush) koʻrdi va Rasululloh ﷺning oldiga kelib: «Ey Rasululloh, bu kecha mening atrofimda bir kelib-ketuvchi aylandi: yonimdan ustida ikkita yashil kiyimi bor, qoʻlida qoʻngʻiroq koʻtarib olgan bir kishi oʻtdi. Men: ‹Ey Abdulloh, bu qoʻngʻiroqni sotasanmi?› — dedim. U: ‹Uni nima qilasan?› — dedi. Men: ‹Uning bilan namozga chaqiramiz›, — dedim. U: ‹Senga bundan koʻra yaxshiroq narsani koʻrsatmaymi?› — dedi. Men: ‹U nima?› — dedim. U: ‹Sen: Allohu akbar, Allohu akbar, Allohu akbar, Allohu akbar. Ashhadu an lo ilaha illalloh, ashhadu an lo ilaha illalloh. Ashhadu anna Muhammadan rasululloh, ashhadu anna Muhammadan rasululloh. Hayya alas-salah, hayya alas-salah. Hayya alal-falah, hayya alal-falah. Allohu akbar, Allohu akbar. Lo ilaha illalloh, deysan›, — dedi. Soʻng u koʻp emas, bir oz chetga oʻtdi, keyin aytgan soʻzining oʻxshashini aytdi va uni toq qildi, faqat: ‹Qad qomatis-salah, qad qomatis-salah. Allohu akbar, Allohu akbar. Lo ilaha illalloh›, — deb (qoʻshdi)», — dedi. Bu Rasululloh ﷺga xabar qilinganida, u zot: «Albatta, bu — chin tush, inshaalloh. Bilol bilan tur-da, uni unga oʻrgat, chunki uning ovozi sendan jarangdorroqdir», — dedilar. Bilol azon aytganida, uni uyida boʻlgan Umar ibn al-Xattob eshitib qoldi va izorini sudragan holda Rasululloh ﷺning oldiga chiqib: «Ey Allohning Nabiysi, seni haq (din) bilan yuborgan Zotga qasamki, men ham u koʻrgan narsaning oʻxshashini koʻrgan edim», — dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Alloh uchun hamd boʻlsin, bu yanada mustahkamroqdir», — dedilar. Muhammad ibn Humayd aytdi: Buni menga Salama aytib berdi. U: Buni menga Muhammad ibn Ishoq aytib berdi, dedi. U: Menga bu hadisni Muhammad ibn Ibrohim ibn al-Horis at-Taymiy Muhammad ibn Abdulloh ibn Zayd ibn Abdu Rabbihidan, u otasidan (rivoyat qilib) aytib berdi, dedi. Muhammad ibn Yahyo xabar berdi: Yaʼqub ibn Ibrohim ibn Saʼd bizga aytib berdi: Otam menga Ibn Ishoqdan aytib berdi: Menga Muhammad ibn Ibrohim ibn al-Horis at-Taymiy Muhammad ibn Abdulloh ibn Zayd ibn Abdu Rabbihidan aytib berdi: Menga otam Abdulloh ibn Zayd aytib berdi. U: Rasululloh ﷺ qoʻngʻiroqqa buyurganlarida... — deb, shunga oʻxshashini zikr qildi.Муҳаммад ибн Ишоқ айтди: Расулуллоҳ ﷺ у ерга келганларида — Абу Муҳаммад: яъни Мадинани (назарда тутади), — деди — одамлар ҳеч қандай чақирувсиз, намоз вақтлари кирганида у зотнинг ҳузурига йиғилар эдилар. Расулуллоҳ ﷺ яҳудийлар ўз намозларига чақирадиган бурғуга ўхшаш бурғу қилишни кўнгилларига тугдилар, сўнг буни ёқтирмадилар. Кейин мусулмонларни намозга чақириш учун урилсин, деб қўнғироқ (ясашга) буюрдилар ва у йўнилди. Улар шу ҳолатда турганларида, ал-Ҳорис ибн ал-Хазражнинг оға-иниси Абдуллоҳ ибн Зайд ибн Абду Раббиҳи (туш) кўрди ва Расулуллоҳ ﷺнинг олдига келиб: «Эй Расулуллоҳ, бу кеча менинг атрофимда бир келиб-кетувчи айланди: ёнимдан устида иккита яшил кийими бор, қўлида қўнғироқ кўтариб олган бир киши ўтди. Мен: ‹Эй Абдуллоҳ, бу қўнғироқни сотасанми?› — дедим. У: ‹Уни нима қиласан?› — деди. Мен: ‹Унинг билан намозга чақирамиз›, — дедим. У: ‹Сенга бундан кўра яхшироқ нарсани кўрсатмайми?› — деди. Мен: ‹У нима?› — дедим. У: ‹Сен: Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар. Ашҳаду ан ло илаҳа иллаллоҳ, ашҳаду ан ло илаҳа иллаллоҳ. Ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ, ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ. Ҳайя алас-салаҳ, ҳайя алас-салаҳ. Ҳайя алал-фалаҳ, ҳайя алал-фалаҳ. Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар. Ло илаҳа иллаллоҳ, дейсан›, — деди. Сўнг у кўп эмас, бир оз четга ўтди, кейин айтган сўзининг ўхшашини айтди ва уни тоқ қилди, фақат: ‹Қад қоматис-салаҳ, қад қоматис-салаҳ. Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар. Ло илаҳа иллаллоҳ›, — деб (қўшди)», — деди. Бу Расулуллоҳ ﷺга хабар қилинганида, у зот: «Албатта, бу — чин туш, иншааллоҳ. Билол билан тур-да, уни унга ўргат, чунки унинг овози сендан жарангдорроқдир», — дедилар. Билол азон айтганида, уни уйида бўлган Умар ибн ал-Хаттоб эшитиб қолди ва изорини судраган ҳолда Расулуллоҳ ﷺнинг олдига чиқиб: «Эй Аллоҳнинг Набийси, сени ҳақ (дин) билан юборган Зотга қасамки, мен ҳам у кўрган нарсанинг ўхшашини кўрган эдим», — деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ учун ҳамд бўлсин, бу янада мустаҳкамроқдир», — дедилар. Муҳаммад ибн Ҳумайд айтди: Буни менга Салама айтиб берди. У: Буни менга Муҳаммад ибн Ишоқ айтиб берди, деди. У: Менга бу ҳадисни Муҳаммад ибн Иброҳим ибн ал-Ҳорис ат-Таймий Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Зайд ибн Абду Раббиҳидан, у отасидан (ривоят қилиб) айтиб берди, деди. Муҳаммад ибн Яҳё хабар берди: Яъқуб ибн Иброҳим ибн Саъд бизга айтиб берди: Отам менга Ибн Ишоқдан айтиб берди: Менга Муҳаммад ибн Иброҳим ибн ал-Ҳорис ат-Таймий Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Зайд ибн Абду Раббиҳидан айтиб берди: Менга отам Абдуллоҳ ибн Зайд айтиб берди. У: Расулуллоҳ ﷺ қўнғироққа буюрганларида... — деб, шунга ўхшашини зикр қилди.
أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ ، أَنْبَأَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ ، عَنْ فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ : أَنَّهَا حَدَّثَتْهُ وَكَتَبَهُ مِنْهَا كِتَابًا أَنَّهَا كَانَتْ تَحْتَ رَجُلٍ مِنْ قُرَيْشٍ، مِنْ بَنِي مَخْزُومٍ، فَطَلَّقَهَا الْبَتَّةَ، فَأَرْسَلَتْ إِلَى أَهْلِهِ تَبْتَغِي مِنْهُمُ النَّفَقَةَ، فَقَالُوا : لَيْسَ لَكِ نَفَقَةٌ، فَبَلَغَ ذَلِكَ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، فَقَالَ : " لَيْسَ لَكِ نَفَقَةٌ، وَعَلَيْكِ الْعِدَّةُ، وَانْتَقِلِي إِلَى بَيْتِ أُمِّ شَرِيكٍ ، وَلَا تُفَوِّتِينَا بِنَفْسِكِ "، ثُمَّ قَالَ : " إِنَّ أُمَّ شَرِيكٍ امْرَأَةٌ يَدْخُلُ إِلَيْهَا إِخْوَانُهَا مِنَ الْمُهَاجِرِينَ، وَلَكِنِ انْتَقِلِي إِلَى بَيْتِ ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ فَإِنَّهُ رَجُلٌ أَعْمَى، إِنْ وَضَعْتِ ثِيَابَكِ لَمْ يَرَ شَيْئًا وَلَا تُفَوِّتِينَا بِنَفْسِكِ "، فَانْطَلَقَتْ إِلَى بَيْتِ ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ فَلَمَّا حَلَّتْ، ذَكَرَتْ أَنَّ مُعَاوِيَةَ، وَأَبَا جَهْمٍ خَطَبَاهَا، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " أَمَّا مُعَاوِيَةُ، فَرَجُلٌ لَا مَالَ لَهُ، وَأَمَّا أَبُو جَهْمٍ، فَلَا يَضَعُ عَصَاهُ عَنْ عَاتِقِهِ، فَأَيْنَ أَنْتِ مِنْ أُسَامَةَ؟ " فَكَأَنَّ أَهْلَهَا كَرِهُوا ذَلِكَ، فَقَالَتْ : وَاللَّهِ لَا أَنْكِحُ إِلَّا الَّذِي قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، فَنَكَحَتْ أُسَامَةَ .
قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو : قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ : يَا فَاطِمَةُ ، اتَّقِي اللَّهَ، فَقَدْ عَلِمْتِ فِي أَيِّ شَيْءٍ كَانَ هَذَا، قَالَ : وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ : قَالَ اللَّهُ تَعَالَى : # يَأَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ وَأَحْصُوا الْعِدَّةَ وَاتَّقُوا اللَّهَ رَبَّكُمْ لا تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُيُوتِهِنَّ وَلا يَخْرُجْنَ إِلا أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ سورة الطلاق آية 1 # وَالْفَاحِشَةُ أَنْ تَبْذُوَ عَلَى أَهْلِهَا، فَإِذَا فَعَلَتْ ذَلِكَ، فَقَدْ حَلَّ لَهُمْ أَنْ يُخْرِجُوهَا
Fotima bint Qays (roziyallohu anho) unga hadis aytdi — u esa uning (aytganini) yozib oldi — u Qurayshdan, Banu Maxzumdan boʻlgan bir kishining nikohida edi. Eri uni qatʼiy taloq bilan taloq qildi. Shunda u erining ahliga odam yuborib, ulardan nafaqa soʻradi. Ular: «Senga nafaqa yoʻq», dedilar. Bu Rasululloh ﷺga yetganida, u zot: «Senga nafaqa yoʻq, sening zimmangda idda bor. Ummu Sharikning uyiga koʻchib bor va oʻzingni bizdan uzma», dedilar. Soʻng: «Ummu Sharik — huzuriga muhojirlardan boʻlgan birodarlari kirib turadigan ayoldir. Yaxshisi, Ibn Ummu Maktumning uyiga koʻchib bor; chunki u koʻzi ojiz kishidir — kiyimingni yechsang ham, u hech narsani koʻrmaydi. Va oʻzingni bizdan uzma», dedilar. U Ibn Ummu Maktumning uyiga bordi. Iddasi tugagach, Muoviya bilan Abu Jahm unga sovchi boʻlganini aytdi. Rasululloh ﷺ: «Muoviyaga kelsak, u moli yoʻq kishidir. Abu Jahmga kelsak, u hassasini yelkasidan qoʻymaydi. Usoma qani senga?» dedilar. Uning ahli buni yoqtirmagandek boʻldi. U esa: «Allohga qasamki, men faqat Rasululloh ﷺ aytgan kishiga tegaman», dedi va Usomaga tegdi. Muhammad ibn Amr aytdi: Muhammad ibn Ibrohim: «Ey Fotima, Allohdan qoʻrq! Bu qaysi ish sababidan boʻlganini bilasan-ku», dedi. (Rovi) aytdi: Ibn Abbos aytdi: Alloh taolo: {Ey Nabiy! Ayollarni taloq qilsangiz, iddalarini (hisobga olib) taloq qilinglar va iddani sanab boringlar. Robbingiz Allohdan qoʻrqinglar. Ularni uylaridan chiqarmanglar, ular ham chiqmasinlar — ochiq bir fohisha ish qilsalargina (bundan mustasno)}, dedi. Fohisha ish — ayolning oʻz ahliga qoʻpollik qilishidir. Bas, u shuni qilsa, ular uni chiqarishlari halol boʻladi.Фотима бинт Қайс (розияллоҳу анҳо) унга ҳадис айтди — у эса унинг (айтганини) ёзиб олди — у Қурайшдан, Бану Махзумдан бўлган бир кишининг никоҳида эди. Эри уни қатъий талоқ билан талоқ қилди. Шунда у эрининг аҳлига одам юбориб, улардан нафақа сўради. Улар: «Сенга нафақа йўқ», дедилар. Бу Расулуллоҳ ﷺга етганида, у зот: «Сенга нафақа йўқ, сенинг зиммангда идда бор. Умму Шарикнинг уйига кўчиб бор ва ўзингни биздан узма», дедилар. Сўнг: «Умму Шарик — ҳузурига муҳожирлардан бўлган биродарлари кириб турадиган аёлдир. Яхшиси, Ибн Умму Мактумнинг уйига кўчиб бор; чунки у кўзи ожиз кишидир — кийимингни ечсанг ҳам, у ҳеч нарсани кўрмайди. Ва ўзингни биздан узма», дедилар. У Ибн Умму Мактумнинг уйига борди. Иддаси тугагач, Муовия билан Абу Жаҳм унга совчи бўлганини айтди. Расулуллоҳ ﷺ: «Муовияга келсак, у моли йўқ кишидир. Абу Жаҳмга келсак, у ҳассасини елкасидан қўймайди. Усома қани сенга?» дедилар. Унинг аҳли буни ёқтирмагандек бўлди. У эса: «Аллоҳга қасамки, мен фақат Расулуллоҳ ﷺ айтган кишига тегаман», деди ва Усомага тегди. Муҳаммад ибн Амр айтди: Муҳаммад ибн Иброҳим: «Эй Фотима, Аллоҳдан қўрқ! Бу қайси иш сабабидан бўлганини биласан-ку», деди. (Рови) айтди: Ибн Аббос айтди: Аллоҳ таоло: {Эй Набий! Аёлларни талоқ қилсангиз, иддаларини (ҳисобга олиб) талоқ қилинглар ва иддани санаб боринглар. Роббингиз Аллоҳдан қўрқинглар. Уларни уйларидан чиқарманглар, улар ҳам чиқмасинлар — очиқ бир фоҳиша иш қилсаларгина (бундан мустасно)}, деди. Фоҳиша иш — аёлнинг ўз аҳлига қўполлик қилишидир. Бас, у шуни қилса, улар уни чиқаришлари ҳалол бўлади.
نا بِشْرُ بْنُ مُعَاذٍ الْعَقَدِيُّ ، نا إِبْرَاهِيمُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي مَحْذُورَةَ مُؤَذِّنُ مَسْجِدِ الْحَرَامِ ، حَدَّثَنِي أَبِي عَبْدُ الْعَزِيزِ ، وَحَدَّثَنِي عَبْدُ الْمَلِكِ ، جَمِيعًا ، عَنْ أَبِي مَحْذُورَةَ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَقْعَدَهُ فَأَلْقَى عَلَيْهِ الأَذَانَ حَرْفًا حَرْفًا ، قَالَ بِشْرٌ : قَالَ لِي إِبْرَاهِيمُ : هُوَ مِثْلُ أَذَانِنَا هَذَا ، فَقُلْتُ لَهُ : أَعِدْ عَلَيَّ ، فَقَالَ : " اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، أَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ مَرَّتَيْنِ ، أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ مَرَّتَيْنِ ، قَالَ : بِصَوْتٍ دُونَ ذَلِكَ الصَّوْتِ يُسْمِعُ مَنْ حَوْلَهُ ، أَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ مَرَّتَيْنِ ، أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ مَرَّتَيْنِ ، ثُمَّ رَفَعَ صَوْتَهُ ، فَقَالَ : حَيَّ عَلَى الصَّلاةِ مَرَّتَيْنِ ، حَيَّ عَلَى الْفَلاحِ مَرَّتَيْنِ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ لَمْ يَسْمَعْ هَذَا الْخَبَرِ مِنْ أَبِي مَحْذُورَةَ ، إِنَّمَا رَوَاهُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَيْرِيزٍ ، عَنْ أَبِي مَحْذُورَةَ . نَاهُ بُنْدَارٌ ، نا أَبُو عَاصِمٍ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ ، أَخْبَرَنِي عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي مَحْذُورَةَ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَيْرِيزٍ . ح وَحَدَّثَنَاهُ يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، نا رَوْحٌ ، نا ابْنُ جُرَيْجٍ ، أَخْبَرَنِي عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ الْمَلَكِ بْنِ أَبِي مَحْذُورَةَ ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مُحَيْرِيزٍ أَخْبَرَهُ ، وَكَانَ يَتِيمًا فِي حِجْرِ أَبِي مَحْذُورَةَ بْنِ مِعْيَرٍ حِينَ جَهَّزَهُ إِلَى الشَّامِ ، فَقُلْتُ لأَبِي مَحْذُورَةَ : إِنِّي خَارِجٌ إِلَى الشَّامِ ، وَإِنِّي أُسْأَلُ عَنْ تَأْذِينِكَ ، فَذَكَرَ الْحَدِيثَ بِطُولِهِ ، إِلا أَنَّ بُنْدَارًا قَالَ فِي الْخَبَرِ : مِنْ أَوَّلِ الأَذَانِ ، وَأَلْقَى عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ التَّأْذِينَ هُوَ نَفْسِهِ ، فَقَالَ : قُلْ : " اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ " ، ثُمَّ ذَكَرَ بَقِيَّةَ الأَذَانِ مِثْلَ خَبَرِ مَكْحُولٍ ، عَنِ ابْنِ مُحَيْرِيزٍ ، وَلَمْ يَذْكُرِ الإِقَامَةَ ، وَزَادَ فِي الْحَدِيثِ زِيَادَةً كَثِيرَةً قَبْلَ ذِكْرِ الأَذَانِ وَبَعْدَهُ . وَقَالَ الدَّوْرَقِيُّ ، قَالَ فِي أَوَّلِ الأَذَانِ : " اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ " وَبَاقِي حَدِيثِهِ مِثْلُ لَفْظِ بُنْدَارٍ . وَهَكَذَا رَوَاهُ رَوْحٌ ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ السَّائِبِ ، عَنْ أُمِّ عَبْدِ الْمَلَكِ بْنِ أَبِي مَحْذُورَةَ ، عَنْ أَبِي مَحْذُورَةَ ، قَالَ فِي أَوَّلِ الأَذَانِ : اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، لَمْ يَقُلْهُ أَرْبَعًا . قَدْ خَرَّجْتُهُ فِي بَابِ التَّثْوِيبِ فِي أَذَانِ الصُّبْحِ . وَرَوَاهُ أَبُو عَاصِمٍ ، وَعَبْدُ الرَّزَّاقِ ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ ، وَقَالا فِي أَوَّلِ الأَذَانِ : " اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : فَخَبَرُ ابْنِ أَبِي مَحْذُورَةَ ثَابِتٌ صَحِيحٌ مِنْ جِهَةِ النَّقْلِ ، وَخَبَرُ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدِ بْنِ عَبْدِ رَبِّهِ ، عَنْ أَبِي ثَابِتٍ صَحِيحٌ مِنْ جِهَةِ النَّقْلِ ، لأَنَّ ابْنَ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ قَدْ سَمِعَهُ مِنْ أَبِيهِ ، وَمُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ قَدْ سَمِعَهُ مِنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ الْحَارِثِ التَّيْمِيِّ ، وَلَيْسَ هُوَ مِمَّا دَلَّسَهُ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ ، وَخَبَرُ أَيُّوبَ وَخَالِدٍ ، عَنْ أَبِي قِلابَةَ ، عَنْ أَنَسٍ صَحِيحٌ لا شَكَّ وَلا ارْتِيَابَ فِي صِحَّتِهِ ، وَقَدْ دَلَّلْنَا عَلَى أَنَّ الآمِرَ بِذَلِكَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لا غَيْرُهُ ، فَأَمَّا مَا رَوَى الْعِرَاقِيُّونَ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ ، فَقَدْ ثَبَتَ مِنْ جِهَةِ النَّقْلِ ، وَقَدْ خَلَطُوا فِي أَسَانِيدِهِمُ الَّتِي رَوَوْهَا عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ فِي تَثْنِيَةِ الأَذَانِ وَالإِقَامَةِ جَمِيعًا ، فَرَوَاهُ الأَعْمَشُ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى ، قَالَ : حَدَّثَنَا أَصْحَابُ مُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ زَيْدٍ لَمَّا رَأَى الأَذَانَ ، أَتَى النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَأَخْبَرَهُ ، فَقَالَ : عَلِّمْهُ بِلالا ، فَقَامَ بِلالٌ ، فَأَذَّنَ مَثْنَى مَثْنَى ، وَأَقَامَ مَثْنَى مَثْنَى ، وَقَعَدَ قَعْدَةً . نا سَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ ، نا وَكِيعٌ ، عَنِ الأَعْمَشِ . وَرَوَاهُ ابْنُ أَبِي لَيْلَى ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ . حَدَّثَنَاهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ الأَشَجُّ ، حَدَّثَنَا عُقْبَةُ يَعْنِي ابْنَ خَالِدٍ . ح وَحَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ قَزَعَةَ ، حَدَّثَنَا حُصَيْنُ بْنُ نُمَيْرٍ ، نا ابْنُ أَبِي لَيْلَى . وَرَوَاهُ الْمَسْعُودِيُّ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى ، عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ . وَهَكَذَا ، رَوَاهُ أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ ، عَنِ الأَعْمَشِ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى ، فَقَالَ : عَنْ مُعَاذٍ ، حَدَّثَنَا بِخَبَرِ الْمَسْعُودِيِّ زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ ، نا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ ، أَخْبَرَنَا الْمَسْعُودِيُّ . ح وَحَدَّثَنَا زِيَادٌ أَيْضًا ، نا عَاصِمٌ يَعْنِي ابْنَ عَلِيٍّ ، نا الْمَسْعُودِيُّ . ح وَحَدَّثَنَا بِخَبَرِ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَيَّاشٍ الْحَسَنُ بْنُ يُونُسَ بْنِ مِهْرَانَ الزَّيَّاتُ ، نا الأَسْوَدُ بْنُ عَامِرٍ ، نا أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ ، عَنِ الأَعْمَشِ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى ، عَنْ مُعَاذٍ . وَرَوَاهُ حَصِينُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى مُرْسَلا ، فَلَمْ يَقُلْ : عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ ، وَلا عَنْ مُعَاذٍ ، وَلا ذَكَرَ أَحَدًا مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، إِنَّمَا قَالَ : لَمَّا رَأَى عَبْدُ اللَّهِ بْنُ زَيْدٍ مِنَ النِّدَاءِ مَا رَأَى ، قَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ . نا الْمَخْزُومِيُّ ، نا سُفْيَانُ ، عَنْ حُصَيْنٍ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى . وَرَوَاهُ الثَّوْرِيُّ ، عَنْ حُصَيْنٍ ، وَعَمْرِو بْنِ مُرَّةَ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى ، وَلَمْ يَقُلْ : عَنْ مُعَاذٍ ، وَلا عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ ، وَلا قَالَ : حَدَّثَنَا أَصْحَابُنَا ، وَلا أَصْحَابُ مُحَمَّدٍ ، بَلْ أَرْسَلَهُ . نا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، نا عَبْدُ الرَّزَّاقِ ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ ، وَحُصَيْنِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى ، قَالَ : كَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَدَاهَمَهُ الأَذَانُ ، فَذَكَرَ الْحَدِيثَ . قَالَ : سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ يَحْيَى ، يَقُولُ : وَابْنُ أَبِي لَيْلَى لَمْ يُدْرِكِ ابْنَ زَيْدٍ . وَرَوَى هَذَا الْخَبَرَ شَرِيكٌ ، عَنْ حُصَيْنٍ ، فَقَالَ : عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ ، فَذَكَرَ الْحَدِيثَ . حَدَّثَنَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، نا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ ، أَخْبَرَنَا شَرِيكٌ ، عَنْ حُصَيْنٍ . وَرَوَاهُ شُعْبَةُ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى ، وَلَمْ يَقُلْ : عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ ، وَلا عَنْ مُعَاذٍ ، وَقَالَ : حَدَّثَنَا أَصْحَابُنَا ، وَلَمْ يُسَمِّ أَحَدًا مِنْهُمْ
Abu Mahzuradan (roziyallohu anhu) rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ uni oʻtqazib qoʻyib, azonni unga harfma-harf oʻrgatdilar. Bishr aytdi: Ibrohim menga: «U mana shu bizning azonimizga oʻxshaydi», dedi. Men unga: «Menga qaytadan aytib ber», dedim. U dedi: «Allohu akbar, Allohu akbar. Ashhadu an la ilaha illalloh — ikki marta. Ashhadu anna Muhammadan rasululloh — ikki marta». Soʻng oʻsha ovozdan pastroq ovoz bilan, atrofidagilarga eshittirib: «Ashhadu an la ilaha illalloh — ikki marta. Ashhadu anna Muhammadan rasululloh — ikki marta», dedi. Soʻng ovozini koʻtarib: «Hayya alas-solah — ikki marta. Hayya alal-falah — ikki marta. Allohu akbar, Allohu akbar. La ilaha illalloh», dedi. Abu Bakr aytdi: Abdulaziz ibn Abdulmalik bu xabarni Abu Mahzuradan eshitmagan; uni faqat Abdulloh ibn Muhayrizdan, u Abu Mahzuradan rivoyat qilgan. Abdulloh ibn Muhayriz xabar berishicha, u Abu Mahzura ibn Miʼyarning tarbiyasidagi yetim edi; u uni Shomga joʻnatayotganida, men Abu Mahzuraga: «Men Shomga chiqmoqdaman, mendan sening azoning haqida soʻraladi», dedim. Soʻng u hadisni toʻliq zikr qildi. Faqat Bundor xabarda azonning avvalidan boshlab: Rasululloh ﷺ unga azonni oʻzlari oʻrgatdilar va: «Allohu akbar, Allohu akbar, Allohu akbar, Allohu akbar, deb ayt», dedilar, dedi. Soʻng azonning qolganini Makhulning Ibn Muhayrizdan rivoyat qilgan xabari kabi zikr qildi, iqomatni zikr qilmadi va hadisda azon zikridan oldin ham, keyin ham koʻp ziyodalar keltirdi. Davraqiy aytdi: U azonning avvalida: «Allohu akbar, Allohu akbar», dedi; hadisining qolgani esa Bundorning lafzi kabidir. Ravh ham Ibn Jurayjdan, u Usmon ibn Soibdan, u Abdulmalik ibn Abu Mahzuraning onasidan, u Abu Mahzuradan shunday rivoyat qilgan: u azonning avvalida: «Allohu akbar, Allohu akbar», dedi, uni toʻrt marta aytmadi. Men buni bomdod azonidagi tasvib bobida chiqarganman. Uni Abu Osim va Abdurrazzoq ham Ibn Jurayjdan rivoyat qilishgan va ikkovi azonning avvalida: «Allohu akbar, Allohu akbar, Allohu akbar, Allohu akbar», deyishgan. Abu Bakr aytdi: Ibn Abu Mahzuraning xabari naql jihatidan sobit va sahihdir; Muhammad ibn Ishoqning Muhammad ibn Ibrohimdan, uning Muhammad ibn Abdulloh ibn Zayd ibn Abdu Rabbihidan, uning otasidan rivoyat qilgan xabari ham naql jihatidan sahihdir — chunki Muhammad ibn Abdulloh ibn Zayd uni otasidan eshitgan, Muhammad ibn Ishoq esa uni Muhammad ibn Ibrohim ibn al-Horis at-Taymiydan eshitgan va bu Muhammad ibn Ishoq tadlis qilgan narsalardan emas. Ayyub va Xolidning Abu Qilobadan, uning Anasdan rivoyat qilgan xabari esa sahihdir — uning sahihligida shak ham, shubha ham yoʻq; biz bunga buyurgan Zot Nabiy ﷺ ekanlariga, boshqasi emasligiga dalil keltirdik. Iroqliklarning Abdulloh ibn Zayddan rivoyat qilgan narsasiga kelsak, ular Abdulloh ibn Zayddan azon va iqomatning ikkalasini ham juft qilish haqida rivoyat qilgan isnodlarida chalkashtirganlar. Aʼmash uni Amr ibn Murradan, u Abdurrahmon ibn Abu Laylodan rivoyat qilib, u: «Bizga Muhammad ﷺ ning ashoblari hadis aytishicha, Abdulloh ibn Zayd azonni tushida koʻrganida, Nabiy ﷺ huzurlariga kelib, u zotga xabar berdi. U zot: ‹Buni Bilolga oʻrgat›, dedilar. Bilol turib, azonni ikki martadan aytdi, iqomatni ham ikki martadan aytdi va bir oʻtirish oʻtirdi», dedi. Uni Ibn Abu Laylo ham Amr ibn Murradan, u Abdurrahmon ibn Abu Laylodan, u Abdulloh ibn Zayddan rivoyat qilgan. Masʼudiy esa uni Amr ibn Murradan, u Abdurrahmon ibn Abu Laylodan, u Muoz ibn Jabaldan rivoyat qilgan. Abu Bakr ibn Ayyosh ham Aʼmashdan, u Amr ibn Murradan, u Abdurrahmon ibn Abu Laylodan, u Muozdan deb shunday rivoyat qilgan. Husayn ibn Abdurrahmon esa uni Ibn Abu Laylodan mursal qilib rivoyat qilgan: na Abdulloh ibn Zayddan, na Muozdan demagan va Nabiy ﷺ ning ashoblaridan hech kimni zikr qilmagan; u faqat: «Abdulloh ibn Zayd nidodan koʻrganini koʻrganida, Rasululloh ﷺ unga aytdilar», degan. Savriy ham uni Husayn va Amr ibn Murradan, ular Abdurrahmon ibn Abu Laylodan rivoyat qilgan va na Muozdan, na Abdulloh ibn Zayddan demagan, na: bizga ashoblarimiz hadis aytdi, na: Muhammadning ashoblari, degan — balki uni mursal qilgan. Men Muhammad ibn Yahyoning: «Ibn Abu Laylo Ibn Zaydga yetishmagan», deganini eshitdim. Bu xabarni Sharik ham Husayndan rivoyat qilib: Abdurrahmon ibn Abu Laylodan, u Abdulloh ibn Zayddan, deb hadisni zikr qilgan. Shuʼba esa uni Amr ibn Murradan, u Abdurrahmon ibn Abu Laylodan rivoyat qilib, na Abdulloh ibn Zayddan, na Muozdan demagan va: bizga ashoblarimiz hadis aytdi, deb ulardan hech birining nomini aytmagan.Абу Маҳзурадан (розияллоҳу анҳу) ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ уни ўтқазиб қўйиб, азонни унга ҳарфма-ҳарф ўргатдилар. Бишр айтди: Иброҳим менга: «У мана шу бизнинг азонимизга ўхшайди», деди. Мен унга: «Менга қайтадан айтиб бер», дедим. У деди: «Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар. Ашҳаду ан ла илаҳа иллаллоҳ — икки марта. Ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ — икки марта». Сўнг ўша овоздан пастроқ овоз билан, атрофидагиларга эшиттириб: «Ашҳаду ан ла илаҳа иллаллоҳ — икки марта. Ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ — икки марта», деди. Сўнг овозини кўтариб: «Ҳайя алас-солаҳ — икки марта. Ҳайя алал-фалаҳ — икки марта. Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар. Ла илаҳа иллаллоҳ», деди. Абу Бакр айтди: Абдулазиз ибн Абдулмалик бу хабарни Абу Маҳзурадан эшитмаган; уни фақат Абдуллоҳ ибн Муҳайриздан, у Абу Маҳзурадан ривоят қилган. Абдуллоҳ ибн Муҳайриз хабар беришича, у Абу Маҳзура ибн Миъярнинг тарбиясидаги етим эди; у уни Шомга жўнатаётганида, мен Абу Маҳзурага: «Мен Шомга чиқмоқдаман, мендан сенинг азонинг ҳақида сўралади», дедим. Сўнг у ҳадисни тўлиқ зикр қилди. Фақат Бундор хабарда азоннинг аввалидан бошлаб: Расулуллоҳ ﷺ унга азонни ўзлари ўргатдилар ва: «Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар, деб айт», дедилар, деди. Сўнг азоннинг қолганини Макҳулнинг Ибн Муҳайриздан ривоят қилган хабари каби зикр қилди, иқоматни зикр қилмади ва ҳадисда азон зикридан олдин ҳам, кейин ҳам кўп зиёдалар келтирди. Даврақий айтди: У азоннинг аввалида: «Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар», деди; ҳадисининг қолгани эса Бундорнинг лафзи кабидир. Равҳ ҳам Ибн Журайждан, у Усмон ибн Соибдан, у Абдулмалик ибн Абу Маҳзуранинг онасидан, у Абу Маҳзурадан шундай ривоят қилган: у азоннинг аввалида: «Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар», деди, уни тўрт марта айтмади. Мен буни бомдод азонидаги тасвиб бобида чиқарганман. Уни Абу Осим ва Абдурраззоқ ҳам Ибн Журайждан ривоят қилишган ва иккови азоннинг аввалида: «Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар», дейишган. Абу Бакр айтди: Ибн Абу Маҳзуранинг хабари нақл жиҳатидан собит ва саҳиҳдир; Муҳаммад ибн Ишоқнинг Муҳаммад ибн Иброҳимдан, унинг Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Зайд ибн Абду Раббиҳидан, унинг отасидан ривоят қилган хабари ҳам нақл жиҳатидан саҳиҳдир — чунки Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Зайд уни отасидан эшитган, Муҳаммад ибн Ишоқ эса уни Муҳаммад ибн Иброҳим ибн ал-Ҳорис ат-Таймийдан эшитган ва бу Муҳаммад ибн Ишоқ тадлис қилган нарсалардан эмас. Айюб ва Холиднинг Абу Қилобадан, унинг Анасдан ривоят қилган хабари эса саҳиҳдир — унинг саҳиҳлигида шак ҳам, шубҳа ҳам йўқ; биз бунга буюрган Зот Набий ﷺ эканларига, бошқаси эмаслигига далил келтирдик. Ироқликларнинг Абдуллоҳ ибн Зайддан ривоят қилган нарсасига келсак, улар Абдуллоҳ ибн Зайддан азон ва иқоматнинг иккаласини ҳам жуфт қилиш ҳақида ривоят қилган иснодларида чалкаштирганлар. Аъмаш уни Амр ибн Муррадан, у Абдурраҳмон ибн Абу Лайлодан ривоят қилиб, у: «Бизга Муҳаммад ﷺ нинг ашоблари ҳадис айтишича, Абдуллоҳ ибн Зайд азонни тушида кўрганида, Набий ﷺ ҳузурларига келиб, у зотга хабар берди. У зот: ‹Буни Билолга ўргат›, дедилар. Билол туриб, азонни икки мартадан айтди, иқоматни ҳам икки мартадан айтди ва бир ўтириш ўтирди», деди. Уни Ибн Абу Лайло ҳам Амр ибн Муррадан, у Абдурраҳмон ибн Абу Лайлодан, у Абдуллоҳ ибн Зайддан ривоят қилган. Масъудий эса уни Амр ибн Муррадан, у Абдурраҳмон ибн Абу Лайлодан, у Муоз ибн Жабалдан ривоят қилган. Абу Бакр ибн Айёш ҳам Аъмашдан, у Амр ибн Муррадан, у Абдурраҳмон ибн Абу Лайлодан, у Муоздан деб шундай ривоят қилган. Ҳусайн ибн Абдурраҳмон эса уни Ибн Абу Лайлодан мурсал қилиб ривоят қилган: на Абдуллоҳ ибн Зайддан, на Муоздан демаган ва Набий ﷺ нинг ашобларидан ҳеч кимни зикр қилмаган; у фақат: «Абдуллоҳ ибн Зайд нидодан кўрганини кўрганида, Расулуллоҳ ﷺ унга айтдилар», деган. Саврий ҳам уни Ҳусайн ва Амр ибн Муррадан, улар Абдурраҳмон ибн Абу Лайлодан ривоят қилган ва на Муоздан, на Абдуллоҳ ибн Зайддан демаган, на: бизга ашобларимиз ҳадис айтди, на: Муҳаммаднинг ашоблари, деган — балки уни мурсал қилган. Мен Муҳаммад ибн Яҳёнинг: «Ибн Абу Лайло Ибн Зайдга етишмаган», деганини эшитдим. Бу хабарни Шарик ҳам Ҳусайндан ривоят қилиб: Абдурраҳмон ибн Абу Лайлодан, у Абдуллоҳ ибн Зайддан, деб ҳадисни зикр қилган. Шуъба эса уни Амр ибн Муррадан, у Абдурраҳмон ибн Абу Лайлодан ривоят қилиб, на Абдуллоҳ ибн Зайддан, на Муоздан демаган ва: бизга ашобларимиз ҳадис айтди, деб улардан ҳеч бирининг номини айтмаган.