Abdulloh ibn Abbos al-Hoshimiy

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي حُسَيْنٍ، حَدَّثَنَا نَافِعُ بْنُ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ قَالَ اللَّهُ كَذَّبَنِي ابْنُ آدَمَ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ ذَلِكَ، وَشَتَمَنِي وَلَمْ يَكُنْ لَهُ ذَلِكَ، فَأَمَّا تَكْذِيبُهُ إِيَّاىَ فَزَعَمَ أَنِّي لاَ أَقْدِرُ أَنْ أُعِيدَهُ كَمَا كَانَ، وَأَمَّا شَتْمُهُ إِيَّاىَ فَقَوْلُهُ لِي وَلَدٌ، فَسُبْحَانِي أَنْ أَتَّخِذَ صَاحِبَةً أَوْ وَلَدًا ‏"‏‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qildi)ki, u zot: «Alloh aytdi: ‹Odam farzandi Meni yolgʻonga chiqardi — holbuki uning bunga (haqqi) yoʻq edi; va Meni soʻ kdi — holbuki uning bunga (haqqi) yoʻq edi. Uning Meni yolgʻonga chiqarishi — uni avvalgidek qaytarishga (tiriltirishga) qodir emasman deb gumon qilishidir; uning Meni soʻ kishi esa — ‹Uning farzandi bor› deyishidir. Men jufta yoki farzand tutishdan pok (munazzah)man›», dedilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилди)ки, у зот: «Аллоҳ айтди: ‹Одам фарзанди Мени ёлғонга чиқарди — ҳолбуки унинг бунга (ҳаққи) йўқ эди; ва Мени сў кди — ҳолбуки унинг бунга (ҳаққи) йўқ эди. Унинг Мени ёлғонга чиқариши — уни аввалгидек қайтаришга (тирилтиришга) қодир эмасман деб гумон қилишидир; унинг Мени сў киши эса — ‹Унинг фарзанди бор› дейишидир. Мен жуфта ёки фарзанд тутишдан пок (муназзаҳ)ман›», дедилар.

حَدَّثَنَا الْحُمَيْدِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا عَمْرٌو، قَالَ سَمِعْتُ مُجَاهِدًا، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ يَقُولُ كَانَ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ الْقِصَاصُ، وَلَمْ تَكُنْ فِيهِمُ الدِّيَةُ فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى لِهَذِهِ الأُمَّةِ ‏[quran sura="2" aya_start="178" aya_end="178"]‏{‏كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالأُنْثَى بِالأُنْثَى فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَىْءٌ‏}‏ فَالْعَفْوُ أَنْ يَقْبَلَ الدِّيَةَ فِي الْعَمْدِ ‏[quran sura="2" aya_start="178" aya_end="178"]{‏فَاتِّبَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَدَاءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسَانٍ‏}‏ يَتَّبِعُ بِالْمَعْرُوفِ وَيُؤَدِّي بِإِحْسَانٍ، ‏[quran sura="2" aya_start="178" aya_end="178"]{‏ذَلِكَ تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّكُمْ‏}‏ وَرَحْمَةٌ مِمَّا كُتِبَ عَلَى مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ‏.‏ ‏[quran sura="2" aya_start="178" aya_end="178"]{‏فَمَنِ اعْتَدَى بَعْدَ ذَلِكَ فَلَهُ عَذَابٌ أَلِيمٌ‏}‏ قَتَلَ بَعْدَ قَبُولِ الدِّيَةِ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Bani Isroilda qasos bor edi, lekin ularda diyat (xun toʻ lovi) yoʻq edi. Shunda Alloh taolo bu ummatga: ‹Sizlarga oʻldirilganlar haqida qasos farz qilindi: hur uchun hur, qul uchun qul, ayol uchun ayol; kimga oʻz (din) qardoshidan (oʻldirilganning egasidan) biror narsa (kechirim) qilinsa...› (Baqara surasi, 178) (oyatini) aytdi. ‹Afv› — qasdan (oʻ ldirish)da diyatni qabul qilishdir. ‹...bas, (oʻ ldiruvchiga) yaxshilik bilan ergashish va unga (diyatni) yaxshilik bilan ado etish (bordir)› (Baqara surasi, 178) — (egasi xun toʻ lovini) maʼruf (yaxshilik) bilan talab qiladi, (oʻ ldiruvchi esa) ehson (chiroyli) bilan ado etadi. ‹Bu — Robbingizdan (berilgan) yengillik (Baqara surasi, 178) va rahmatdir — sizdan oldingilarga yozilgan (hukm)dan (farqli). ‹Kim bundan keyin tajovuz qilsa, unga alamli azob bordir› (Baqara surasi, 178) — diyatni qabul qilgandan keyin (yana) oʻldirgan (kishi).(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Бани Исроилда қасос бор эди, лекин уларда дият (хун тў лови) йўқ эди. Шунда Аллоҳ таоло бу умматга: ‹Сизларга ўлдирилганлар ҳақида қасос фарз қилинди: ҳур учун ҳур, қул учун қул, аёл учун аёл; кимга ўз (дин) қардошидан (ўлдирилганнинг эгасидан) бирор нарса (кечирим) қилинса...› (Бақара сураси, 178) (оятини) айтди. ‹Афв› — қасдан (ў лдириш)да диятни қабул қилишдир. ‹...бас, (ў лдирувчига) яхшилик билан эргашиш ва унга (диятни) яхшилик билан адо этиш (бордир)› (Бақара сураси, 178) — (эгаси хун тў ловини) маъруф (яхшилик) билан талаб қилади, (ў лдирувчи эса) эҳсон (чиройли) билан адо этади. ‹Бу — Роббингиздан (берилган) енгиллик (Бақара сураси, 178) ва раҳматдир — сиздан олдингиларга ёзилган (ҳукм)дан (фарқли). ‹Ким бундан кейин тажовуз қилса, унга аламли азоб бордир› (Бақара сураси, 178) — диятни қабул қилгандан кейин (яна) ўлдирган (киши).

حَدَّثَنِي مُحَمَّدٌ، قَالَ أَخْبَرَنِي ابْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرٍو، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ كَانَتْ عُكَاظٌ وَمَجَنَّةُ وَذُو الْمَجَازِ أَسْوَاقًا فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَتَأَثَّمُوا أَنْ يَتَّجِرُوا فِي الْمَوَاسِمِ فَنَزَلَتْ ‏[quran sura="2" aya_start="198" aya_end="198"]{‏لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلاً مِنْ رَبِّكُمْ‏}‏ فِي مَوَاسِمِ الْحَجِّ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Ukaz, Majanna va Zul-Majoz johiliyatda bozorlar edi. (Sahobalar) haj mavsumlarida savdo qilishni gunoh deb hisobladilar. Shunda haj mavsumlari haqida: ‹Robbingizdan fazl (rizq) istashingizda sizga gunoh yoʻq› (Baqara surasi, 198) (oyati) nozil boʻ ldi.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Указ, Мажанна ва Зул-Мажоз жоҳилиятда бозорлар эди. (Саҳобалар) ҳаж мавсумларида савдо қилишни гуноҳ деб ҳисобладилар. Шунда ҳаж мавсумлари ҳақида: ‹Роббингиздан фазл (ризқ) исташингизда сизга гуноҳ йўқ› (Бақара сураси, 198) (ояти) нозил бў лди.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي بَكْرٍ، حَدَّثَنَا فُضَيْلُ بْنُ سُلَيْمَانَ، حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ عُقْبَةَ، أَخْبَرَنِي كُرَيْبٌ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ يَطَوَّفُ الرَّجُلُ بِالْبَيْتِ مَا كَانَ حَلاَلاً حَتَّى يُهِلَّ بِالْحَجِّ، فَإِذَا رَكِبَ إِلَى عَرَفَةَ فَمَنْ تَيَسَّرَ لَهُ هَدِيَّةٌ مِنَ الإِبِلِ أَوِ الْبَقَرِ أَوِ الْغَنَمِ، مَا تَيَسَّرَ لَهُ مِنْ ذَلِكَ أَىَّ ذَلِكَ شَاءَ، غَيْرَ إِنْ لَمْ يَتَيَسَّرْ لَهُ فَعَلَيْهِ ثَلاَثَةُ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ، وَذَلِكَ قَبْلَ يَوْمِ عَرَفَةَ، فَإِنْ كَانَ آخِرُ يَوْمٍ مِنَ الأَيَّامِ الثَّلاَثَةِ يَوْمَ عَرَفَةَ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِ، ثُمَّ لِيَنْطَلِقْ حَتَّى يَقِفَ بِعَرَفَاتٍ مِنْ صَلاَةِ الْعَصْرِ إِلَى أَنْ يَكُونَ الظَّلاَمُ، ثُمَّ لِيَدْفَعُوا مِنْ عَرَفَاتٍ إِذَا أَفَاضُوا مِنْهَا حَتَّى يَبْلُغُوا جَمْعًا الَّذِي يُتَبَرَّرُ فِيهِ، ثُمَّ لِيَذْكُرُوا اللَّهَ كَثِيرًا، أَوْ أَكْثِرُوا التَّكْبِيرَ وَالتَّهْلِيلَ قَبْلَ أَنْ تُصْبِحُوا ثُمَّ أَفِيضُوا، فَإِنَّ النَّاسَ كَانُوا يُفِيضُونَ، وَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى ‏[quran sura="2" aya_start="199" aya_end="199"]{‏ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ‏}‏ حَتَّى تَرْمُوا الْجَمْرَةَ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Kishi — haj bilan ehrom bogʻlaguniga qadar — halol holatda Baytni tavof qilaveradi; Arafaga (yoʻ lga) chiqqanida — kimga tuya, mol (sigir) yoki qoʻ ydan hadya (qurbonlik) oson boʻ lsa, oʻ shalardan xohlaganini (soʻ ysin); kimga (hadya) oson boʻ lmasa, uning zimmasida hajda uch kun roʻza (bordir) — bu Arafa kunidan oldin (boʻ ladi); agar uch kunning oxirgisi Arafa kuni boʻ lib qolsa, unga gunoh yoʻq. Soʻng (kishi) joʻnab, Arafotda — asr namozidan to qorongʻulik (kirguniga) qadar — tursin; soʻng ular Arafotdan — undan qaytganlarida — joʻnab, Jamʼ (Muzdalifa)ga yetsinlar — u (yer) yaxshilik qilinadigan (joy)dir; soʻng tong otishidan oldin Allohni koʻp zikr qilsinlar — yoki takbir va tahlilni koʻpaytirsinlar — soʻng (Minoga) qaytsinlar; chunki odamlar (Arafotdan) qaytar edilar. Alloh taolo: ‹Soʻng odamlar qaytadigan joydan qaytinglar va Allohdan magʻfirat soʻranglar; albatta Alloh magʻfiratli, rahmlidir› (Baqara surasi, 199) dedi — to jamra(toshlar)ni otguningizga qadar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Киши — ҳаж билан эҳром боғлагунига қадар — ҳалол ҳолатда Байтни тавоф қилаверади; Арафага (йў лга) чиққанида — кимга туя, мол (сигир) ёки қў йдан ҳадя (қурбонлик) осон бў лса, ў шалардан хоҳлаганини (сў йсин); кимга (ҳадя) осон бў лмаса, унинг зиммасида ҳажда уч кун рўза (бордир) — бу Арафа кунидан олдин (бў лади); агар уч куннинг охиргиси Арафа куни бў либ қолса, унга гуноҳ йўқ. Сўнг (киши) жўнаб, Арафотда — аср намозидан то қоронғулик (киргунига) қадар — турсин; сўнг улар Арафотдан — ундан қайтганларида — жўнаб, Жамъ (Муздалифа)га ецинлар — у (ер) яхшилик қилинадиган (жой)дир; сўнг тонг отишидан олдин Аллоҳни кўп зикр қилсинлар — ёки такбир ва таҳлилни кўпайтирсинлар — сўнг (Минога) қайцинлар; чунки одамлар (Арафотдан) қайтар эдилар. Аллоҳ таоло: ‹Сўнг одамлар қайтадиган жойдан қайтинглар ва Аллоҳдан мағфират сўранглар; албатта Аллоҳ мағфиратли, раҳмлидир› (Бақара сураси, 199) деди — то жамра(тошлар)ни отгунингизга қадар.

حَدَّثَنَا قَبِيصَةُ بْنُ عُقْبَةَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَاصِمٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ آخِرُ آيَةٍ نَزَلَتْ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم آيَةُ الرِّبَا‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Paygʻambar ﷺga nozil qilingan oxirgi oyat — ribo (sudxoʻrlik) oyatidir.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Пайғамбар ﷺга нозил қилинган охирги оят — рибо (судхўрлик) оятидир.

حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ مَعْمَرٍ،‏.‏ وَحَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، قَالَ حَدَّثَنِي ابْنُ عَبَّاسٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو سُفْيَانَ، مِنْ فِيهِ إِلَى فِيَّ قَالَ انْطَلَقْتُ فِي الْمُدَّةِ الَّتِي كَانَتْ بَيْنِي وَبَيْنَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ـ قَالَ ـ فَبَيْنَا أَنَا بِالشَّأْمِ إِذْ جِيءَ بِكِتَابٍ مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِلَى هِرَقْلَ قَالَ وَكَانَ دِحْيَةُ الْكَلْبِيُّ جَاءَ بِهِ فَدَفَعَهُ إِلَى عَظِيمِ بُصْرَى، فَدَفَعَهُ عَظِيمُ بُصْرَى إِلَى ـ هِرَقْلَ ـ قَالَ فَقَالَ هِرَقْلُ هَلْ هَا هُنَا أَحَدٌ مِنْ قَوْمِ هَذَا الرَّجُلِ الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ فَقَالُوا نَعَمْ‏.‏ قَالَ فَدُعِيتُ فِي نَفَرٍ مِنْ قُرَيْشٍ فَدَخَلْنَا عَلَى هِرَقْلَ، فَأُجْلِسْنَا بَيْنَ يَدَيْهِ فَقَالَ أَيُّكُمْ أَقْرَبُ نَسَبًا مِنْ هَذَا الرَّجُلِ الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ فَقَالَ أَبُو سُفْيَانَ فَقُلْتُ أَنَا‏.‏ فَأَجْلَسُونِي بَيْنَ يَدَيْهِ، وَأَجْلَسُوا أَصْحَابِي خَلْفِي، ثُمَّ دَعَا بِتُرْجُمَانِهِ فَقَالَ قُلْ لَهُمْ إِنِّي سَائِلٌ هَذَا عَنْ هَذَا الرَّجُلِ الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيٌّ، فَإِنْ كَذَبَنِي فَكَذِّبُوهُ‏.‏ قَالَ أَبُو سُفْيَانَ وَايْمُ اللَّهِ، لَوْلاَ أَنْ يُؤْثِرُوا عَلَىَّ الْكَذِبَ لَكَذَبْتُ‏.‏ ثُمَّ قَالَ لِتُرْجُمَانِهِ سَلْهُ كَيْفَ حَسَبُهُ فِيكُمْ قَالَ قُلْتُ هُوَ فِينَا ذُو حَسَبٍ‏.‏ قَالَ فَهَلْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مَلِكٌ قَالَ قُلْتُ لاَ‏.‏ قَالَ فَهَلْ كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ بِالْكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ قُلْتُ لاَ‏.‏ قَالَ أَيَتَّبِعُهُ أَشْرَافُ النَّاسِ أَمْ ضُعَفَاؤُهُمْ قَالَ قُلْتُ بَلْ ضُعَفَاؤُهُمْ‏.‏ قَالَ يَزِيدُونَ أَوْ يَنْقُصُونَ قَالَ قُلْتُ لاَ بَلْ يَزِيدُونَ‏.‏ قَالَ هَلْ يَرْتَدُّ أَحَدٌ مِنْهُمْ عَنْ دِينِهِ، بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ، سَخْطَةً لَهُ قَالَ قُلْتُ لاَ‏.‏ قَالَ فَهَلْ قَاتَلْتُمُوهُ قَالَ قُلْتُ نَعَمْ‏.‏ قَالَ فَكَيْفَ كَانَ قِتَالُكُمْ إِيَّاهُ قَالَ قُلْتُ تَكُونُ الْحَرْبُ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُ سِجَالاً، يُصِيبُ مِنَّا وَنُصِيبُ مِنْهُ‏.‏ قَالَ فَهَلْ يَغْدِرُ قَالَ قُلْتُ لاَ وَنَحْنُ مِنْهُ فِي هَذِهِ الْمُدَّةِ لاَ نَدْرِي مَا هُوَ صَانِعٌ فِيهَا‏.‏ قَالَ وَاللَّهِ مَا أَمْكَنَنِي مِنْ كَلِمَةٍ أُدْخِلُ فِيهَا شَيْئًا غَيْرَ هَذِهِ‏.‏ قَالَ فَهَلْ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ أَحَدٌ قَبْلَهُ قُلْتُ لاَ‏.‏ ثُمَّ قَالَ لِتُرْجُمَانِهِ قُلْ لَهُ إِنِّي سَأَلْتُكَ عَنْ حَسَبِهِ فِيكُمْ، فَزَعَمْتَ أَنَّهُ فِيكُمْ ذُو حَسَبٍ، وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ تُبْعَثُ فِي أَحْسَابِ قَوْمِهَا، وَسَأَلْتُكَ هَلْ كَانَ فِي آبَائِهِ مَلِكٌ فَزَعَمْتَ أَنْ لاَ فَقُلْتُ لَوْ كَانَ مِنْ آبَائِهِ مَلِكٌ قُلْتُ رَجُلٌ يَطْلُبُ مُلْكَ آبَائِهِ، وَسَأَلْتُكَ عَنْ أَتْبَاعِهِ أَضُعَفَاؤُهُمْ أَمْ أَشْرَافُهُمْ فَقُلْتَ بَلْ ضُعَفَاؤُهُمْ، وَهُمْ أَتْبَاعُ الرُّسُلِ، وَسَأَلْتُكَ هَلْ كُنْتُمْ تَتَّهِمُونَهُ بِالْكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ فَزَعَمْتَ أَنْ لاَ، فَعَرَفْتُ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لِيَدَعَ الْكَذِبَ عَلَى النَّاسِ ثُمَّ يَذْهَبَ فَيَكْذِبَ عَلَى اللَّهِ، وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَرْتَدُّ أَحَدٌ مِنْهُمْ عَنْ دِينِهِ بَعْدَ أَنْ يَدْخُلَ فِيهِ سَخْطَةً لَهُ فَزَعَمْتَ أَنْ لاَ، وَكَذَلِكَ الإِيمَانُ إِذَا خَالَطَ بَشَاشَةَ الْقُلُوبِ، وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَزِيدُونَ أَمْ يَنْقُصُونَ فَزَعَمْتَ أَنَّهُمْ يَزِيدُونَ، وَكَذَلِكَ الإِيمَانُ حَتَّى يَتِمَّ، وَسَأَلْتُكَ هَلْ قَاتَلْتُمُوهُ فَزَعَمْتَ أَنَّكُمْ قَاتَلْتُمُوهُ فَتَكُونُ الْحَرْبُ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ سِجَالاً، يَنَالُ مِنْكُمْ وَتَنَالُونَ مِنْهُ، وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ تُبْتَلَى، ثُمَّ تَكُونُ لَهُمُ الْعَاقِبَةُ، وَسَأَلْتُكَ هَلْ يَغْدِرُ فَزَعَمْتَ أَنَّهُ لاَ يَغْدِرُ، وَكَذَلِكَ الرُّسُلُ لاَ تَغْدِرُ، وَسَأَلْتُكَ هَلْ قَالَ أَحَدٌ هَذَا الْقَوْلَ قَبْلَهُ فَزَعَمْتَ أَنْ لاَ، فَقُلْتُ لَوْ كَانَ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ أَحَدٌ قَبْلَهُ قُلْتُ رَجُلٌ ائْتَمَّ بِقَوْلٍ قِيلَ قَبْلَهُ‏.‏ قَالَ ثُمَّ قَالَ بِمَ يَأْمُرُكُمْ قَالَ قُلْتُ يَأْمُرُنَا بِالصَّلاَةِ وَالزَّكَاةِ وَالصِّلَةِ وَالْعَفَافِ‏.‏ قَالَ إِنْ يَكُ مَا تَقُولُ فِيهِ حَقًّا فَإِنَّهُ نَبِيٌّ، وَقَدْ كُنْتُ أَعْلَمُ أَنَّهُ خَارِجٌ، وَلَمْ أَكُ أَظُنُّهُ مِنْكُمْ، وَلَوْ أَنِّي أَعْلَمُ أَنِّي أَخْلُصُ إِلَيْهِ لأَحْبَبْتُ لِقَاءَهُ، وَلَوْ كُنْتُ عِنْدَهُ لَغَسَلْتُ عَنْ قَدَمَيْهِ، وَلَيَبْلُغَنَّ مُلْكُهُ مَا تَحْتَ قَدَمَىَّ‏.‏ قَالَ ثُمَّ دَعَا بِكِتَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَرَأَهُ، فَإِذَا فِيهِ ‏"‏ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ مِنْ مُحَمَّدٍ رَسُولِ اللَّهِ، إِلَى هِرَقْلَ عَظِيمِ الرُّومِ، سَلاَمٌ عَلَى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَى، أَمَّا بَعْدُ، فَإِنِّي أَدْعُوكَ بِدِعَايَةِ الإِسْلاَمِ، أَسْلِمْ تَسْلَمْ، وَأَسْلِمْ يُؤْتِكَ اللَّهُ أَجْرَكَ مَرَّتَيْنِ، فَإِنْ تَوَلَّيْتَ فَإِنَّ عَلَيْكَ إِثْمَ الأَرِيسِيِّينَ، وَ‏{‏يَا أَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ أَنْ لاَ نَعْبُدَ إِلاَّ اللَّهَ‏}‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏[quran sura="3" aya_start="64" aya_end="64"]{‏اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ‏}‏‏"‏‏.‏ فَلَمَّا فَرَغَ مِنْ قِرَاءَةِ الْكِتَابِ ارْتَفَعَتِ الأَصْوَاتُ عِنْدَهُ، وَكَثُرَ اللَّغَطُ، وَأُمِرَ بِنَا فَأُخْرِجْنَا قَالَ فَقُلْتُ لأَصْحَابِي حِينَ خَرَجْنَا لَقَدْ أَمِرَ أَمْرُ ابْنِ أَبِي كَبْشَةَ، أَنَّهُ لَيَخَافُهُ مَلِكُ بَنِي الأَصْفَرِ فَمَا زِلْتُ مُوقِنًا بِأَمْرِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ سَيَظْهَرُ حَتَّى أَدْخَلَ اللَّهُ عَلَىَّ الإِسْلاَمَ‏.‏ قَالَ الزُّهْرِيُّ فَدَعَا هِرَقْلُ عُظَمَاءَ الرُّومِ فَجَمَعَهُمْ فِي دَارٍ لَهُ فَقَالَ يَا مَعْشَرَ الرُّومِ، هَلْ لَكُمْ فِي الْفَلاَحِ وَالرَّشَدِ آخِرَ الأَبَدِ، وَأَنْ يَثْبُتَ لَكُمْ مُلْكُكُمْ قَالَ فَحَاصُوا حَيْصَةَ حُمُرِ الْوَحْشِ إِلَى الأَبْوَابِ، فَوَجَدُوهَا قَدْ غُلِقَتْ، فَقَالَ عَلَىَّ بِهِمْ‏.‏ فَدَعَا بِهِمْ فَقَالَ إِنِّي إِنَّمَا اخْتَبَرْتُ شِدَّتَكُمْ عَلَى دِينِكُمْ، فَقَدْ رَأَيْتُ مِنْكُمُ الَّذِي أَحْبَبْتُ‏.‏ فَسَجَدُوا لَهُ وَرَضُوا عَنْهُ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi: Menga Abu Sufyon — ogʻ zidan ogʻ zimga (bevosita) — soʻzlab berdi:) Men — oʻzim bilan Rasululloh ﷺ orasidagi (sulh) muddatda — (Shomga) joʻnadim. Men Shomda boʻ lganimda, birdan Paygʻambar ﷺdan Hiraql (Rim qaysari)ga (yozilgan) bir xat keltirildi. Uni Dihya al-Kalbiy keltirib, Busro hokimiga bergan, Busro hokimi esa uni Hiraqlga topshirgan edi. Hiraql: «Bu yerda — oʻzini paygʻambar deb daʼvo qilayotgan oʻsha kishining qavmidan biror kishi bormi?» dedi. Ular: «Ha», dedi. Shunda men Qurayshdan bir necha kishi (qatorida) chaqirildim; biz Hiraqlning huzuriga kirdik va uning oldiga oʻ tqazildik. U: «Qaysingiz — oʻzini paygʻambar deb daʼvo qilayotgan oʻsha kishiga nasab (qarindoshlik) jihatidan eng yaqinsiz?» dedi. Abu Sufyon: «Men: ‹Men›, dedim», dedi. Shunda meni uning oldiga, ashobimni esa ortimga oʻ tqazdilar. Soʻng tarjimonini chaqirib: «Ularga ayt — men bundan (Abu Sufyondan) oʻ sha paygʻambarlik daʼvo qilayotgan kishi haqida soʻrayman; agar u menga yolgʻon (gapir)sa, uni yolgʻonchiga chiqaringlar», dedi. Abu Sufyon: «Allohga qasamki, agar ular menings ustimdan ‹yolgʻonchi› deb (gap) tarqatishlaridan (uyalmaganimda), albatta yolgʻon (gapirgan boʻ lardim)», dedi. Soʻng (Hiraql) tarjimoniga: «Undan soʻra — uning (oʻsha kishining) nasabi sizlar ichida qanaqa?» dedi. Men: «U bizda nasabli (asl) (kishi)dir», dedim. U: «Uning ota-bobolaridan biror podshoh oʻ tganmi?» dedi. Men: «Yoʻq», dedim. U: «U aytgan (gap)ni aytishidan oldin, sizlar uni yolgʻonchilikda ayblaganmidingiz?» dedi. Men: «Yoʻq», dedim. U: «Unga odamlarning ashroflari (zodagonlari) ergashadimi yoki zaiflarimi?» dedi. Men: «Balki ularning zaiflari», dedim. U: «Ular koʻ payayaptimi yoki kamayayaptimi?» dedi. Men: «Yoʻq, balki koʻ payayaptilar», dedim. U: «Ulardan biror kishi — (bu) dinga kirganidan keyin — undan norozi boʻ lib, (dindan) qaytayaptimi?» dedi. Men: «Yoʻq», dedim. U: «Sizlar u bilan jang qildingizmi?» dedi. Men: «Ha», dedim. U: «Sizlarning u bilan jangingiz qanday boʻ ldi?» dedi. Men: «Urush biz bilan uning orasida galma-gal (navbatma-navbat) boʻ ladi — u bizdan (gohida) yutadi, biz undan (gohida) yutamiz», dedim. U: «U (ahdiga) xiyonat qiladimi?» dedi. Men: «Yoʻq; biz hozir undan — bu muddatda — qanday ish qilishini bilmaymiz», dedim. (Abu Sufyon:) Allohga qasamki, u (Hiraql) menga — shu (gap)dan boshqa — ichiga biror (yomon) narsani kiritishga imkon bermadi. U: «Bu (gap)ni undan oldin biror kishi aytganmidi?» dedi. Men: «Yoʻq», dedim. Soʻng (Hiraql) tarjimoniga: «Unga ayt: men sendan uning sizdagi nasabi haqida soʻradim — sen uni sizda nasabli deb aytding; rasullar ham shunday — oʻz qavmining nasablari (eng asl xonadonlari) ichida yuboriladi. Men sendan ota-bobolarida podshoh boʻ lganmi deb soʻradim — sen ‹yoʻq› deding; agar ota-bobolaridan podshoh boʻ lganda, ‹ota-bobolarining mulkini talab qilayotgan kishi (xolos)› degan boʻ lardim. Men sendan uning izdoshlari — zaiflarmi yoki ashroflarimi deb soʻradim — sen ‹balki zaiflari› deding; ana oʻ shalar rasullarning izdoshlaridir. Men sendan u aytgan (gap)ni aytishidan oldin uni yolgʻonda ayblaganmidingiz deb soʻradim — sen ‹yoʻq› deding; bas, men bildimki, u — odamlarga (nisbatan) yolgʻonni tark etib, soʻng borib Allohga (nisbatan) yolgʻon (toʻqiydigan) emas (edi). Men sendan ulardan biror kishi dinga kirganidan keyin undan norozi boʻ lib qaytadimi deb soʻradim — sen ‹yoʻq› deding; iymon ham — qalblarning xushligiga aralashganida — shunday (boʻ ladi). Men sendan ular koʻ payayaptimi yoki kamayayaptimi deb soʻradim — sen ‹koʻ payayaptilar› deding; iymon ham — to toʻ liq boʻ lguniga qadar — shunday. Men sendan sizlar u bilan jang qildingizmi deb soʻradim — sen jang qildingiz va urush galma-gal boʻ ladi, u sizdan yutadi, sizlar undan yutasiz deding; rasullar ham shunday — sinab koʻ riladi, soʻng oqibat ularniki boʻ ladi. Men sendan u xiyonat qiladimi deb soʻradim — sen ‹xiyonat qilmaydi› deding; rasullar ham shunday — xiyonat qilmaydi. Men sendan bu (gap)ni undan oldin biror kishi aytganmidi deb soʻradim — sen ‹yoʻq› deding; agar bu (gap)ni undan oldin biror kishi aytgan boʻ lganda, ‹oʻ zidan oldin aytilgan soʻzga ergashgan kishi (xolos)› degan boʻ lardim», dedi. Soʻng u: «U sizlarni nimaga buyuradi?» dedi. Men: «U bizni namozga, zakotga, (qarindoshlik) silaga va iffatga buyuradi», dedim. U: «Agar sen u haqida aytgan (gap)ing haq boʻ lsa, albatta u — paygʻambardir. Men uning chiqishini bilar edim, lekin uni sizlardan (chiqadi) deb oʻ ylamas edim. Agar men unga yetib (qoʻ shila) olishimni bilsam, uning bilan uchrashuvini (didorini) albatta yaxshi koʻ rardim; agar uning huzurida boʻ lsam, oyoqlarini yuvgan (xizmatini qilgan) boʻ lardim; uning mulki, albatta, mana shu ikki oyogʻim ostidagi (yer)ga (qadar) yetadi», dedi. Soʻng Rasululloh ﷺning xatini soʻrab, uni oʻ qidi; mana unda: «Bismillahir-rohmanir-rohiym. Allohning Rasuli Muhammaddan Rim ulugʻi Hiraqlga. Hidoyatga ergashgan kishiga salom boʻ lsin. Ammo baʼd: men seni islom daʼvati bilan (islomga) chaqiraman; islom (qabul) qil — salomat boʻ lasan; islom qil — Alloh senga ajringni ikki barobar beradi. Agar yuz oʻ girsang, ariysiylar (raiyat-fuqaro)ning gunohi sening zimmangda (boʻ ladi). Va ‹Ey ahli kitob! Biz va sizlar orasidagi teng bir soʻzga kelinglar — Allohdan boshqaga ibodat qilmaylik...› (degan oyatdan) to ‹...biz musulmonlarmiz deb guvoh boʻ linglar› (Al-Imron surasi, 64) (degan soʻzigacha)», (deb yozilgan edi). (Hiraql) xatni oʻ qishdan boʻ shaganida, uning huzurida ovozlar koʻ tarildi va shovqin koʻ paydi; biz haqimizda buyruq berilib, (tashqariga) chiqarildik. Abu Sufyon: «Biz chiqganimizda, men ashobimga: ‹Ibn Abu Kabsha (Paygʻambar ﷺ)ning ishi (shunchali) ulugʻayib ketibdiki, undan Bani Asfar (Rim) podshohi ham qoʻ rqarʼkan!› dedim. Shundan keyin men Rasululloh ﷺning ishi (dini) — albatta gʻ olib keladi deb — doimo amin (ishonch hosil qilgan) boʻ ldim, to Alloh menga islomni kiritguniga qadar», dedi. Zuhriy aytdi: Soʻng Hiraql Rim ulugʻlarini chaqirib, ularni oʻ zining bir uyiga toʻ pladi va: «Ey Rim jamoasi! Mangu (abadiy) najot va hidoyatga, mulkingiz sizlarga sobit (barqaror) boʻ lishiga (ragʻbatingiz) bormi?» dedi. Shunda ular yovvoyi eshaklar (hurkkanidek) hurkib, eshiklar tomon (yopirildi), lekin ularni (allaqachon) yopilgan holda topdilar. (Hiraql:) «Ularni menga (qaytaring)!» dedi. Soʻng ularni chaqirib: «Men faqat dininggizga (boʻ lgan) qattiq sodiqligingizni sinab koʻ rgan edim; mana, sizlardan oʻ zim yaxshi koʻ rgan (sadoqatni) koʻ rdim», dedi. Shunda ular unga sajda qilib, undan rozi boʻ ldilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди: Менга Абу Суфён — оғ зидан оғ зимга (бевосита) — сўзлаб берди:) Мен — ўзим билан Расулуллоҳ ﷺ орасидаги (сулҳ) муддатда — (Шомга) жўнадим. Мен Шомда бў лганимда, бирдан Пайғамбар ﷺдан Ҳирақл (Рим қайсари)га (ёзилган) бир хат келтирилди. Уни Диҳя ал-Калбий келтириб, Бусро ҳокимига берган, Бусро ҳокими эса уни Ҳирақлга топширган эди. Ҳирақл: «Бу ерда — ўзини пайғамбар деб даъво қилаётган ўша кишининг қавмидан бирор киши борми?» деди. Улар: «Ҳа», деди. Шунда мен Қурайшдан бир неча киши (қаторида) чақирилдим; биз Ҳирақлнинг ҳузурига кирдик ва унинг олдига ў тқазилдик. У: «Қайсингиз — ўзини пайғамбар деб даъво қилаётган ўша кишига насаб (қариндошлик) жиҳатидан энг яқинсиз?» деди. Абу Суфён: «Мен: ‹Мен›, дедим», деди. Шунда мени унинг олдига, ашобимни эса ортимга ў тқаздилар. Сўнг таржимонини чақириб: «Уларга айт — мен бундан (Абу Суфёндан) ў ша пайғамбарлик даъво қилаётган киши ҳақида сўрайман; агар у менга ёлғон (гапир)са, уни ёлғончига чиқаринглар», деди. Абу Суфён: «Аллоҳга қасамки, агар улар менингс устимдан ‹ёлғончи› деб (гап) тарқатишларидан (уялмаганимда), албатта ёлғон (гапирган бў лардим)», деди. Сўнг (Ҳирақл) таржимонига: «Ундан сўра — унинг (ўша кишининг) насаби сизлар ичида қанақа?» деди. Мен: «У бизда насабли (асл) (киши)дир», дедим. У: «Унинг ота-боболаридан бирор подшоҳ ў тганми?» деди. Мен: «Йўқ», дедим. У: «У айтган (гап)ни айтишидан олдин, сизлар уни ёлғончиликда айблаганмидингиз?» деди. Мен: «Йўқ», дедим. У: «Унга одамларнинг ашрофлари (зодагонлари) эргашадими ёки заифларими?» деди. Мен: «Балки уларнинг заифлари», дедим. У: «Улар кў паяяптими ёки камаяяптими?» деди. Мен: «Йўқ, балки кў паяяптилар», дедим. У: «Улардан бирор киши — (бу) динга кирганидан кейин — ундан норози бў либ, (диндан) қайтаяптими?» деди. Мен: «Йўқ», дедим. У: «Сизлар у билан жанг қилдингизми?» деди. Мен: «Ҳа», дедим. У: «Сизларнинг у билан жангингиз қандай бў лди?» деди. Мен: «Уруш биз билан унинг орасида галма-гал (навбатма-навбат) бў лади — у биздан (гоҳида) ютади, биз ундан (гоҳида) ютамиз», дедим. У: «У (аҳдига) хиёнат қиладими?» деди. Мен: «Йўқ; биз ҳозир ундан — бу муддатда — қандай иш қилишини билмаймиз», дедим. (Абу Суфён:) Аллоҳга қасамки, у (Ҳирақл) менга — шу (гап)дан бошқа — ичига бирор (ёмон) нарсани киритишга имкон бермади. У: «Бу (гап)ни ундан олдин бирор киши айтганмиди?» деди. Мен: «Йўқ», дедим. Сўнг (Ҳирақл) таржимонига: «Унга айт: мен сендан унинг сиздаги насаби ҳақида сўрадим — сен уни сизда насабли деб айтдинг; расуллар ҳам шундай — ўз қавмининг насаблари (энг асл хонадонлари) ичида юборилади. Мен сендан ота-боболарида подшоҳ бў лганми деб сўрадим — сен ‹йўқ› дединг; агар ота-боболаридан подшоҳ бў лганда, ‹ота-боболарининг мулкини талаб қилаётган киши (холос)› деган бў лардим. Мен сендан унинг издошлари — заифларми ёки ашрофларими деб сўрадим — сен ‹балки заифлари› дединг; ана ў шалар расулларнинг издошларидир. Мен сендан у айтган (гап)ни айтишидан олдин уни ёлғонда айблаганмидингиз деб сўрадим — сен ‹йўқ› дединг; бас, мен билдимки, у — одамларга (нисбатан) ёлғонни тарк этиб, сўнг бориб Аллоҳга (нисбатан) ёлғон (тўқийдиган) эмас (эди). Мен сендан улардан бирор киши динга кирганидан кейин ундан норози бў либ қайтадими деб сўрадим — сен ‹йўқ› дединг; иймон ҳам — қалбларнинг хушлигига аралашганида — шундай (бў лади). Мен сендан улар кў паяяптими ёки камаяяптими деб сўрадим — сен ‹кў паяяптилар› дединг; иймон ҳам — то тў лиқ бў лгунига қадар — шундай. Мен сендан сизлар у билан жанг қилдингизми деб сўрадим — сен жанг қилдингиз ва уруш галма-гал бў лади, у сиздан ютади, сизлар ундан ютасиз дединг; расуллар ҳам шундай — синаб кў рилади, сўнг оқибат уларники бў лади. Мен сендан у хиёнат қиладими деб сўрадим — сен ‹хиёнат қилмайди› дединг; расуллар ҳам шундай — хиёнат қилмайди. Мен сендан бу (гап)ни ундан олдин бирор киши айтганмиди деб сўрадим — сен ‹йўқ› дединг; агар бу (гап)ни ундан олдин бирор киши айтган бў лганда, ‹ў зидан олдин айтилган сўзга эргашган киши (холос)› деган бў лардим», деди. Сўнг у: «У сизларни нимага буюради?» деди. Мен: «У бизни намозга, закотга, (қариндошлик) силага ва иффатга буюради», дедим. У: «Агар сен у ҳақида айтган (гап)инг ҳақ бў лса, албатта у — пайғамбардир. Мен унинг чиқишини билар эдим, лекин уни сизлардан (чиқади) деб ў йламас эдим. Агар мен унга етиб (қў шила) олишимни билсам, унинг билан учрашувини (дидорини) албатта яхши кў рардим; агар унинг ҳузурида бў лсам, оёқларини ювган (хизматини қилган) бў лардим; унинг мулки, албатта, мана шу икки оёғим остидаги (ер)га (қадар) етади», деди. Сўнг Расулуллоҳ ﷺнинг хатини сўраб, уни ў қиди; мана унда: «Бисмиллаҳир-роҳманир-роҳийм. Аллоҳнинг Расули Муҳаммаддан Рим улуғи Ҳирақлга. Ҳидоятга эргашган кишига салом бў лсин. Аммо баъд: мен сени ислом даъвати билан (исломга) чақираман; ислом (қабул) қил — саломат бў ласан; ислом қил — Аллоҳ сенга ажрингни икки баробар беради. Агар юз ў гирсанг, арийсийлар (раият-фуқаро)нинг гуноҳи сенинг зиммангда (бў лади). Ва ‹Эй аҳли китоб! Биз ва сизлар орасидаги тенг бир сўзга келинглар — Аллоҳдан бошқага ибодат қилмайлик...› (деган оятдан) то ‹...биз мусулмонлармиз деб гувоҳ бў линглар› (Ал-Имрон сураси, 64) (деган сўзигача)», (деб ёзилган эди). (Ҳирақл) хатни ў қишдан бў шаганида, унинг ҳузурида овозлар кў тарилди ва шовқин кў пайди; биз ҳақимизда буйруқ берилиб, (ташқарига) чиқарилдик. Абу Суфён: «Биз чиқганимизда, мен ашобимга: ‹Ибн Абу Кабша (Пайғамбар ﷺ)нинг иши (шунчали) улуғайиб кетибдики, ундан Бани Асфар (Рим) подшоҳи ҳам қў рқаръкан!› дедим. Шундан кейин мен Расулуллоҳ ﷺнинг иши (дини) — албатта ғ олиб келади деб — доимо амин (ишонч ҳосил қилган) бў лдим, то Аллоҳ менга исломни киритгунига қадар», деди. Зуҳрий айтди: Сўнг Ҳирақл Рим улуғларини чақириб, уларни ў зининг бир уйига тў плади ва: «Эй Рим жамоаси! Мангу (абадий) нажот ва ҳидоятга, мулкингиз сизларга собит (барқарор) бў лишига (рағбатингиз) борми?» деди. Шунда улар ёввойи эшаклар (ҳуркканидек) ҳуркиб, эшиклар томон (ёпирилди), лекин уларни (аллақачон) ёпилган ҳолда топдилар. (Ҳирақл:) «Уларни менга (қайтаринг)!» деди. Сўнг уларни чақириб: «Мен фақат дининггизга (бў лган) қаттиқ содиқлигингизни синаб кў рган эдим; мана, сизлардан ў зим яхши кў рган (садоқатни) кў рдим», деди. Шунда улар унга сажда қилиб, ундан рози бў лдилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ ـ أُرَاهُ قَالَ ـ حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ، عَنْ أَبِي حَصِينٍ، عَنْ أَبِي الضُّحَى، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، ‏[quran sura="3" aya_start="173" aya_end="173"]{‏حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ‏}‏ قَالَهَا إِبْرَاهِيمُ عَلَيْهِ السَّلاَمُ حِينَ أُلْقِيَ فِي النَّارِ، وَقَالَهَا مُحَمَّدٌ صلى الله عليه وسلم حِينَ قَالُوا ‏[quran sura="3" aya_start="173" aya_end="173"]{‏إِنَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَكُمْ فَاخْشَوْهُمْ فَزَادَهُمْ إِيمَانًا وَقَالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ‏}‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) ‹Hasbunalloh va niʼmal-vakil (Alloh bizga kifoyadir va U eng yaxshi vakildir)› (Al-Imron surasi, 173) — buni Ibrohim (alayhissalom) — olovga tashlangan paytida — aytdilar; buni Muhammad ﷺ ham — ‹Albatta odamlar sizga qarshi (kuch) toʻpladi, bas, ulardan qoʻrqinglar› deyilganida — aytdilar; shunda (bu) ularning iymonini ziyoda qildi va ular: ‹Hasbunalloh va niʼmal-vakil› dedilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) ‹Ҳасбуналлоҳ ва ниъмал-вакил (Аллоҳ бизга кифоядир ва У энг яхши вакилдир)› (Ал-Имрон сураси, 173) — буни Иброҳим (алайҳиссалом) — оловга ташланган пайтида — айтдилар; буни Муҳаммад ﷺ ҳам — ‹Албатта одамлар сизга қарши (куч) тўплади, бас, улардан қўрқинглар› дейилганида — айтдилар; шунда (бу) уларнинг иймонини зиёда қилди ва улар: ‹Ҳасбуналлоҳ ва ниъмал-вакил› дедилар.

حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ، عَنْ أَبِي حَصِينٍ، عَنْ أَبِي الضُّحَى، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ كَانَ آخِرَ قَوْلِ إِبْرَاهِيمَ حِينَ أُلْقِيَ فِي النَّارِ حَسْبِيَ اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Ibrohimning — olovga tashlangan paytida — oxirgi soʻzi: ‹Hasbiyalloh va niʼmal-vakil (Alloh menga kifoyadir va U eng yaxshi vakildir)› (boʻ ldi).(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Иброҳимнинг — оловга ташланган пайтида — охирги сўзи: ‹Ҳасбияллоҳ ва ниъмал-вакил (Аллоҳ менга кифоядир ва У энг яхши вакилдир)› (бў лди).

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي شَرِيكُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي نَمِرٍ، عَنْ كُرَيْبٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ بِتُّ عِنْدَ خَالَتِي مَيْمُونَةَ، فَتَحَدَّثَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَعَ أَهْلِهِ سَاعَةً ثُمَّ رَقَدَ، فَلَمَّا كَانَ ثُلُثُ اللَّيْلِ الآخِرُ قَعَدَ فَنَظَرَ إِلَى السَّمَاءِ فَقَالَ ‏[quran sura="3" aya_start="190" aya_end="190"]{‏إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَوَاتِ وَالأَرْضِ وَاخْتِلاَفِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لآيَاتٍ لأُولِي الأَلْبَابِ‏}‏، ثُمَّ قَامَ فَتَوَضَّأَ وَاسْتَنَّ، فَصَلَّى إِحْدَى عَشْرَةَ رَكْعَةً، ثُمَّ أَذَّنَ بِلاَلٌ فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ خَرَجَ فَصَلَّى الصُّبْحَ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Men xolam Maymunaning oldida tunadim. Rasululloh ﷺ oilasi bilan bir soat suhbatlashdilar, soʻng uxladilar. Kechaning oxirgi uchdan biri boʻ lganida, (oʻrnidan) oʻ tirib, osmonga qarab: ‹Albatta osmonlar va yer yaratilishida, kecha va kunduzning almashinishida aql egalari uchun (buyuk) oyatlar bordir› (Al-Imron surasi, 190) (oyatini) (oʻqidilar), soʻng (oʻrnidan) turib, tahorat oldilar va misvok qildilar, soʻng oʻn bir rakat namoz oʻqidilar; soʻng Bilol azon aytdi, u zot (yana) ikki rakat oʻqidilar, soʻng chiqib, bomdod (namozini) oʻqidilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Мен холам Маймунанинг олдида тунадим. Расулуллоҳ ﷺ оиласи билан бир соат суҳбатлашдилар, сўнг ухладилар. Кечанинг охирги учдан бири бў лганида, (ўрнидан) ў тириб, осмонга қараб: ‹Албатта осмонлар ва ер яратилишида, кеча ва кундузнинг алмашинишида ақл эгалари учун (буюк) оятлар бордир› (Ал-Имрон сураси, 190) (оятини) (ўқидилар), сўнг (ўрнидан) туриб, таҳорат олдилар ва мисвок қилдилар, сўнг ўн бир ракат намоз ўқидилар; сўнг Билол азон айтди, у зот (яна) икки ракат ўқидилар, сўнг чиқиб, бомдод (намозини) ўқидилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ مَخْرَمَةَ بْنِ سُلَيْمَانَ، عَنْ كُرَيْبٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ بِتُّ عِنْدَ خَالَتِي مَيْمُونَةَ فَقُلْتُ لأَنْظُرَنَّ إِلَى صَلاَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَطُرِحَتْ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وِسَادَةٌ، فَنَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي طُولِهَا، فَجَعَلَ يَمْسَحُ النَّوْمَ عَنْ وَجْهِهِ، ثُمَّ قَرَأَ الآيَاتِ الْعَشْرَ الأَوَاخِرَ مِنْ آلِ عِمْرَانَ حَتَّى خَتَمَ، ثُمَّ أَتَى شَنًّا مُعَلَّقًا، فَأَخَذَهُ فَتَوَضَّأَ، ثُمَّ قَامَ يُصَلِّي، فَقُمْتُ فَصَنَعْتُ مِثْلَ مَا صَنَعَ ثُمَّ جِئْتُ فَقُمْتُ إِلَى جَنْبِهِ، فَوَضَعَ يَدَهُ عَلَى رَأْسِي، ثُمَّ أَخَذَ بِأُذُنِي، فَجَعَلَ يَفْتِلُهَا، ثُمَّ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ أَوْتَرَ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Men xolam Maymunaning oldida tunadim va: «Albatta Rasululloh ﷺning namoziga qarayman», dedim. Rasululloh ﷺga bir yostiq tashlandi; Rasululloh ﷺ uning uzunasiga (boʻ ylab) uxladilar; soʻng yuzlaridan uyquni artib, Al-Imron (surasi)ning oxirgi oʻn oyatini — to xatm qilgunlariga qadar — oʻqidilar; soʻng osilgan bir meshga kelib, uni olib, tahorat oldilar, soʻng turib namoz oʻqiy boshladilar. Men (ham) turib, u zot qilgan kabi qildim, soʻng kelib, u zotning yonida turdim. U zot qoʻ llarini boshimga qoʻ ydilar, soʻng qulogʻ imdan tutib, uni (sekin) bura boshladilar; soʻng ikki rakat, soʻng (yana) ikki rakat, soʻng ikki rakat, soʻng ikki rakat, soʻng ikki rakat, soʻng ikki rakat oʻqiy boshladilar, soʻng vitr (oʻqidilar).(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Мен холам Маймунанинг олдида тунадим ва: «Албатта Расулуллоҳ ﷺнинг намозига қарайман», дедим. Расулуллоҳ ﷺга бир ёстиқ ташланди; Расулуллоҳ ﷺ унинг узунасига (бў йлаб) ухладилар; сўнг юзларидан уйқуни артиб, Ал-Имрон (сураси)нинг охирги ўн оятини — то хатм қилгунларига қадар — ўқидилар; сўнг осилган бир мешга келиб, уни олиб, таҳорат олдилар, сўнг туриб намоз ўқий бошладилар. Мен (ҳам) туриб, у зот қилган каби қилдим, сўнг келиб, у зотнинг ёнида турдим. У зот қў лларини бошимга қў йдилар, сўнг қулоғ имдан тутиб, уни (секин) бура бошладилар; сўнг икки ракат, сўнг (яна) икки ракат, сўнг икки ракат, сўнг икки ракат, сўнг икки ракат, сўнг икки ракат ўқий бошладилар, сўнг витр (ўқидилар).

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا مَعْنُ بْنُ عِيسَى، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ مَخْرَمَةَ بْنِ سُلَيْمَانَ، عَنْ كُرَيْبٍ، مَوْلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ، أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، بَاتَ عِنْدَ مَيْمُونَةَ زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهْىَ خَالَتُهُ قَالَ فَاضْطَجَعْتُ فِي عَرْضِ الْوِسَادَةِ، وَاضْطَجَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَهْلُهُ فِي طُولِهَا، فَنَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى انْتَصَفَ اللَّيْلُ، أَوْ قَبْلَهُ بِقَلِيلٍ، أَوْ بَعْدَهُ بِقَلِيلٍ، ثُمَّ اسْتَيْقَظَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَجَعَلَ يَمْسَحُ النَّوْمَ عَنْ وَجْهِهِ بِيَدَيْهِ، ثُمَّ قَرَأَ الْعَشْرَ الآيَاتِ الْخَوَاتِمَ مِنْ سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ، ثُمَّ قَامَ إِلَى شَنٍّ مُعَلَّقَةٍ فَتَوَضَّأَ مِنْهَا، فَأَحْسَنَ وُضُوءَهُ، ثُمَّ قَامَ يُصَلِّي، فَصَنَعْتُ مِثْلَ مَا صَنَعَ، ثُمَّ ذَهَبْتُ فَقُمْتُ إِلَى جَنْبِهِ، فَوَضَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَدَهُ الْيُمْنَى عَلَى رَأْسِي، وَأَخَذَ بِأُذُنِي بِيَدِهِ الْيُمْنَى يَفْتِلُهَا، فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ أَوْتَرَ، ثُمَّ اضْطَجَعَ حَتَّى جَاءَهُ الْمُؤَذِّنُ، فَقَامَ فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ خَفِيفَتَيْنِ، ثُمَّ خَرَجَ فَصَلَّى الصُّبْحَ‏.‏

(Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo) xabar berdi)ki, u Paygʻambar ﷺning zavjasi Maymunaning — u (Maymuna) uning xolasi (boʻ lgan holda) — oldida tunadi. (Ibn Abbos) aytdi: Men yostiqning eniga (koʻ ndalangiga) yotdim, Rasululloh ﷺ va oilasi esa uning uzunasiga yotdi. Rasululloh ﷺ uxladilar, to kecha yarim boʻ ldi — yoki undan sal oldin, yoki sal keyin — soʻng Rasululloh ﷺ uygʻ onib, ikki qoʻ llari bilan yuzlaridan uyquni arta boshladilar, soʻng Al-Imron surasining oxirgi oʻn oyatini oʻqidilar; soʻng osilgan bir meshga turib, undan tahorat oldilar va tahoratini chiroyli qildilar, soʻng turib namoz oʻqiy boshladilar. Men (ham) u zot qilgan kabi qildim, soʻng borib, uning yonida turdim. Rasululloh ﷺ oʻ ng qoʻ llarini boshimga qoʻ yib, oʻ ng qoʻ li bilan qulogʻ imni tutib, uni bura boshladilar; soʻng ikki rakat, soʻng ikki rakat, soʻng ikki rakat, soʻng ikki rakat, soʻng ikki rakat, soʻng ikki rakat oʻqidilar, soʻng vitr oʻqidilar; soʻng — muazzin kelguniga qadar — yotdilar; soʻng turib, ikki yengil rakat oʻqidilar, soʻng chiqib, bomdod (namozini) oʻqidilar.(Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) хабар берди)ки, у Пайғамбар ﷺнинг завжаси Маймунанинг — у (Маймуна) унинг холаси (бў лган ҳолда) — олдида тунади. (Ибн Аббос) айтди: Мен ёстиқнинг энига (кў ндалангига) ётдим, Расулуллоҳ ﷺ ва оиласи эса унинг узунасига ётди. Расулуллоҳ ﷺ ухладилар, то кеча ярим бў лди — ёки ундан сал олдин, ёки сал кейин — сўнг Расулуллоҳ ﷺ уйғ ониб, икки қў ллари билан юзларидан уйқуни арта бошладилар, сўнг Ал-Имрон сурасининг охирги ўн оятини ўқидилар; сўнг осилган бир мешга туриб, ундан таҳорат олдилар ва таҳоратини чиройли қилдилар, сўнг туриб намоз ўқий бошладилар. Мен (ҳам) у зот қилган каби қилдим, сўнг бориб, унинг ёнида турдим. Расулуллоҳ ﷺ ў нг қў лларини бошимга қў йиб, ў нг қў ли билан қулоғ имни тутиб, уни бура бошладилар; сўнг икки ракат, сўнг икки ракат, сўнг икки ракат, сўнг икки ракат, сўнг икки ракат, сўнг икки ракат ўқидилар, сўнг витр ўқидилар; сўнг — муаззин келгунига қадар — ётдилар; сўнг туриб, икки енгил ракат ўқидилар, сўнг чиқиб, бомдод (намозини) ўқидилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ مَخْرَمَةَ بْنِ سُلَيْمَانَ، عَنْ كُرَيْبٍ، مَوْلَى ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، بَاتَ عِنْدَ مَيْمُونَةَ زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهْىَ خَالَتُهُ قَالَ فَاضْطَجَعْتُ فِي عَرْضِ الْوِسَادَةِ، وَاضْطَجَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَهْلُهُ فِي طُولِهَا، فَنَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى إِذَا انْتَصَفَ اللَّيْلُ، أَوْ قَبْلَهُ بِقَلِيلٍ، أَوْ بَعْدَهُ بِقَلِيلٍ، اسْتَيْقَظَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَجَلَسَ يَمْسَحُ النَّوْمَ عَنْ وَجْهِهِ بِيَدِهِ، ثُمَّ قَرَأَ الْعَشْرَ الآيَاتِ الْخَوَاتِمَ مِنْ سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ، ثُمَّ قَامَ إِلَى شَنٍّ مُعَلَّقَةٍ فَتَوَضَّأَ مِنْهَا، فَأَحْسَنَ وُضُوءَهُ، ثُمَّ قَامَ يُصَلِّي‏.‏ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَقُمْتُ فَصَنَعْتُ مِثْلَ مَا صَنَعَ، ثُمَّ ذَهَبْتُ فَقُمْتُ إِلَى جَنْبِهِ، فَوَضَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَدَهُ الْيُمْنَى عَلَى رَأْسِي، وَأَخَذَ بِأُذُنِي الْيُمْنَى يَفْتِلُهَا، فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ أَوْتَرَ ثُمَّ، اضْطَجَعَ حَتَّى جَاءَهُ الْمُؤَذِّنُ، فَقَامَ فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ خَفِيفَتَيْنِ، ثُمَّ خَرَجَ فَصَلَّى الصُّبْحَ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) xabar berdi)ki, u Paygʻambar ﷺning zavjasi Maymunaning — u uning xolasi (boʻ lgan holda) — oldida tunadi. (Ibn Abbos) aytdi: Men yostiqning eniga yotdim, Rasululloh ﷺ va oilasi esa uning uzunasiga yotdi. Rasululloh ﷺ uxladilar, to kecha yarim boʻ lganida — yoki undan sal oldin, yoki sal keyin — Rasululloh ﷺ uygʻ onib, qoʻ li bilan yuzlaridan uyquni artib oʻ tirdilar, soʻng Al-Imron surasininng oxirgi oʻn oyatini oʻqidilar; soʻng osilgan bir meshga turib, undan tahorat oldilar va tahoratini chiroyli qildilar, soʻng turib namoz oʻqiy boshladilar. Ibn Abbos aytdi: Men (ham) turib, u zot qilgan kabi qildim, soʻng borib, uning yonida turdim. Rasululloh ﷺ oʻ ng qoʻ llarini boshimga qoʻ yib, oʻ ng qulogʻ imni tutib, uni bura boshladilar; soʻng ikki rakat, soʻng ikki rakat, soʻng ikki rakat, soʻng ikki rakat, soʻng ikki rakat, soʻng ikki rakat oʻqidilar, soʻng vitr oʻqidilar; soʻng — muazzin kelguniga qadar — yotdilar; soʻng turib, ikki yengil rakat oʻqidilar, soʻng chiqib, bomdod (namozini) oʻqidilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) хабар берди)ки, у Пайғамбар ﷺнинг завжаси Маймунанинг — у унинг холаси (бў лган ҳолда) — олдида тунади. (Ибн Аббос) айтди: Мен ёстиқнинг энига ётдим, Расулуллоҳ ﷺ ва оиласи эса унинг узунасига ётди. Расулуллоҳ ﷺ ухладилар, то кеча ярим бў лганида — ёки ундан сал олдин, ёки сал кейин — Расулуллоҳ ﷺ уйғ ониб, қў ли билан юзларидан уйқуни артиб ў тирдилар, сўнг Ал-Имрон сурасининнг охирги ўн оятини ўқидилар; сўнг осилган бир мешга туриб, ундан таҳорат олдилар ва таҳоратини чиройли қилдилар, сўнг туриб намоз ўқий бошладилар. Ибн Аббос айтди: Мен (ҳам) туриб, у зот қилган каби қилдим, сўнг бориб, унинг ёнида турдим. Расулуллоҳ ﷺ ў нг қў лларини бошимга қў йиб, ў нг қулоғ имни тутиб, уни бура бошладилар; сўнг икки ракат, сўнг икки ракат, сўнг икки ракат, сўнг икки ракат, сўнг икки ракат, сўнг икки ракат ўқидилар, сўнг витр ўқидилар; сўнг — муаззин келгунига қадар — ётдилар; сўнг туриб, икки енгил ракат ўқидилар, сўнг чиқиб, бомдод (намозини) ўқидилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، عَنْ وَرْقَاءَ، عَنِ ابْنِ أَبِي نَجِيحٍ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ كَانَ الْمَالُ لِلْوَلَدِ، وَكَانَتِ الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ، فَنَسَخَ اللَّهُ مِنْ ذَلِكَ مَا أَحَبَّ، فَجَعَلَ لِلذَّكَرِ مِثْلَ حَظِّ الأُنْثَيَيْنِ، وَجَعَلَ لِلأَبَوَيْنِ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسَ وَالثُّلُثَ، وَجَعَلَ لِلْمَرْأَةِ الثُّمُنَ وَالرُّبُعَ، وَلِلزَّوْجِ الشَّطْرَ وَالرُّبُعَ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Mol (meros) bola uchun, vasiyat esa ota-ona uchun edi. Soʻng Alloh bundan xohlaganini nasx qildi: erkak uchun ikki ayolning ulushicha (meros) qildi; ota-onaning har biri uchun oltidan bir va uchdan bir (ulush) qildi; ayol (xotin) uchun sakkizdan bir va toʻrtdan bir, er uchun esa yarmi va toʻrtdan birni (belgiladi).(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Мол (мерос) бола учун, васият эса ота-она учун эди. Сўнг Аллоҳ бундан хоҳлаганини насх қилди: эркак учун икки аёлнинг улушича (мерос) қилди; ота-онанинг ҳар бири учун олтидан бир ва учдан бир (улуш) қилди; аёл (хотин) учун саккиздан бир ва тўртдан бир, эр учун эса ярми ва тўртдан бирни (белгилади).

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُقَاتِلٍ، حَدَّثَنَا أَسْبَاطُ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا الشَّيْبَانِيُّ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ،‏.‏ قَالَ الشَّيْبَانِيُّ وَذَكَرَهُ أَبُو الْحَسَنِ السُّوَائِيُّ وَلاَ أَظُنُّهُ ذَكَرَهُ إِلاَّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، ‏[quran sura="4" aya_start="19" aya_end="19"]{‏يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّسَاءَ كَرْهًا وَلاَ تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ‏}‏ قَالَ كَانُوا إِذَا مَاتَ الرَّجُلُ كَانَ أَوْلِيَاؤُهُ أَحَقَّ بِامْرَأَتِهِ، إِنْ شَاءَ بَعْضُهُمْ تَزَوَّجَهَا، وَإِنْ شَاءُوا زَوَّجُوهَا، وَإِنْ شَاءُوا لَمْ يُزَوِّجُوهَا، فَهُمْ أَحَقُّ بِهَا مِنْ أَهْلِهَا، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ فِي ذَلِكَ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) — ‹Ey iymon keltirganlar! Sizlarga ayollarni majburan meros qilib olishingiz halol emas; ularga — bergan (mahr)ingizning baʼzisini olib qoʻ yish uchun — qiyinchilik qilmanglar...› (Niso surasi, 19) (haqida)) aytdi: (Johiliyatda) bir kishi vafot etsa, uning avliyolari (qarindoshlari) uning xotiniga (boshqalardan) haqliroq boʻ lar edi: ularning baʼzisi xohlasa unga (oʻ zi) uylanar, xohlasalar uni (boshqaga) turmushga berar, xohlasalar bermas edilar; shunday qilib, ular (xotin)ning oʻ z ahlidan koʻ ra unga haqliroq edilar. Shu haqda mana shu oyat nozil boʻ ldi.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) — ‹Эй иймон келтирганлар! Сизларга аёлларни мажбуран мерос қилиб олишингиз ҳалол эмас; уларга — берган (маҳр)ингизнинг баъзисини олиб қў йиш учун — қийинчилик қилманглар...› (Нисо сураси, 19) (ҳақида)) айтди: (Жоҳилиятда) бир киши вафот эца, унинг авлиёлари (қариндошлари) унинг хотинига (бошқалардан) ҳақлироқ бў лар эди: уларнинг баъзиси хоҳласа унга (ў зи) уйланар, хоҳласалар уни (бошқага) турмушга берар, хоҳласалар бермас эдилар; шундай қилиб, улар (хотин)нинг ў з аҳлидан кў ра унга ҳақлироқ эдилар. Шу ҳақда мана шу оят нозил бў лди.

حَدَّثَنِي الصَّلْتُ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ إِدْرِيسَ، عَنْ طَلْحَةَ بْنِ مُصَرِّفٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاس ٍ ـ رضى الله عنهما ـ ‏[quran sura="4" aya_start="33" aya_end="33"]{‏وَلِكُلٍّ جَعَلْنَا مَوَالِيَ‏}‏ قَالَ وَرَثَةً‏.‏ ‏{‏وَالَّذِينَ عَاقَدَتْ أَيْمَانُكُمْ‏}‏ كَانَ الْمُهَاجِرُونَ لَمَّا قَدِمُوا الْمَدِينَةَ يَرِثُ الْمُهَاجِرُ الأَنْصَارِيَّ دُونَ ذَوِي رَحِمِهِ لِلأُخُوَّةِ الَّتِي آخَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بَيْنَهُمْ فَلَمَّا نَزَلَتْ ‏[quran sura="4" aya_start="33" aya_end="33"]{‏وَلِكُلٍّ جَعَلْنَا مَوَالِيَ‏}‏ نُسِخَتْ، ثُمَّ قَالَ ‏{‏وَالَّذِينَ عَاقَدَتْ أَيْمَانُكُمْ ‏}‏ مِنَ النَّصْرِ، وَالرِّفَادَةِ وَالنَّصِيحَةِ، وَقَدْ ذَهَبَ الْمِيرَاثُ وَيُوصِي لَهُ‏.‏ سَمِعَ أَبُو أُسَامَةَ إِدْرِيسَ، وَسَمِعَ إِدْرِيسُ طَلْحَةَ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) — ‹Va har biriga vorislar belgiladik› (Niso surasi, 33) (haqida)) aytdi: (‹mavoliy›) — vorislar (degani). ‹Va qasamlaringiz bogʻlagan (ahddosh)lar›ga kelsak: muhojirlar Madinaga kelganlarida, muhojir — Paygʻambar ﷺ ular orasida (oʻ rnatgan) birodarlik sababli — ansoriydan, uning (oʻ z) qondoshlaridan tashqari, meros olar edi. ‹Va har biriga vorislar belgiladik› (oyati) nozil boʻ lganida, u (meros) nasx qilindi. Soʻng (Alloh): ‹Va qasamlaringiz bogʻlagan (ahddosh)lar› (degani) — nusrat (yordam), rifoda (moddiy koʻ mak) va nasihat (jihatidan boʻ ladi); meros esa (ular orasidan) ketdi, lekin unga (ahddoshga) vasiyat qilinadi (dedi).(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) — ‹Ва ҳар бирига ворислар белгиладик› (Нисо сураси, 33) (ҳақида)) айтди: (‹маволий›) — ворислар (дегани). ‹Ва қасамларингиз боғлаган (аҳддош)лар›га келсак: муҳожирлар Мадинага келганларида, муҳожир — Пайғамбар ﷺ улар орасида (ў рнатган) биродарлик сабабли — ансорийдан, унинг (ў з) қондошларидан ташқари, мерос олар эди. ‹Ва ҳар бирига ворислар белгиладик› (ояти) нозил бў лганида, у (мерос) насх қилинди. Сўнг (Аллоҳ): ‹Ва қасамларингиз боғлаган (аҳддош)лар› (дегани) — нусрат (ёрдам), рифода (моддий кў мак) ва насиҳат (жиҳатидан бў лади); мерос эса (улар орасидан) кетди, лекин унга (аҳддошга) васият қилинади (деди).

حَدَّثَنَا صَدَقَةُ بْنُ الْفَضْلِ، أَخْبَرَنَا حَجَّاجُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ يَعْلَى بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ ‏[quran sura="4" aya_start="45" aya_end="45"]{‏أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الأَمْرِ مِنْكُمْ‏}‏‏.‏ قَالَ نَزَلَتْ فِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حُذَافَةَ بْنِ قَيْسِ بْنِ عَدِيٍّ، إِذْ بَعَثَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي سَرِيَّةٍ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) — ‹Allohga itoat qilinglar, Rasulga itoat qilinglar va oʻzingizdan boʻ lgan ish egalariga (ham itoat qilinglar)› (Niso surasi, 59) (haqida)) aytdi: U (oyat) Abdulloh ibn Huzofa ibn Qays ibn Adiy haqida — Paygʻambar ﷺ uni bir sariyyada (qoʻ shinda amir qilib) yuborganlarida — nozil boʻ ldi.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) — ‹Аллоҳга итоат қилинглар, Расулга итоат қилинглар ва ўзингиздан бў лган иш эгаларига (ҳам итоат қилинглар)› (Нисо сураси, 59) (ҳақида)) айтди: У (оят) Абдуллоҳ ибн Ҳузофа ибн Қайс ибн Адий ҳақида — Пайғамбар ﷺ уни бир сарийяда (қў шинда амир қилиб) юборганларида — нозил бў лди.

حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ، قَالَ كُنْتُ أَنَا وَأُمِّي، مِنَ الْمُسْتَضْعَفِينَ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Men va onam — (oʻ sha) ojizlar (mustazʼaflar)dan edik.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Мен ва онам — (ў ша) ожизлар (мустазъафлар)дан эдик.

حَدَّثَنِي عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرٍو، عَنْ عَطَاءٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ ‏[quran sura="4" aya_start="94" aya_end="94"]{‏وَلاَ تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَى إِلَيْكُمُ السَّلاَمَ لَسْتَ مُؤْمِنًا‏}‏‏.‏ قَالَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ كَانَ رَجُلٌ فِي غُنَيْمَةٍ لَهُ فَلَحِقَهُ الْمُسْلِمُونَ فَقَالَ السَّلاَمُ عَلَيْكُمْ، فَقَتَلُوهُ وَأَخَذُوا غُنَيْمَتَهُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ فِي ذَلِكَ إِلَى قَوْلِهِ ‏[quran sura="4" aya_start="94" aya_end="94"]{‏عَرَضَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا‏}‏ تِلْكَ الْغُنَيْمَةُ‏.‏ قَالَ قَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ السَّلاَمَ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) — ‹Va sizlarga salom bergan kishiga: ‹Sen moʻmin emassan› demanglar› (Niso surasi, 94) (haqida)) aytdi: Bir kishi oʻz qoʻ ylari (podasi) ichida edi; musulmonlar unga yetib (duch) keldilar; u: «Assalomu alaykum», dedi, (lekin) ular uni oʻ ldirib, qoʻ ylarini oldilar. Shunda Alloh shu haqda ‹...dunyo hayotininng oʻ tkinchi matoini (istab)...› (Niso surasi, 94) degan soʻziga qadar (oyatini) nozil qildi — u (matoʼ) — oʻ sha qoʻ ylar edi. (Rovi:) Ibn Abbos ‹as-salaam›ni (mim bilan) oʻqidi.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) — ‹Ва сизларга салом берган кишига: ‹Сен мўмин эмассан› деманглар› (Нисо сураси, 94) (ҳақида)) айтди: Бир киши ўз қў йлари (подаси) ичида эди; мусулмонлар унга етиб (дуч) келдилар; у: «Ассалому алайкум», деди, (лекин) улар уни ў лдириб, қў йларини олдилар. Шунда Аллоҳ шу ҳақда ‹...дунё ҳаётининнг ў ткинчи матоини (истаб)...› (Нисо сураси, 94) деган сўзига қадар (оятини) нозил қилди — у (матў) — ў ша қў йлар эди. (Рови:) Ибн Аббос ‹ас-салаам›ни (мим билан) ўқиди.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا هِشَامٌ، أَنَّ ابْنَ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَهُمْ ح، وَحَدَّثَنِي إِسْحَاقُ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَنِي عَبْدُ الْكَرِيمِ، أَنَّ مِقْسَمًا، مَوْلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ أَخْبَرَهُ أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَخْبَرَهُ ‏[quran sura="4" aya_start="95" aya_end="95"]{‏لاَ يَسْتَوِي الْقَاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ‏}‏ عَنْ بَدْرٍ وَالْخَارِجُونَ إِلَى بَدْرٍ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) xabar berdi)ki, ‹Moʻminlardan oʻ tirib qolganlar (teng emas)› (Niso surasi, 95) — Badrdan (oʻ tirib qolganlar) va Badrga chiqganlar (haqida)dir.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) хабар берди)ки, ‹Мўминлардан ў тириб қолганлар (тенг эмас)› (Нисо сураси, 95) — Бадрдан (ў тириб қолганлар) ва Бадрга чиқганлар (ҳақида)дир.

حَدَّثَنَا أَبُو النُّعْمَانِ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ ‏{‏إِلاَّ الْمُسْتَضْعَفِينَ‏}‏ قَالَ كَانَتْ أُمِّي مِمَّنْ عَذَرَ اللَّهُ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) — ‹Faqat ojizlar (mustazʼaflar mustasno)› (Niso surasi, 98) (haqida)) aytdi: Mening onam — Alloh uzrli (deb) qabul qilgan (kishilar)dan edi.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) — ‹Фақат ожизлар (мустазъафлар мустасно)› (Нисо сураси, 98) (ҳақида)) айтди: Менинг онам — Аллоҳ узрли (деб) қабул қилган (кишилар)дан эди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُقَاتِلٍ أَبُو الْحَسَنِ، أَخْبَرَنَا حَجَّاجٌ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي يَعْلَى، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ ‏[quran sura="4" aya_start="45" aya_end="45"]{‏إِنْ كَانَ بِكُمْ أَذًى مِنْ مَطَرٍ أَوْ كُنْتُمْ مَرْضَى‏}‏ قَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفِ كَانَ جَرِيحًا‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) — ‹Agar yomgʻ irdan (sizlarga) ozor boʻ lsa yoki kasal boʻ lsangiz...› (Niso surasi, 102) (haqida)) (aytdi): Abdurrahmon ibn Avf yaralangan edi (yaʼni bu uzr unday holatlar uchun).(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) — ‹Агар ёмғ ирдан (сизларга) озор бў лса ёки касал бў лсангиз...› (Нисо сураси, 102) (ҳақида)) (айтди): Абдурраҳмон ибн Авф яраланган эди (яъни бу узр ундай ҳолатлар учун).

حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ سَهْلٍ، حَدَّثَنَا أَبُو النَّضْرِ، حَدَّثَنَا أَبُو خَيْثَمَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو الْجُوَيْرِيَةِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ كَانَ قَوْمٌ يَسْأَلُونَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم اسْتِهْزَاءً، فَيَقُولُ الرَّجُلُ مَنْ أَبِي وَيَقُولُ الرَّجُلُ تَضِلُّ نَاقَتُهُ أَيْنَ نَاقَتِي فَأَنْزَلَ اللَّهُ فِيهِمْ هَذِهِ الآيَةَ ‏[quran sura="5" aya_start="101" aya_end="101"]{‏يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ‏}‏ حَتَّى فَرَغَ مِنَ الآيَةِ كُلِّهَا‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Bir qavm Rasululloh ﷺdan masxara (istehzo) qilib soʻrar edi: kishi: «Mening otam kim?» derdi; (yana) bir kishi — tuyasi yoʻqolgan boʻ lsa: «Mening tuyam qaerda?» derdi. Shunda Alloh ular haqida bu oyatni: ‹Ey iymon keltirganlar! Sizlarga oshkor qilinsa yomon koʻ radigan narsalar haqida soʻramanglar...› (Moida surasi, 101) — oyatning hammasidan boʻ shaguniga qadar — nozil qildi.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Бир қавм Расулуллоҳ ﷺдан масхара (истеҳзо) қилиб сўрар эди: киши: «Менинг отам ким?» дерди; (яна) бир киши — туяси йўқолган бў лса: «Менинг туям қаэрда?» дерди. Шунда Аллоҳ улар ҳақида бу оятни: ‹Эй иймон келтирганлар! Сизларга ошкор қилинса ёмон кў радиган нарсалар ҳақида сўраманглар...› (Моида сураси, 101) — оятнинг ҳаммасидан бў шагунига қадар — нозил қилди.

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، أَخْبَرَنَا الْمُغِيرَةُ بْنُ النُّعْمَانِ، قَالَ سَمِعْتُ سَعِيدَ بْنَ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ خَطَبَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّكُمْ مَحْشُورُونَ إِلَى اللَّهِ حُفَاةً عُرَاةً غُرْلاً ـ ثُمَّ قَالَ ـ ‏[quran sura="21" aya_start="104" aya_end="104"]{‏كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْدًا عَلَيْنَا إِنَّا كُنَّا فَاعِلِينَ‏}‏ إِلَى آخِرِ الآيَةِ ـ ثُمَّ قَالَ ـ أَلاَ وَإِنَّ أَوَّلَ الْخَلاَئِقِ يُكْسَى يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِبْرَاهِيمُ، أَلاَ وَإِنَّهُ يُجَاءُ بِرِجَالٍ مِنْ أُمَّتِي فَيُؤْخَذُ بِهِمْ ذَاتَ الشِّمَالِ، فَأَقُولُ يَا رَبِّ أُصَيْحَابِي‏.‏ فَيُقَالُ إِنَّكَ لاَ تَدْرِي مَا أَحْدَثُوا بَعْدَكَ‏.‏ فَأَقُولُ كَمَا قَالَ الْعَبْدُ الصَّالِحُ ‏[quran sura="5" aya_start="117" aya_end="117"]{‏وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا مَا دُمْتُ فِيهِمْ فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ‏}‏ فَيُقَالُ إِنَّ هَؤُلاَءِ لَمْ يَزَالُوا مُرْتَدِّينَ عَلَى أَعْقَابِهِمْ مُنْذُ فَارَقْتَهُمْ ‏"‏‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Rasululloh ﷺ xutba qilib: «Ey odamlar! Albatta sizlar Allohga — yalangoyoq, yalangʻ och va sunnatsiz (xatna qilinmagan) holda — toʻplanasiz», dedilar, soʻng: ‹Biz birinchi yaratishni qanday boshlagan boʻ lsak, uni (shunday) qaytaramiz — bu — Bizning zimmamizdagi vaʼda; albatta Biz (shuni) qiluvchimiz› (Anbiyo surasi, 104) (oyatini) oxiriga qadar (oʻqidilar), soʻng: «Ogoh boʻ linglar, qiyomat kuni (kiyim) kiydiriladigan birinchi xaloyiq — Ibrohimdir. Ogoh boʻ linglar, mening ummatimdan baʼzi erkaklar keltiriladi va ular chap tomon(doʻ zax)ga olib ketiladi; men: ‹Ey Robbim, (bular) mening ashobim!› deyman. (Menga): ‹Sen ular sendan keyin nima (bidʼat-yangilik) chiqarganini bilmaysan› deyiladi. Shunda men solih banda (Iso) aytganidek: ‹Va men ular ichida boʻ lganimda, ularga guvoh edim; meni vafot ettirganingdan keyin esa, Sen ularning kuzatuvchisi (raqib)i boʻ lding...› (Moida surasi, 117) deyman. (Menga): ‹Albatta bular — sen ulardan ajralganingdan beri — doimo orqalariga (dindan) qaytib (murtad boʻ lib) keldilar› deyiladi», dedilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ хутба қилиб: «Эй одамлар! Албатта сизлар Аллоҳга — ялангоёқ, яланғ оч ва суннациз (хатна қилинмаган) ҳолда — тўпланасиз», дедилар, сўнг: ‹Биз биринчи яратишни қандай бошлаган бў лсак, уни (шундай) қайтарамиз — бу — Бизнинг зиммамиздаги ваъда; албатта Биз (шуни) қилувчимиз› (Анбиё сураси, 104) (оятини) охирига қадар (ўқидилар), сўнг: «Огоҳ бў линглар, қиёмат куни (кийим) кийдириладиган биринчи халойиқ — Иброҳимдир. Огоҳ бў линглар, менинг умматимдан баъзи эркаклар келтирилади ва улар чап томон(дў зах)га олиб кетилади; мен: ‹Эй Роббим, (булар) менинг ашобим!› дейман. (Менга): ‹Сен улар сендан кейин нима (бидъат-янгилик) чиқарганини билмайсан› дейилади. Шунда мен солиҳ банда (Исо) айтганидек: ‹Ва мен улар ичида бў лганимда, уларга гувоҳ эдим; мени вафот эттирганингдан кейин эса, Сен уларнинг кузатувчиси (рақиб)и бў лдинг...› (Моида сураси, 117) дейман. (Менга): ‹Албатта булар — сен улардан ажралганингдан бери — доимо орқаларига (диндан) қайтиб (муртад бў либ) келдилар› дейилади», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا الْمُغِيرَةُ بْنُ النُّعْمَانِ، قَالَ حَدَّثَنِي سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّكُمْ مَحْشُورُونَ، وَإِنَّ نَاسًا يُؤْخَذُ بِهِمْ ذَاتَ الشِّمَالِ، فَأَقُولُ كَمَا قَالَ الْعَبْدُ الصَّالِحُ ‏[quran sura="5" aya_start="117" aya_end="117"]{‏وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا مَا دُمْتُ فِيهِمْ‏}‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏[quran sura="5" aya_start="118" aya_end="118"]{‏الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ‏}‏‏"‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qildi)ki, u zot: «Albatta sizlar (qiyomatda) toʻplanasiz; va albatta baʼzi odamlar chap tomon(doʻ zax)ga olib ketiladi; shunda men solih banda (Iso) aytganidek: ‹Va men ular ichida boʻ lganimda, ularga guvoh edim...› (degan oyatdan) to ‹...gʻolib, hakim (hikmatli) Zotsan› (Moida surasi, 118) (degan soʻzigacha) deyman», dedilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилди)ки, у зот: «Албатта сизлар (қиёматда) тўпланасиз; ва албатта баъзи одамлар чап томон(дў зах)га олиб кетилади; шунда мен солиҳ банда (Исо) айтганидек: ‹Ва мен улар ичида бў лганимда, уларга гувоҳ эдим...› (деган оятдан) то ‹...ғолиб, ҳаким (ҳикматли) Зоцан› (Моида сураси, 118) (деган сўзигача) дейман», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ، قَالَ حَدَّثَنِي ابْنُ عَمِّ، نَبِيِّكُمْ يَعْنِي ابْنَ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَا يَنْبَغِي لِعَبْدٍ أَنْ يَقُولَ أَنَا خَيْرٌ مِنْ يُونُسَ بْنِ مَتَّى ‏"‏‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qildi)ki, u zot: «Hech bir banda uchun ‹Men Yunus ibn Mattadan yaxshiroqman› deyish lozim emas», dedilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилди)ки, у зот: «Ҳеч бир банда учун ‹Мен Юнус ибн Маттадан яхшироқман› дейиш лозим эмас», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ قَدِمَ عُيَيْنَةُ بْنُ حِصْنِ بْنِ حُذَيْفَةَ فَنَزَلَ عَلَى ابْنِ أَخِيهِ الْحُرِّ بْنِ قَيْسٍ، وَكَانَ مِنَ النَّفَرِ الَّذِينَ يُدْنِيهِمْ عُمَرُ، وَكَانَ الْقُرَّاءُ أَصْحَابَ مَجَالِسِ عُمَرَ وَمُشَاوَرَتِهِ كُهُولاً كَانُوا أَوْ شُبَّانًا‏.‏ فَقَالَ عُيَيْنَةُ لاِبْنِ أَخِيهِ يَا ابْنَ أَخِي، لَكَ وَجْهٌ عِنْدَ هَذَا الأَمِيرِ فَاسْتَأْذِنْ لِي عَلَيْهِ‏.‏ قَالَ سَأَسْتَأْذِنُ لَكَ عَلَيْهِ‏.‏ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَاسْتَأْذَنَ الْحُرُّ لِعُيَيْنَةَ فَأَذِنَ لَهُ عُمَرُ، فَلَمَّا دَخَلَ عَلَيْهِ قَالَ هِيْ يَا ابْنَ الْخَطَّابِ، فَوَاللَّهِ مَا تُعْطِينَا الْجَزْلَ، وَلاَ تَحْكُمُ بَيْنَنَا بِالْعَدْلِ‏.‏ فَغَضِبَ عُمَرُ حَتَّى هَمَّ بِهِ، فَقَالَ لَهُ الْحُرُّ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ لِنَبِيِّهِ صلى الله عليه وسلم ‏[quran sura="7" aya_start="199" aya_end="199"]{‏خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِينَ‏}‏ وَإِنَّ هَذَا مِنَ الْجَاهِلِينَ‏.‏ وَاللَّهِ مَا جَاوَزَهَا عُمَرُ حِينَ تَلاَهَا عَلَيْهِ، وَكَانَ وَقَّافًا عِنْدَ كِتَابِ اللَّهِ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Uyayna ibn Hisn ibn Huzayfa kelib, jiyani Hurr ibn Qaysning oldiga tushdi — u (Hurr) Umar (oʻ ziga) yaqin tutadigan (kishilar)dan edi; qorilar (Qurʼon biluvchilar) — keksa boʻ lsin, yosh boʻ lsin — Umarning majlisdoshlari va maslahatdoshlari edilar. Uyayna oʻ z jiyaniga: «Ey jiyanim, sening bu amir (Umar) huzurida yuzing (eʼtiboring) bor; menga uning oldiga (kirishga) izn olib ber», dedi. U: «Senga izn olib beraman», dedi. Ibn Abbos aytdi: Hurr Uyayna uchun izn soʻradi, Umar unga izn berdi. U (Uyayna) kirganida: «Hoy, ey Xattob oʻgʻ li! Allohga qasamki, sen bizga koʻ p (mol) bermaysan, oramizda adolat bilan ham hukm qilmaysan», dedi. Umar shunchali gʻ azablandiki, unga (jazo bermoqchi boʻ lib) qasd qildi. Shunda Hurr unga: «Ey moʻminlar amiri! Albatta Alloh taolo oʻ z Paygʻambariga ﷺ: ‹Afvni ol, yaxshilikka buyur va johillardan yuz oʻ gir› (Aʼrof surasi, 199) degan; bu (kishi) esa johillardandir», dedi. Allohga qasamki, Umar uni (oyatni) oʻ ziga tilovat qilganida, undan oʻ tmadi (toʻ xtadi); u Allohning Kitobi oldida (juda) toʻ xtaydigan (unga amal qiladigan) (kishi) edi.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Уяйна ибн Ҳисн ибн Ҳузайфа келиб, жияни Ҳурр ибн Қайснинг олдига тушди — у (Ҳурр) Умар (ў зига) яқин тутадиган (кишилар)дан эди; қорилар (Қуръон билувчилар) — кекса бў лсин, ёш бў лсин — Умарнинг мажлисдошлари ва маслаҳатдошлари эдилар. Уяйна ў з жиянига: «Эй жияним, сенинг бу амир (Умар) ҳузурида юзинг (эътиборинг) бор; менга унинг олдига (киришга) изн олиб бер», деди. У: «Сенга изн олиб бераман», деди. Ибн Аббос айтди: Ҳурр Уяйна учун изн сўради, Умар унга изн берди. У (Уяйна) кирганида: «Ҳой, эй Хаттоб ўғ ли! Аллоҳга қасамки, сен бизга кў п (мол) бермайсан, орамизда адолат билан ҳам ҳукм қилмайсан», деди. Умар шунчали ғ азабландики, унга (жазо бермоқчи бў либ) қасд қилди. Шунда Ҳурр унга: «Эй мўминлар амири! Албатта Аллоҳ таоло ў з Пайғамбарига ﷺ: ‹Афвни ол, яхшиликка буюр ва жоҳиллардан юз ў гир› (Аъроф сураси, 199) деган; бу (киши) эса жоҳиллардандир», деди. Аллоҳга қасамки, Умар уни (оятни) ў зига тиловат қилганида, ундан ў тмади (тў хтади); у Аллоҳнинг Китоби олдида (жуда) тў хтайдиган (унга амал қиладиган) (киши) эди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا وَرْقَاءُ، عَنِ ابْنِ أَبِي نَجِيحٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، ‏[quran sura="8" aya_start="22" aya_end="22"]{‏إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لاَ يَعْقِلُونَ‏}‏ قَالَ هُمْ نَفَرٌ مِنْ بَنِي عَبْدِ الدَّارِ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) — ‹Albatta Alloh huzurida (jonzotlar)ning eng yomoni — aqlini ishlatmaydigan kar-soqovlardir› (Anfol surasi, 22) (haqida)) aytdi: Ular — Banu Abdiddordan bir (necha) kishidir.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) — ‹Албатта Аллоҳ ҳузурида (жонзотлар)нинг энг ёмони — ақлини ишлатмайдиган кар-соқовлардир› (Анфол сураси, 22) (ҳақида)) айтди: Улар — Бану Абдиддордан бир (неча) кишидир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرٍو، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ لَمَّا نَزَلَتْ ‏[quran sura="8" aya_start="65" aya_end="65"]{‏إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ‏}‏ فَكُتِبَ عَلَيْهِمْ أَنْ لاَ يَفِرَّ وَاحِدٌ مِنْ عَشَرَةٍ ـ فَقَالَ سُفْيَانُ غَيْرَ مَرَّةٍ أَنْ لاَ يَفِرَّ عِشْرُونَ مِنْ مِائَتَيْنِ ـ ثُمَّ نَزَلَتِ ‏[quran sura="8" aya_start="66" aya_end="66"]{‏الآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمُ‏}‏ الآيَةَ، فَكَتَبَ أَنْ لاَ يَفِرَّ مِائَةٌ مِنْ مِائَتَيْنِ ـ زَادَ سُفْيَانُ مَرَّةً ـ نَزَلَتْ ‏[quran sura="8" aya_start="65" aya_end="65"]{‏حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتَالِ إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ‏}‏‏.‏ قَالَ سُفْيَانُ وَقَالَ ابْنُ شُبْرُمَةَ وَأُرَى الأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْىَ عَنِ الْمُنْكَرِ مِثْلَ هَذَا‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) ‹Agar sizlardan yigirma sabrli (kishi) boʻ lsa, ikki yuz (dushman)ni yengadi› (Anfol surasi, 65) (oyati) nozil boʻ lganida, ularga — bir (kishi) oʻ n (dushman)dan qochmasligi farz qilindi. (Sufyon bir necha bor: «Yigirma (kishi) ikki yuzdan qochmasligi» dedi.) Soʻng ‹Endi Alloh sizdan (yukni) yengillatdi...› (Anfol surasi, 66) (oyati) nozil boʻ ldi; shunda — yuz (kishi) ikki yuzdan qochmasligi farz qilindi. (Sufyon bir marta ziyoda qildi:) ‹Moʻminlarni jangga undagin; agar sizlardan yigirma sabrli (kishi) boʻ lsa...› (Anfol surasi, 65) nozil boʻ ldi. (Sufyon:) Ibn Shubruma: «Maʼrufga buyurish va munkardan qaytarish ham — shunga oʻ xshash (deb) koʻ raman», dedi.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) ‹Агар сизлардан йигирма сабрли (киши) бў лса, икки юз (душман)ни енгади› (Анфол сураси, 65) (ояти) нозил бў лганида, уларга — бир (киши) ў н (душман)дан қочмаслиги фарз қилинди. (Суфён бир неча бор: «Йигирма (киши) икки юздан қочмаслиги» деди.) Сўнг ‹Энди Аллоҳ сиздан (юкни) енгиллатди...› (Анфол сураси, 66) (ояти) нозил бў лди; шунда — юз (киши) икки юздан қочмаслиги фарз қилинди. (Суфён бир марта зиёда қилди:) ‹Мўминларни жангга ундагин; агар сизлардан йигирма сабрли (киши) бў лса...› (Анфол сураси, 65) нозил бў лди. (Суфён:) Ибн Шубрума: «Маъруфга буюриш ва мункардан қайтариш ҳам — шунга ў хшаш (деб) кў раман», деди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ عَبْدِ اللَّهِ السُّلَمِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا جَرِيرُ بْنُ حَازِمٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي الزُّبَيْرُ بْنُ خِرِّيتٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ لَمَّا نَزَلَتْ ‏[quran sura="8" aya_start="65" aya_end="65"]{‏إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ‏}‏ شَقَّ ذَلِكَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ حِينَ فُرِضَ عَلَيْهِمْ أَنْ لاَ يَفِرَّ وَاحِدٌ مِنْ عَشَرَةٍ، فَجَاءَ التَّخْفِيفُ فَقَالَ [quran sura="8" aya_start="66" aya_end="66"]{الآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضُعْفًا فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صَابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ‏}‏‏.‏ قَالَ فَلَمَّا خَفَّفَ اللَّهُ عَنْهُمْ مِنَ الْعِدَّةِ نَقَصَ مِنَ الصَّبْرِ بِقَدْرِ مَا خُفِّفَ عَنْهُمْ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) ‹Agar sizlardan yigirma sabrli (kishi) boʻ lsa, ikki yuz (dushman)ni yengadi› (Anfol surasi, 65) (oyati) nozil boʻ lganida, musulmonlarga — bir (kishi) oʻ n (dushman)dan qochmasligi farz qilinganida, bu ularga ogʻ ir keldi. Shunda yengillik keldi va (Alloh): ‹Endi Alloh sizdan (yukni) yengillatdi — sizda zaiflik borligini bildi; bas, agar sizlardan yuz sabrli (kishi) boʻ lsa, ikki yuz (dushman)ni yengadi› (Anfol surasi, 66) dedi. (Ibn Abbos) aytdi: Alloh ulardan adad (son) jihatidan yengillatganida, sabr (talabi)dan ham — ularga yengillatilgan miqdordek — kamaytirdi.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) ‹Агар сизлардан йигирма сабрли (киши) бў лса, икки юз (душман)ни енгади› (Анфол сураси, 65) (ояти) нозил бў лганида, мусулмонларга — бир (киши) ў н (душман)дан қочмаслиги фарз қилинганида, бу уларга оғ ир келди. Шунда енгиллик келди ва (Аллоҳ): ‹Энди Аллоҳ сиздан (юкни) енгиллатди — сизда заифлик борлигини билди; бас, агар сизлардан юз сабрли (киши) бў лса, икки юз (душман)ни енгади› (Анфол сураси, 66) деди. (Ибн Аббос) айтди: Аллоҳ улардан адад (сон) жиҳатидан енгиллатганида, сабр (талаби)дан ҳам — уларга енгиллатилган миқдордек — камайтирди.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ أَبِي أُسَامَةَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ لَمَّا تُوُفِّيَ عَبْدُ اللَّهِ جَاءَ ابْنُهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَسَأَلَهُ أَنْ يُعْطِيَهُ قَمِيصَهُ يُكَفِّنُ فِيهِ أَبَاهُ فَأَعْطَاهُ، ثُمَّ سَأَلَهُ أَنْ يُصَلِّيَ عَلَيْهِ، فَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِيُصَلِّيَ فَقَامَ عُمَرُ فَأَخَذَ بِثَوْبِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ تُصَلِّي عَلَيْهِ وَقَدْ نَهَاكَ رَبُّكَ أَنْ تُصَلِّيَ عَلَيْهِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّمَا خَيَّرَنِي اللَّهُ فَقَالَ ‏[quran sura="9" aya_start="80" aya_end="80"]{‏اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لاَ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً‏}‏ وَسَأَزِيدُهُ عَلَى السَّبْعِينَ ‏"‏‏.‏ قَالَ إِنَّهُ مُنَافِقٌ‏.‏ قَالَ فَصَلَّى عَلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏[quran sura="9" aya_start="84" aya_end="84"]{‏وَلاَ تُصَلِّ عَلَى أَحَدٍ مِنْهُمْ مَاتَ أَبَدًا وَلاَ تَقُمْ عَلَى قَبْرِهِ‏}‏‏.‏

(Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi:) Abdulloh (ibn Ubayy) vafot etganida, uning oʻgʻ li Abdulloh ibn Abdulloh Rasululloh ﷺning oldiga kelib, undan — otasini kafanlash uchun — koʻ ylagini berishini soʻradi; u zot berdilar. Soʻng unga (janoza) namozini oʻqib berishni soʻradi. Rasululloh ﷺ namoz oʻqish uchun (oʻrnidan) turdilar; Umar (oʻrnidan) turib, Rasululloh ﷺning kiyimini ushlab: «Ey Allohning Rasuli, unga namoz oʻqiysizmi — holbuki Robbingiz sizni unga namoz oʻqishdan qaytargan-ku?» dedi. Rasululloh ﷺ: «Alloh meni faqat ixtiyorli qildi: ‹Ularga magʻ firat soʻra yoki soʻrama; ularga yetmish marta magʻ firat soʻrasang ham...› (Tavba surasi, 80) dedi; men yetmishga (yana) ziyoda qilaman», dedilar. U (Umar): «U — munofiq-ku», dedi. (Ibn Umar) aytdi: Soʻng Rasululloh ﷺ unga namoz oʻqidilar. Shunda Alloh: ‹Va ulardan oʻ lgan hech kimga aslo (janoza) namozi oʻqima va qabri ustida turma› (Tavba surasi, 84) (oyatini) nozil qildi.(Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Абдуллоҳ (ибн Убайй) вафот этганида, унинг ўғ ли Абдуллоҳ ибн Абдуллоҳ Расулуллоҳ ﷺнинг олдига келиб, ундан — отасини кафанлаш учун — кў йлагини беришини сўради; у зот бердилар. Сўнг унга (жаноза) намозини ўқиб беришни сўради. Расулуллоҳ ﷺ намоз ўқиш учун (ўрнидан) турдилар; Умар (ўрнидан) туриб, Расулуллоҳ ﷺнинг кийимини ушлаб: «Эй Аллоҳнинг Расули, унга намоз ўқийсизми — ҳолбуки Роббингиз сизни унга намоз ўқишдан қайтарган-ку?» деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ мени фақат ихтиёрли қилди: ‹Уларга мағ фират сўра ёки сўрама; уларга етмиш марта мағ фират сўрасанг ҳам...› (Тавба сураси, 80) деди; мен етмишга (яна) зиёда қиламан», дедилар. У (Умар): «У — мунофиқ-ку», деди. (Ибн Умар) айтди: Сўнг Расулуллоҳ ﷺ унга намоз ўқидилар. Шунда Аллоҳ: ‹Ва улардан ў лган ҳеч кимга асло (жаноза) намози ўқима ва қабри устида турма› (Тавба сураси, 84) (оятини) нозил қилди.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَدِمَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم الْمَدِينَةَ وَالْيَهُودُ تَصُومُ عَاشُورَاءَ فَقَالُوا هَذَا يَوْمٌ ظَهَرَ فِيهِ مُوسَى عَلَى فِرْعَوْنَ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لأَصْحَابِهِ ‏"‏ أَنْتُمْ أَحَقُّ بِمُوسَى مِنْهُمْ، فَصُومُوا ‏"‏‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Paygʻambar ﷺ Madinaga keldilar — yahudiylar Ashuro (kuni)ni roʻza tutar edi. Ular: «Bu — Muso Firʼavn ustidan gʻolib kelgan kundir», dedi. Shunda Paygʻambar ﷺ ashobiga: «Sizlar Musoga ulardan haqliroqsiz; bas, roʻza tutinglar», dedilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Пайғамбар ﷺ Мадинага келдилар — яҳудийлар Ашуро (куни)ни рўза тутар эди. Улар: «Бу — Мусо Фиръавн устидан ғолиб келган кундир», деди. Шунда Пайғамбар ﷺ ашобига: «Сизлар Мусога улардан ҳақлироқсиз; бас, рўза тутинглар», дедилар.

حَدَّثَنِي يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا أَبُو بِشْرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، رضى الله عنهما ‏[quran sura="15" aya_start="91" aya_end="91"]{‏الَّذِينَ جَعَلُوا الْقُرْآنَ عِضِينَ‏}‏ قَالَ هُمْ أَهْلُ الْكِتَابِ، جَزَّءُوهُ أَجْزَاءً، فَآمَنُوا بِبَعْضِهِ وَكَفَرُوا بِبَعْضِهِ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) — ‹Qurʼonni boʻ laklarga ajratganlar› (Hijr surasi, 91) (haqida)) aytdi: Ular — ahli kitobdir; ular uni (Tavrot va Injilni) boʻ lak-boʻ lak qildilar: bir qismiga iymon keltirdilar, bir qismiga kofir boʻ ldilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) — ‹Қуръонни бў лакларга ажратганлар› (Ҳижр сураси, 91) (ҳақида)) айтди: Улар — аҳли китобдир; улар уни (Таврот ва Инжилни) бў лак-бў лак қилдилар: бир қисмига иймон келтирдилар, бир қисмига кофир бў лдилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرٍو، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنه ـ ‏[quran sura="17" aya_start="60" aya_end="60"]{‏وَمَا جَعَلْنَا الرُّؤْيَا الَّتِي أَرَيْنَاكَ إِلاَّ فِتْنَةً لِلنَّاسِ‏}‏ قَالَ هِيَ رُؤْيَا عَيْنٍ أُرِيَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَيْلَةَ أُسْرِيَ بِهِ ‏[quran sura="17" aya_start="60" aya_end="60"]{‏وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ‏}‏ شَجَرَةُ الزَّقُّومِ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) — ‹Va Biz senga koʻ rsatgan koʻ rinishni faqat odamlarga sinov qildik› (Isro surasi, 60) (haqida)) aytdi: U — Rasululloh ﷺga meʼrojga olib chiqilgan kechasi koʻ rsatilgan koʻ z (bilan koʻ rilgan haqiqiy) koʻ rinishdir. ‹Va laʼnatlangan daraxt› — Zaqqum daraxtidir.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) — ‹Ва Биз сенга кў рсатган кў ринишни фақат одамларга синов қилдик› (Исро сураси, 60) (ҳақида)) айтди: У — Расулуллоҳ ﷺга меърожга олиб чиқилган кечаси кў рсатилган кў з (билан кў рилган ҳақиқий) кў ринишдир. ‹Ва лаънатланган дарахт› — Заққум дарахтидир.

حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، حَدَّثَنَا أَبُو بِشْرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى ‏[quran sura="17" aya_start="110" aya_end="110"]{‏وَلاَ تَجْهَرْ بِصَلاَتِكَ وَلاَ تُخَافِتْ بِهَا‏}‏ قَالَ نَزَلَتْ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مُخْتَفٍ بِمَكَّةَ، كَانَ إِذَا صَلَّى بِأَصْحَابِهِ رَفَعَ صَوْتَهُ بِالْقُرْآنِ فَإِذَا سَمِعَهُ الْمُشْرِكُونَ سَبُّوا الْقُرْآنَ وَمَنْ أَنْزَلَهُ، وَمَنْ جَاءَ بِهِ، فَقَالَ اللَّهُ تَعَالَى لِنَبِيِّهِ صلى الله عليه وسلم ‏[quran sura="17" aya_start="110" aya_end="110"]{‏وَلاَ تَجْهَرْ بِصَلاَتِكَ‏}‏ أَىْ بِقِرَاءَتِكَ، فَيَسْمَعَ الْمُشْرِكُونَ، فَيَسُبُّوا الْقُرْآنَ، ‏[quran sura="17" aya_start="110" aya_end="110"]{‏وَلاَ تُخَافِتْ بِهَا‏}‏ عَنْ أَصْحَابِكَ فَلاَ تُسْمِعُهُمْ ‏[quran sura="17" aya_start="110" aya_end="110"]{‏وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلاً‏}‏‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) Alloh taoloning ‹Namozingda na jahriya (baland), na past (ovoz bilan) oʻqi› (Isro surasi, 110) degan soʻzi haqida) aytdi: U (oyat) — Rasululloh ﷺ Makkada yashirinib turgan paytlarida nozil boʻ ldi. U zot ashobiga (imom boʻ lib) namoz oʻqiganlarida, Qurʼonni jahriy (baland) ovoz bilan oʻqir edilar; mushriklar uni eshitganida esa, Qurʼonni, uni nozil qilgan Zotni va uni keltirgan (zot)ni soʻ kar edilar. Shu sababli Alloh taolo oʻ z Paygʻambariga ﷺ: ‹Namozingda (yaʼni qiroatingda) jahriy oʻqima — (aks holda) mushriklar eshitib, Qurʼonni soʻ kadilar›, ‹uni past (ovoz bilan) ham oʻqima› — ashobingdan (yashirib) — ularga eshittirmay (qolma); ‹balki bularning orasida bir yoʻl tut› (Isro surasi, 110) — dedi.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) Аллоҳ таолонинг ‹Намозингда на жаҳрия (баланд), на паст (овоз билан) ўқи› (Исро сураси, 110) деган сўзи ҳақида) айтди: У (оят) — Расулуллоҳ ﷺ Маккада яшириниб турган пайтларида нозил бў лди. У зот ашобига (имом бў либ) намоз ўқиганларида, Қуръонни жаҳрий (баланд) овоз билан ўқир эдилар; мушриклар уни эшитганида эса, Қуръонни, уни нозил қилган Зотни ва уни келтирган (зот)ни сў кар эдилар. Шу сабабли Аллоҳ таоло ў з Пайғамбарига ﷺ: ‹Намозингда (яъни қироатингда) жаҳрий ўқима — (акс ҳолда) мушриклар эшитиб, Қуръонни сў кадилар›, ‹уни паст (овоз билан) ҳам ўқима› — ашобингдан (яшириб) — уларга эшиттирмай (қолма); ‹балки буларнинг орасида бир йўл тут› (Исро сураси, 110) — деди.

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ ذَرٍّ، قَالَ سَمِعْتُ أَبِي، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِجِبْرِيلَ ‏"‏ مَا يَمْنَعُكَ أَنْ تَزُورَنَا أَكْثَرَ مِمَّا تَزُورُنَا فَنَزَلَتْ ‏[quran sura="19" aya_start="64" aya_end="64"]{‏وَمَا نَتَنَزَّلُ إِلاَّ بِأَمْرِ رَبِّكَ لَهُ مَا بَيْنَ أَيْدِينَا وَمَا خَلْفَنَا‏}‏‏"‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Rasululloh ﷺ Jibrilga: «Seni bizni — bizni ziyorat qilganingdan koʻ proq — ziyorat qilishdan nima toʻ sadi?» dedilar. Shunda ‹Va biz faqat Robbingning amri bilan tushamiz; oldimizdagi, orqamizdagi va shularning orasidagi (narsa) Unga xosdir› (Maryam surasi, 64) (oyati) nozil boʻ ldi.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ Жибрилга: «Сени бизни — бизни зиёрат қилганингдан кў проқ — зиёрат қилишдан нима тў сади?» дедилар. Шунда ‹Ва биз фақат Роббингнинг амри билан тушамиз; олдимиздаги, орқамиздаги ва шуларнинг орасидаги (нарса) Унга хосдир› (Марям сураси, 64) (ояти) нозил бў лди.

حَدَّثَنِي يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا رَوْحٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو بِشْرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ لَمَّا قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمَدِينَةَ، وَالْيَهُودُ تَصُومُ عَاشُورَاءَ، فَسَأَلَهُمْ، فَقَالُوا هَذَا الْيَوْمُ الَّذِي ظَهَرَ فِيهِ مُوسَى عَلَى فِرْعَوْنَ، فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ نَحْنُ أَوْلَى بِمُوسَى مِنْهُمْ فَصُومُوهُ ‏"‏‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Rasululloh ﷺ Madinaga kelganlarida, yahudiylar Ashuro (kuni)ni roʻza tutar edi. U zot ulardan (sababini) soʻradilar; ular: «Bu — Muso Firʼavn ustidan gʻolib kelgan kundir», dedi. Shunda Paygʻambar ﷺ: «Biz Musoga ulardan haqliroqmiz; bas, uni (roʻza) tutinglar», dedilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ Мадинага келганларида, яҳудийлар Ашуро (куни)ни рўза тутар эди. У зот улардан (сабабини) сўрадилар; улар: «Бу — Мусо Фиръавн устидан ғолиб келган кундир», деди. Шунда Пайғамбар ﷺ: «Биз Мусога улардан ҳақлироқмиз; бас, уни (рўза) тутинглар», дедилар.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ النُّعْمَانِ، شَيْخٍ مِنَ النَّخَعِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ خَطَبَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ إِنَّكُمْ مَحْشُورُونَ إِلَى اللَّهِ حُفَاةً عُرَاةً غُرْلاً ‏[quran sura="21" aya_start="104" aya_end="104"]{‏كَمَا بَدَأْنَا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ وَعْدًا عَلَيْنَا إِنَّا كُنَّا فَاعِلِينَ‏}‏ ثُمَّ إِنَّ أَوَّلَ مَنْ يُكْسَى يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِبْرَاهِيمُ، أَلاَ إِنَّهُ يُجَاءُ بِرِجَالٍ مِنْ أُمَّتِي، فَيُؤْخَذُ بِهِمْ ذَاتَ الشِّمَالِ، فَأَقُولُ يَا رَبِّ أَصْحَابِي فَيُقَالُ لاَ تَدْرِي مَا أَحْدَثُوا بَعْدَكَ فَأَقُولُ كَمَا قَالَ الْعَبْدُ الصَّالِحُ ‏[quran sura="5" aya_start="117" aya_end="117"]{‏وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا مَا دُمْتُ‏}‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏{‏شَهِيدٌ‏}‏ فَيُقَالُ إِنَّ هَؤُلاَءِ لَمْ يَزَالُوا مُرْتَدِّينَ عَلَى أَعْقَابِهِمْ مُنْذُ فَارَقْتَهُمْ ‏"‏‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Paygʻambar ﷺ xutba qilib: «Albatta sizlar Allohga — yalangoyoq, yalangʻ och va sunnatsiz (xatna qilinmagan) holda — toʻplanasiz: ‹Biz birinchi yaratishni qanday boshlagan boʻ lsak, uni (shunday) qaytaramiz — bu — Bizning zimmamizdagi vaʼda; albatta Biz (shuni) qiluvchimiz› (Anbiyo surasi, 104)», dedilar, soʻng: «Albatta qiyomat kuni (kiyim) kiydiriladigan birinchi (zot) — Ibrohimdir. Ogoh boʻ linglar, mening ummatimdan baʼzi erkaklar keltiriladi va ular chap tomon(doʻ zax)ga olib ketiladi; men: ‹Ey Robbim, mening ashobim!› deyman. (Menga): ‹Sen ular sendan keyin nima (bidʼat) chiqarganini bilmaysan› deyiladi. Shunda men solih banda (Iso) aytganidek: ‹Va men ular ichida boʻ lganimda, ularga guvoh edim...› (degan oyatdan) to ‹...guvohman (degan soʻzigacha)› (Moida surasi, 117) deyman. (Menga): ‹Albatta bular — sen ulardan ajralganingdan beri — doimo orqalariga (dindan) qaytib (murtad boʻ lib) keldilar› deyiladi», dedilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Пайғамбар ﷺ хутба қилиб: «Албатта сизлар Аллоҳга — ялангоёқ, яланғ оч ва суннациз (хатна қилинмаган) ҳолда — тўпланасиз: ‹Биз биринчи яратишни қандай бошлаган бў лсак, уни (шундай) қайтарамиз — бу — Бизнинг зиммамиздаги ваъда; албатта Биз (шуни) қилувчимиз› (Анбиё сураси, 104)», дедилар, сўнг: «Албатта қиёмат куни (кийим) кийдириладиган биринчи (зот) — Иброҳимдир. Огоҳ бў линглар, менинг умматимдан баъзи эркаклар келтирилади ва улар чап томон(дў зах)га олиб кетилади; мен: ‹Эй Роббим, менинг ашобим!› дейман. (Менга): ‹Сен улар сендан кейин нима (бидъат) чиқарганини билмайсан› дейилади. Шунда мен солиҳ банда (Исо) айтганидек: ‹Ва мен улар ичида бў лганимда, уларга гувоҳ эдим...› (деган оятдан) то ‹...гувоҳман (деган сўзигача)› (Моида сураси, 117) дейман. (Менга): ‹Албатта булар — сен улардан ажралганингдан бери — доимо орқаларига (диндан) қайтиб (муртад бў либ) келдилар› дейилади», дедилар.

حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْحَارِثِ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ أَبِي بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ، عَنْ أَبِي حَصِينٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ ‏[quran sura="22" aya_start="11" aya_end="11"]{‏وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَعْبُدُ اللَّهَ عَلَى حَرْفٍ‏}‏ قَالَ كَانَ الرَّجُلُ يَقْدَمُ الْمَدِينَةَ، فَإِنْ وَلَدَتِ امْرَأَتُهُ غُلاَمًا، وَنُتِجَتْ خَيْلُهُ قَالَ هَذَا دِينٌ صَالِحٌ‏.‏ وَإِنْ لَمْ تَلِدِ امْرَأَتُهُ وَلَمْ تُنْتَجْ خَيْلُهُ قَالَ هَذَا دِينُ سُوءٍ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) — ‹Va odamlardan shundayi borki, Allohga bir chetda (shubha bilan) ibodat qiladi› (Haj surasi, 11) (haqida)) aytdi: Bir kishi Madinaga kelar edi; agar uning xotini oʻgʻ il tugʻ sa va otlari (qulun) tugʻ sa, u: «Bu — yaxshi din», derdi; agar xotini tugʻ masa va otlari (qulun) tugʻ masa, u: «Bu — yomon din», derdi.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) — ‹Ва одамлардан шундайи борки, Аллоҳга бир четда (шубҳа билан) ибодат қилади› (Ҳаж сураси, 11) (ҳақида)) айтди: Бир киши Мадинага келар эди; агар унинг хотини ўғ ил туғ са ва отлари (қулун) туғ са, у: «Бу — яхши дин», дерди; агар хотини туғ маса ва отлари (қулун) туғ маса, у: «Бу — ёмон дин», дерди.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، عَنْ هِشَامِ بْنِ حَسَّانَ، حَدَّثَنَا عِكْرِمَةُ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ هِلاَلَ بْنَ أُمَيَّةَ، قَذَفَ امْرَأَتَهُ عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِشَرِيكِ بْنِ سَحْمَاءَ، فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْبَيِّنَةَ أَوْ حَدٌّ فِي ظَهْرِكَ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِذَا رَأَى أَحَدُنَا عَلَى امْرَأَتِهِ رَجُلاً يَنْطَلِقُ يَلْتَمِسُ الْبَيِّنَةَ‏.‏ فَجَعَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ الْبَيِّنَةَ وَإِلاَّ حَدٌّ فِي ظَهْرِكَ ‏"‏ فَقَالَ هِلاَلٌ وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ إِنِّي لَصَادِقٌ، فَلَيُنْزِلَنَّ اللَّهُ مَا يُبَرِّئُ ظَهْرِي مِنَ الْحَدِّ، فَنَزَلَ جِبْرِيلُ، وَأَنْزَلَ عَلَيْهِ ‏[quran sura="24" aya_start="6" aya_end="6"]{‏وَالَّذِينَ يَرْمُونَ أَزْوَاجَهُمْ‏}‏ فَقَرَأَ حَتَّى بَلَغَ ‏[quran sura="24" aya_start="9" aya_end="9"]{‏إِنْ كَانَ مِنَ الصَّادِقِينَ‏}‏ فَانْصَرَفَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَأَرْسَلَ إِلَيْهَا فَجَاءَ هِلاَلٌ، فَشَهِدَ، وَالنَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ أَنَّ أَحَدَكُمَا كَاذِبٌ فَهَلْ مِنْكُمَا تَائِبٌ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ قَامَتْ فَشَهِدَتْ فَلَمَّا كَانَتْ عِنْدَ الْخَامِسَةِ وَقَّفُوهَا، وَقَالُوا إِنَّهَا مُوجِبَةٌ‏.‏ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَتَلَكَّأَتْ وَنَكَصَتْ حَتَّى ظَنَنَّا أَنَّهَا تَرْجِعُ ثُمَّ قَالَتْ لاَ أَفْضَحُ قَوْمِي سَائِرَ الْيَوْمِ، فَمَضَتْ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَبْصِرُوهَا فَإِنْ جَاءَتْ بِهِ أَكْحَلَ الْعَيْنَيْنِ سَابِغَ الأَلْيَتَيْنِ خَدَلَّجَ السَّاقَيْنِ، فَهْوَ لِشَرِيكِ بْنِ سَحْمَاءَ ‏"‏‏.‏ فَجَاءَتْ بِهِ كَذَلِكَ، فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَوْلاَ مَا مَضَى مِنْ كِتَابِ اللَّهِ لَكَانَ لِي وَلَهَا شَأْنٌ ‏"‏‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) rivoyat qildi)ki, Hilol ibn Umayya Paygʻambar ﷺning huzurida xotiniga — Sharik ibn Sahmo bilan (zino qildi deb) — toʻ hmat qildi. Paygʻambar ﷺ: «(Yo) bayyina (dalil) keltir, (yo) orqangda hadd (jazo) bor», dedilar. U: «Ey Allohning Rasuli, birimiz xotini ustida (boshqa) bir kishini koʻ rsa, (darhol) bayyina izlab ketadimi?» dedi. Paygʻambar ﷺ: «(Yo) bayyina, boʻ lmasa orqangda hadd bor», deyaverdilar. Hilol: «Seni haq bilan yuborgan Zotga qasamki, men rost (soʻzlovchi)man; albatta Alloh — orqamni hadddan poklaydigan (narsa)ni nozil qiladi», dedi. Shunda Jibril tushdi va u zotga ‹Va xotinlariga (zino) toʻ hmat qilganlar...› (degan oyatni) nozil qildi; u zot oʻqib, ‹...agar rost soʻzlovchilardan boʻ lsa› (Nur surasi, 9) (degan soʻzga) yetdilar. Soʻng Paygʻambar ﷺ (oʻrnidan) qaytdilar va u (xotin)ga (odam) yubordilar. Hilol kelib, guvohlik berdi — Paygʻambar ﷺ: «Albatta Alloh sizlardan biringiz yolgʻonchi ekanini biladi; bas, ikkovingizdan tavba qiluvchi bormi?» der edilar. Soʻng u (xotin) turib, guvohlik berdi. Beshinchi (qasam) oldida uni toʻ xtatdilar va: «Bu — (azobni) vojib qiluvchidir», dedilar. Ibn Abbos aytdi: U (xotin) duduqlandi va orqaga tisarildi, hatto biz uni (toʻ hmatini) qaytaradi deb oʻyladik; soʻng u: «Men qavmimni butun kun (umrim) sharmanda qilmayman», dedi va (qasamni) oʻ tkazdi. Paygʻambar ﷺ: «Uni kuzatib turinglar; agar uni (bolani) koʻ zlari surmali, dumbalari toʻ liq, boldirlari yoʻgʻ on (holda) keltirsa, u — Sharik ibn Sahmoninki(dir)», dedilar. U uni shunday keltirdi. Shunda Paygʻambar ﷺ: «Agar Allohning Kitobidan oʻ tgan (hukm) boʻ lmaganida, mening va uning (bu xotinning) orasida (boshqa) bir ish (jazo) boʻ lar edi», dedilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилди)ки, Ҳилол ибн Умайя Пайғамбар ﷺнинг ҳузурида хотинига — Шарик ибн Саҳмо билан (зино қилди деб) — тў ҳмат қилди. Пайғамбар ﷺ: «(Ё) баййина (далил) келтир, (ё) орқангда ҳадд (жазо) бор», дедилар. У: «Эй Аллоҳнинг Расули, биримиз хотини устида (бошқа) бир кишини кў рса, (дарҳол) баййина излаб кетадими?» деди. Пайғамбар ﷺ: «(Ё) баййина, бў лмаса орқангда ҳадд бор», деявердилар. Ҳилол: «Сени ҳақ билан юборган Зотга қасамки, мен рост (сўзловчи)ман; албатта Аллоҳ — орқамни ҳадддан поклайдиган (нарса)ни нозил қилади», деди. Шунда Жибрил тушди ва у зотга ‹Ва хотинларига (зино) тў ҳмат қилганлар...› (деган оятни) нозил қилди; у зот ўқиб, ‹...агар рост сўзловчилардан бў лса› (Нур сураси, 9) (деган сўзга) етдилар. Сўнг Пайғамбар ﷺ (ўрнидан) қайтдилар ва у (хотин)га (одам) юбордилар. Ҳилол келиб, гувоҳлик берди — Пайғамбар ﷺ: «Албатта Аллоҳ сизлардан бирингиз ёлғончи эканини билади; бас, икковингиздан тавба қилувчи борми?» дер эдилар. Сўнг у (хотин) туриб, гувоҳлик берди. Бешинчи (қасам) олдида уни тў хтатдилар ва: «Бу — (азобни) вожиб қилувчидир», дедилар. Ибн Аббос айтди: У (хотин) дудуқланди ва орқага тисарилди, ҳатто биз уни (тў ҳматини) қайтаради деб ўйладик; сўнг у: «Мен қавмимни бутун кун (умрим) шарманда қилмайман», деди ва (қасамни) ў тказди. Пайғамбар ﷺ: «Уни кузатиб туринглар; агар уни (болани) кў злари сурмали, думбалари тў лиқ, болдирлари йўғ он (ҳолда) келтирса, у — Шарик ибн Саҳмонинки(дир)», дедилар. У уни шундай келтирди. Шунда Пайғамбар ﷺ: «Агар Аллоҳнинг Китобидан ў тган (ҳукм) бў лмаганида, менинг ва унинг (бу хотиннинг) орасида (бошқа) бир иш (жазо) бў лар эди», дедилар.

حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، قَالَ حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ مُرَّةَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ لَمَّا نَزَلَتْ ‏[quran sura="26" aya_start="214" aya_end="214"]{‏وَأَنْذِرْ عَشِيرَتَكَ الأَقْرَبِينَ‏}‏ صَعِدَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَلَى الصَّفَا فَجَعَلَ يُنَادِي ‏"‏ يَا بَنِي فِهْرٍ، يَا بَنِي عَدِيٍّ ‏"‏‏.‏ لِبُطُونِ قُرَيْشٍ حَتَّى اجْتَمَعُوا، فَجَعَلَ الرَّجُلُ إِذَا لَمْ يَسْتَطِعْ أَنْ يَخْرُجَ أَرْسَلَ رَسُولاً لِيَنْظُرَ مَا هُوَ، فَجَاءَ أَبُو لَهَبٍ وَقُرَيْشٌ فَقَالَ ‏"‏ أَرَأَيْتَكُمْ لَوْ أَخْبَرْتُكُمْ أَنَّ خَيْلاً بِالْوَادِي تُرِيدُ أَنْ تُغِيرَ عَلَيْكُمْ، أَكُنْتُمْ مُصَدِّقِيَّ ‏"‏‏.‏ قَالُوا نَعَمْ، مَا جَرَّبْنَا عَلَيْكَ إِلاَّ صِدْقًا‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنِّي نَذِيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَىْ عَذَابٍ شَدِيدٍ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ أَبُو لَهَبٍ تَبًّا لَكَ سَائِرَ الْيَوْمِ، أَلِهَذَا جَمَعْتَنَا فَنَزَلَتْ ‏[quran sura="111" aya_start="1" aya_end="2"]{‏تَبَّتْ يَدَا أَبِي لَهَبٍ وَتَبَّ * مَا أَغْنَى عَنْهُ مَالُهُ وَمَا كَسَبَ‏}‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) ‹Va eng yaqin qarindoshlaringni ogohlantir› (Shuaro surasi, 214) (oyati) nozil boʻ lganida, Paygʻambar ﷺ Safo (tepaligi)ga chiqdilar va: «Ey Banu Fihr, ey Banu Adiy» deb — Qurayshning urugʻ lariga — nido qila boshladilar, hatto ular (toʻplandi). (Hatto) bir kishi — oʻ zi chiqolmasa — u (gap) nima ekanini koʻ rish uchun bir elchi yubordi. Abu Lahab va Quraysh (ham) keldi. U zot: «Ayting-chi, agar men sizlarga — vodiyda (yashiringan) bir suvoriy (otliq qoʻ shin) sizlarga hujum qilmoqchi (deb) xabar bersam, meni tasdiqlar edingizmi?» dedilar. Ular: «Ha; biz sendan faqat rostlik (koʻ rib) sinaganmiz», dedi. U zot: «Bas, men — qattiq azob oldida — sizlarga ogohlantiruvchiman», dedilar. Abu Lahab: «Butun kun(ing) halok boʻ lsin (qoʻ ling qurib ketsin)! Bizni shuning uchun toʻpladingmi?» dedi. Shunda ‹Abu Lahabning ikki qoʻ li halok boʻ ldi va (oʻ zi ham) halok boʻ ldi — Unga moli va kasb qilgan (narsa)si naf bermadi› (Masad surasi, 1-2) (oyati) nozil boʻ ldi.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) ‹Ва энг яқин қариндошларингни огоҳлантир› (Шуаро сураси, 214) (ояти) нозил бў лганида, Пайғамбар ﷺ Сафо (тепалиги)га чиқдилар ва: «Эй Бану Фиҳр, эй Бану Адий» деб — Қурайшнинг уруғ ларига — нидо қила бошладилар, ҳатто улар (тўпланди). (Ҳатто) бир киши — ў зи чиқолмаса — у (гап) нима эканини кў риш учун бир элчи юборди. Абу Лаҳаб ва Қурайш (ҳам) келди. У зот: «Айтинг-чи, агар мен сизларга — водийда (яширинган) бир суворий (отлиқ қў шин) сизларга ҳужум қилмоқчи (деб) хабар берсам, мени тасдиқлар эдингизми?» дедилар. Улар: «Ҳа; биз сендан фақат ростлик (кў риб) синаганмиз», деди. У зот: «Бас, мен — қаттиқ азоб олдида — сизларга огоҳлантирувчиман», дедилар. Абу Лаҳаб: «Бутун кун(инг) ҳалок бў лсин (қў линг қуриб кецин)! Бизни шунинг учун тўпладингми?» деди. Шунда ‹Абу Лаҳабнинг икки қў ли ҳалок бў лди ва (ў зи ҳам) ҳалок бў лди — Унга моли ва касб қилган (нарса)си наф бермади› (Масад сураси, 1-2) (ояти) нозил бў лди.