Muhammad ibn Ali

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ قَالَ عَمْرٌو أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ، أَنَّ حَرْمَلَةَ، مَوْلَى أُسَامَةَ أَخْبَرَهُ قَالَ عَمْرٌو وَقَدْ رَأَيْتُ حَرْمَلَةَ قَالَ أَرْسَلَنِي أُسَامَةُ إِلَى عَلِيٍّ وَقَالَ إِنَّهُ سَيَسْأَلُكَ الآنَ فَيَقُولُ مَا خَلَّفَ صَاحِبَكَ فَقُلْ لَهُ يَقُولُ لَكَ لَوْ كُنْتَ فِي شِدْقِ الأَسَدِ لأَحْبَبْتُ أَنْ أَكُونَ مَعَكَ فِيهِ، وَلَكِنَّ هَذَا أَمْرٌ لَمْ أَرَهُ، فَلَمْ يُعْطِنِي شَيْئًا، فَذَهَبْتُ إِلَى حَسَنٍ وَحُسَيْنٍ وَابْنِ جَعْفَرٍ فَأَوْقَرُوا لِي رَاحِلَتِي‏.‏

(Amr aytdi: Menga Muhammad ibn Ali xabar berdiki, Harmala — Usomaning mavlosi — unga xabar bergan; Amr aytdi: Men Harmalani koʻrganman; u aytdi:) Usoma meni Alining oldiga yubordi va: «U sendan hozir soʻraydi-da: ‹Sening hamrohing (Usoma) (jihoddan) nima (uchun) qolib ketdi?› deydi. Bas, unga ayt: ‹U senga aytadiki: Agar sen sherning ogʻzida (jagʻida) boʻlganingda ham, men sen bilan birga oʻsha (ogʻiz)da boʻlishni xohlardim; lekin bu — men (toʻgʻri deb) koʻrmagan bir ishdir›», dedi. Bas, u (Ali) menga hech narsa bermadi. Shunda men Hasan, Husayn va Ibn Jaʼfarning oldiga bordim; ular mening ulovimni (yuk bilan) ortib (toʻldirib) berdilar.(Амр айтди: Менга Муҳаммад ибн Али хабар бердики, Ҳармала — Усоманинг мавлоси — унга хабар берган; Амр айтди: Мен Ҳармалани кўрганман; у айтди:) Усома мени Алининг олдига юборди ва: «У сендан ҳозир сўрайди-да: ‹Сенинг ҳамроҳинг (Усома) (жиҳоддан) нима (учун) қолиб кетди?› дейди. Бас, унга айт: ‹У сенга айтадики: Агар сен шернинг оғзида (жағида) бўлганингда ҳам, мен сен билан бирга ўша (оғиз)да бўлишни хоҳлардим; лекин бу — мен (тўғри деб) кўрмаган бир ишдир›», деди. Бас, у (Али) менга ҳеч нарса бермади. Шунда мен Ҳасан, Ҳусайн ва Ибн Жаъфарнинг олдига бордим; улар менинг уловимни (юк билан) ортиб (тўлдириб) бердилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ النُّفَيْلِيُّ، وَعُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَهِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، وَسُلَيْمَانُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الدِّمَشْقِيَّانِ، - وَرُبَّمَا زَادَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ الْكَلِمَةَ وَالشَّىْءَ - قَالُوا حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَ دَخَلْنَا عَلَى جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ فَلَمَّا انْتَهَيْنَا إِلَيْهِ سَأَلَ عَنِ الْقَوْمِ حَتَّى انْتَهَى إِلَىَّ فَقُلْتُ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ حُسَيْنٍ ‏.‏ فَأَهْوَى بِيَدِهِ إِلَى رَأْسِي فَنَزَعَ زِرِّي الأَعْلَى ثُمَّ نَزَعَ زِرِّي الأَسْفَلَ ثُمَّ وَضَعَ كَفَّهُ بَيْنَ ثَدْيَىَّ وَأَنَا يَوْمَئِذٍ غُلاَمٌ شَابٌّ ‏.‏ فَقَالَ مَرْحَبًا بِكَ وَأَهْلاً يَا ابْنَ أَخِي سَلْ عَمَّا شِئْتَ ‏.‏ فَسَأَلْتُهُ وَهُوَ أَعْمَى وَجَاءَ وَقْتُ الصَّلاَةِ فَقَامَ فِي نِسَاجَةٍ مُلْتَحِفًا بِهَا يَعْنِي ثَوْبًا مُلَفَّقًا كُلَّمَا وَضَعَهَا عَلَى مَنْكِبِهِ رَجَعَ طَرَفَاهَا إِلَيْهِ مِنْ صِغَرِهَا فَصَلَّى بِنَا وَرِدَاؤُهُ إِلَى جَنْبِهِ عَلَى الْمِشْجَبِ ‏.‏ فَقُلْتُ أَخْبِرْنِي عَنْ حَجَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ فَقَالَ بِيَدِهِ فَعَقَدَ تِسْعًا ‏.‏ ثُمَّ قَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَكَثَ تِسْعَ سِنِينَ لَمْ يَحُجَّ ثُمَّ أُذِّنَ فِي النَّاسِ فِي الْعَاشِرَةِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَاجٌّ فَقَدِمَ الْمَدِينَةَ بَشَرٌ كَثِيرٌ كُلُّهُمْ يَلْتَمِسُ أَنْ يَأْتَمَّ بِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَيَعْمَلَ بِمِثْلِ عَمَلِهِ فَخَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَخَرَجْنَا مَعَهُ حَتَّى أَتَيْنَا ذَا الْحُلَيْفَةِ فَوَلَدَتْ أَسْمَاءُ بِنْتُ عُمَيْسٍ مُحَمَّدَ بْنَ أَبِي بَكْرٍ فَأَرْسَلَتْ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَيْفَ أَصْنَعُ قَالَ ‏"‏ اغْتَسِلِي وَاسْتَذْفِرِي بِثَوْبٍ وَأَحْرِمِي ‏"‏ ‏.‏ فَصَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الْمَسْجِدِ ثُمَّ رَكِبَ الْقَصْوَاءَ حَتَّى إِذَا اسْتَوَتْ بِهِ نَاقَتُهُ عَلَى الْبَيْدَاءِ ‏.‏ قَالَ جَابِرٌ نَظَرْتُ إِلَى مَدِّ بَصَرِي مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ مِنْ رَاكِبٍ وَمَاشٍ وَعَنْ يَمِينِهِ مِثْلَ ذَلِكَ وَعَنْ يَسَارِهِ مِثْلَ ذَلِكَ وَمِنْ خَلْفِهِ مِثْلَ ذَلِكَ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَيْنَ أَظْهُرِنَا وَعَلَيْهِ يَنْزِلُ الْقُرْآنُ وَهُوَ يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ فَمَا عَمِلَ بِهِ مِنْ شَىْءٍ عَمِلْنَا بِهِ فَأَهَلَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالتَّوْحِيدِ ‏"‏ لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ لَبَّيْكَ لاَ شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ إِنَّ الْحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَكَ وَالْمُلْكَ لاَ شَرِيكَ لَكَ ‏"‏ ‏.‏ وَأَهَلَّ النَّاسُ بِهَذَا الَّذِي يُهِلُّونَ بِهِ فَلَمْ يَرُدَّ عَلَيْهِمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم شَيْئًا مِنْهُ وَلَزِمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تَلْبِيَتَهُ ‏.‏ قَالَ جَابِرٌ لَسْنَا نَنْوِي إِلاَّ الْحَجَّ لَسْنَا نَعْرِفُ الْعُمْرَةَ حَتَّى إِذَا أَتَيْنَا الْبَيْتَ مَعَهُ اسْتَلَمَ الرُّكْنَ فَرَمَلَ ثَلاَثًا وَمَشَى أَرْبَعًا ثُمَّ تَقَدَّمَ إِلَى مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ فَقَرَأَ ‏{‏ وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى ‏}‏ فَجَعَلَ الْمَقَامَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْبَيْتِ قَالَ فَكَانَ أَبِي يَقُولُ قَالَ ابْنُ نُفَيْلٍ وَعُثْمَانُ وَلاَ أَعْلَمُهُ ذَكَرَهُ إِلاَّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ سُلَيْمَانُ وَلاَ أَعْلَمُهُ إِلاَّ قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقْرَأُ فِي الرَّكْعَتَيْنِ بِـ ‏{‏ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ ‏}‏ وَبِـ ‏{‏ قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ ‏}‏ ثُمَّ رَجَعَ إِلَى الْبَيْتِ فَاسْتَلَمَ الرُّكْنَ ثُمَّ خَرَجَ مِنَ الْبَابِ إِلَى الصَّفَا فَلَمَّا دَنَا مِنَ الصَّفَا قَرَأَ ‏{‏ إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ ‏}‏ ‏"‏ نَبْدَأُ بِمَا بَدَأَ اللَّهُ بِهِ ‏"‏ ‏.‏ فَبَدَأَ بِالصَّفَا فَرَقِيَ عَلَيْهِ حَتَّى رَأَى الْبَيْتَ فَكَبَّرَ اللَّهَ وَوَحَّدَهُ وَقَالَ ‏"‏ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ أَنْجَزَ وَعْدَهُ وَنَصَرَ عَبْدَهُ وَهَزَمَ الأَحْزَابَ وَحْدَهُ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ دَعَا بَيْنَ ذَلِكَ وَقَالَ مِثْلَ هَذَا ثَلاَثَ مَرَّاتٍ ثُمَّ نَزَلَ إِلَى الْمَرْوَةِ حَتَّى إِذَا انْصَبَّتْ قَدَمَاهُ رَمَلَ فِي بَطْنِ الْوَادِي حَتَّى إِذَا صَعِدَ مَشَى حَتَّى أَتَى الْمَرْوَةَ فَصَنَعَ عَلَى الْمَرْوَةِ مِثْلَ مَا صَنَعَ عَلَى الصَّفَا حَتَّى إِذَا كَانَ آخِرُ الطَّوَافِ عَلَى الْمَرْوَةِ قَالَ ‏"‏ إِنِّي لَوِ اسْتَقْبَلْتُ مِنْ أَمْرِي مَا اسْتَدْبَرْتُ لَمْ أَسُقِ الْهَدْىَ وَلَجَعَلْتُهَا عُمْرَةً فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ لَيْسَ مَعَهُ هَدْىٌ فَلْيَحْلِلْ وَلْيَجْعَلْهَا عُمْرَةً ‏"‏ ‏.‏ فَحَلَّ النَّاسُ كُلُّهُمْ وَقَصَّرُوا إِلاَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ كَانَ مَعَهُ هَدْىٌ فَقَامَ سُرَاقَةُ بْنُ جُعْشُمٍ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَلِعَامِنَا هَذَا أَمْ لِلأَبَدِ فَشَبَّكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَصَابِعَهُ فِي الأُخْرَى ثُمَّ قَالَ ‏"‏ دَخَلَتِ الْعُمْرَةُ فِي الْحَجِّ ‏"‏ ‏.‏ هَكَذَا مَرَّتَيْنِ ‏"‏ لاَ بَلْ لأَبَدِ أَبَدٍ لاَ بَلْ لأَبَدِ أَبَدٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَقَدِمَ عَلِيٌّ - رضى الله عنه - مِنَ الْيَمَنِ بِبُدْنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَوَجَدَ فَاطِمَةَ - رضى الله عنها - مِمَّنْ حَلَّ وَلَبِسَتْ ثِيَابًا صَبِيغًا وَاكْتَحَلَتْ فَأَنْكَرَ عَلِيٌّ ذَلِكَ عَلَيْهَا وَقَالَ مَنْ أَمَرَكِ بِهَذَا فَقَالَتْ أَبِي ‏.‏ فَكَانَ عَلِيٌّ يَقُولُ بِالْعِرَاقِ ذَهَبْتُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مُحَرِّشًا عَلَى فَاطِمَةَ فِي الأَمْرِ الَّذِي صَنَعَتْهُ مُسْتَفْتِيًا لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الَّذِي ذَكَرَتْ عَنْهُ فَأَخْبَرْتُهُ أَنِّي أَنْكَرْتُ ذَلِكَ عَلَيْهَا فَقَالَتْ إِنَّ أَبِي أَمَرَنِي بِهَذَا ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ صَدَقَتْ صَدَقَتْ مَاذَا قُلْتَ حِينَ فَرَضْتَ الْحَجَّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ اللَّهُمَّ إِنِّي أُهِلُّ بِمَا أَهَلَّ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنَّ مَعِيَ الْهَدْىَ فَلاَ تَحْلِلْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَكَانَ جَمَاعَةُ الْهَدْىِ الَّذِي قَدِمَ بِهِ عَلِيٌّ مِنَ الْيَمَنِ وَالَّذِي أَتَى بِهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مِنَ الْمَدِينَةِ مِائَةً فَحَلَّ النَّاسُ كُلُّهُمْ وَقَصَّرُوا إِلاَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ كَانَ مَعَهُ هَدْىٌ قَالَ فَلَمَّا كَانَ يَوْمُ التَّرْوِيَةِ وَوَجَّهُوا إِلَى مِنًى أَهَلُّوا بِالْحَجِّ فَرَكِبَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَصَلَّى بِمِنًى الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ وَالْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ وَالصُّبْحَ ثُمَّ مَكَثَ قَلِيلاً حَتَّى طَلَعَتِ الشَّمْسُ وَأَمَرَ بِقُبَّةٍ لَهُ مِنْ شَعَرٍ فَضُرِبَتْ بِنَمِرَةَ فَسَارَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلاَ تَشُكُّ قُرَيْشٌ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَاقِفٌ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ بِالْمُزْدَلِفَةِ كَمَا كَانَتْ قُرَيْشٌ تَصْنَعُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَأَجَازَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى أَتَى عَرَفَةَ فَوَجَدَ الْقُبَّةَ قَدْ ضُرِبَتْ لَهُ بِنَمِرَةَ فَنَزَلَ بِهَا حَتَّى إِذَا زَاغَتِ الشَّمْسُ أَمَرَ بِالْقَصْوَاءِ فَرُحِلَتْ لَهُ فَرَكِبَ حَتَّى أَتَى بَطْنَ الْوَادِي فَخَطَبَ النَّاسَ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّ دِمَاءَكُمْ وَأَمْوَالَكُمْ عَلَيْكُمْ حَرَامٌ كَحُرْمَةِ يَوْمِكُمْ هَذَا فِي شَهْرِكُمْ هَذَا فِي بَلَدِكُمْ هَذَا أَلاَ إِنَّ كُلَّ شَىْءٍ مِنْ أَمْرِ الْجَاهِلِيَّةِ تَحْتَ قَدَمَىَّ مَوْضُوعٌ وَدِمَاءُ الْجَاهِلِيَّةِ مَوْضُوعَةٌ وَأَوَّلُ دَمٍ أَضَعُهُ دِمَاؤُنَا دَمُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ عُثْمَانُ ‏"‏ دَمُ ابْنِ رَبِيعَةَ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ سُلَيْمَانُ ‏"‏ دَمُ رَبِيعَةَ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ هَؤُلاَءِ كَانَ مُسْتَرْضَعًا فِي بَنِي سَعْدٍ فَقَتَلَتْهُ هُذَيْلٌ ‏"‏ وَرِبَا الْجَاهِلِيَّةِ مَوْضُوعٌ وَأَوَّلُ رِبًا أَضَعُهُ رِبَانَا رِبَا عَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَإِنَّهُ مَوْضُوعٌ كُلُّهُ اتَّقُوا اللَّهَ فِي النِّسَاءِ فَإِنَّكُمْ أَخَذْتُمُوهُنَّ بِأَمَانَةِ اللَّهِ وَاسْتَحْلَلْتُمْ فُرُوجَهُنَّ بِكَلِمَةِ اللَّهِ وَإِنَّ لَكُمْ عَلَيْهِنَّ أَنْ لاَ يُوطِئْنَ فُرُشَكُمْ أَحَدًا تَكْرَهُونَهُ فَإِنْ فَعَلْنَ فَاضْرِبُوهُنَّ ضَرْبًا غَيْرَ مُبَرِّحٍ وَلَهُنَّ عَلَيْكُمْ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَإِنِّي قَدْ تَرَكْتُ فِيكُمْ مَا لَنْ تَضِلُّوا بَعْدَهُ إِنِ اعْتَصَمْتُمْ بِهِ كِتَابَ اللَّهِ وَأَنْتُمْ مَسْئُولُونَ عَنِّي فَمَا أَنْتُمْ قَائِلُونَ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا نَشْهَدُ أَنَّكَ قَدْ بَلَّغْتَ وَأَدَّيْتَ وَنَصَحْتَ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ بِأُصْبُعِهِ السَّبَّابَةِ يَرْفَعُهَا إِلَى السَّمَاءِ وَيَنْكِبُهَا إِلَى النَّاسِ ‏"‏ اللَّهُمَّ اشْهَدِ اللَّهُمَّ اشْهَدِ اللَّهُمَّ اشْهَدْ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ أَذَّنَ بِلاَلٌ ثُمَّ أَقَامَ فَصَلَّى الظُّهْرَ ثُمَّ أَقَامَ فَصَلَّى الْعَصْرَ وَلَمْ يُصَلِّ بَيْنَهُمَا شَيْئًا ثُمَّ رَكِبَ الْقَصْوَاءَ حَتَّى أَتَى الْمَوْقِفَ فَجَعَلَ بَطْنَ نَاقَتِهِ الْقَصْوَاءَ إِلَى الصَّخَرَاتِ وَجَعَلَ حَبْلَ الْمُشَاةِ بَيْنَ يَدَيْهِ فَاسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ فَلَمْ يَزَلْ وَاقِفًا حَتَّى غَرَبَتِ الشَّمْسُ وَذَهَبَتِ الصُّفْرَةُ قَلِيلاً حِينَ غَابَ الْقُرْصُ وَأَرْدَفَ أُسَامَةَ خَلْفَهُ فَدَفَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَدْ شَنَقَ لِلْقَصْوَاءِ الزِّمَامَ حَتَّى إِنَّ رَأْسَهَا لَيُصِيبُ مَوْرِكَ رَحْلِهِ وَهُوَ يَقُولُ بِيَدِهِ الْيُمْنَى ‏"‏ السَّكِينَةَ أَيُّهَا النَّاسُ السَّكِينَةَ أَيُّهَا النَّاسُ ‏"‏ ‏.‏ كُلَّمَا أَتَى حَبْلاً مِنَ الْحِبَالِ أَرْخَى لَهَا قَلِيلاً حَتَّى تَصْعَدَ حَتَّى أَتَى الْمُزْدَلِفَةَ فَجَمَعَ بَيْنَ الْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ بِأَذَانٍ وَاحِدٍ وَإِقَامَتَيْنِ - قَالَ عُثْمَانُ وَلَمْ يُسَبِّحْ بَيْنَهُمَا شَيْئًا ثُمَّ اتَّفَقُوا - ثُمَّ اضْطَجَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى طَلَعَ الْفَجْرُ فَصَلَّى الْفَجْرَ حِينَ تَبَيَّنَ لَهُ الصُّبْحُ - قَالَ سُلَيْمَانُ بِنِدَاءٍ وَإِقَامَةٍ ثُمَّ اتَّفَقُوا - ثُمَّ رَكِبَ الْقَصْوَاءَ حَتَّى أَتَى الْمَشْعَرَ الْحَرَامَ فَرَقِيَ عَلَيْهِ قَالَ عُثْمَانُ وَسُلَيْمَانُ فَاسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ فَحَمِدَ اللَّهَ وَكَبَّرَهُ وَهَلَّلَهُ زَادَ عُثْمَانُ وَوَحَّدَهُ فَلَمْ يَزَلْ وَاقِفًا حَتَّى أَسْفَرَ جِدًّا ثُمَّ دَفَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَبْلَ أَنْ تَطْلُعَ الشَّمْسُ وَأَرْدَفَ الْفَضْلَ بْنَ عَبَّاسٍ وَكَانَ رَجُلاً حَسَنَ الشَّعْرِ أَبْيَضَ وَسِيمًا فَلَمَّا دَفَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَرَّ الظُّعُنُ يَجْرِينَ فَطَفِقَ الْفَضْلُ يَنْظُرُ إِلَيْهِنَّ فَوَضَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَدَهُ عَلَى وَجْهِ الْفَضْلِ وَصَرَفَ الْفَضْلُ وَجْهَهُ إِلَى الشِّقِّ الآخَرِ وَحَوَّلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَدَهُ إِلَى الشِّقِّ الآخَرِ وَصَرَفَ الْفَضْلُ وَجْهَهُ إِلَى الشِّقِّ الآخَرِ يَنْظُرُ حَتَّى أَتَى مُحَسِّرًا فَحَرَّكَ قَلِيلاً ثُمَّ سَلَكَ الطَّرِيقَ الْوُسْطَى الَّذِي يُخْرِجُكَ إِلَى الْجَمْرَةِ الْكُبْرَى حَتَّى أَتَى الْجَمْرَةَ الَّتِي عِنْدَ الشَّجَرَةِ فَرَمَاهَا بِسَبْعِ حَصَيَاتٍ يُكَبِّرُ مَعَ كُلِّ حَصَاةٍ مِنْهَا بِمِثْلِ حَصَى الْخَذْفِ فَرَمَى مِنْ بَطْنِ الْوَادِي ثُمَّ انْصَرَفَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى الْمَنْحَرِ فَنَحَرَ بِيَدِهِ ثَلاَثًا وَسِتِّينَ وَأَمَرَ عَلِيًّا فَنَحَرَ مَا غَبَرَ - يَقُولُ مَا بَقِيَ - وَأَشْرَكَهُ فِي هَدْيِهِ ثُمَّ أَمَرَ مِنْ كُلِّ بَدَنَةٍ بِبَضْعَةٍ فَجُعِلَتْ فِي قِدْرٍ فَطُبِخَتْ فَأَكَلاَ مِنْ لَحْمِهَا وَشَرِبَا مِنْ مَرَقِهَا قَالَ سُلَيْمَانُ ثُمَّ رَكِبَ ثُمَّ أَفَاضَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى الْبَيْتِ فَصَلَّى بِمَكَّةَ الظُّهْرَ ثُمَّ أَتَى بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَهُمْ يَسْقُونَ عَلَى زَمْزَمَ فَقَالَ ‏"‏ انْزِعُوا بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَلَوْلاَ أَنْ يَغْلِبَكُمُ النَّاسُ عَلَى سِقَايَتِكُمْ لَنَزَعْتُ مَعَكُمْ ‏"‏ ‏.‏ فَنَاوَلُوهُ دَلْوًا فَشَرِبَ مِنْهُ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz uning huzuriga kirdik. Uning oldiga yetib borganimizda, u qavmdan (kim ekanini) soʻray boshladi, toki menga yetdi. Men: «Men Muhammad ibn Ali ibn Husaynman», dedim. Shunda u qoʻlini boshimga uzatib, yuqorigi tugmamni yechdi, soʻng pastki tugmamni yechdi, keyin kaftini koʻkraklarim orasiga qoʻydi. Men oʻsha kunlari yosh oʻspirin edim. U: «Marhabo senga, xush kelibsan, ey jiyanim! Xohlaganingni soʻra», dedi. Men undan soʻradim, u koʻzi ojiz edi. Namoz vaqti kirdi va u toʻqilgan bir matoga oʻranib turdi — yaʼni shunday yamoq-yamoq qilingan kichkina kiyim ediki, har gal uni yelkasiga tashlasa, kichikligi sababli ikki uchi qaytib tushardi. U bizga imom boʻlib namoz oʻqidi, ridosi esa yonidagi kiyim ilgichida turardi. Men: «Menga Rasululloh ﷺning hajlari haqida xabar bering», dedim. U qoʻli bilan ishora qilib, toʻqqizni (barmoq bukib) belgiladi. Soʻng u dedi: «Rasululloh ﷺ toʻqqiz yil turdilar, haj qilmadilar. Soʻng oʻninchi yilda odamlar orasida ‹Rasululloh ﷺ haj qiladilar› deb eʼlon qilindi. Shunda Madinaga juda koʻp kishilar keldi, ularning barchasi Rasululloh ﷺga ergashishni va u zot qilgan amallarning aynan oʻzini qilishni istardi. Rasululloh ﷺ chiqdilar, biz ham u zot bilan chiqdik, toki Zul-Hulayfaga yetdik. U yerda Asmo bint Umays Muhammad ibn Abu Bakrni tugʻdi va Rasululloh ﷺga ‹Nima qilay?› deb (odam) yubordi. U zot: ‹Gʻusl qil, mato bilan (qon oqishini) bekitib bogʻla va ehromga kir›, dedilar. Soʻng Rasululloh ﷺ masjidda namoz oʻqidilar, keyin Qasvo (degan tuya)ga mindilar, toki tuyalari u zotni koʻtarib Baydoga chiqqanda» — Jobir dedi: «Men koʻz ilgʻagan masofagacha qaradim: u zotning oldida ham minganlar va piyodalar, oʻng tomonida ham shunday, chap tomonida ham shunday, ortida ham shunday edi. Rasululloh ﷺ bizning oramizda edilar, u zotga Qurʼon nozil boʻlardi va u zot uning taʼvilini bilardilar. Shuning uchun u zot nima amal qilsalar, biz ham shuni qilardik». Rasululloh ﷺ tavhid bilan talbiya aytdilar: «Labbayka allohumma labbayk, labbayka lo sharika laka labbayk, innal-hamda van-niʼmata laka val-mulk, lo sharika lak» (Labbayka, ey Alloh, labbayk; labbayk, Sening sheriging yoʻq, labbayk; albatta hamd va neʼmat Senikidir va mulk ham, Sening sheriging yoʻq). Odamlar ham oʻzlari aytadigan (talbiya) bilan talbiya aytdilar, Rasululloh ﷺ ularga undan hech narsani rad qilmadilar va Rasululloh ﷺ oʻz talbiyalarini davom ettirdilar. Jobir dedi: «Biz hajdan boshqasini niyat qilmasdik, umrani bilmasdik». Toki u zot bilan birga Baytga (Kaʼbaga) yetib kelganimizda, u zot Ruknni (Hajar-ul-asvadni) istilom qildilar, soʻng uch (aylanish)da raml qilib (yelkani qoqib tez) yurdilar va toʻrt (aylanish)da (oddiy) yurdilar. Soʻng Ibrohim Maqomi tomon oldinga oʻtib: {Ibrohim Maqomidan namozgoh tutinglar} (Baqara 125) deb oʻqidilar va Maqomni oʻzlari bilan Bayt orasida qildilar. (Roviy) dedi: Otam aytar edi — Ibn Nufayl va Usmon dedi: — «Men buni faqat Nabiy ﷺdan (rivoyat qilib) zikr qilganlarini bilaman», deb. Sulaymon dedi: «Men faqat shuni bilamanki, u (Jobir): ‹Rasululloh ﷺ ikki rakaatda {Qul huvallohu ahad}ni va {Qul yo ayyuhal-kofirun}ni oʻqirdilar›, dedi». Soʻng u zot Baytga qaytib, Ruknni istilom qildilar, keyin eshikdan Safoga chiqdilar. Safoga yaqinlashganlarida: {Albatta, Safo va Marva Alloh shaoirlaridandir} (Baqara 158) deb oʻqib: «Alloh nimadan boshlagan boʻlsa, biz ham shundan boshlaymiz», dedilar. Shunday qilib, Safodan boshladilar, unga chiqib, toki Baytni koʻrgunlaricha. Soʻng Allohga takbir aytib, Uni yagona deb: «Lo ilaha illalloh vahdahu lo sharika lah, lahul-mulku va lahul-hamd, yuhyi va yumit, va huva ala kulli shayʼin qodir. Lo ilaha illalloh vahdah, anjaza vaʼdah, va nasara abdah, va hazamal-ahzoba vahdah» (Yagona Allohdan boʻlak iloh yoʻq, Uning sherigi yoʻq, mulk Unikidir va hamd ham Unikidir, U tiriltiradi va oʻldiradi, U har narsaga qodirdir. Yagona Allohdan boʻlak iloh yoʻq, U vaʼdasini uddaladi, bandasiga yordam berdi va (kofir) lashkarlarni yolgʻiz Oʻzi mahv etdi), dedilar. Soʻng bularning orasida duo qildilar va shunga oʻxshash (zikr)ni uch marta aytdilar. Soʻng Marva tomon tushdilar, toki oyoqlari (vodiyga) tushganda, vodiy oʻrtasida raml qilib (yugurib) bordilar, soʻng yuqori chiqqanlarida (oddiy) yurdilar, toki Marvaga keldilar. Marvada ham Safoda qilgan(zikr)larining aynan oʻzini qildilar. Toki Marvadagi oxirgi saʼy (aylanish) boʻlganda: «Agar men ishimning oldini orqasidek (oldindan) bilganimda, qurbonlik mol haydab kelmas edim va bu (haj)ni umra qilardim. Bas, sizlardan kimning yonida qurbonlik mol boʻlmasa, ehromdan chiqsin va buni umra qilsin», dedilar. Shunda barcha odamlar ehromdan chiqib, sochlarini qisqartirdilar, faqat Nabiy ﷺ va yonida qurbonlik mol boʻlganlar (chiqmadilar). Shunda Suroqa ibn Juʼshum turib: «Ey Rasululloh, bu (hukm) shu yilimizgami yoki abadiymi?» dedi. Rasululloh ﷺ barmoqlarini bir-biriga kiritib chalishtirdilar, soʻng: «Umra hajga kirdi», dedilar — ikki marta shunday qildilar — «Yoʻq, balki abadulabad uchun; yoʻq, balki abadulabad uchun». (Roviy) dedi: Ali (roziyallohu anhu) Yamandan Nabiy ﷺning qurbonlik tuyalari bilan keldi va Fotima (roziyallohu anho)ni ehromdan chiqqanlar qatorida, rangli kiyim kiygan va surma surtgan holda topdi. Ali buni unga maʼqul koʻrmadi va: «Senga buni kim buyurdi?» dedi. U: «Otam», dedi. Ali Iroqda aytar edi: «Men Fotima qilgan ish haqida unga taʼna qilib, undan zikr qilingan narsa boʻyicha Rasululloh ﷺdan fatvo soʻrash uchun u zotning huzurlariga bordim va men buni unga maʼqul koʻrmaganimni aytdim. (Fotima): ‹Otam menga buni buyurganlar›, degan edi. Shunda u zot: ‹Rost aytibdi, rost aytibdi. Hajni niyat qilganingda nima deding?› dedilar. Men: ‹Allohumma, men Rasululloh ﷺ niyat qilgan (haj) bilan niyat qilaman›, dedim, dedim. U zot: ‹Albatta, mening yonimda qurbonlik mol bor, bas, sen ehromdan chiqma›, dedilar». (Roviy) dedi: Ali Yamandan olib kelgan va Nabiy ﷺ Madinadan olib kelgan qurbonlik mollarning hammasi yuzta edi. Shunday qilib, barcha odamlar ehromdan chiqib, sochlarini qisqartirdilar, faqat Nabiy ﷺ va yonida qurbonlik mol boʻlganlar bundan mustasno. (Roviy) dedi: Tarviya kuni (Zul-hijjaning sakkizinchi kuni) boʻlganda va ular Minoga yuz tutganlarida, hajni niyat qilib talbiya aytdilar. Rasululloh ﷺ (tuyaga) mindilar va Minoda peshin, asr, shom, xufton va bomdod namozlarini oʻqidilar. Soʻng quyosh chiqquncha biroz turdilar. Soʻng u zot oʻzlariga (jundan tikilgan) qora chodir tikilishini buyurdilar va u Namira (degan joy)da tikildi. Soʻng Rasululloh ﷺ yoʻlga chiqdilar, Quraysh esa Rasululloh ﷺ johiliyatda Quraysh qilganidek, Muzdalifadagi Mashʼar-ul-Harom yonida toʻxtaydilar deb shubha qilmasdilar. Lekin Rasululloh ﷺ (u yerdan) oʻtib ketib, toki Arafaga keldilar va oʻzlari uchun Namirada tikilgan chodirni topdilar va shu yerda tushdilar. Toki quyosh ogʻganda, Qasvoni tayyorlashni buyurdilar va u uchun jihozlandi. Soʻng (tuyaga) minib, vodiy oʻrtasiga keldilar va odamlarga xutba qilib dedilar: «Albatta, qonlaringiz va mollaringiz oʻzaro sizlarga shu kuningiz, shu oyingiz, shu shahringizning hurmati kabi haromdir. Ogoh boʻlinglarki, johiliyat ishidan boʻlgan har bir narsa mening oyoqlarim ostida (botil deb) qoʻyilgandir. Johiliyat qonlari (qasoslari) ham (botil deb) qoʻyilgandir. Men bekor qiladigan birinchi qon — bizning qonimiz...» — Usmon: «Ibn Robianing qoni», dedi; Sulaymon esa: «Robia ibn al-Horis ibn Abdulmuttalibning qoni», dedi. Ulardan baʼzilari: «U Banu Saʼd qabilasida emizishga berilgan edi, uni Huzayl (qabilasi) oʻldirdi», dedi. «Johiliyat ribosi (sudxoʻrligi) ham (botil deb) qoʻyilgandir. Men bekor qiladigan birinchi ribo — bizning ribomiz, Abbos ibn Abdulmuttalibning ribosi; albatta, uning hammasi (botil deb) qoʻyilgandir. Ayollar haqida Allohdan qoʻrqinglar, chunki sizlar ularni Alloh omonati bilan oldingiz va ularning farjlarini Allohning kalimasi bilan halol qildingiz. Sizlarning ular zimmasida haqqingiz shuki, ular toʻshaklaringizni siz yoqtirmagan birovga bostirmasinlar. Agar shunday qilsalar, ularni ogʻir boʻlmagan tarzda uringlar. Ularning sizlar zimmasida haqqi esa — yaxshilik bilan rizqlari va kiyimlaridir. Albatta, men sizlar orasida shunday narsani qoldirdimki, agar unga mahkam yopishsangiz, undan keyin hech qachon adashmaysiz — bu Allohning Kitobidir. Sizlar mendan (Qiyomatda) soʻraladingiz, bas, nima deysizlar?» Ular: «Guvohlik beramizki, siz (dinni) yetkazdingiz, (vazifani) ado etdingiz va nasihat qildingiz», dedilar. Soʻng u zot koʻrsatkich barmoqlarini osmonga koʻtarib, soʻng odamlar tomon egib: «Allohumma, guvoh boʻl! Allohumma, guvoh boʻl! Allohumma, guvoh boʻl!» dedilar. Soʻng Bilol azon aytdi, keyin iqomat aytdi va u zot peshinni oʻqidilar. Soʻng (Bilol) iqomat aytdi va u zot asrni oʻqidilar, ular orasida boshqa (nafl) oʻqimadilar. Soʻng Qasvoga minib, mavqif (toʻxtash joyi)ga keldilar va Qasvo tuyalarining qornini toshlar (Sahorot) tomon qaratdilar, piyodalar yoʻlini esa oldilariga qildilar. Soʻng qiblaga yuzlandilar va toki quyosh botib, sariqlik (shafaq) ham bir oz ketib, qorgʻa (disk) gʻoyib boʻlguncha turaverdilar. Usomani ortlariga mindirdilar. Soʻng Rasululloh ﷺ (Muzdalifa tomon) yoʻlga tushdilar va Qasvoning jilovini shunday tortdilarki, hatto uning boshi egar qoshiga tegardi. U zot oʻng qoʻllari bilan ishora qilib: «Ey odamlar, sokinlik bilan! Ey odamlar, sokinlik bilan!» derdilar. Qachon biror tepalik (toshli yer)ga yetsalar, tuyaga jilovni biroz boʻshatardilar, toki u chiqib olsin. Toki Muzdalifaga keldilar va u yerda shom bilan xuftonni bitta azon va ikkita iqomat bilan birga oʻqidilar — Usmon: «Ular orasida boshqa (nafl) oʻqimadi», dedi, soʻng (roviylar) ittifoq qildilar. — Soʻng Rasululloh ﷺ tong otguncha yotib (dam olib) turdilar, soʻng tong yorishgani aniq boʻlganda bomdodni oʻqidilar — Sulaymon: «Azon va iqomat bilan», dedi, soʻng (roviylar) ittifoq qildilar. — Soʻng Qasvoga minib, Mashʼar-ul-Haromga keldilar va unga chiqdilar. Usmon va Sulaymon: «Soʻng qiblaga yuzlanib, Allohga hamd aytdilar, takbir aytdilar va tahlil (Lo ilaha illalloh) aytdilar», dedilar; Usmon: «Va Uni yagona deb (zikr qildilar)», deb ziyoda qildi. Toki yaxshigina yorishguncha turdilar. Soʻng Rasululloh ﷺ quyosh chiqishidan oldin (yoʻlga) tushdilar va Fazl ibn Abbosni ortlariga mindirdilar — u sochi chiroyli, oppoq, koʻrkam bir kishi edi. Rasululloh ﷺ (yoʻlga) tushganlarida, (ayollar mingan) kajavalar oʻtib ketardi. Fazl ularga qaray boshladi. Shunda Rasululloh ﷺ qoʻllarini Fazlning yuziga qoʻydilar, Fazl yuzini boshqa tomonga burib qaray boshladi. Rasululloh ﷺ qoʻllarini ham boshqa tomonga koʻchirdilar, Fazl yana yuzini boshqa tomonga burib qaray boshladi. Toki Muhassir (vodiysi)ga keldilar va (tuyalarini) biroz tezlatdilar. Soʻng sizni Katta Jamra tomon olib chiqadigan oʻrta yoʻlni tutdilar, toki daraxt yonidagi Jamraga keldilar va uni yetti tosh bilan otdilar, har bir tosh bilan takbir aytardilar — toshlar otib tashlanadigan (kichkina) toshlardek edi. U zot vodiy oʻrtasidan otdilar. Soʻng Rasululloh ﷺ qurbonlik joyiga qaytib, oʻz qoʻllari bilan oltmish uchta (tuya) soʻydilar va Aliga (qolganini) soʻyishni buyurdilar, u qolganlarini soʻydi va u zot oʻz qurbonligida unga sherik qildilar. Soʻng har bir tuyadan bir parcha (goʻsht olishni) buyurdilar va u qozonga solinib pishirildi. Ikkalalari uning goʻshtidan yedilar va shoʻrvasidan ichdilar. Sulaymon dedi: Soʻng (tuyaga) minib, Rasululloh ﷺ Baytga (Kaʼbaga, ifoza tavofiga) qaytdilar va Makkada peshinni oʻqidilar. Soʻng Banu Abdulmuttalib oldiga keldilar — ular Zamzam (suvi)dan (hojilarga) suv tortib berayotgan edilar. U zot: «Suv torting, ey Banu Abdulmuttalib! Agar odamlar sizlarni suv tortishingiz (vazifasi)dan yengib (tortib) olmasalar edi, men ham siz bilan birga suv tortgan boʻlardim», dedilar. Shunda ular u zotga bir paqir (suv) tutdilar, u zot undan ichdilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз унинг ҳузурига кирдик. Унинг олдига етиб борганимизда, у қавмдан (ким эканини) сўрай бошлади, токи менга етди. Мен: «Мен Муҳаммад ибн Али ибн Ҳусайнман», дедим. Шунда у қўлини бошимга узатиб, юқориги тугмамни ечди, сўнг пастки тугмамни ечди, кейин кафтини кўкракларим орасига қўйди. Мен ўша кунлари ёш ўспирин эдим. У: «Марҳабо сенга, хуш келибсан, эй жияним! Хоҳлаганингни сўра», деди. Мен ундан сўрадим, у кўзи ожиз эди. Намоз вақти кирди ва у тўқилган бир матога ўраниб турди — яъни шундай ямоқ-ямоқ қилинган кичкина кийим эдики, ҳар гал уни елкасига ташласа, кичиклиги сабабли икки учи қайтиб тушарди. У бизга имом бўлиб намоз ўқиди, ридоси эса ёнидаги кийим илгичида турарди. Мен: «Менга Расулуллоҳ ﷺнинг ҳажлари ҳақида хабар беринг», дедим. У қўли билан ишора қилиб, тўққизни (бармоқ букиб) белгилади. Сўнг у деди: «Расулуллоҳ ﷺ тўққиз йил турдилар, ҳаж қилмадилар. Сўнг ўнинчи йилда одамлар орасида ‹Расулуллоҳ ﷺ ҳаж қиладилар› деб эълон қилинди. Шунда Мадинага жуда кўп кишилар келди, уларнинг барчаси Расулуллоҳ ﷺга эргашишни ва у зот қилган амалларнинг айнан ўзини қилишни истарди. Расулуллоҳ ﷺ чиқдилар, биз ҳам у зот билан чиқдик, токи Зул-Ҳулайфага етдик. У ерда Асмо бинт Умайс Муҳаммад ибн Абу Бакрни туғди ва Расулуллоҳ ﷺга ‹Нима қилай?› деб (одам) юборди. У зот: ‹Ғусл қил, мато билан (қон оқишини) бекитиб боғла ва эҳромга кир›, дедилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ масжидда намоз ўқидилар, кейин Қасво (деган туя)га миндилар, токи туялари у зотни кўтариб Байдога чиққанда» — Жобир деди: «Мен кўз илғаган масофагача қарадим: у зотнинг олдида ҳам минганлар ва пиёдалар, ўнг томонида ҳам шундай, чап томонида ҳам шундай, ортида ҳам шундай эди. Расулуллоҳ ﷺ бизнинг орамизда эдилар, у зотга Қуръон нозил бўларди ва у зот унинг таъвилини билардилар. Шунинг учун у зот нима амал қилсалар, биз ҳам шуни қилардик». Расулуллоҳ ﷺ тавҳид билан талбия айтдилар: «Лаббайка аллоҳумма лаббайк, лаббайка ло шарика лака лаббайк, иннал-ҳамда ван-ниъмата лака вал-мулк, ло шарика лак» (Лаббайка, эй Аллоҳ, лаббайк; лаббайк, Сенинг шеригинг йўқ, лаббайк; албатта ҳамд ва неъмат Сеникидир ва мулк ҳам, Сенинг шеригинг йўқ). Одамлар ҳам ўзлари айтадиган (талбия) билан талбия айтдилар, Расулуллоҳ ﷺ уларга ундан ҳеч нарсани рад қилмадилар ва Расулуллоҳ ﷺ ўз талбияларини давом эттирдилар. Жобир деди: «Биз ҳаждан бошқасини ният қилмасдик, умрани билмасдик». Токи у зот билан бирга Байтга (Каъбага) етиб келганимизда, у зот Рукнни (Ҳажар-ул-асвадни) истилом қилдилар, сўнг уч (айланиш)да рамл қилиб (елкани қоқиб тез) юрдилар ва тўрт (айланиш)да (оддий) юрдилар. Сўнг Иброҳим Мақоми томон олдинга ўтиб: {Иброҳим Мақомидан намозгоҳ тутинглар} (Бақара 125) деб ўқидилар ва Мақомни ўзлари билан Байт орасида қилдилар. (Ровий) деди: Отам айтар эди — Ибн Нуфайл ва Усмон деди: — «Мен буни фақат Набий ﷺдан (ривоят қилиб) зикр қилганларини биламан», деб. Сулаймон деди: «Мен фақат шуни биламанки, у (Жобир): ‹Расулуллоҳ ﷺ икки ракаатда {Қул ҳуваллоҳу аҳад}ни ва {Қул ё айюҳал-кофирун}ни ўқирдилар›, деди». Сўнг у зот Байтга қайтиб, Рукнни истилом қилдилар, кейин эшикдан Сафога чиқдилар. Сафога яқинлашганларида: {Албатта, Сафо ва Марва Аллоҳ шаоирларидандир} (Бақара 158) деб ўқиб: «Аллоҳ нимадан бошлаган бўлса, биз ҳам шундан бошлаймиз», дедилар. Шундай қилиб, Сафодан бошладилар, унга чиқиб, токи Байтни кўргунларича. Сўнг Аллоҳга такбир айтиб, Уни ягона деб: «Ло илаҳа иллаллоҳ ваҳдаҳу ло шарика лаҳ, лаҳул-мулку ва лаҳул-ҳамд, юҳйи ва юмит, ва ҳува ала кулли шайъин қодир. Ло илаҳа иллаллоҳ ваҳдаҳ, анжаза ваъдаҳ, ва насара абдаҳ, ва ҳазамал-аҳзоба ваҳдаҳ» (Ягона Аллоҳдан бўлак илоҳ йўқ, Унинг шериги йўқ, мулк Уникидир ва ҳамд ҳам Уникидир, У тирилтиради ва ўлдиради, У ҳар нарсага қодирдир. Ягона Аллоҳдан бўлак илоҳ йўқ, У ваъдасини уддалади, бандасига ёрдам берди ва (кофир) лашкарларни ёлғиз Ўзи маҳв этди), дедилар. Сўнг буларнинг орасида дуо қилдилар ва шунга ўхшаш (зикр)ни уч марта айтдилар. Сўнг Марва томон тушдилар, токи оёқлари (водийга) тушганда, водий ўртасида рамл қилиб (югуриб) бордилар, сўнг юқори чиққанларида (оддий) юрдилар, токи Марвага келдилар. Марвада ҳам Сафода қилган(зикр)ларининг айнан ўзини қилдилар. Токи Марвадаги охирги саъй (айланиш) бўлганда: «Агар мен ишимнинг олдини орқасидек (олдиндан) билганимда, қурбонлик мол ҳайдаб келмас эдим ва бу (ҳаж)ни умра қилардим. Бас, сизлардан кимнинг ёнида қурбонлик мол бўлмаса, эҳромдан чиқсин ва буни умра қилсин», дедилар. Шунда барча одамлар эҳромдан чиқиб, сочларини қисқартирдилар, фақат Набий ﷺ ва ёнида қурбонлик мол бўлганлар (чиқмадилар). Шунда Суроқа ибн Жуъшум туриб: «Эй Расулуллоҳ, бу (ҳукм) шу йилимизгами ёки абадийми?» деди. Расулуллоҳ ﷺ бармоқларини бир-бирига киритиб чалиштирдилар, сўнг: «Умра ҳажга кирди», дедилар — икки марта шундай қилдилар — «Йўқ, балки абадулабад учун; йўқ, балки абадулабад учун». (Ровий) деди: Али (розияллоҳу анҳу) Ямандан Набий ﷺнинг қурбонлик туялари билан келди ва Фотима (розияллоҳу анҳо)ни эҳромдан чиққанлар қаторида, рангли кийим кийган ва сурма суртган ҳолда топди. Али буни унга маъқул кўрмади ва: «Сенга буни ким буюрди?» деди. У: «Отам», деди. Али Ироқда айтар эди: «Мен Фотима қилган иш ҳақида унга таъна қилиб, ундан зикр қилинган нарса бўйича Расулуллоҳ ﷺдан фатво сўраш учун у зотнинг ҳузурларига бордим ва мен буни унга маъқул кўрмаганимни айтдим. (Фотима): ‹Отам менга буни буюрганлар›, деган эди. Шунда у зот: ‹Рост айтибди, рост айтибди. Ҳажни ният қилганингда нима дединг?› дедилар. Мен: ‹Аллоҳумма, мен Расулуллоҳ ﷺ ният қилган (ҳаж) билан ният қиламан›, дедим, дедим. У зот: ‹Албатта, менинг ёнимда қурбонлик мол бор, бас, сен эҳромдан чиқма›, дедилар». (Ровий) деди: Али Ямандан олиб келган ва Набий ﷺ Мадинадан олиб келган қурбонлик молларнинг ҳаммаси юзта эди. Шундай қилиб, барча одамлар эҳромдан чиқиб, сочларини қисқартирдилар, фақат Набий ﷺ ва ёнида қурбонлик мол бўлганлар бундан мустасно. (Ровий) деди: Тарвия куни (Зул-ҳижжанинг саккизинчи куни) бўлганда ва улар Минога юз тутганларида, ҳажни ният қилиб талбия айтдилар. Расулуллоҳ ﷺ (туяга) миндилар ва Минода пешин, аср, шом, хуфтон ва бомдод намозларини ўқидилар. Сўнг қуёш чиққунча бироз турдилар. Сўнг у зот ўзларига (жундан тикилган) қора чодир тикилишини буюрдилар ва у Намира (деган жой)да тикилди. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ йўлга чиқдилар, Қурайш эса Расулуллоҳ ﷺ жоҳилиятда Қурайш қилганидек, Муздалифадаги Машъар-ул-Ҳаром ёнида тўхтайдилар деб шубҳа қилмасдилар. Лекин Расулуллоҳ ﷺ (у ердан) ўтиб кетиб, токи Арафага келдилар ва ўзлари учун Намирада тикилган чодирни топдилар ва шу ерда тушдилар. Токи қуёш оғганда, Қасвони тайёрлашни буюрдилар ва у учун жиҳозланди. Сўнг (туяга) миниб, водий ўртасига келдилар ва одамларга хутба қилиб дедилар: «Албатта, қонларингиз ва молларингиз ўзаро сизларга шу кунингиз, шу ойингиз, шу шаҳрингизнинг ҳурмати каби ҳаромдир. Огоҳ бўлингларки, жоҳилият ишидан бўлган ҳар бир нарса менинг оёқларим остида (ботил деб) қўйилгандир. Жоҳилият қонлари (қасослари) ҳам (ботил деб) қўйилгандир. Мен бекор қиладиган биринчи қон — бизнинг қонимиз...» — Усмон: «Ибн Робианинг қони», деди; Сулаймон эса: «Робиа ибн ал-Ҳорис ибн Абдулмутталибнинг қони», деди. Улардан баъзилари: «У Бану Саъд қабиласида эмизишга берилган эди, уни Ҳузайл (қабиласи) ўлдирди», деди. «Жоҳилият рибоси (судхўрлиги) ҳам (ботил деб) қўйилгандир. Мен бекор қиладиган биринчи рибо — бизнинг рибомиз, Аббос ибн Абдулмутталибнинг рибоси; албатта, унинг ҳаммаси (ботил деб) қўйилгандир. Аёллар ҳақида Аллоҳдан қўрқинглар, чунки сизлар уларни Аллоҳ омонати билан олдингиз ва уларнинг фаржларини Аллоҳнинг калимаси билан ҳалол қилдингиз. Сизларнинг улар зиммасида ҳаққингиз шуки, улар тўшакларингизни сиз ёқтирмаган бировга бостирмасинлар. Агар шундай қилсалар, уларни оғир бўлмаган тарзда уринглар. Уларнинг сизлар зиммасида ҳаққи эса — яхшилик билан ризқлари ва кийимларидир. Албатта, мен сизлар орасида шундай нарсани қолдирдимки, агар унга маҳкам ёпишсангиз, ундан кейин ҳеч қачон адашмайсиз — бу Аллоҳнинг Китобидир. Сизлар мендан (Қиёматда) сўраладингиз, бас, нима дейсизлар?» Улар: «Гувоҳлик берамизки, сиз (динни) етказдингиз, (вазифани) адо этдингиз ва насиҳат қилдингиз», дедилар. Сўнг у зот кўрсаткич бармоқларини осмонга кўтариб, сўнг одамлар томон эгиб: «Аллоҳумма, гувоҳ бўл! Аллоҳумма, гувоҳ бўл! Аллоҳумма, гувоҳ бўл!» дедилар. Сўнг Билол азон айтди, кейин иқомат айтди ва у зот пешинни ўқидилар. Сўнг (Билол) иқомат айтди ва у зот асрни ўқидилар, улар орасида бошқа (нафл) ўқимадилар. Сўнг Қасвога миниб, мавқиф (тўхташ жойи)га келдилар ва Қасво туяларининг қорнини тошлар (Саҳорот) томон қаратдилар, пиёдалар йўлини эса олдиларига қилдилар. Сўнг қиблага юзландилар ва токи қуёш ботиб, сариқлик (шафақ) ҳам бир оз кетиб, қорға (диск) ғойиб бўлгунча туравердилар. Усомани ортларига миндирдилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ (Муздалифа томон) йўлга тушдилар ва Қасвонинг жиловини шундай тортдиларки, ҳатто унинг боши эгар қошига тегарди. У зот ўнг қўллари билан ишора қилиб: «Эй одамлар, сокинлик билан! Эй одамлар, сокинлик билан!» дердилар. Қачон бирор тепалик (тошли ер)га етсалар, туяга жиловни бироз бўшатардилар, токи у чиқиб олсин. Токи Муздалифага келдилар ва у ерда шом билан хуфтонни битта азон ва иккита иқомат билан бирга ўқидилар — Усмон: «Улар орасида бошқа (нафл) ўқимади», деди, сўнг (ровийлар) иттифоқ қилдилар. — Сўнг Расулуллоҳ ﷺ тонг отгунча ётиб (дам олиб) турдилар, сўнг тонг ёришгани аниқ бўлганда бомдодни ўқидилар — Сулаймон: «Азон ва иқомат билан», деди, сўнг (ровийлар) иттифоқ қилдилар. — Сўнг Қасвога миниб, Машъар-ул-Ҳаромга келдилар ва унга чиқдилар. Усмон ва Сулаймон: «Сўнг қиблага юзланиб, Аллоҳга ҳамд айтдилар, такбир айтдилар ва таҳлил (Ло илаҳа иллаллоҳ) айтдилар», дедилар; Усмон: «Ва Уни ягона деб (зикр қилдилар)», деб зиёда қилди. Токи яхшигина ёришгунча турдилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ қуёш чиқишидан олдин (йўлга) тушдилар ва Фазл ибн Аббосни ортларига миндирдилар — у сочи чиройли, оппоқ, кўркам бир киши эди. Расулуллоҳ ﷺ (йўлга) тушганларида, (аёллар минган) кажавалар ўтиб кетарди. Фазл уларга қарай бошлади. Шунда Расулуллоҳ ﷺ қўлларини Фазлнинг юзига қўйдилар, Фазл юзини бошқа томонга буриб қарай бошлади. Расулуллоҳ ﷺ қўлларини ҳам бошқа томонга кўчирдилар, Фазл яна юзини бошқа томонга буриб қарай бошлади. Токи Муҳассир (водийси)га келдилар ва (туяларини) бироз тезлатдилар. Сўнг сизни Катта Жамра томон олиб чиқадиган ўрта йўлни тутдилар, токи дарахт ёнидаги Жамрага келдилар ва уни етти тош билан отдилар, ҳар бир тош билан такбир айтардилар — тошлар отиб ташланадиган (кичкина) тошлардек эди. У зот водий ўртасидан отдилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ қурбонлик жойига қайтиб, ўз қўллари билан олтмиш учта (туя) сўйдилар ва Алига (қолганини) сўйишни буюрдилар, у қолганларини сўйди ва у зот ўз қурбонлигида унга шерик қилдилар. Сўнг ҳар бир туядан бир парча (гўшт олишни) буюрдилар ва у қозонга солиниб пиширилди. Иккалалари унинг гўштидан едилар ва шўрвасидан ичдилар. Сулаймон деди: Сўнг (туяга) миниб, Расулуллоҳ ﷺ Байтга (Каъбага, ифоза тавофига) қайтдилар ва Маккада пешинни ўқидилар. Сўнг Бану Абдулмутталиб олдига келдилар — улар Замзам (суви)дан (ҳожиларга) сув тортиб бераётган эдилар. У зот: «Сув тортинг, эй Бану Абдулмутталиб! Агар одамлар сизларни сув тортишингиз (вазифаси)дан енгиб (тортиб) олмасалар эди, мен ҳам сиз билан бирга сув тортган бўлардим», дедилар. Шунда улар у зотга бир пақир (сув) тутдилар, у зот ундан ичдилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ يَعْنِي ابْنَ بِلاَلٍ، ح وَحَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ، - الْمَعْنَى وَاحِدٌ - عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم صَلَّى الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ بِأَذَانٍ وَاحِدٍ بِعَرَفَةَ وَلَمْ يُسَبِّحْ بَيْنَهُمَا وَإِقَامَتَيْنِ وَصَلَّى الْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ بِجَمْعٍ بِأَذَانٍ وَاحِدٍ وَإِقَامَتَيْنِ وَلَمْ يُسَبِّحْ بَيْنَهُمَا ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ هَذَا الْحَدِيثُ أَسْنَدَهُ حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ فِي الْحَدِيثِ الطَّوِيلِ وَوَافَقَ حَاتِمَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ عَلَى إِسْنَادِهِ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ الْجُعْفِيُّ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَابِرٍ إِلاَّ أَنَّهُ قَالَ فَصَلَّى الْمَغْرِبَ وَالْعَتَمَةَ بِأَذَانٍ وَإِقَامَةٍ ‏.‏

Muhammad ibn Ali al-Boqir (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ Arafada peshin va asrni bitta azon va ikkita iqomat bilan oʻqidilar va ularning orasida (nafl) oʻqimadilar; shom va xuftonni esa Jamʼda (Muzdalifada) bitta azon va ikkita iqomat bilan oʻqidilar va ularning orasida (nafl) oʻqimadilar. Abu Dovud aytdi: Bu hadisni Hotim ibn Ismoil (oʻzining) uzun hadisida (Jobirga) ulab (musnad qilib) rivoyat qilgan. Hotim ibn Ismoilning sanadiga Muhammad ibn Ali al-Juʼfiy ham Jaʼfardan, u otasidan, u Jobirdan (rivoyat qilib) muvofiq kelgan, faqat u: «Shom va xuftonni bitta azon va bitta iqomat bilan oʻqidilar», degan.Муҳаммад ибн Али ал-Боқир (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ Арафада пешин ва асрни битта азон ва иккита иқомат билан ўқидилар ва уларнинг орасида (нафл) ўқимадилар; шом ва хуфтонни эса Жамъда (Муздалифада) битта азон ва иккита иқомат билан ўқидилар ва уларнинг орасида (нафл) ўқимадилар. Абу Довуд айтди: Бу ҳадисни Ҳотим ибн Исмоил (ўзининг) узун ҳадисида (Жобирга) улаб (муснад қилиб) ривоят қилган. Ҳотим ибн Исмоилнинг санадига Муҳаммад ибн Али ал-Жуъфий ҳам Жаъфардан, у отасидан, у Жобирдан (ривоят қилиб) мувофиқ келган, фақат у: «Шом ва хуфтонни битта азон ва битта иқомат билан ўқидилар», деган.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ بْنِ مَيْسَرَةَ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، قَالَ ذَكَرْتُ لِعَاصِمِ بْنِ عُمَرَ بْنِ قَتَادَةَ قِصَّةَ مَاعِزِ بْنِ مَالِكٍ فَقَالَ لِي حَدَّثَنِي حَسَنُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، قَالَ حَدَّثَنِي ذَلِكَ، مِنْ قَوْلِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ فَهَلاَّ تَرَكْتُمُوهُ ‏"‏ ‏.‏ مَنْ شِئْتُمْ مِنْ رِجَالِ أَسْلَمَ مِمَّنْ لاَ أَتَّهِمُ ‏.‏ قَالَ وَلَمْ أَعْرِفْ هَذَا الْحَدِيثَ قَالَ فَجِئْتُ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ فَقُلْتُ إِنَّ رِجَالاً مِنْ أَسْلَمَ يُحَدِّثُونَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ لَهُمْ حِينَ ذَكَرُوا لَهُ جَزَعَ مَاعِزٍ مِنَ الْحِجَارَةِ حِينَ أَصَابَتْهُ ‏"‏ أَلاَّ تَرَكْتُمُوهُ ‏"‏ ‏.‏ وَمَا أَعْرِفُ الْحَدِيثَ قَالَ يَا ابْنَ أَخِي أَنَا أَعْلَمُ النَّاسِ بِهَذَا الْحَدِيثِ كُنْتُ فِيمَنْ رَجَمَ الرَّجُلَ إِنَّا لَمَّا خَرَجْنَا بِهِ فَرَجَمْنَاهُ فَوَجَدَ مَسَّ الْحِجَارَةِ صَرَخَ بِنَا يَا قَوْمِ رُدُّونِي إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَإِنَّ قَوْمِي قَتَلُونِي وَغَرُّونِي مِنْ نَفْسِي وَأَخْبَرُونِي أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم غَيْرُ قَاتِلِي فَلَمْ نَنْزِعْ عَنْهُ حَتَّى قَتَلْنَاهُ فَلَمَّا رَجَعْنَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَخْبَرْنَاهُ قَالَ ‏"‏ فَهَلاَّ تَرَكْتُمُوهُ وَجِئْتُمُونِي بِهِ ‏"‏ ‏.‏ لِيَسْتَثْبِتَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْهُ فَأَمَّا لِتَرْكِ حَدٍّ فَلاَ قَالَ فَعَرَفْتُ وَجْهَ الْحَدِيثِ ‏.‏

Muhammad ibn Ishoq aytadi: Men Moʼiz ibn Molikning qissasini Osim ibn Umar ibn Qatodaga eslatdim. U menga: «Menga Hasan ibn Muhammad ibn Ali ibn Abu Tolib aytib berdi», dedi-da: «U buni menga Rasululloh ﷺning ‹Uni qoʻyib yubormadingizmi?!› degan soʻzlaridan aytib berdi — Aslam qabilasidan men gumon qilmaydigan (ishonchli) kishilardan xohlaganingni (soʻra)», dedi. (Muhammad ibn Ishoq) aytadi: Men bu hadisni (yaxshi) bilmas edim. Shunday qilib, men Jobir ibn Abdullohning oldiga kelib: «Aslam qabilasidan baʼzi kishilar Rasululloh ﷺ Moʼizning toshlardan qiynalganini u zotga eslatishganda, u zot ularga: ‹Uni qoʻyib yubormadingizmi?!› deganlarini rivoyat qilishyapti, men esa bu hadisni bilmayman», dedim. U: «Ey jiyanim, men bu hadisni odamlarning eng bilguvchisiman. Men u kishini rajm qilganlar orasida edim. Biz uni (rajm qilish uchun) olib chiqib, rajm qila boshlaganimizda, u toshlarning taʼsirini sezib, bizga: ‹Ey qavmim, meni Rasululloh ﷺga qaytaringlar! Qavmim meni oʻldirdi, meni aldab qoʻyishdi va menga Rasululloh ﷺ meni oʻldirmaydilar, deb aytishgan edi›, deb baqirdi. Lekin biz uni oʻldirmagunimizcha undan toʻxtamadik. Biz Rasululloh ﷺning huzurlariga qaytib, u zotga buni aytganimizda, u zot: ‹Uni qoʻyib yuborib, oldimga olib kelmadingizmi?!› dedilar», dedi — buni Rasululloh ﷺ undan (haqiqatni) aniqlab olishlari uchun (aytgan edilar), hadni tark etish uchun emas. (Muhammad ibn Ishoq) aytadi: Shunda men hadisning maʼnosini angladim.Муҳаммад ибн Ишоқ айтади: Мен Мўиз ибн Моликнинг қиссасини Осим ибн Умар ибн Қатодага эслатдим. У менга: «Менга Ҳасан ибн Муҳаммад ибн Али ибн Абу Толиб айтиб берди», деди-да: «У буни менга Расулуллоҳ ﷺнинг ‹Уни қўйиб юбормадингизми?!› деган сўзларидан айтиб берди — Аслам қабиласидан мен гумон қилмайдиган (ишончли) кишилардан хоҳлаганингни (сўра)», деди. (Муҳаммад ибн Ишоқ) айтади: Мен бу ҳадисни (яхши) билмас эдим. Шундай қилиб, мен Жобир ибн Абдуллоҳнинг олдига келиб: «Аслам қабиласидан баъзи кишилар Расулуллоҳ ﷺ Мўизнинг тошлардан қийналганини у зотга эслатишганда, у зот уларга: ‹Уни қўйиб юбормадингизми?!› деганларини ривоят қилишяпти, мен эса бу ҳадисни билмайман», дедим. У: «Эй жияним, мен бу ҳадисни одамларнинг энг билгувчисиман. Мен у кишини ражм қилганлар орасида эдим. Биз уни (ражм қилиш учун) олиб чиқиб, ражм қила бошлаганимизда, у тошларнинг таъсирини сезиб, бизга: ‹Эй қавмим, мени Расулуллоҳ ﷺга қайтаринглар! Қавмим мени ўлдирди, мени алдаб қўйишди ва менга Расулуллоҳ ﷺ мени ўлдирмайдилар, деб айтишган эди›, деб бақирди. Лекин биз уни ўлдирмагунимизча ундан тўхтамадик. Биз Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига қайтиб, у зотга буни айтганимизда, у зот: ‹Уни қўйиб юбориб, олдимга олиб келмадингизми?!› дедилар», деди — буни Расулуллоҳ ﷺ ундан (ҳақиқатни) аниқлаб олишлари учун (айтган эдилар), ҳадни тарк этиш учун эмас. (Муҳаммад ибн Ишоқ) айтади: Шунда мен ҳадиснинг маъносини англадим.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، - وَهَذَا حَدِيثُهُ - قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ رُكَانَةَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَمْ يَقِتْ فِي الْخَمْرِ حَدًّا ‏.‏ وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ شَرِبَ رَجُلٌ فَسَكِرَ فَلُقِيَ يَمِيلُ فِي الْفَجِّ فَانْطُلِقَ بِهِ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَلَمَّا حَاذَى بِدَارِ الْعَبَّاسِ انْفَلَتَ فَدَخَلَ عَلَى الْعَبَّاسِ فَالْتَزَمَهُ فَذُكِرَ ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَضَحِكَ وَقَالَ ‏"‏ أَفَعَلَهَا ‏"‏ ‏.‏ وَلَمْ يَأْمُرْ فِيهِ بِشَىْءٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ هَذَا مِمَّا تَفَرَّدَ بِهِ أَهْلُ الْمَدِينَةِ حَدِيثُ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ هَذَا ‏.‏

Hasan ibn Ali va Muhammad ibn al-Musanno bizga rivoyat qildilar — bu (lafz) uning (Muhammadning) hadisidir — ikkisi dedi: Abu Osim bizga Ibn Jurayjdan, u Muhammad ibn Ali ibn Rukonadan, u Ikrimadan, u Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qildi: Rasululloh ﷺ may (xamr) ichish uchun belgilangan had taʼyin qilmaganlar. Ibn Abbos aytdi: Bir kishi (may) ichib, mast boʻldi va yoʻlda gandiraklab ketayotganini koʻrishdi. Soʻng uni Paygʻambar ﷺning oldilariga olib ketishdi. Abbosning uyiga roʻbaroʻ boʻlganida, u qochib, Abbosning huzuriga kirdi va unga yopishib oldi. Bu Paygʻambar ﷺga zikr qilinganida, u zot kulib: «U shunday qildimi?» dedilar va bu haqda hech narsani buyurmadilar. Abu Dovud aytdi: Bu Madina ahli yakka oʻzi rivoyat qilgan narsalardandir — bu Hasan ibn Alining hadisidir.Ҳасан ибн Али ва Муҳаммад ибн ал-Мусанно бизга ривоят қилдилар — бу (лафз) унинг (Муҳаммаднинг) ҳадисидир — иккиси деди: Абу Осим бизга Ибн Журайждан, у Муҳаммад ибн Али ибн Руконадан, у Икримадан, у Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилди: Расулуллоҳ ﷺ май (хамр) ичиш учун белгиланган ҳад таъйин қилмаганлар. Ибн Аббос айтди: Бир киши (май) ичиб, маст бўлди ва йўлда гандираклаб кетаётганини кўришди. Сўнг уни Пайғамбар ﷺнинг олдиларига олиб кетишди. Аббоснинг уйига рўбарў бўлганида, у қочиб, Аббоснинг ҳузурига кирди ва унга ёпишиб олди. Бу Пайғамбар ﷺга зикр қилинганида, у зот кулиб: «У шундай қилдими?» дедилар ва бу ҳақда ҳеч нарсани буюрмадилар. Абу Довуд айтди: Бу Мадина аҳли якка ўзи ривоят қилган нарсалардандир — бу Ҳасан ибн Алининг ҳадисидир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي زِيَادٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَقَّتَ لأَهْلِ الْمَشْرِقِ الْعَقِيقَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَمُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ هُوَ أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ حُسَيْنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ mashriq ahli uchun al-Aqiqni mavqit qilib belgiladilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Muhammad ibn Ali — bu Abu Jaʼfar Muhammad ibn Ali ibn Husayn ibn Ali ibn Abu Tolibdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ машриқ аҳли учун ал-Ақиқни мавқит қилиб белгиладилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Муҳаммад ибн Али — бу Абу Жаъфар Муҳаммад ибн Али ибн Ҳусайн ибн Али ибн Абу Толибдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى الْقُطَعِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، قَالَ عَقَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ الْحَسَنِ بِشَاةٍ وَقَالَ ‏"‏ يَا فَاطِمَةُ احْلِقِي رَأْسَهُ وَتَصَدَّقِي بِزِنَةِ شَعْرِهِ فِضَّةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَوَزَنَتْهُ فَكَانَ وَزْنُهُ دِرْهَمًا أَوْ بَعْضَ دِرْهَمٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَإِسْنَادُهُ لَيْسَ بِمُتَّصِلٍ ‏.‏ وَأَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ لَمْ يُدْرِكْ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ ‏.‏

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺ Hasan uchun bir qoʻy bilan aqiqa qilib, ‹Ey Fotima! Uning boshini qirdir va sochining vazniga teng kumushni sadaqa qil›, dedilar», dedi. (Roviy) aytdi: «Shunda u (sochni) tortdi, vazni bir dirham yoki dirhamning bir qismicha chiqdi.» Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir, isnodi muttasil (uzluksiz) emas. Abu Jaʼfar Muhammad ibn Ali ibn Husayn Ali ibn Abu Tolibga yetishmagan.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺ Ҳасан учун бир қўй билан ақиқа қилиб, ‹Эй Фотима! Унинг бошини қирдир ва сочининг вазнига тенг кумушни садақа қил›, дедилар», деди. (Ровий) айтди: «Шунда у (сочни) тортди, вазни бир дирҳам ёки дирҳамнинг бир қисмича чиқди.» Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, исноди муттасил (узлуксиз) эмас. Абу Жаъфар Муҳаммад ибн Али ибн Ҳусайн Али ибн Абу Толибга етишмаган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ ثَابِتٍ الْبُنَانِيِّ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ شَفَاعَتِي لأَهْلِ الْكَبَائِرِ مِنْ أُمَّتِي ‏"‏ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ فَقَالَ لِي جَابِرٌ يَا مُحَمَّدُ مَنْ لَمْ يَكُنْ مِنْ أَهْلِ الْكَبَائِرِ فَمَا لَهُ وَلِلشَّفَاعَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ يُسْتَغْرَبُ مِنْ حَدِيثِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Mening shafoatim ummatimning katta gunoh sohiblari uchundir», dedilar. Muhammad ibn Ali (rahimahulloh) aytdi: Jobir menga: «Ey Muhammad, katta gunoh sohiblaridan boʻlmagan kishining shafoat bilan nima ishi bor?» dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis shu yoʻldan hasan gʻaribdir, u Jaʼfar ibn Muhammadning hadisidan gʻarib sanaladi.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Менинг шафоатим умматимнинг катта гуноҳ соҳиблари учундир», дедилар. Муҳаммад ибн Али (раҳимаҳуллоҳ) айтди: Жобир менга: «Эй Муҳаммад, катта гуноҳ соҳибларидан бўлмаган кишининг шафоат билан нима иши бор?» деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис шу йўлдан ҳасан ғарибдир, у Жаъфар ибн Муҳаммаднинг ҳадисидан ғариб саналади.

وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: شَرِبَ رَجُلٌ فَسَكِرَ فَلُقِيَ يَمِيلُ فِي الْفَجِّ فَانْطُلِقَ بِهِ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَلَمَّا حَاذَى دَارَ الْعَبَّاسِ انْفَلَتَ فَدَخَلَ عَلَى الْعَبَّاسِ فَالْتَزَمَهُ فَذَكَرَ ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فضحكَ وَقَالَ: «أفعَلَها؟» وَلم يأمرْ فيهِ بشيءٍ. رَوَاهُ أَبُو دَاوُد

Hasan ibn Ali va Muhammad ibn al-Musanno bizga rivoyat qildilar — bu (lafz) uning (Muhammadning) hadisidir — ikkisi dedi: Abu Osim bizga Ibn Jurayjdan, u Muhammad ibn Ali ibn Rukonadan, u Ikrimadan, u Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qildi: Rasululloh ﷺ may (xamr) ichish uchun belgilangan had taʼyin qilmaganlar. Ibn Abbos aytdi: Bir kishi (may) ichib, mast boʻldi va yoʻlda gandiraklab ketayotganini koʻrishdi. Soʻng uni Paygʻambar ﷺning oldilariga olib ketishdi. Abbosning uyiga roʻbaroʻ boʻlganida, u qochib, Abbosning huzuriga kirdi va unga yopishib oldi. Bu Paygʻambar ﷺga zikr qilinganida, u zot kulib: «U shunday qildimi?» dedilar va bu haqda hech narsani buyurmadilar. Abu Dovud aytdi: Bu Madina ahli yakka oʻzi rivoyat qilgan narsalardandir — bu Hasan ibn Alining hadisidir.Ҳасан ибн Али ва Муҳаммад ибн ал-Мусанно бизга ривоят қилдилар — бу (лафз) унинг (Муҳаммаднинг) ҳадисидир — иккиси деди: Абу Осим бизга Ибн Журайждан, у Муҳаммад ибн Али ибн Руконадан, у Икримадан, у Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилди: Расулуллоҳ ﷺ май (хамр) ичиш учун белгиланган ҳад таъйин қилмаганлар. Ибн Аббос айтди: Бир киши (май) ичиб, маст бўлди ва йўлда гандираклаб кетаётганини кўришди. Сўнг уни Пайғамбар ﷺнинг олдиларига олиб кетишди. Аббоснинг уйига рўбарў бўлганида, у қочиб, Аббоснинг ҳузурига кирди ва унга ёпишиб олди. Бу Пайғамбар ﷺга зикр қилинганида, у зот кулиб: «У шундай қилдими?» дедилар ва бу ҳақда ҳеч нарсани буюрмадилар. Абу Довуд айтди: Бу Мадина аҳли якка ўзи ривоят қилган нарсалардандир — бу Ҳасан ибн Алининг ҳадисидир.

وَعَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ حُسَيْنٍ عَنْ عَليّ بن أبي طَالب قَالَ: عَقَّ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنِ الْحَسَنِ بِشَاةٍ وَقَالَ: «يَا فَاطِمَةُ احْلِقِي رَأْسَهُ وَتَصَدَّقِي بِزِنَةِ شَعْرِهِ فِضَّةً» فَوَزَنَّاهُ فَكَانَ وَزْنُهُ دِرْهَمًا أَوْ بَعْضَ دِرْهَمٍ. رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ وَقَالَ: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَإِسْنَادُهُ لَيْسَ بِمُتَّصِلٍ لِأَنَّ مُحَمَّدَ بْنَ عَلِيِّ بْنِ حُسَيْنٍ لَمْ يُدْرِكْ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺ Hasan uchun bir qoʻy bilan aqiqa qilib, ‹Ey Fotima! Uning boshini qirdir va sochining vazniga teng kumushni sadaqa qil›, dedilar», dedi. (Roviy) aytdi: «Shunda u (sochni) tortdi, vazni bir dirham yoki dirhamning bir qismicha chiqdi.» Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir, isnodi muttasil (uzluksiz) emas. Abu Jaʼfar Muhammad ibn Ali ibn Husayn Ali ibn Abu Tolibga yetishmagan.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺ Ҳасан учун бир қўй билан ақиқа қилиб, ‹Эй Фотима! Унинг бошини қирдир ва сочининг вазнига тенг кумушни садақа қил›, дедилар», деди. (Ровий) айтди: «Шунда у (сочни) тортди, вазни бир дирҳам ёки дирҳамнинг бир қисмича чиқди.» Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, исноди муттасил (узлуксиз) эмас. Абу Жаъфар Муҳаммад ибн Али ибн Ҳусайн Али ибн Абу Толибга етишмаган.

وَعِنْدَ أَحْمَدَ, وَأَبِي دَاوُدَ, وَاَلتِّرْمِذِيِّ: عَنِ اِبْنِ عَبَّاسٍ: { أَنَّ اَلنَّبِيَّ ‏- صلى الله عليه وسلم ‏-وَقَّتَ لِأَهْلِ اَلْمَشْرِقِ: اَلْعَقِيقَ } 1‏ .‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ mashriq ahli uchun al-Aqiqni mavqit qilib belgiladilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Muhammad ibn Ali — bu Abu Jaʼfar Muhammad ibn Ali ibn Husayn ibn Ali ibn Abu Tolibdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ машриқ аҳли учун ал-Ақиқни мавқит қилиб белгиладилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Муҳаммад ибн Али — бу Абу Жаъфар Муҳаммад ибн Али ибн Ҳусайн ибн Али ибн Абу Толибдир.

أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيل بْنُ أَبَانَ ، حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيل بْنُ أَبَانَ ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ رَضِيَ اللهِ عَنْهُمَا، قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ : دَخَلْنَا عَلَى جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، فَسَأَلَ عَنْ الْقَوْمِ حَتَّى انْتَهَى إِلَيَّ، فَقُلْتُ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيٍّ، فَأَهْوَى بِيَدِهِ إِلَى زِرِّيَ الْأَعْلَى وَزِرِّيَ الْأَسْفَلِ، ثُمَّ وَضَعَ فَمَهُ بَيْنَ ثَدْيَيَّ، وَأَنَا يَوْمَئِذٍ غُلَامٌ شَابٌّ، فَقَالَ : مَرْحَبًا بِكَ يَا ابْنَ أَخِي، سَلْ عَمَّا شِئْتَ. فَسَأَلْتُهُ، وَهُوَ أَعْمَى، وَجَاءَ وَقْتُ الصَّلَاةِ، فَقَامَ فِي سَاجَةٍ مُلْتَحِفًا بِهَا، كُلَّمَا وَضَعَهَا عَلَى مَنْكِبَيْهِ، رَجَعَ طَرَفُهَا إِلَيْهِ مِنْ صِغَرِهَا، وَرِدَاؤُهُ إِلَى جَنْبِهِ عَلَى الْمِشْجَبِ، فَصَلَّى، فَقُلْتُ : أَخْبِرْنِي عَنْ حَجَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ؟ فَقَالَ بِيَدِهِ فَعَقَدَ تِسْعًا، فَقَالَ : مَكَثَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ تِسْعَ سِنِينَ لَمْ يَحُجَّ، ثُمَّ أُذِّنَ فِي النَّاسِ بِالْحَجِّ فِي الْعَاشِرَةِ : أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَاجٌّ، فَقَدِمَ الْمَدِينَةَ بَشَرٌ كَثِيرٌ كُلُّهُمْ يَلْتَمِسُ أَنْ يَأْتَمَّ بِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، وَيَعْمَلَ مِثْلَ عَمَلِهِ، فَخَرَجْنَا مَعَهُ حَتَّى أَتَيْنَا ذَا الْحُلَيْفَةِ ، فَوَلَدَتْ أَسْمَاءُ بِنْتُ عُمَيْسٍ مُحَمَّدَ بْنَ أَبِي بَكْرٍ رَضِيَ اللهِ عَنْهُمْ، فَأَرْسَلَتْ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : كَيْفَ أَصْنَعُ؟ فَقَالَ : " اغْتَسِلِي وَاسْتَثْفِرِي بِثَوْبٍ وَأَحْرِمِي ". فَصَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي الْمَسْجِدِ، ثُمَّ رَكِبَ الْقَصْوَاءَ حَتَّى اسْتَوَتْ بِهِ نَاقَتُهُ عَلَى الْبَيْدَاءِ، فَنَظَرْتُ إِلَى مَدِّ بَصَرِي مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ مِنْ رَاكِبٍ وَمَاشٍ، وَعَنْ يَمِينِهِ مِثْلُ ذَلِكَ، وَعَنْ يَسَارِهِ مِثْلُ ذَلِكَ، وَخَلْفَهُ مِثْلُ ذَلِكَ، وَرَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بَيْنَ أَظْهُرِنَا، وَعَلَيْهِ يُنْزَلُ الْقُرْآنُ وَهُوَ يَعْرِفُ تَأْوِيلَهُ، فَأَهَلَّ بِالتَّوْحِيدِ : " لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ، لَبَّيْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ إِنَّ الْحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَكَ وَالْمُلْكَ، لَا شَرِيكَ لَكَ ". فَأَهَلَّ النَّاسُ بِهَذَا الَّذِي يُهِلُّونَ بِهِ، فَلَمْ يَرُدَّ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَلَيْهِمْ شَيْئًا، وَلَبَّى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ تَلْبِيَتَهُ حَتَّى إِذَا أَتَيْنَا الْبَيْتَ مَعَهُ. قَالَ جَابِرٌ : لَسْنَا نَنْوِي إِلَّا الْحَجَّ، لَسْنَا نَعْرِفُ الْعُمْرَةَ، حَتَّى إِذَا أَتَيْنَا الْبَيْتَ مَعَهُ، اسْتَلَمَ الرُّكْنَ فَرَمَلَ ثَلَاثًا، وَمَشَى أَرْبَعًا، ثُمَّ تَقَدَّمَ إِلَى مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ فَصَلَّى، فَقَرَأَ # وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى سورة البقرة آية 125 #، فَجَعَلَ الْمَقَامَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْبَيْتِ ، وَكَانَ أَبِي يَقُولُ : وَلَا أَعْلَمُهُ ذَكَرَهُ عَنْ جَابِرٍ، عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : كَانَ يَقْرَأُ فِي الرَّكْعَتَيْنِ : قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَقُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ، ثُمَّ رَجَعَ إِلَى الرُّكْنِ فَاسْتَلَمَهُ، ثُمَّ خَرَجَ مِنْ الْبَاب إِلَى الصَّفَا ، فَلَمَّا أَتَى الصَّفَا ، قَرَأَ : # إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ سورة البقرة آية 158 #، " أَبْدَأُ بِمَا بَدَأَ اللَّهُ بِهِ ". فَبَدَأَ بِالصَّفَا فَرَقِيَ عَلَيْهِ حَتَّى رَأَى الْبَيْتَ ، فَوَحَّدَ اللَّهَ وَكَبَّرَهُ، وَقَالَ : " لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ، لَا شَرِيكَ لَهُ، لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ، يُحْيِي وَيُمِيتُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ، لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ، أَنْجَزَ وَعْدَهُ، وَنَصَرَ عَبْدَهُ، وَهَزَمَ الْأَحْزَابَ وَحْدَهُ ". ثُمَّ دَعَا بَيْنَ ذَلِكَ، فَقَالَ مِثْلَ هَذَا ثَلَاثَ مَرَّاتٍ، ثُمَّ نَزَلَ إِلَى الْمَرْوَةِ ، حَتَّى إِذَا انْصَبَّتْ قَدَمَاهُ فِي بَطْنِ الْوَادِي، قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الدَّارِمِيُّ : يَعْنِي : فَرَمَلَ ، حَتَّى إِذَا صَعِدْنَا مَشَى، حَتَّى إِذَا أَتَيْنَا الْمَرْوَةَ ، فَفَعَلَ عَلَى الْمَرْوَةِ كَمَا فَعَلَ عَلَى الصَّفَا ، حَتَّى إِذَا كَانَ آخِرَ طَوَافٍ عَلَى الْمَرْوَةِ ، قَالَ : " إِنِّي لَوْ اسْتَقْبَلْتُ مِنْ أَمْرِي مَا اسْتَدْبَرْتُ، لَمْ أَسُقْ الْهَدْيَ وَجَعَلْتُهَا عُمْرَةً، فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ لَيْسَ مَعَهُ هَدْيٌ، فَلْيُحِلَّ وَيَجْعَلْهَا عُمْرَةً ". فَقَامَ سُرَاقَةُ بْنُ مَالِكِ بْنِ جُعْشُمٍ، فَقَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَلِعَامِنَا هَذَا أَمْ لِأَبَدِ؟ فَشَبَكَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَصَابِعَهُ فِي الْأُخْرَى، فَقَالَ : " دَخَلَتِ الْعُمْرَةُ فِي الْحَجِّ "، هَكَذَا مَرَّتَيْنِ " لَا، بَلْ لِأَبَدِ أَبَدًا، لَا بَلْ لَأَبَدِ أَبَدٍ ". وَقَدِمَ عَلِيٌّ بِبُدْنٍ مِنْ الْيَمَنِ لِلنَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، فَوَجَدَ فَاطِمَةَ رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهَا مِمَّنْ حَلَّ، وَلَبِسَتْ ثِيَابًا صَبِيغًا، وَاكْتَحَلَتْ، فَأَنْكَرَ عَلِيٌّ ذَلِكَ عَلَيْهَا، فَقَالَتْ : إِنَّ أَبِي أَمَرَنِي، فَكَانَ عَلِيٌّ يَقُولُ : ذَهَبْتُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أُحَرِّشُهُ عَلَى فَاطِمَةَ فِي الَّذِي صَنَعَتْ، مُسْتَفْتِيًا لِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِيمَا ذَكَرَتْ، فَأَنْكَرْتُ ذَلِكَ عَلَيْهَا، فَقَالَ : " صَدَقَتْ، مَا فَعَلْتَ حِينَ فَرَضْتَ الْحَجَّ؟ ". قَالَ : قُلْتُ : اللَّهُمَّ إِنِّي أُهِلُّ بِمَا أَهَلَّ بِهِ رَسُولُكَ. قَالَ : " فَإِنَّ مَعِيَ الْهَدْيَ فَلَا تَحِلَّ ". قَالَ : فَكَانَ جَمَاعَةُ الْهَدْيِ الَّذِي قَدِمَ بِهِ عَلِيٌّ مِنْ الْيَمَنِ ، وَالَّذِي أَتَى بِهِ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِئَةَ بَدَنَةٍ، فَحَلَّ النَّاسُ كُلُّهُمْ وَقَصَّرُوا إِلَّا النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَمَنْ كَانَ مَعَهُ هَدْيٌ، فَلَمَّا كَانَ يَوْمُ التَّرْوِيَةِ، وَجَّهَ إِلَى مِنًى ، فَأَهْلَلْنَا بِالْحَجِّ، وَرَكِبَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَصَلَّى بِمِنًى الظُّهْرَ، وَالْعَصْرَ، وَالْمَغْرِبَ، وَالْعِشَاءَ، وَالصُّبْحَ، ثُمَّ مَكَثَ قَلِيلًا حَتَّى إِذَا طَلَعَتْ الشَّمْسُ، أَمَرَ بِقُبَّةٍ مِنْ الشَّعْرِ فَضُربَتْ لَهُ بِنَمِرَةَ، ثُمَّ رَكِبَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَسَارَ لَا تَشُكُّ قُرَيْشٌ إِلَّا أَنَّهُ وَاقِفٌ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ ، كَمَا كَانَتْ قُرَيْشٌ تَصْنَعُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ فِي الْمُزْدَلِفَةِ ، فَسَارَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَتَّى أَتَى عَرَفَةَ ، فَوَجَدَ الْقُبَّةَ قَدْ ضُرِبَتْ بِنَمِرَةَ، فَنَزَلَهَا حَتَّى إِذَا زَاغَتِ يَعْنِي الشَّمْسَ، أَمَرَ بِالْقَصْوَاءِ فَرُحِّلَتْ لَهُ، فَأَتَى بَطْنَ الْوَادِي، فَخَطَبَ النَّاسَ وَقَالَ : " إِنَّ دِمَاءَكُمْ وَأَمْوَالَكُمْ حَرَامٌ كَحُرْمَةِ يَوْمِكُمْ هَذَا، فِي شَهْرِكُمْ هَذَا، فِي بَلَدِكُمْ هَذَا، أَلَا إِنَّ كُلَّ شَيْءٍ مِنْ أَمْرِ الْجَاهِلِيَّةِ تَحْتَ قَدَمَيَّ مَوْضُوعٌ، وَدِمَاءُ الْجَاهِلِيَّةِ مَوْضُوعَةٌ وَأَوَّلُ دَمٍ أَضَعُ دِمَاءَنَا : دَمُ ابْنِ رَبِيعَةَ بْنِ الْحَارِثِ، كَانَ مُسْتَرْضَعًا فِي بَنِي سَعْدٍ، فَقَتَلَتْهُ هُذَيْلٌ. وَرِبَا الْجَاهِلِيَّةِ مَوْضُوعٌ، وَأَوَّلُ رِبًا أَضَعُهُ رِبَا عَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، فَإِنَّهُ مَوْضُوعٌ كُلُّهُ، فَاتَّقُوا اللَّهَ فِي النِّسَاءِ، فَإِنَّمَا أَخَذْتُمُوهُنَّ بِأَمَانَةِ اللَّهِ، وَاسْتَحْلَلْتُمْ فُرُوجَهُنَّ بِكَلِمَةِ اللَّهِ، وَإِنَّ لَكُمْ عَلَيْهِنَّ أَنْ لَا يُوطِئْنَ فُرُشَكُمْ أَحَدًا تَكْرَهُونَهُ، فَإِنْ فَعَلْنَ ذَلِكَ، فَاضْرِبُوهُنَّ ضَرْبًا غَيْرَ مُبَرِّحٍ، وَلَهُنَّ عَلَيْكُمْ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ. وَأَنْتُمْ مَسْئولونَ عَنِّي فَمَا أَنْتُمْ قَائِلُونَ؟ " قَالُوا : نَشْهَدُ أَنَّكَ قَدْ بَلَّغْتَ وَأَدَّيْتَ وَنَصَحْتَ. فَقَالَ بِأُصْبُعِهِ السَّبَّابَةِ فَرَفَعَهَا إِلَى السَّمَاءِ، وَيَنْكُتُهَا إِلَى النَّاسِ : " اللَّهُمَّ اشْهَدْ، اللَّهُمَّ اشْهَدْ، اللَّهُمَّ اشْهَدْ ". ثُمَّ أَذَّنَ بِلَالٌ بِنِدَاءٍ وَاحِدٍ وَإِقَامَةٍ، فَصَلَّى الظُّهْرَ، ثُمَّ أَقَامَ فَصَلَّى الْعَصْرَ، لَمْ يُصَلِّ بَيْنَهُمَا شَيْئًا، ثُمَّ رَكِبَ حَتَّى وَقَفَ، فَجَعَلَ بَطْنَ نَاقَتِهِ الْقَصْوَاءِ إِلَى الصُّخَيْرَاتِ، وَقَالَ إِسْمَاعِيل : إِلَى الشُّجَيْرَاتِ ، وَجَعَلَ حَبْلَ الْمُشَاةِ بَيْنَ يَدَيْهِ، ثُمَّ اسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ، فَلَمْ يَزَلْ وَاقِفًا حَتَّى غَرَبَتْ الشَّمْسُ وَذَهَبَتْ الصُّفْرَةُ، حَتَّى غَابَ الْقُرْصُ، فَأَرْدَفَ أُسَامَةَ خَلْفَهُ، ثُمَّ دَفَعَ، وَقَدْ شَنَقَ لِلْقَصْوَاءِ الزِّمَامَ، حَتَّى إِنَّهُ لَيُصِيبُ رَأْسُهَا مَوْرِكَ رَحْلِهِ، وَيَقُولُ بِيَدِهِ الْيُمْنَى : " السَّكِينَةَ السَّكِينَةَ ". كُلَّمَا أَتَى حَبْلًا مِنْ الْحِبَالِ، أَرْخَى لَهَا قَلِيلًا حَتَّى تَصْعَدَ، حَتَّى أَتَى الْمُزْدَلِفَةَ ، فَصَلَّى بِهَا الْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ بِأَذَانٍ وَإِقَامَتَيْنِ، ثُمَّ اضْطَجَعَ حَتَّى إِذَا طَلَعَ يَعْنِي الْفَجْرُ، صَلَّى الْفَجْرَ، بِأَذَانٍ وَإِقَامَةٍ، ثُمَّ رَكِبَ الْقَصْوَاءَ حَتَّى وَقَفَ عَلَى الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ ، وَاسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ، فَدَعَا اللَّهَ وَكَبَّرَهُ وَهَلَّلَهُ وَوَحَّدَهُ حَتَّى أَسْفَرَ جِدًا، ثُمَّ دَفَعَ قَبْلَ أَنْ تَطْلُعَ الشَّمْسُ، وَأَرْدَفَ الْفَضْلَ بْنَ عَبَّاسِ، وَكَانَ رَجُلًا حَسَنَ الشَّعْرِ، أَبْيَضَ، وَسِيمًا، فَلَمَّا دَفَعَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، مَرَّ بِالظُّعُنِ يَجْرِينَ، فَطَفِقَ الْفَضْلُ يَنْظُرُ إِلَيْهِنَّ، فَأَخَذَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَدَهُ فَوَضَعَهَا عَلَى وَجْهِ الْفَضْلِ، فَحَوَّلَ الْفَضْلُ رَأْسَهُ مِنْ الشِّقِّ الْآخَرِ، فَوَضَعَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَدَهُ مِنْ الشِّقِّ الْآخَرِ حَتَّى إِذَا أَتَى مُحَسِّرَ، حَرَّكَ قَلِيلًا، ثُمَّ سَلَكَ الطَّرِيقَ الْوُسْطَى الَّتِي تُخْرِجُكَ إِلَى الْجَمْرَةِ الْكُبْرَى، حَتَّى إِذَا أَتَى الْجَمْرَةَ الَّتِي عِنْدَهَا الشَّجَرَةُ، فَرَمَى بِسَبْعِ حَصَيَاتٍ يُكَبِّرُ عَلَى كُلِّ حَصَاةٍ مِنْ حَصَى الْخَذْفِ، ثُمَّ رَمَى مِنْ بَطْنِ الْوَادِي، ثُمَّ انْصَرَفَ إِلَى الْمَنْحَرِ، فَنَحَرَ ثَلَاثًا وَسِتِّينَ بَدَنَةً بِيَدِهِ، ثُمَّ أَعْطَى عَلِيًّا فَنَحَرَ مَا غَبَرَ، وَأَشْرَكَهُ فِي بُدْنِهِ، ثُمَّ أَمَرَ مِنْ كُلِّ بَدَنَةٍ بِبَضْعَةٍ، فَجُعِلَتْ فِي قِدْرٍ، فَطُبِخَتْ فَأَكَلَا مِنْ لُحُومِهَا، وَشَرِبَا مِنْ مَرَقِهَا، ثُمَّ رَكِبَ فَأَفَاضَ إِلَى الْبَيْتِ ، فَأَتَى الْبَيْتَ فَصَلَّى الظُّهْرَ بِمَكَّةَ ، وَأَتَى بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَهُمْ يَسْتَقُونَ مِنْ زَمْزَمَ ، فَقَالَ : " انْزِعُوا بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، فَلَوْلَا يَغْلِبَنَّكُمُ النَّاسُ عَلَى سِقَايَتِكُمْ، لَنَزَعْتُ مَعَكُمْ ". فَنَاوَلُوهُ دَلْوًا فَشَرِبَ . أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَعِيدٍ الْأَصْبَهَانِيُّ ، أَخْبَرَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيل ، عَنْ جَعْفَرٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ جَابِرٍ ، بِهَذَا

Abu Jaʼfar aytdi: Biz Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)ning huzuriga kirdik. U qavmdan (har birining kimligini) soʻray boshladi, toki menga yetdi. Men: «Men Muhammad ibn Ali ibn Husayn ibn Aliyman», dedim. Shunda u qoʻlini yuqorigi tugmam va pastki tugmam tomon choʻzdi, soʻng ogʻzini koʻkragim ustiga qoʻydi — men oʻsha kunlari yosh yigit edim — va: «Marhabo senga, ey birodarim oʻgʻli, xohlaganingni soʻra», dedi. Men undan soʻradim — u koʻzi ojiz edi. Namoz vaqti kirdi, u soj (matosi)ga oʻralib turdi; uni yelkalariga har qoʻyganida, kichikligidan uchi oʻziga qaytar edi; ridosi esa yonidagi ilgichda edi. Bas, u namoz oʻqidi. Men: «Menga Rasululloh ﷺning hajlari haqida xabar bering», dedim. U qoʻli bilan (ishora qilib) toʻqqizni tugdi va dedi: «Rasululloh ﷺ toʻqqiz yil turdilar, haj qilmadilar, soʻng oʻninchi yili odamlar orasiga: ‹Rasululloh ﷺ haj qilmoqdalar› deb jar solindi. Shunda Madinaga koʻp odam keldi, ularning hammasi Rasululloh ﷺga ergashishni va u zot qilgan amalning oʻxshashini qilishni istar edilar. Biz u zot bilan birga chiqdik, toki Zul-Hulayfaga keldik. Shu yerda Asmo bint Umays Muhammad ibn Abu Bakrni tugʻdi va Rasululloh ﷺga: ‹Qanday qilay?› deb (odam) yubordi. U zot: ‹Gʻusl qil, mato bilan (qonni) bogʻla va ehromga kir›, dedilar. Soʻng Rasululloh ﷺ masjidda namoz oʻqidilar, keyin Qasvoga mindilar. Tuyalari u zotni koʻtarib Baydoga chiqqanida, men u zotning oldilarida — koʻzim yetgan masofagacha — minganu piyoda (odamlarni) koʻrdim; oʻng tomonlarida ham shunday, chap tomonlarida ham shunday, ortlarida ham shunday edi. Rasululloh ﷺ esa bizning oramizda edilar, u zotga Qurʼon nozil boʻlar, u zot uning taʼvilini bilar edilar. Soʻng u zot tavhid bilan (talbiya aytib) boshladilar: ‹Labbayk, Allohumma, labbayk, labbayk, Sening sheriging yoʻq, labbayk; albatta hamd ham, neʼmat ham Senikidir, mulk ham; Sening sheriging yoʻq›. Odamlar ham oʻzlari talbiya aytadigan narsa bilan talbiya aytdilar. Rasululloh ﷺ ulardan hech narsani rad qilmadilar, balki Rasululloh ﷺ oʻz talbiyalarida sobit qoldilar, toki u zot bilan birga Baytga keldik». Jobir dedi: «Biz hajdan boshqa narsani niyat qilmas edik, umrani bilmas edik. Toki u zot bilan birga Baytga keldik; u zot Ruknni istilom qilib, uch (aylanishda) raml qildilar, toʻrt (aylanishda) yurdilar. Soʻng Maqomi Ibrohimga oʻtib namoz oʻqidilar va: {Ibrohim maqomidan namozgoh tutinglar} (Baqara surasi, 125-oyat)ni oʻqidilar, hamda Maqomni oʻzlari bilan Bayt orasiga qildilar». Otam — men uni Jobirdan, u Nabiy ﷺdan (deb) zikr qilganini bilmayman — : «U zot ikki rakatda {Qul huvallohu ahad} va {Qul yo ayyuhal-kofirun}ni oʻqir edilar», der edi. «Soʻng u zot Ruknga qaytib, uni istilom qildilar, keyin eshikdan Safoga chiqdilar. Safoga kelganlarida: {Albatta, Safo va Marva Allohning (dini) belgilaridandir} (Baqara surasi, 158-oyat)ni oʻqib: ‹Alloh nimadan boshlagan boʻlsa, men ham shundan boshlayman›, dedilar. Va Safodan boshlab, unga chiqdilar, toki Baytni koʻrdilar; Allohga tavhid aytib, Uni ulugʻlab: ‹Lo ilaha illalloh, yolgʻiz Oʻzidir, Uning sherigi yoʻq, mulk Unikidir, hamd Unikidir; U tiriltiradi va oʻldiradi, U har narsaga qodirdir. Lo ilaha illalloh, yolgʻiz Oʻzidir; vaʼdasini ado etdi, bandasiga nusrat berdi va (kofir) guruhlarni yakka Oʻzi mahv etdi›, dedilar. Soʻng shu orada duo qildilar; mana shunday (soʻzni) uch marta aytdilar. Keyin Marvaga (qarab) tushdilar, toki ikki oyoqlari vodiy oʻrtasiga yetganida — Abdulloh ibn Abdurrahmon ad-Dorimiy aytdi: yaʼni raml qildilar — biz koʻtarilganimizda esa yurdilar, toki Marvaga keldik. Marvada Safoda qilganlaridek qildilar. Marvadagi oxirgi tavof (aylanish) boʻlganida: ‹Agar men ishimning oldini keyin bilgan narsam kabi bilganimda, hadiy haydab kelmas edim va uni umra qilar edim. Bas, sizlardan kimning yonida hadiy boʻlmasa, ehromdan chiqsin va uni umra qilsin›, dedilar. Shunda Suroqa ibn Molik ibn Juʼshum turib: ‹Yo Rasululloh, bu shu yilimizgami yoki abadgami?› dedi. Rasululloh ﷺ bir qoʻllari barmoqlarini ikkinchisiga kiritib: ‹Umra hajga kirdi› — shunday ikki marta — ‹Yoʻq, balki abadul-abad; yoʻq, balki abadul-abad›, dedilar. Ali Yamandan Nabiy ﷺ uchun hadiy tuyalarini olib keldi va Fotimani (rizvonullohi alayho) ehromdan chiqqanlar qatorida, boʻyalgan kiyimlar kiygan va surma surtgan holda topdi. Ali buni unga inkor qildi. Shunda u: ‹Menga buni otam buyurdi›, dedi. Ali shunday der edi: ‹Men Fotimaning qilgan ishi haqida uni ayblab, u zikr qilgan narsada Rasululloh ﷺdan fatvo soʻrab, u zotning huzurlariga bordim va bunga unga eʼtiroz bildirganimni (aytdim). Shunda u zot: ‹Rost aytibdi. Hajni oʻzingga farz qilganingda nima deding?› dedilar. Men: ‹Allohumma, men Rasuling ihlol qilgan narsa bilan ihlol qilaman›, dedim. U zot: ‹Albatta, mening yonimda hadiy bor, shuning uchun ehromdan chiqma›, dedilar›. (Jobir) aytdi: Ali Yamandan keltirgan hadiy bilan Nabiy ﷺ keltirgan (hadiy)ning jami yuzta tuya edi. Bas, odamlarning hammasi ehromdan chiqib, (sochlarini) qisqartirdilar, Nabiy ﷺ va yonida hadiy boʻlganlardan boshqa. Tarviya kuni boʻlganida, Minoga yuzlandilar va biz haj uchun ihlol qildik. Rasululloh ﷺ (ulovga) mindilar va Minoda peshin, asr, shom, xufton hamda bomdod namozlarini oʻqidilar. Soʻng quyosh chiqquncha biroz turdilar va Namirada oʻzlari uchun junli chodir tikilishiga buyurdilar. Soʻng Rasululloh ﷺ mindilar va yoʻlga tushdilar; Quraysh u zot — johiliyatda Quraysh Muzdalifada qilganidek — Mashʼarul-Haram yonida toʻxtaydilar deb shubha qilmas edi. Lekin Rasululloh ﷺ yurib ketdilar, toki Arafaga keldilar va chodir oʻzlari uchun Namirada tikilganini topdilar va unga tushdilar. Quyosh ogʻganida, Qasvoga buyurdilar va u zot uchun u jihozlandi. Soʻng vodiy oʻrtasiga kelib, odamlarga xutba qildilar va dedilar: ‹Albatta, qonlaringiz va mollaringiz sizlarga — shu kuningizning, shu oyingizdagi, shu shahringizdagi hurmati kabi — haromdir. Ogoh boʻlinglar! Johiliyat ishidan boʻlgan har bir narsa mening ikki oyogʻim ostida (bekor) qoʻyilgandir. Johiliyat qonlari ham (bekor) qoʻyilgandir; men bekor qiladigan birinchi qon — bizning qonlarimizdan, Ibn Rabia ibn al-Horisning qonidir — u Banu Saʼdda emizilayotgan edi, uni Huzayl (qabilasi) oʻldirgan edi. Johiliyat ribosi ham (bekor) qoʻyilgandir; men bekor qiladigan birinchi ribo — Abbos ibn Abdulmuttalibning ribosidir; u butunlay bekor qilingandir. Ayollar haqida Allohdan qoʻrqinglar, zero sizlar ularni Allohning omonati bilan oldingiz va ularning farjlarini Allohning kalimasi bilan oʻzingizga halol qildingiz. Sizlarning ular ustidagi haqqingiz — yotogʻingizga sizlar yomon koʻrgan birovni qoʻymasliklaridir. Agar shuni qilsalar, ularni ozor bermaydigan tarzda uringlar. Ularning sizlar ustingizdagi haqqi — yaxshilik bilan rizqi va kiyimini (taʼminlash)dir. Sizlar mendan soʻralguvchisizlar, bas, nima deysizlar?› dedilar. Ular: ‹Sizning (risolatni) yetkazganingizga, ado qilganingizga va nasihat qilganingizga guvohlik beramiz›, dedilar. Shunda u zot koʻrsatkich barmoqlari bilan (ishora qilib), uni osmonga koʻtardilar va odamlarga (qaratib) qoqib: ‹Allohumma, guvoh boʻl! Allohumma, guvoh boʻl! Allohumma, guvoh boʻl!›, dedilar. Soʻng Bilol bitta azon va iqoma bilan (chaqirdi), u zot peshinni oʻqidilar. Soʻng iqoma aytdi, u zot asrni oʻqidilar va ikkisi orasida hech (nafl) oʻqimadilar. Soʻng mindilar, toki (Arafada) toʻxtadilar va Qasvo tuyalarining qornini toshlarga (qaratib) qildilar — Ismoil: ‹daraxtchalarga (qaratib)›, dedi — piyodalar yoʻlini oʻzlarining oldilariga qildilar, soʻng qiblaga yuzlandilar va quyosh botib, sargʻishlik ketguncha, qursi gʻoyib boʻlguncha tik turaverdilar. Soʻng Usomani ortlariga mindirdilar va (Arafadan) joʻnadilar; Qasvoning jilovini shunday tortgan edilarki, uning boshi egarining (oldingi qoshi)ga tegar edi. U zot oʻng qoʻllari bilan: ‹Sokinlik, sokinlik!›, der edilar. Har gal qumtepalardan biriga kelganlarida, koʻtarilishi uchun unga (jilovni) biroz boʻshatar edilar, toki Muzdalifaga keldilar. U yerda shom va xuftonni bitta azon va ikki iqoma bilan oʻqidilar. Soʻng yonboshlab yotdilar, toki fajr (tongi) chiqqanida, bomdodni bitta azon va iqoma bilan oʻqidilar. Soʻng Qasvoga minib, Mashʼarul-Haramda toʻxtadilar va qiblaga yuzlanib, Allohga duo qildilar, Uni ulugʻladilar, tahlil va tavhid aytdilar, toki tong juda yorishdi. Soʻng quyosh chiqishidan oldin joʻnadilar va Fazl ibn Abbosni ortlariga mindirdilar — u chiroyli sochli, oq tanli, koʻrkam kishi edi. Nabiy ﷺ joʻnaganlarida, yonlaridan (ayollar mingan) kajavalar yurib oʻtdi va Fazl ularga tikila boshladi. Shunda Nabiy ﷺ uning qoʻlini olib, Fazlning yuziga qoʻydilar; Fazl boshini boshqa tomonga burdi, Nabiy ﷺ qoʻllarini boshqa tomondan qoʻydilar. Toki Muhassirga kelganlarida, (ulovni) biroz tezlatdilar. Soʻng sizni katta jamraga olib chiqadigan oʻrtancha yoʻldan yurdilar, toki daraxt yonidagi jamraga keldilar va unga yetti mayda tosh bilan, har bir tosh bilan takbir aytib, otdilar — barmoq bilan otiladigan mayda toshlardan; vodiy oʻrtasidan otdilar. Soʻng soʻyish joyiga qaytib, oʻz qoʻllari bilan oltmish uchta tuyani soʻydilar. Soʻng Aliga berdilar, u qolganini soʻydi va u zot uni oʻz hadiylarida sherik qildilar. Soʻng har bir tuyadan bir parcha (goʻsht olishga) buyurdilar; u qozonga solinib pishirildi, ikkovlari uning goʻshtidan yedilar va shoʻrvasidan ichdilar. Soʻng minib, Baytga ifoza qildilar va Baytga kelib, Makkada peshinni oʻqidilar. Soʻng Zamzamdan suv tortayotgan Banu Abdulmuttalibning oldiga kelib: ‹Suv torting, ey Banu Abdulmuttalib! Agar odamlar sizlarni suv quyish (xizmati)ingizda yengib qoʻyishlari (xavfi) boʻlmaganida, men ham sizlar bilan birga suv tortar edim›, dedilar. Shunda unga bir chelak uzatdilar, u zot undan ichdilar». Muhammad ibn Said al-Asbahoniy bizga xabar berdiki, Hotim ibn Ismoil Jaʼfardan, u otasidan, u Jobirdan buni (rivoyat qildi).Абу Жаъфар айтди: Биз Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)нинг ҳузурига кирдик. У қавмдан (ҳар бирининг кимлигини) сўрай бошлади, токи менга етди. Мен: «Мен Муҳаммад ибн Али ибн Ҳусайн ибн Алийман», дедим. Шунда у қўлини юқориги тугмам ва пастки тугмам томон чўзди, сўнг оғзини кўкрагим устига қўйди — мен ўша кунлари ёш йигит эдим — ва: «Марҳабо сенга, эй биродарим ўғли, хоҳлаганингни сўра», деди. Мен ундан сўрадим — у кўзи ожиз эди. Намоз вақти кирди, у сож (матоси)га ўралиб турди; уни елкаларига ҳар қўйганида, кичиклигидан учи ўзига қайтар эди; ридоси эса ёнидаги илгичда эди. Бас, у намоз ўқиди. Мен: «Менга Расулуллоҳ ﷺнинг ҳажлари ҳақида хабар беринг», дедим. У қўли билан (ишора қилиб) тўққизни тугди ва деди: «Расулуллоҳ ﷺ тўққиз йил турдилар, ҳаж қилмадилар, сўнг ўнинчи йили одамлар орасига: ‹Расулуллоҳ ﷺ ҳаж қилмоқдалар› деб жар солинди. Шунда Мадинага кўп одам келди, уларнинг ҳаммаси Расулуллоҳ ﷺга эргашишни ва у зот қилган амалнинг ўхшашини қилишни истар эдилар. Биз у зот билан бирга чиқдик, токи Зул-Ҳулайфага келдик. Шу ерда Асмо бинт Умайс Муҳаммад ибн Абу Бакрни туғди ва Расулуллоҳ ﷺга: ‹Қандай қилай?› деб (одам) юборди. У зот: ‹Ғусл қил, мато билан (қонни) боғла ва эҳромга кир›, дедилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ масжидда намоз ўқидилар, кейин Қасвога миндилар. Туялари у зотни кўтариб Байдога чиққанида, мен у зотнинг олдиларида — кўзим етган масофагача — мингану пиёда (одамларни) кўрдим; ўнг томонларида ҳам шундай, чап томонларида ҳам шундай, ортларида ҳам шундай эди. Расулуллоҳ ﷺ эса бизнинг орамизда эдилар, у зотга Қуръон нозил бўлар, у зот унинг таъвилини билар эдилар. Сўнг у зот тавҳид билан (талбия айтиб) бошладилар: ‹Лаббайк, Аллоҳумма, лаббайк, лаббайк, Сенинг шеригинг йўқ, лаббайк; албатта ҳамд ҳам, неъмат ҳам Сеникидир, мулк ҳам; Сенинг шеригинг йўқ›. Одамлар ҳам ўзлари талбия айтадиган нарса билан талбия айтдилар. Расулуллоҳ ﷺ улардан ҳеч нарсани рад қилмадилар, балки Расулуллоҳ ﷺ ўз талбияларида собит қолдилар, токи у зот билан бирга Байтга келдик». Жобир деди: «Биз ҳаждан бошқа нарсани ният қилмас эдик, умрани билмас эдик. Токи у зот билан бирга Байтга келдик; у зот Рукнни истилом қилиб, уч (айланишда) рамл қилдилар, тўрт (айланишда) юрдилар. Сўнг Мақоми Иброҳимга ўтиб намоз ўқидилар ва: {Иброҳим мақомидан намозгоҳ тутинглар} (Бақара сураси, 125-оят)ни ўқидилар, ҳамда Мақомни ўзлари билан Байт орасига қилдилар». Отам — мен уни Жобирдан, у Набий ﷺдан (деб) зикр қилганини билмайман — : «У зот икки ракатда {Қул ҳуваллоҳу аҳад} ва {Қул ё айюҳал-кофирун}ни ўқир эдилар», дер эди. «Сўнг у зот Рукнга қайтиб, уни истилом қилдилар, кейин эшикдан Сафога чиқдилар. Сафога келганларида: {Албатта, Сафо ва Марва Аллоҳнинг (дини) белгиларидандир} (Бақара сураси, 158-оят)ни ўқиб: ‹Аллоҳ нимадан бошлаган бўлса, мен ҳам шундан бошлайман›, дедилар. Ва Сафодан бошлаб, унга чиқдилар, токи Байтни кўрдилар; Аллоҳга тавҳид айтиб, Уни улуғлаб: ‹Ло илаҳа иллаллоҳ, ёлғиз Ўзидир, Унинг шериги йўқ, мулк Уникидир, ҳамд Уникидир; У тирилтиради ва ўлдиради, У ҳар нарсага қодирдир. Ло илаҳа иллаллоҳ, ёлғиз Ўзидир; ваъдасини адо этди, бандасига нусрат берди ва (кофир) гуруҳларни якка Ўзи маҳв этди›, дедилар. Сўнг шу орада дуо қилдилар; мана шундай (сўзни) уч марта айтдилар. Кейин Марвага (қараб) тушдилар, токи икки оёқлари водий ўртасига етганида — Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмон ад-Доримий айтди: яъни рамл қилдилар — биз кўтарилганимизда эса юрдилар, токи Марвага келдик. Марвада Сафода қилганларидек қилдилар. Марвадаги охирги тавоф (айланиш) бўлганида: ‹Агар мен ишимнинг олдини кейин билган нарсам каби билганимда, ҳадий ҳайдаб келмас эдим ва уни умра қилар эдим. Бас, сизлардан кимнинг ёнида ҳадий бўлмаса, эҳромдан чиқсин ва уни умра қилсин›, дедилар. Шунда Суроқа ибн Молик ибн Жуъшум туриб: ‹Ё Расулуллоҳ, бу шу йилимизгами ёки абадгами?› деди. Расулуллоҳ ﷺ бир қўллари бармоқларини иккинчисига киритиб: ‹Умра ҳажга кирди› — шундай икки марта — ‹Йўқ, балки абадул-абад; йўқ, балки абадул-абад›, дедилар. Али Ямандан Набий ﷺ учун ҳадий туяларини олиб келди ва Фотимани (ризвонуллоҳи алайҳо) эҳромдан чиққанлар қаторида, бўялган кийимлар кийган ва сурма суртган ҳолда топди. Али буни унга инкор қилди. Шунда у: ‹Менга буни отам буюрди›, деди. Али шундай дер эди: ‹Мен Фотиманинг қилган иши ҳақида уни айблаб, у зикр қилган нарсада Расулуллоҳ ﷺдан фатво сўраб, у зотнинг ҳузурларига бордим ва бунга унга эътироз билдирганимни (айтдим). Шунда у зот: ‹Рост айтибди. Ҳажни ўзингга фарз қилганингда нима дединг?› дедилар. Мен: ‹Аллоҳумма, мен Расулинг иҳлол қилган нарса билан иҳлол қиламан›, дедим. У зот: ‹Албатта, менинг ёнимда ҳадий бор, шунинг учун эҳромдан чиқма›, дедилар›. (Жобир) айтди: Али Ямандан келтирган ҳадий билан Набий ﷺ келтирган (ҳадий)нинг жами юзта туя эди. Бас, одамларнинг ҳаммаси эҳромдан чиқиб, (сочларини) қисқартирдилар, Набий ﷺ ва ёнида ҳадий бўлганлардан бошқа. Тарвия куни бўлганида, Минога юзландилар ва биз ҳаж учун иҳлол қилдик. Расулуллоҳ ﷺ (уловга) миндилар ва Минода пешин, аср, шом, хуфтон ҳамда бомдод намозларини ўқидилар. Сўнг қуёш чиққунча бироз турдилар ва Намирада ўзлари учун жунли чодир тикилишига буюрдилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ миндилар ва йўлга тушдилар; Қурайш у зот — жоҳилиятда Қурайш Муздалифада қилганидек — Машъарул-Ҳарам ёнида тўхтайдилар деб шубҳа қилмас эди. Лекин Расулуллоҳ ﷺ юриб кетдилар, токи Арафага келдилар ва чодир ўзлари учун Намирада тикилганини топдилар ва унга тушдилар. Қуёш оғганида, Қасвога буюрдилар ва у зот учун у жиҳозланди. Сўнг водий ўртасига келиб, одамларга хутба қилдилар ва дедилар: ‹Албатта, қонларингиз ва молларингиз сизларга — шу кунингизнинг, шу ойингиздаги, шу шаҳрингиздаги ҳурмати каби — ҳаромдир. Огоҳ бўлинглар! Жоҳилият ишидан бўлган ҳар бир нарса менинг икки оёғим остида (бекор) қўйилгандир. Жоҳилият қонлари ҳам (бекор) қўйилгандир; мен бекор қиладиган биринчи қон — бизнинг қонларимиздан, Ибн Рабиа ибн ал-Ҳориснинг қонидир — у Бану Саъдда эмизилаётган эди, уни Ҳузайл (қабиласи) ўлдирган эди. Жоҳилият рибоси ҳам (бекор) қўйилгандир; мен бекор қиладиган биринчи рибо — Аббос ибн Абдулмутталибнинг рибосидир; у бутунлай бекор қилингандир. Аёллар ҳақида Аллоҳдан қўрқинглар, зеро сизлар уларни Аллоҳнинг омонати билан олдингиз ва уларнинг фаржларини Аллоҳнинг калимаси билан ўзингизга ҳалол қилдингиз. Сизларнинг улар устидаги ҳаққингиз — ётоғингизга сизлар ёмон кўрган бировни қўймасликларидир. Агар шуни қилсалар, уларни озор бермайдиган тарзда уринглар. Уларнинг сизлар устингиздаги ҳаққи — яхшилик билан ризқи ва кийимини (таъминлаш)дир. Сизлар мендан сўралгувчисизлар, бас, нима дейсизлар?› дедилар. Улар: ‹Сизнинг (рисолатни) етказганингизга, адо қилганингизга ва насиҳат қилганингизга гувоҳлик берамиз›, дедилар. Шунда у зот кўрсаткич бармоқлари билан (ишора қилиб), уни осмонга кўтардилар ва одамларга (қаратиб) қоқиб: ‹Аллоҳумма, гувоҳ бўл! Аллоҳумма, гувоҳ бўл! Аллоҳумма, гувоҳ бўл!›, дедилар. Сўнг Билол битта азон ва иқома билан (чақирди), у зот пешинни ўқидилар. Сўнг иқома айтди, у зот асрни ўқидилар ва иккиси орасида ҳеч (нафл) ўқимадилар. Сўнг миндилар, токи (Арафада) тўхтадилар ва Қасво туяларининг қорнини тошларга (қаратиб) қилдилар — Исмоил: ‹дарахтчаларга (қаратиб)›, деди — пиёдалар йўлини ўзларининг олдиларига қилдилар, сўнг қиблага юзландилар ва қуёш ботиб, сарғишлик кетгунча, қурси ғойиб бўлгунча тик туравердилар. Сўнг Усомани ортларига миндирдилар ва (Арафадан) жўнадилар; Қасвонинг жиловини шундай тортган эдиларки, унинг боши эгарининг (олдинги қоши)га тегар эди. У зот ўнг қўллари билан: ‹Сокинлик, сокинлик!›, дер эдилар. Ҳар гал қумтепалардан бирига келганларида, кўтарилиши учун унга (жиловни) бироз бўшатар эдилар, токи Муздалифага келдилар. У ерда шом ва хуфтонни битта азон ва икки иқома билан ўқидилар. Сўнг ёнбошлаб ётдилар, токи фажр (тонги) чиққанида, бомдодни битта азон ва иқома билан ўқидилар. Сўнг Қасвога миниб, Машъарул-Ҳарамда тўхтадилар ва қиблага юзланиб, Аллоҳга дуо қилдилар, Уни улуғладилар, таҳлил ва тавҳид айтдилар, токи тонг жуда ёришди. Сўнг қуёш чиқишидан олдин жўнадилар ва Фазл ибн Аббосни ортларига миндирдилар — у чиройли сочли, оқ танли, кўркам киши эди. Набий ﷺ жўнаганларида, ёнларидан (аёллар минган) кажавалар юриб ўтди ва Фазл уларга тикила бошлади. Шунда Набий ﷺ унинг қўлини олиб, Фазлнинг юзига қўйдилар; Фазл бошини бошқа томонга бурди, Набий ﷺ қўлларини бошқа томондан қўйдилар. Токи Муҳассирга келганларида, (уловни) бироз тезлатдилар. Сўнг сизни катта жамрага олиб чиқадиган ўртанча йўлдан юрдилар, токи дарахт ёнидаги жамрага келдилар ва унга етти майда тош билан, ҳар бир тош билан такбир айтиб, отдилар — бармоқ билан отиладиган майда тошлардан; водий ўртасидан отдилар. Сўнг сўйиш жойига қайтиб, ўз қўллари билан олтмиш учта туяни сўйдилар. Сўнг Алига бердилар, у қолганини сўйди ва у зот уни ўз ҳадийларида шерик қилдилар. Сўнг ҳар бир туядан бир парча (гўшт олишга) буюрдилар; у қозонга солиниб пиширилди, икковлари унинг гўштидан едилар ва шўрвасидан ичдилар. Сўнг миниб, Байтга ифоза қилдилар ва Байтга келиб, Маккада пешинни ўқидилар. Сўнг Замзамдан сув тортаётган Бану Абдулмутталибнинг олдига келиб: ‹Сув тортинг, эй Бану Абдулмутталиб! Агар одамлар сизларни сув қуйиш (хизмати)ингизда енгиб қўйишлари (хавфи) бўлмаганида, мен ҳам сизлар билан бирга сув тортар эдим›, дедилар. Шунда унга бир челак узатдилар, у зот ундан ичдилар». Муҳаммад ибн Саид ал-Асбаҳоний бизга хабар бердики, Ҳотим ибн Исмоил Жаъфардан, у отасидан, у Жобирдан буни (ривоят қилди).

نا هَارُونُ بْنُ إِسْحَاقَ الْهَمْدَانِيُّ ، نا ابْنُ فُضَيْلٍ ، عَنْ حُصَيْنِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ ، أَنَّهُ رَقَدَ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : فَأَتَاهُ الْمُؤَذِّنُ ، فَخَرَجَ إِلَى الصَّلاةِ ، وَهُوَ يَقُولُ : " اللَّهُمَّ اجْعَلْ فِي قَلْبِي نُورًا ، وَاجْعَلْ فِي لِسَانِي نُورًا ، وَاجْعَلْ فِي سَمْعِي نُورًا ، وَاجْعَلْ فِي بَصَرِي نُورًا ، وَاجْعَلْ خَلْفِي نُورًا ، وَمِنْ أَمَامِي نُورًا ، وَاجْعَلْ مِنْ فَوْقِي نُورًا ، وَمِنْ تَحْتِي نُورًا ، اللَّهُمَّ أَعْظِمْ لِي نُورًا " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : كَانَ فِي الْقَلْبِ مِنْ هَذَا الإِسْنَادِ شَيْءٌ ، فَإِنَّ حَبِيبَ بْنَ أَبِي ثَابِتٍ مُدَلِّسٌ ، وَلَمْ أَقِفْ هَلْ سَمِعَ حَبِيبٌ هَذَا الْخَبَرَ مِنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ أَمْ لا ، ثُمَّ نَظَرْتُ ، فَإِذَا أَبُو عَوَانَةَ رَوَاهُ عَنْ حُصَيْنٍ ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ ، قَالَ : حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ . نا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، نا أَبُو الْوَلِيدِ ، نا أَبُو عَوَانَةَ ، عَنْ حُصَيْنٍ ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ ، أَنَّ مُحَمَّدَ بْنَ عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ حَدَّثَهُ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : بِتُّ عِنْدَ خَالَتِي مَيْمُونَةَ ، فَذَكَرَ الْحَدِيثَ

Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, u Rasululloh ﷺ ning huzurlarida uxlagan edi. U aytdi: Muazzin u zotning oldilariga keldi, u zot namozga chiqayotib: «Allohim, qalbimga nur ato et, tilimga nur ato et, qulogʻimga nur ato et, koʻzimga nur ato et, orqamga nur ato et, oldimga nur ato et, ustimga nur ato et va tagimga nur ato et. Allohim, menga nurni ulugʻ qilib ber», der edilar. Abu Bakr aytdi: Bu isnodda koʻnglimda bir narsa bor edi, chunki Habib ibn Abu Sobit mudallisdir va men Habib bu xabarni Muhammad ibn Alidan eshitgan-eshitmaganini aniqlay olmadim. Soʻng qarasam, Abu Avona uni Husayndan, u Habib ibn Abu Sobitdan rivoyat qilib, u: «Menga Muhammad ibn Ali aytdi», degan ekan. Ibn Abbos aytdi: Xolam Maymunanikida tunadim — soʻng u hadisni zikr qildi.Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, у Расулуллоҳ ﷺ нинг ҳузурларида ухлаган эди. У айтди: Муаззин у зотнинг олдиларига келди, у зот намозга чиқаётиб: «Аллоҳим, қалбимга нур ато эт, тилимга нур ато эт, қулоғимга нур ато эт, кўзимга нур ато эт, орқамга нур ато эт, олдимга нур ато эт, устимга нур ато эт ва тагимга нур ато эт. Аллоҳим, менга нурни улуғ қилиб бер», дер эдилар. Абу Бакр айтди: Бу иснодда кўнглимда бир нарса бор эди, чунки Ҳабиб ибн Абу Собит мудаллисдир ва мен Ҳабиб бу хабарни Муҳаммад ибн Алидан эшитган-эшитмаганини аниқлай олмадим. Сўнг қарасам, Абу Авона уни Ҳусайндан, у Ҳабиб ибн Абу Собитдан ривоят қилиб, у: «Менга Муҳаммад ибн Али айтди», деган экан. Ибн Аббос айтди: Холам Маймунаникида тунадим — сўнг у ҳадисни зикр қилди.

نَا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ مُحْرِزٍ ، وَأَحْمَدُ بْنُ الأَزْهَرِ ، قَالا : حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، ثنا أَبِي ، عَنِ ابْنِ إِسْحَاقَ ، حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرِ بْنِ الزُّبَيْرِ ، عَنْ عُرْوَةَ ، عَنْ عَائِشَةَ ، قَالَتْ : " صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ صَلاةَ الْخَوْفِ بِذَاتِ الرِّقَاعِ ، قَالَتْ : فَصَدَعَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ النَّاسَ صَدْعَيْنِ ، فَصَفَّتْ طَائِفَةٌ وَرَاءَهُ ، وَقَامَتْ طَائِفَةٌ وِجَاهَ الْعَدُوِّ ، قَالَتْ : فَكَبَّرَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَكَبَّرَتِ الطَّائِفَةُ الَّذِينَ صُفُّوا خَلْفَهُ ، ثُمَّ رَكَعَ وَرَكَعُوا ، ثُمَّ سَجَدَ فَسَجَدُوا ، ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ فَرَفَعُوا ، ثُمَّ مَكَثَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ جَالِسًا وَسَجَدُوا لأَنْفُسِهِمُ السَّجْدَةَ الثَّانِيَةَ ، ثُمَّ قَامُوا فَنَكَصُوا عَلَى أَعْقَابِهِمْ يَمْشُونَ الْقَهْقَرَى ، حَتَّى قَامُوا مِنْ وَرَائِهِمْ ، وَأَقْبَلَتِ الطَّائِفَةُ ، ‏ قَالَ أَحْمَدُ : الأُخْرَى ، ‏ وَقَالا جَمِيعًا : فَصَفُّوا خَلْفَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَكَبَّرُوا ، ثُمَّ رَكَعُوا لأَنْفُسِهِمْ ، ثُمَّ سَجَدَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ سَجْدَتَهُ الثَّانِيَةَ ، فَسَجَدُوا . ‏ زَادَ أَحْمَدُ بْنُ الأَزْهَرِ : فَسَجَدُوا مَعَهُ ، ثُمَّ قَامَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي رَكْعَتِهِ ، وَسَجَدُوا لأَنْفُسِهِمُ السَّجْدَةَ الثَّانِيَةَ ، ثُمَّ قَامَتِ الطَّائِفَتَانِ جَمِيعًا ، وَقَالا : فَصَفُّوا خَلْفَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَرَكَعَ بِهِمْ رَكْعَةً وَرَكَعُوا جَمِيعًا ، ثُمَّ سَجَدَ فَسَجَدُوا جَمِيعًا . ‏ قَالَ أَبُو الأَزْهَرِ : ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ وَرَفَعُوا مَعَهُ ، ‏ وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ : وَرَفَعُوا مَكَانَهُ ، وَلَمْ يَقُلْ : ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ ، وَقَالا جَمِيعًا : كَانَ ذَلِكَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ سَرِيعًا جِدًّا ، لا يَأْلُوا أَنْ يُخَفِّفَ مَا اسْتَطَاعَ ، ثُمَّ سَلَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَسَلَّمُوا ، ثُمَّ قَامَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَدْ شَرَكَهُ النَّاسُ فِي صَلاتِهِ كُلِّهَا "

Oisha (roziyallohu anho) aytdi: Rasululloh ﷺ Zotur-Riqoʼda xavf namozini oʻqidilar. U aytdi: Rasululloh ﷺ odamlarni ikki boʻlakka boʻldilar: bir toifa u zotning ortida saf tortdi, bir toifa esa dushmanga roʻbaroʻ turdi. U aytdi: Rasululloh ﷺ takbir aytdilar, orqalarida saf tortgan toifa ham takbir aytdi. Soʻng u zot ruku qildilar, ular ham ruku qildilar. Soʻng sajda qildilar, ular ham sajda qildilar. Soʻng boshlarini koʻtardilar, ular ham koʻtardilar. Soʻng Rasululloh ﷺ oʻtirgan holda turib turdilar, ular esa oʻzlari uchun ikkinchi sajdani qildilar. Keyin turib, orqalari bilan tisarilib, teskari yurib, anavilarning ortiga borib turdilar; (boshqa) toifa keldi — Ahmad: «ikkinchi (toifa)», dedi — va ikkalasi (birgalikda) dedi: Ular Rasululloh ﷺning orqalarida saf tortib, takbir aytdilar, soʻng oʻzlari uchun ruku qildilar. Soʻng Rasululloh ﷺ ikkinchi sajdalarini qildilar, ular ham sajda qildilar — Ahmad ibn al-Azhar: «ular u zot bilan birga sajda qildilar», deb ziyoda qildi. Soʻng Rasululloh ﷺ oʻz rakaatlarida turdilar, ular esa oʻzlari uchun ikkinchi sajdani qildilar. Soʻng ikkala toifa birga turdi, va ikkalasi dedi: Ular Rasululloh ﷺning orqalarida saf tortdilar; u zot ular bilan bir rakaat oʻqidilar, hammalari ruku qildilar; soʻng u zot sajda qildilar, hammalari sajda qildilar. Abul-Azhar: «Soʻng u zot boshlarini koʻtardilar, ular ham u zot bilan koʻtardilar», dedi. Muhammad ibn Ali esa: «ular oʻz joylarida koʻtardilar», dedi va: «Soʻng boshlarini koʻtardilar», demadi. Ikkalasi (birga) dedi: Rasululloh ﷺdan bu (namoz) juda tez (ado) boʻldi; u zot imkon qadar yengil qilishda qusur qilmadilar. Soʻng Rasululloh ﷺ salom berdilar, ular ham salom berishdi. Soʻng Rasululloh ﷺ turdilar — odamlar u zotning butun namozlarida u zotga sherik boʻlgan edilar.Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди: Расулуллоҳ ﷺ Зотур-Риқўда хавф намозини ўқидилар. У айтди: Расулуллоҳ ﷺ одамларни икки бўлакка бўлдилар: бир тоифа у зотнинг ортида саф тортди, бир тоифа эса душманга рўбарў турди. У айтди: Расулуллоҳ ﷺ такбир айтдилар, орқаларида саф тортган тоифа ҳам такбир айтди. Сўнг у зот руку қилдилар, улар ҳам руку қилдилар. Сўнг сажда қилдилар, улар ҳам сажда қилдилар. Сўнг бошларини кўтардилар, улар ҳам кўтардилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ ўтирган ҳолда туриб турдилар, улар эса ўзлари учун иккинчи саждани қилдилар. Кейин туриб, орқалари билан тисарилиб, тескари юриб, анавиларнинг ортига бориб турдилар; (бошқа) тоифа келди — Аҳмад: «иккинчи (тоифа)», деди — ва иккаласи (биргаликда) деди: Улар Расулуллоҳ ﷺнинг орқаларида саф тортиб, такбир айтдилар, сўнг ўзлари учун руку қилдилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ иккинчи саждаларини қилдилар, улар ҳам сажда қилдилар — Аҳмад ибн ал-Азҳар: «улар у зот билан бирга сажда қилдилар», деб зиёда қилди. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ ўз ракаатларида турдилар, улар эса ўзлари учун иккинчи саждани қилдилар. Сўнг иккала тоифа бирга турди, ва иккаласи деди: Улар Расулуллоҳ ﷺнинг орқаларида саф тортдилар; у зот улар билан бир ракаат ўқидилар, ҳаммалари руку қилдилар; сўнг у зот сажда қилдилар, ҳаммалари сажда қилдилар. Абул-Азҳар: «Сўнг у зот бошларини кўтардилар, улар ҳам у зот билан кўтардилар», деди. Муҳаммад ибн Али эса: «улар ўз жойларида кўтардилар», деди ва: «Сўнг бошларини кўтардилар», демади. Иккаласи (бирга) деди: Расулуллоҳ ﷺдан бу (намоз) жуда тез (адо) бўлди; у зот имкон қадар енгил қилишда қусур қилмадилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ салом бердилар, улар ҳам салом беришди. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ турдилар — одамлар у зотнинг бутун намозларида у зотга шерик бўлган эдилар.

حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ ، حَدَّثَنِي الأَوْزَاعِيُّ . ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مِسْكِينٍ الْيَمَامِيُّ ، حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ بَكْرٍ ، حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ ، حَدَّثَنِي أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ ، أَنَّهُ سَمِعَ مِنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيِّبِ ، يُخْبِرُ أَنَّهُ سَمِعَ ابْنَ عَبَّاسٍ ، يَقُولُ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَثَلُ الَّذِي يَتَصَدَّقُ بِالصَّدَقَةِ ، ثُمَّ يَرْجِعُ فِي صَدَقَتِهِ مَثَلُ الْكَلْبِ يَقِيءُ ، ثُمَّ يَأْكُلُ قَيْئَهُ " . حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاءِ بْنِ كُرَيْبٍ ، حَدَّثَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ ، عَنِ الأَوْزَاعِيِّ ، قَالَ : سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ ، يَذْكُرُ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيِّبِ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِمِثْلِهِ

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Sadaqa qilib, soʻng sadaqasini qaytarib oladigan kishining misoli qusib, soʻng qusgʻisini yeydigan itning misoliga oʻxshaydi», dedilar. Muhammad ibn Aloʼ ibn Kurayb bizga aytib berdi, Ibn Muborak bizga Avzoiydan aytib berdi. U dedi: Muhammad ibn Ali ibn Husaynning Said ibn Musayyabni zikr qilib, uning Ibn Abbosdan (rivoyat qilganini) aytganini eshitdim: Rasululloh ﷺ shunga oʻxshashini aytdilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Садақа қилиб, сўнг садақасини қайтариб оладиган кишининг мисоли қусиб, сўнг қусғисини ейдиган итнинг мисолига ўхшайди», дедилар. Муҳаммад ибн Алў ибн Курайб бизга айтиб берди, Ибн Муборак бизга Авзоийдан айтиб берди. У деди: Муҳаммад ибн Али ибн Ҳусайннинг Саид ибн Мусайябни зикр қилиб, унинг Ибн Аббосдан (ривоят қилганини) айтганини эшитдим: Расулуллоҳ ﷺ шунга ўхшашини айтдилар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ النَّيْسَابُورِيُّ ، ثنا يُوسُفُ بْنُ سَعِيدِ بْنِ مُسْلِمٍ , ثنا حَجَّاجٌ , عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ , أَخْبَرَنِي مُوسَى بْنُ عُقْبَةَ , عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْفَضْلِ , عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الأَعْرَجِ , عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي رَافِعٍ , عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ , قَالَ : كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِذَا سَجَدَ فِي الصَّلاةِ الْمَكْتُوبَةِ , قَالَ : " اللَّهُمَّ لَكَ سَجَدْتُ وَبِكَ آمَنْتُ وَلَكَ أَسْلَمْتُ , أَنْتَ رَبِّي سَجَدَ وَجْهِي لِلَّذِي خَلْقَهُ وَصَوَّرَهُ وَشَقَّ سَمْعَهُ وَبَصَرَهُ , تَبَارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ " , وَكَانَ إِذَا رَكَعَ , قَالَ : " اللَّهُمَّ لَكَ رَكَعْتُ وَبِكَ آمَنْتُ وَلَكَ أَسْلَمْتُ أَنْتَ رَبِّي خَشَعَ لَكَ سَمْعِي وَبَصَرِي وَمُخِّي وَعِظَامِي وَمَا اسْتَقَلَّتْ بِهِ قَدَمَيَّ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ " , وَكَانَ إِذَا رَفَعَ رَأْسَهُ مِنَ الرُّكُوعِ فِي الصَّلاةِ الْمَكْتُوبَةِ , قَالَ : " اللَّهُمَّ رَبَّنَا لَكَ الْحَمْدُ مِلْءَ السَّمَاوَاتِ وَمِلْءَ الأَرْضِ وَمِلْءَ مَا شِئْتَ مِنْ شَيْءٍ بَعْدُ " . هَذَا إِسْنَادٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . حَدَّثَنَا أَبُو هُرَيْرَةَ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ حَمْزَةَ ، ثنا أَبُو أُمَيَّةَ ، ثنا رَوْحٌ , ثنا ابْنُ جُرَيْجٍ , أَخْبَرَنِي مُوسَى بْنُ عُقْبَةَ , بِهَذَا الإِسْنَادِ . أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ إِذَا رَكَعَ قَالَ مثل قَوْلِ حَجَّاجٍ فِي الرُّكُوعِ خَاصَّةً دُونَ غَيْرِهِ , وَزَادَ رَوْحٌ : " وَعَظْمِي وَعَصَبِي "

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ farz namozida sajda qilganlarida: «Allohumma, Sen uchun sajda qildim, Senga iymon keltirdim va Senga taslim boʻldim. Sen mening Robbimsan. Yuzim oʻzini yaratgan, suratlagan, qulogʻi bilan koʻzini yorgan Zotga sajda qildi. Yaratuvchilarning eng goʻzali Alloh barakotli boʻldi», der edilar. Rukuʼ qilganlarida: «Allohumma, Sen uchun rukuʼ qildim, Senga iymon keltirdim va Senga taslim boʻldim. Sen mening Robbimsan. Qulogʻim, koʻzim, miyam, suyagim va oyogʻim koʻtargan narsa — barchasi olamlarning Robbi Alloh uchun xushuʼ qildi», der edilar. Farz namozida rukuʼdan boshlarini koʻtarganlarida: «Allohumma Robbano, osmonlar toʻlgudek, yer toʻlgudek va undan keyin Sen xohlagan narsa toʻlgudek hamd Senga boʻlsin», der edilar. Bu — hasan sahih isnoddir. Abu Hurayra Muhammad ibn Ali ibn Hamza bizga aytdi, Abu Umayya aytdi, Ravh aytdi, Ibn Jurayj aytdi, menga Muso ibn Uqba shu isnod bilan xabar berdiki, Nabiy ﷺ rukuʼ qilganlarida Hajjojning rukuʼ haqidagi soʻzi kabi aytar edilar — faqat rukuʼ haqida, boshqasi haqida emas. Ravh: «va suyagim va paylarim», deb ziyoda qildi.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ фарз намозида сажда қилганларида: «Аллоҳумма, Сен учун сажда қилдим, Сенга иймон келтирдим ва Сенга таслим бўлдим. Сен менинг Роббимсан. Юзим ўзини яратган, суратлаган, қулоғи билан кўзини ёрган Зотга сажда қилди. Яратувчиларнинг энг гўзали Аллоҳ баракотли бўлди», дер эдилар. Рукуъ қилганларида: «Аллоҳумма, Сен учун рукуъ қилдим, Сенга иймон келтирдим ва Сенга таслим бўлдим. Сен менинг Роббимсан. Қулоғим, кўзим, миям, суягим ва оёғим кўтарган нарса — барчаси оламларнинг Робби Аллоҳ учун хушуъ қилди», дер эдилар. Фарз намозида рукуъдан бошларини кўтарганларида: «Аллоҳумма Роббано, осмонлар тўлгудек, ер тўлгудек ва ундан кейин Сен хоҳлаган нарса тўлгудек ҳамд Сенга бўлсин», дер эдилар. Бу — ҳасан саҳиҳ исноддир. Абу Ҳурайра Муҳаммад ибн Али ибн Ҳамза бизга айтди, Абу Умайя айтди, Равҳ айтди, Ибн Журайж айтди, менга Мусо ибн Уқба шу иснод билан хабар бердики, Набий ﷺ рукуъ қилганларида Ҳажжожнинг рукуъ ҳақидаги сўзи каби айтар эдилар — фақат рукуъ ҳақида, бошқаси ҳақида эмас. Равҳ: «ва суягим ва пайларим», деб зиёда қилди.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ النَّيْسَابُورِيُّ ، ثنا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ الْوَرَّاقُ , ثنا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى , ثنا إِسْرَائِيلُ , عَنْ عَبْدِ الأَعْلَى , عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى , قَالَ : " كُنْتُ عِنْدَ عُمَرَ فَأَتَاهُ رَاكِبٌ فَزَعَمَ أَنَّهُ رَأَى الْهِلالَ , فَأَمَرَ النَّاسَ أَنْ يُفْطِرُوا " . قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ : قُلْتُ لأَبِي نُعَيْمٍ : سَمِعَ ابْنُ أَبِي لَيْلَى مِنْ عُمَرَ ؟ قَالَ : لا أَدْرِي , قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ : قُلْتُ لِيَحْيَى بْنِ مَعِينٍ : سَمِعَ ابْنُ أَبِي لَيْلَى مِنْ عُمَرَ ؟ فَلَمْ يُثْبِتْ ذَلِكَ , عَبْدُ الأَعْلَى هُوَ ابْنُ عَامِرٍ الثَّعْلَبِيُّ غَيْرُهُ أَثْبَتُ مِنْهُ , وَحَدِيثُ أَبِي وَائِلٍ أَصَحُّ إِسْنَادًا عَنْ عُمَرَ مِنْهُ , رَوَاهُ الأَعْمَشُ ، وَمَنْصُورٌ ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ

Ibn Abu Laylo aytdi: Men Umarning huzurida edim. Shunda uning oldiga bir otliq kelib, hilolni koʻrganini aytdi. Bas, u odamlarga iftor qilishni buyurdi. Muhammad ibn Ali aytdi: Men Abu Nuʼaymga: «Ibn Abu Laylo Umardan eshitganmi?» dedim. U: «Bilmayman», dedi. Muhammad ibn Ali aytdi: Men Yahyo ibn Maʼinga: «Ibn Abu Laylo Umardan eshitganmi?» dedim, u buni tasdiqlamadi. Abdulaʼlo — u Ibn Omir as-Saʼlabiydir, undan boshqalar unga qaraganda ishonchliroqdir. Abu Voilning hadisi Umardan (kelgan) isnod jihatidan undan sahihroqdir; uni Aʼmash va Mansur Abu Voildan rivoyat qilganlar.Ибн Абу Лайло айтди: Мен Умарнинг ҳузурида эдим. Шунда унинг олдига бир отлиқ келиб, ҳилолни кўрганини айтди. Бас, у одамларга ифтор қилишни буюрди. Муҳаммад ибн Али айтди: Мен Абу Нуъаймга: «Ибн Абу Лайло Умардан эшитганми?» дедим. У: «Билмайман», деди. Муҳаммад ибн Али айтди: Мен Яҳё ибн Маъинга: «Ибн Абу Лайло Умардан эшитганми?» дедим, у буни тасдиқламади. Абдулаъло — у Ибн Омир ас-Саълабийдир, ундан бошқалар унга қараганда ишончлироқдир. Абу Воилнинг ҳадиси Умардан (келган) иснод жиҳатидан ундан саҳиҳроқдир; уни Аъмаш ва Мансур Абу Воилдан ривоят қилганлар.

ثنا أَبُو بَكْرٍ النَّيْسَابُورِيُّ ، نا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ السَّرَخْسِيُّ , نا عَلِيُّ بْنُ عَاصِمٍ , عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ , عَنْ عَطَاءٍ , عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ , عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي الْمُحْرِمِ يَمُوتُ , قَالَ : " خَمِّرُوهُمْ وَلا تَشَبَّهُوا بِالْيَهُودِ " . ثنا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ السُّيُوطِيُّ , نا محَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ السَّرَخْسِيُّ , مِثْلَهُ

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan, u Nabiy ﷺdan vafot etgan ehromdagi kishi haqida rivoyat qildi: «Ularning (yuzlarini) yopinglar va yahudiylarga oʻxshab qolmanglar», dedilar. Buni Muhammad ibn Ali as-Saraxsiy shu kabi rivoyat qildi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан, у Набий ﷺдан вафот этган эҳромдаги киши ҳақида ривоят қилди: «Уларнинг (юзларини) ёпинглар ва яҳудийларга ўхшаб қолманглар», дедилар. Буни Муҳаммад ибн Али ас-Сарахсий шу каби ривоят қилди.

ثنا أَبُو بَكْرٍ النَّيْسَابُورِيُّ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ زِيَادٍ ، أنا أَبُو عُبَيْدِ اللَّهِ أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ وَهْبٍ ، حَدَّثَنِي عَمِّي , حَدَّثَنِي مَخْرَمَةُ بْنُ بُكَيْرٍ , عَنْ أَبِيهِ , قَالَ : سَمِعْتُ عَمْرَو بْنَ شُعَيْبٍ , يَقُولُ : سَمِعْتُ شُعَيْبًا , يَقُولُ : سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرٍو , يَقُولُ : سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , يَقُولُ : " أَيُّمَا رَجُلٍ ابْتَاعَ مِنْ رَجُلٍ بَيْعَةً ، فَإِنَّ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا بِالْخِيَارِ حَتَّى يَتَفَرَّقَا مِنْ مَكَانِهِمَا ، إِلا أَنْ يَكُونَ صَفْقَةَ خِيَارٍ , وَلا يَحِلُّ لأَحَدٍ أَنْ يُفَارِقَ صَاحِبَهُ مَخَافَةَ أَنْ يَقْبَلَهُ " ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ النَّيْسَابُورِيُّ نَا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ الْوَرَّاقُ قَالَ : قُلْتُ عَمْرُو بْنُ شُعَيْبٍ سَمِعَ مِنَ أَبِيهِ شَيْئًا ؟ قَالَ : يَقُولُ ، حَدَّثَنِي أَبِي قَالَ : قُلْتُ : فَأَبُوهُ سَمِعَ مِنَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ؟ قَالَ : نَعَمْ ، أُرَاهُ قَدْ سَمِعَ مِنْهُ , سَمِعْتُ أَبَا بَكْرٍ النَّيْسَابُورِيَّ , يَقُولُ : هُوَ عَمْرُو بْنُ شُعَيْبِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ , وَقَدْ صَحَّ سَمَاعُ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ , عَنْ أَبِيهِ شُعَيْبٍ , وَصَحَّ سَمَاعُ شُعَيْبٍ ، مِنْ جَدِّهِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)ning shunday deganini eshitdi: Rasululloh ﷺning: «Qaysi bir kishi boshqa bir kishidan bir savdo qilsa, ikkovi ham oʻz joylaridan ajralib ketmagunlaricha ixtiyorlidir, magar u ixtiyor sharti qoʻyilgan savdo boʻlmasa. Sherigiga savdoni bekor qilishni talab qilib qolishidan qoʻrqib, undan ajralib ketishi hech kimga halol emas», deganlarini eshitdim. Muhammad ibn Ali al-Varroq dedi: Men: «Amr ibn Shuayb otasidan biror narsa eshitganmi?» dedim. U: «U ‹menga otam aytib berdi›, deydi», dedi. Men: «Uning otasi Abdulloh ibn Amrdan eshitganmi?» dedim. U: «Ha, men uni undan eshitgan deb bilaman», dedi. Abu Bakr an-Naysoburiyning shunday deganini eshitdim: U Amr ibn Shuayb ibn Muhammad ibn Abdulloh ibn Amr ibn al-Osdir. Amr ibn Shuaybning otasi Shuaybdan eshitgani sahih boʻlgan, Shuaybning bobosi Abdulloh ibn Amrdan eshitgani ham sahih boʻlgan.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)нинг шундай деганини эшитди: Расулуллоҳ ﷺнинг: «Қайси бир киши бошқа бир кишидан бир савдо қилса, иккови ҳам ўз жойларидан ажралиб кетмагунларича ихтиёрлидир, магар у ихтиёр шарти қўйилган савдо бўлмаса. Шеригига савдони бекор қилишни талаб қилиб қолишидан қўрқиб, ундан ажралиб кетиши ҳеч кимга ҳалол эмас», деганларини эшитдим. Муҳаммад ибн Али ал-Варроқ деди: Мен: «Амр ибн Шуайб отасидан бирор нарса эшитганми?» дедим. У: «У ‹менга отам айтиб берди›, дейди», деди. Мен: «Унинг отаси Абдуллоҳ ибн Амрдан эшитганми?» дедим. У: «Ҳа, мен уни ундан эшитган деб биламан», деди. Абу Бакр ан-Найсобурийнинг шундай деганини эшитдим: У Амр ибн Шуайб ибн Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Осдир. Амр ибн Шуайбнинг отаси Шуайбдан эшитгани саҳиҳ бўлган, Шуайбнинг бобоси Абдуллоҳ ибн Амрдан эшитгани ҳам саҳиҳ бўлган.

نَا مُحَمَّدُ بْنُ مَخْلَدٍ ، نَا عَبَّاسُ بْنُ مُحَمَّدٍ , نَا مُحَمَّدُ بْنُ الصَّلْتِ , نَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ سُلَيْمَانَ بْنِ الْغَسِيلِ , عَنْ عَمَّتِهِ سَكِينَةَ بِنْتِ حَنْظَلَةَ ، قَالَتِ : اسْتَأْذَنَ عَلَيَّ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ وَلَمْ تَنْقَضِ عِدَّتِي مِنْ مَهْلِكِ زَوْجِي , فَقَالَ : قَدْ عَرَفْتِ قَرَابَتِي مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَقَرَابَتِي مِنْ عَلِيٍّ وَمَوْضِعِي فِي الْعَرَبِ , قُلْتُ : غَفَرَ اللَّهُ لَكَ يَا أَبَا جَعْفَرٍ إِنَّكَ رَجُلٌ يُؤْخَذُ عَنْكَ تَخْطُبُنِي فِي عِدَّتِي , قَالَ : إِنَّمَا أَخْبَرْتُكِ لِقَرَابَتِي مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَمِنْ عَلِيٍّ وَقَدْ دَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَلَى أُمِّ سَلَمَةَ وَهِيَ مُتَأَيِّمَةٌ مِنْ أَبِي سَلَمَةَ , فَقَالَ : " لَقَدْ عَلِمْتِ أَنَّى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَخِيرَتُهُ وَمَوْضِعِي فِي قَوْمِي " ، كَانَتْ تِلْكَ خُطْبَتَهُ

Sakina bint Hanzala aytdi: Erimning vafotidan (keyingi) iddam tugamagan paytda Muhammad ibn Ali mendan izn soʻrab kirdi va: «Sen mening Rasululloh ﷺga qarindoshligimni, Aliga qarindoshligimni va arablar orasidagi mavqeimni bilasan», dedi. Men: «Alloh seni magʻfirat qilsin, ey Abu Jaʼfar! Sen (soʻzi) namuna qilib olinadigan kishisan-u, iddamda menga sovchilik qilyapsanmi?» dedim. U: «Men senga faqat Rasululloh ﷺga va Aliga qarindoshligimni xabar berdim, xolos. Rasululloh ﷺ Ummu Salamaning huzuriga — u Abu Salamadan beva boʻlgan paytda — kirib: ‹Sen bilasanki, men Allohning Rasuli va Uning tanlagani (bandasi)man, qavmim orasidagi oʻrnimni ham (bilasan)›, deganlar. U zotning sovchiligi mana shu edi», dedi.Сакина бинт Ҳанзала айтди: Эримнинг вафотидан (кейинги) иддам тугамаган пайтда Муҳаммад ибн Али мендан изн сўраб кирди ва: «Сен менинг Расулуллоҳ ﷺга қариндошлигимни, Алига қариндошлигимни ва араблар орасидаги мавқеимни биласан», деди. Мен: «Аллоҳ сени мағфират қилсин, эй Абу Жаъфар! Сен (сўзи) намуна қилиб олинадиган кишисан-у, иддамда менга совчилик қиляпсанми?» дедим. У: «Мен сенга фақат Расулуллоҳ ﷺга ва Алига қариндошлигимни хабар бердим, холос. Расулуллоҳ ﷺ Умму Саламанинг ҳузурига — у Абу Саламадан бева бўлган пайтда — кириб: ‹Сен биласанки, мен Аллоҳнинг Расули ва Унинг танлагани (бандаси)ман, қавмим орасидаги ўрнимни ҳам (биласан)›, деганлар. У зотнинг совчилиги мана шу эди», деди.

نَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ مِرْدَاسٍ ، نَا أَبُو دَاوُدَ السِّجِسْتَانِيُّ ، نَا أَحْمَدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ السَّرْحِ ، وَأَبُو ثَوْرٍ إِبْرَاهِيمُ بْنُ خَالِدٍ ، وَآَخَرُونَ , قَالُوا : نَا الشَّافِعِيُّ , حَدَّثَنِي عَمِّي مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ شَافِعٍ , عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ السَّائِبِ , عَنْ نَافِعِ بْنِ عُجَيْرِ بْنِ عَبْدِ يَزِيدَ , أَنَّ رُكَانَةَ بْنَ عَبْدِ يَزِيدَ " طَلَّقَ امْرَأَتَهُ سُهَيْمَةَ الْبَتَّةَ ، فَأُخْبِرَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِذَلِكَ ، فَقَالَ : وَاللَّهِ مَا أَرَدْتُ إِلا وَاحِدَةً , فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : وَاللَّهِ مَا أَرَدْتَ إِلا وَاحِدَةً ؟ ، فَقَالَ رُكَانَةُ : وَاللَّهِ مَا أَرَدْتُ إِلا وَاحِدَةً , فَرَدَّهَا إِلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَطَلَّقَهَا الثَّانِيَةَ فِي زَمَانِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ، وَالثَّالِثَةَ فِي زَمَانِ عُثْمَانَ " ، قَالَ أَبُو دَاوُدَ : وَهَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ . نَا مُحَمَّدُ بْنُ مَخْلَدٍ , نَا أَبُو دَاوُدَ , نَا مُحَمَّدُ بْنُ يُونُسَ النَّسَائِيُّ , نَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ , عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِدْرِيسَ , نَا عَمِّي مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ ، عَنِ ابْنِ السَّائِبِ , عَنْ نَافِعِ بْنِ عُجَيْرٍ , عَنْ رُكَانَةَ بْنِ عَبْدِ يَزِيدَ , عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِهَذَا

Nofeʼ ibn Ujayr ibn Abdu Yazid (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Rukona ibn Abdu Yazid xotini Suhaymani battata (qatʼiy) taloq qildi. Buni Nabiy ﷺga xabar qilishdi; u (Rukona): «Vallohi, men faqat bir (taloq)ni qasd qilgan edim», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Vallohi, sen faqat bir (taloq)ni qasd qildingmi?», dedilar. Rukona: «Vallohi, men faqat bir (taloq)ni qasd qilgan edim», dedi. Bas, Rasululloh ﷺ uni unga (qaytarib) berdilar. Soʻng u xotinini Umar ibn al-Xattob zamonida ikkinchi marta, Usmon zamonida uchinchi marta taloq qildi. Abu Dovud aytdi: bu — sahih hadisdir. Bizga Muhammad ibn Maxlad, unga Abu Dovud, unga Muhammad ibn Yunus an-Nasoiy, unga Abdulloh ibn Zubayr Muhammad ibn Idrisdan (aytdi): bizga amakim Muhammad ibn Ali Ibn as-Soibdan, u Nofeʼ ibn Ujayrdan, u Rukona ibn Abdu Yaziddan, u Nabiy ﷺdan shuni (rivoyat qildi).Нофеъ ибн Ужайр ибн Абду Язид (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Рукона ибн Абду Язид хотини Суҳаймани баттата (қатъий) талоқ қилди. Буни Набий ﷺга хабар қилишди; у (Рукона): «Валлоҳи, мен фақат бир (талоқ)ни қасд қилган эдим», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Валлоҳи, сен фақат бир (талоқ)ни қасд қилдингми?», дедилар. Рукона: «Валлоҳи, мен фақат бир (талоқ)ни қасд қилган эдим», деди. Бас, Расулуллоҳ ﷺ уни унга (қайтариб) бердилар. Сўнг у хотинини Умар ибн ал-Хаттоб замонида иккинчи марта, Усмон замонида учинчи марта талоқ қилди. Абу Довуд айтди: бу — саҳиҳ ҳадисдир. Бизга Муҳаммад ибн Махлад, унга Абу Довуд, унга Муҳаммад ибн Юнус ан-Насоий, унга Абдуллоҳ ибн Зубайр Муҳаммад ибн Идрисдан (айтди): бизга амаким Муҳаммад ибн Али Ибн ас-Соибдан, у Нофеъ ибн Ужайрдан, у Рукона ибн Абду Язиддан, у Набий ﷺдан шуни (ривоят қилди).

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ النَّيْسَابُورِيُّ ، نَا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى , نَا ابْنُ وَهْبٍ , أَخْبَرَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ , عَنْ نَافِعٍ , عَنِ ابْنِ عُمَرَ , أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " كَانَ يُسْهِمُ لِلْخَيْلِ لِلْفَارِسِ سَهْمَيْنِ , وَلِلرَّاجِلِ سَهْمًا " ، أَنَّ تَابَعَهُ ابْنُ أَبِي مَرْيَمَ , وَخَالِدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ , عَنِ الْعُمَرِيِّ بِالشَّكِّ فِي الْفَارِسِ وَالْفَرَسِ . ثنا أَبُو بَكْرٍ ، نَا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ الْوَرَّاقُ عَنْهُ

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ otlar uchun ulush ajratar edilar: otliqqa ikki ulush, piyodaga bir ulush. Unga Ibn Abu Maryam va Xolid ibn Abdurrahmon al-Umariydan (rivoyat qilishda) mutobaat qildilar, «otliq» va «ot» (soʻzlarida) shubha bilan. Abu Bakr bizga rivoyat qildi: Muhammad ibn Ali al-Varroq undan (rivoyat qildi).Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ отлар учун улуш ажратар эдилар: отлиққа икки улуш, пиёдага бир улуш. Унга Ибн Абу Марям ва Холид ибн Абдурраҳмон ал-Умарийдан (ривоят қилишда) мутобаат қилдилар, «отлиқ» ва «от» (сўзларида) шубҳа билан. Абу Бакр бизга ривоят қилди: Муҳаммад ибн Али ал-Варроқ ундан (ривоят қилди).