حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، أَخْبَرَنَا فُضَيْلُ بْنُ سُلَيْمَانَ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ أَبِي عَمْرٍو، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ وَلِيَ الْقَضَاءَ فَقَدْ ذُبِحَ بِغَيْرِ سِكِّينٍ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim qozilik mansabini egallasa, demak, u pichoqsiz boʻgʻizlanibdi», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким қозилик мансабини эгалласа, демак, у пичоқсиз бўғизланибди», дедилар.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، أَخْبَرَنَا بِشْرُ بْنُ عُمَرَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ مُحَمَّدٍ الأَخْنَسِيِّ، عَنِ الْمَقْبُرِيِّ، وَالأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ جُعِلَ قَاضِيًا بَيْنَ النَّاسِ فَقَدْ ذُبِحَ بِغَيْرِ سِكِّينٍ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Kim odamlar oʻrtasida qozi qilib tayinlansa, demak, u pichoqsiz boʻgʻizlanibdi», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Ким одамлар ўртасида қози қилиб тайинланса, демак, у пичоқсиз бўғизланибди», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حَسَّانَ السَّمْتِيُّ، حَدَّثَنَا خَلَفُ بْنُ خَلِيفَةَ، عَنْ أَبِي هَاشِمٍ، عَنِ ابْنِ بُرَيْدَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الْقُضَاةُ ثَلاَثَةٌ وَاحِدٌ فِي الْجَنَّةِ وَاثْنَانِ فِي النَّارِ فَأَمَّا الَّذِي فِي الْجَنَّةِ فَرَجُلٌ عَرَفَ الْحَقَّ فَقَضَى بِهِ وَرَجُلٌ عَرَفَ الْحَقَّ فَجَارَ فِي الْحُكْمِ فَهُوَ فِي النَّارِ وَرَجُلٌ قَضَى لِلنَّاسِ عَلَى جَهْلٍ فَهُوَ فِي النَّارِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَهَذَا أَصَحُّ شَىْءٍ فِيهِ يَعْنِي حَدِيثَ ابْنِ بُرَيْدَةَ ‏"‏ الْقُضَاةُ ثَلاَثَةٌ ‏"‏ ‏.‏

Burayda ibn al-Hasib (roziyallohu anhu)dan, u kishi Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi. U zot: «Qozilar uch xil boʻladi: bittasi jannatda, ikkitasi doʻzaxda. Jannatda boʻladigani — haqni bilib, unga koʻra hukm qilgan kishidir. Haqni bilib turib, hukmda zulm qilgan kishi esa doʻzaxdadir. Bilimsizlik bilan odamlarga hukm qilgan kishi ham doʻzaxdadir», dedilar. Abu Dovud aytdi: Bu boradagi eng sahih narsa shu, yaʼni Ibn Burayda rivoyat qilgan «Qozilar uch xil boʻladi» hadisidir.Бурайда ибн ал-Ҳасиб (розияллоҳу анҳу)дан, у киши Набий ﷺдан ривоят қилади. У зот: «Қозилар уч хил бўлади: биттаси жаннатда, иккитаси дўзахда. Жаннатда бўладигани — ҳақни билиб, унга кўра ҳукм қилган кишидир. Ҳақни билиб туриб, ҳукмда зулм қилган киши эса дўзахдадир. Билимсизлик билан одамларга ҳукм қилган киши ҳам дўзахдадир», дедилар. Абу Довуд айтди: Бу борадаги энг саҳиҳ нарса шу, яъни Ибн Бурайда ривоят қилган «Қозилар уч хил бўлади» ҳадисидир.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ بْنِ مَيْسَرَةَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ، - يَعْنِي ابْنَ مُحَمَّدٍ - أَخْبَرَنِي يَزِيدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْهَادِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ بُسْرِ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ أَبِي قَيْسٍ، مَوْلَى عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ عَنْ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا حَكَمَ الْحَاكِمُ فَاجْتَهَدَ فَأَصَابَ فَلَهُ أَجْرَانِ وَإِذَا حَكَمَ فَاجْتَهَدَ فَأَخْطَأَ فَلَهُ أَجْرٌ ‏"‏ ‏.‏ فَحَدَّثْتُ بِهِ أَبَا بَكْرِ بْنَ حَزْمٍ فَقَالَ هَكَذَا حَدَّثَنِي أَبُو سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏

Amr ibn al-Os (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Hokim hukm qilib, ijtihod qilsa-yu, toʻgʻri hukmga yetsa, unga ikki ajr boʻladi. Agar hukm qilib, ijtihod qilsa-yu, xato qilsa, unga bir ajr boʻladi», dedilar. Men buni Abu Bakr ibn Hazmga aytib berdim. U: «Menga Abu Salama Abu Hurayradan ana shunday rivoyat qilib bergan edi», dedi.Амр ибн ал-Ос (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳоким ҳукм қилиб, ижтиҳод қилса-ю, тўғри ҳукмга етса, унга икки ажр бўлади. Агар ҳукм қилиб, ижтиҳод қилса-ю, хато қилса, унга бир ажр бўлади», дедилар. Мен буни Абу Бакр ибн Ҳазмга айтиб бердим. У: «Менга Абу Салама Абу Ҳурайрадан ана шундай ривоят қилиб берган эди», деди.

حَدَّثَنَا عَبَّاسٌ الْعَنْبَرِيُّ، حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا مُلاَزِمُ بْنُ عَمْرٍو، حَدَّثَنِي مُوسَى بْنُ نَجْدَةَ، عَنْ جَدِّهِ، يَزِيدَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ - وَهُوَ أَبُو كَثِيرٍ - قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ طَلَبَ قَضَاءَ الْمُسْلِمِينَ حَتَّى يَنَالَهُ ثُمَّ غَلَبَ عَدْلُهُ جَوْرَهُ فَلَهُ الْجَنَّةُ وَمَنْ غَلَبَ جَوْرُهُ عَدْلَهُ فَلَهُ النَّارُ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan, u kishi Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi. U zot: «Kim musulmonlar oʻrtasida qozilik mansabini istab, unga erishsa, soʻng uning adolati zulmidan ustun kelsa, unga jannat boʻladi. Kimning zulmi adolatidan ustun kelsa, unga doʻzax boʻladi», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан, у киши Набий ﷺдан ривоят қилади. У зот: «Ким мусулмонлар ўртасида қозилик мансабини истаб, унга эришса, сўнг унинг адолати зулмидан устун келса, унга жаннат бўлади. Кимнинг зулми адолатидан устун келса, унга дўзах бўлади», дедилар.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ حَمْزَةَ بْنِ أَبِي يَحْيَى الرَّمْلِيُّ، حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ أَبِي الزَّرْقَاءِ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي الزِّنَادِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ ‏{‏ وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولَئِكَ هُمُ الْكَافِرُونَ ‏}‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏{‏ الْفَاسِقُونَ ‏}‏ هَؤُلاَءِ الآيَاتُ الثَّلاَثُ نَزَلَتْ فِي الْيَهُودِ خَاصَّةً فِي قُرَيْظَةَ وَالنَّضِيرِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) {Alloh nozil qilgan narsa bilan hukm qilmaganlar — ana oʻshalar kofirlardir} oyatidan {fosiqlardir} degan soʻzigacha boʻlgan bu uchta oyat haqida: «Bu oyatlar xususan yahudiylar, jumladan Qurayza va Nazir (qabilalari) haqida nozil boʻlgan», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) {Аллоҳ нозил қилган нарса билан ҳукм қилмаганлар — ана ўшалар кофирлардир} оятидан {фосиқлардир} деган сўзигача бўлган бу учта оят ҳақида: «Бу оятлар хусусан яҳудийлар, жумладан Қурайза ва Назир (қабилалари) ҳақида нозил бўлган», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالاَ أَخْبَرَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ رَجَاءٍ الأَنْصَارِيِّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ بِشْرٍ الأَنْصَارِيِّ الأَزْرَقِ، قَالَ دَخَلَ رَجُلاَنِ مِنْ أَبْوَابِ كِنْدَةَ وَأَبُو مَسْعُودٍ الأَنْصَارِيُّ جَالِسٌ فِي حَلْقَةٍ فَقَالاَ أَلاَ رَجُلٌ يُنَفِّذُ بَيْنَنَا فَقَالَ رَجُلٌ مِنَ الْحَلْقَةِ أَنَا ‏.‏ فَأَخَذَ أَبُو مَسْعُودٍ كَفًّا مِنْ حَصًى فَرَمَاهُ بِهِ وَقَالَ مَهْ إِنَّهُ كَانَ يُكْرَهُ التَّسَرُّعُ إِلَى الْحُكْمِ ‏.‏

Abdurrahmon ibn Bishr al-Ansoriy al-Azraq (rahimahulloh) aytdi: Abu Masʼud al-Ansoriy halqada oʻtirgan paytida Kinda darvozalaridan ikki kishi kirib keldi-da: «Oramizda hukm chiqarib beradigan biror kishi yoʻqmi?» dedi. Halqadagilardan bir kishi: «Men», dedi. Shunda Abu Masʼud bir hovuch maydatosh olib, unga otdi va: «Toʻxta! Hukm chiqarishga shoshilish makruh sanalardi», dedi.Абдурраҳмон ибн Бишр ал-Ансорий ал-Азрақ (раҳимаҳуллоҳ) айтди: Абу Масъуд ал-Ансорий ҳалқада ўтирган пайтида Кинда дарвозаларидан икки киши кириб келди-да: «Орамизда ҳукм чиқариб берадиган бирор киши йўқми?» деди. Ҳалқадагилардан бир киши: «Мен», деди. Шунда Абу Масъуд бир ҳовуч майдатош олиб, унга отди ва: «Тўхта! Ҳукм чиқаришга шошилиш макруҳ саналарди», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا إِسْرَائِيلُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى، عَنْ بِلاَلٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَنْ طَلَبَ الْقَضَاءَ وَاسْتَعَانَ عَلَيْهِ وُكِلَ إِلَيْهِ وَمَنْ لَمْ يَطْلُبْهُ وَلَمْ يَسْتَعِنْ عَلَيْهِ أَنْزَلَ اللَّهُ مَلَكًا يُسَدِّدُهُ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ وَكِيعٌ عَنْ إِسْرَائِيلَ عَنْ عَبْدِ الأَعْلَى عَنْ بِلاَلِ بْنِ أَبِي مُوسَى عَنْ أَنَسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَقَالَ أَبُو عَوَانَةَ عَنْ عَبْدِ الأَعْلَى عَنْ بِلاَلِ بْنِ مِرْدَاسٍ الْفَزَارِيِّ عَنْ خَيْثَمَةَ الْبَصْرِيِّ عَنْ أَنَسٍ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺning: «Kim qozilikni istab, unga (erishmoq uchun) yordam soʻrasa, oʻz holiga tashlab qoʻyiladi. Kim uni istamasa va unga yordam ham soʻramasa, Alloh unga toʻgʻri yoʻl koʻrsatadigan bir farishtani tushiradi», deganlarini eshitdim. Vakiʼ Isroildan, u Abdul Aʼlodan, u Bilol ibn Abu Musodan, u Anasdan, u Nabiy ﷺdan (deb) rivoyat qildi. Abu Avona esa Abdul Aʼlodan, u Bilol ibn Mirdos al-Fazoriydan, u Xaysama al-Basriydan, u Anasdan (deb rivoyat qildi).Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺнинг: «Ким қозиликни истаб, унга (эришмоқ учун) ёрдам сўраса, ўз ҳолига ташлаб қўйилади. Ким уни истамаса ва унга ёрдам ҳам сўрамаса, Аллоҳ унга тўғри йўл кўрсатадиган бир фариштани туширади», деганларини эшитдим. Вакиъ Исроилдан, у Абдул Аълодан, у Билол ибн Абу Мусодан, у Анасдан, у Набий ﷺдан (деб) ривоят қилди. Абу Авона эса Абдул Аълодан, у Билол ибн Мирдос ал-Фазорийдан, у Хайсама ал-Басрийдан, у Анасдан (деб ривоят қилди).

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا قُرَّةُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ هِلاَلٍ، حَدَّثَنِي أَبُو بُرْدَةَ، قَالَ قَالَ أَبُو مُوسَى قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَنْ نَسْتَعْمِلَ - أَوْ لاَ نَسْتَعْمِلُ - عَلَى عَمَلِنَا مَنْ أَرَادَهُ ‏"‏ ‏.‏

Abu Burda (rahimahulloh) aytdi: Abu Muso (roziyallohu anhu) aytdi: Nabiy ﷺ: «Biz ishimizga uni istagan kishini hech qachon tayinlamaymiz — yoki: tayinlamaymiz», dedilar.Абу Бурда (раҳимаҳуллоҳ) айтди: Абу Мусо (розияллоҳу анҳу) айтди: Набий ﷺ: «Биз ишимизга уни истаган кишини ҳеч қачон тайинламаймиз — ёки: тайинламаймиз», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ، عَنِ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، قَالَ لَعَنَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الرَّاشِيَ وَالْمُرْتَشِيَ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr ibn al-Os (roziyallohu anhumo) aytdi: Rasululloh ﷺ pora beruvchini ham, pora oluvchini ham laʼnatladilar.Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Ос (розияллоҳу анҳумо) айтди: Расулуллоҳ ﷺ пора берувчини ҳам, пора олувчини ҳам лаънатладилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي خَالِدٍ، حَدَّثَنِي قَيْسٌ، قَالَ حَدَّثَنِي عَدِيُّ بْنُ عُمَيْرَةَ الْكِنْدِيُّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ يَا أَيُّهَا النَّاسُ مَنْ عَمِلَ مِنْكُمْ لَنَا عَلَى عَمَلٍ فَكَتَمَنَا مِنْهُ مِخْيَطًا فَمَا فَوْقَهُ فَهُوَ غُلٌّ يَأْتِي بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَامَ رَجُلٌ مِنَ الأَنْصَارِ أَسْوَدُ كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَيْهِ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ اقْبَلْ عَنِّي عَمَلَكَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ وَمَا ذَاكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ سَمِعْتُكَ تَقُولُ كَذَا وَكَذَا ‏.‏ قَالَ ‏"‏ وَأَنَا أَقُولُ ذَلِكَ مَنِ اسْتَعْمَلْنَاهُ عَلَى عَمَلٍ فَلْيَأْتِ بِقَلِيلِهِ وَكَثِيرِهِ فَمَا أُوتِيَ مِنْهُ أَخَذَهُ وَمَا نُهِيَ عَنْهُ انْتَهَى ‏"‏ ‏.‏

Adiy ibn Umayra al-Kindiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Ey odamlar! Sizlardan kim biz nomimizdan biror ishga (amaldor qilib) qoʻyilsa-yu, soʻng undan bir igna boʻlsa ham yoki undan ortiq narsani bizdan yashirsa, bu xiyonat boʻlib, qiyomat kunida uni (yelkasiga ortib) keladi», dedilar. Shunda ansorlardan qoramagʻiz bir kishi — goʻyo men hozir unga qarab turganday — oʻrnidan turdi-da: «Yo Rasululloh! Mendan amalingizni (orqaga) oling», dedi. U zot: «Bu nima degani?» dedilar. U: «Sizning shunday-shunday deganingizni eshitdim», dedi. U zot: «Men buni hozir ham aytaman: kimni biror ishga tayinlasak, uning ozini ham, koʻpini ham keltirsin. Unga (oʻsha ishdan) berilgan narsani olsin, qaytarilgan narsadan esa tiyilsin», dedilar.Адий ибн Умайра ал-Киндий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Эй одамлар! Сизлардан ким биз номимиздан бирор ишга (амалдор қилиб) қўйилса-ю, сўнг ундан бир игна бўлса ҳам ёки ундан ортиқ нарсани биздан яширса, бу хиёнат бўлиб, қиёмат кунида уни (елкасига ортиб) келади», дедилар. Шунда ансорлардан қорамағиз бир киши — гўё мен ҳозир унга қараб тургандай — ўрнидан турди-да: «Ё Расулуллоҳ! Мендан амалингизни (орқага) олинг», деди. У зот: «Бу нима дегани?» дедилар. У: «Сизнинг шундай-шундай деганингизни эшитдим», деди. У зот: «Мен буни ҳозир ҳам айтаман: кимни бирор ишга тайинласак, унинг озини ҳам, кўпини ҳам келтирсин. Унга (ўша ишдан) берилган нарсани олсин, қайтарилган нарсадан эса тийилсин», дедилар.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَوْنٍ، قَالَ أَخْبَرَنَا شَرِيكٌ، عَنْ سِمَاكٍ، عَنْ حَنَشٍ، عَنْ عَلِيٍّ، عَلَيْهِ السَّلاَمُ قَالَ بَعَثَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى الْيَمَنِ قَاضِيًا فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ تُرْسِلُنِي وَأَنَا حَدِيثُ السِّنِّ وَلاَ عِلْمَ لِي بِالْقَضَاءِ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ سَيَهْدِي قَلْبَكَ وَيُثَبِّتُ لِسَانَكَ فَإِذَا جَلَسَ بَيْنَ يَدَيْكَ الْخَصْمَانِ فَلاَ تَقْضِيَنَّ حَتَّى تَسْمَعَ مِنَ الآخَرِ كَمَا سَمِعْتَ مِنَ الأَوَّلِ فَإِنَّهُ أَحْرَى أَنْ يَتَبَيَّنَ لَكَ الْقَضَاءُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَمَا زِلْتُ قَاضِيًا أَوْ مَا شَكَكْتُ فِي قَضَاءٍ بَعْدُ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ meni Yamanga qozi qilib joʻnatdilar. Men: «Yo Rasululloh! Meni joʻnatyapsiz, holbuki men yoshman va qozilik haqida bilimim yoʻq», dedim. Shunda u zot: «Albatta, Alloh sening qalbingni hidoyat qiladi va tilingni (haqda) sobit qiladi. Oldingda ikki davogar oʻtirsa, birinchisidan eshitganingdek ikkinchisidan ham eshitmaguningcha aslo hukm chiqarmagin. Zero, bu hukm senga aniqroq ravshan boʻlishi uchun loyiqroqdir», dedilar. (Ali) aytdi: Shundan keyin men doimo qozilik qildim — yoki: shundan keyin hech qachon biror hukmda shubhaga tushmadim.Али (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ мени Яманга қози қилиб жўнатдилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ! Мени жўнатяпсиз, ҳолбуки мен ёшман ва қозилик ҳақида билимим йўқ», дедим. Шунда у зот: «Албатта, Аллоҳ сенинг қалбингни ҳидоят қилади ва тилингни (ҳақда) собит қилади. Олдингда икки давогар ўтирса, биринчисидан эшитганингдек иккинчисидан ҳам эшитмагунингча асло ҳукм чиқармагин. Зеро, бу ҳукм сенга аниқроқ равшан бўлиши учун лойиқроқдир», дедилар. (Али) айтди: Шундан кейин мен доимо қозилик қилдим — ёки: шундан кейин ҳеч қачон бирор ҳукмда шубҳага тушмадим.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ زَيْنَبَ بِنْتِ أُمِّ سَلَمَةَ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ وَإِنَّكُمْ تَخْتَصِمُونَ إِلَىَّ وَلَعَلَّ بَعْضَكُمْ أَنْ يَكُونَ أَلْحَنَ بِحُجَّتِهِ مِنْ بَعْضٍ فَأَقْضِيَ لَهُ عَلَى نَحْوِ مَا أَسْمَعُ مِنْهُ فَمَنْ قَضَيْتُ لَهُ مِنْ حَقِّ أَخِيهِ بِشَىْءٍ فَلاَ يَأْخُذْ مِنْهُ شَيْئًا فَإِنَّمَا أَقْطَعُ لَهُ قِطْعَةً مِنَ النَّارِ ‏"‏ ‏.‏

Ummu Salama (roziyallohu anho) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Men ham bir insondirman. Sizlar oldimga nizolaringizni keltirasiz. Baʼzilaringiz oʻz daʼvosini boshqalardan koʻra notiqroq bayon qilishi mumkin. Shunda men undan eshitganimga koʻra uning foydasiga hukm qilishim mumkin. Bas, kimning foydasiga, (aslida) birodarining haqqi boʻlgan biror narsani hukm qilib bersam, u (haqsiz hukm bilan) undan hech narsa olmasin. Chunki men unga doʻzaxdan bir parcha kesib berayotgan boʻlaman», dedilar.Умму Салама (розияллоҳу анҳо) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Мен ҳам бир инсондирман. Сизлар олдимга низоларингизни келтирасиз. Баъзиларингиз ўз даъвосини бошқалардан кўра нотиқроқ баён қилиши мумкин. Шунда мен ундан эшитганимга кўра унинг фойдасига ҳукм қилишим мумкин. Бас, кимнинг фойдасига, (аслида) биродарининг ҳаққи бўлган бирор нарсани ҳукм қилиб берсам, у (ҳақсиз ҳукм билан) ундан ҳеч нарса олмасин. Чунки мен унга дўзахдан бир парча кесиб бераётган бўламан», дедилар.

حَدَّثَنَا الرَّبِيعُ بْنُ نَافِعٍ أَبُو تَوْبَةَ، حَدَّثَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَافِعٍ، مَوْلَى أُمِّ سَلَمَةَ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، قَالَتْ أَتَى رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَجُلاَنِ يَخْتَصِمَانِ فِي مَوَارِيثَ لَهُمَا لَمْ تَكُنْ لَهُمَا بَيِّنَةٌ إِلاَّ دَعْوَاهُمَا فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَ مِثْلَهُ فَبَكَى الرَّجُلاَنِ وَقَالَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا حَقِّي لَكَ ‏.‏ فَقَالَ لَهُمَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَمَّا إِذْ فَعَلْتُمَا مَا فَعَلْتُمَا فَاقْتَسِمَا وَتَوَخَّيَا الْحَقَّ ‏.‏ ثُمَّ اسْتَهِمَا ثُمَّ تَحَالاَّ ‏"‏ ‏.‏

Ummu Salama (roziyallohu anho) aytdi: Rasululloh ﷺning oldilariga ikki kishi kelib, oʻzlariga (tegishli) merosxoʻrlik haqida nizolashardi. Ularning daʼvolaridan boshqa hech qanday hujjati yoʻq edi. Shunda Nabiy ﷺ — (roviy) avvalgisiga oʻxshashini zikr qildi. Bas, ikkala kishi yigʻlab yubordi va har biri: «Mening haqqim senga boʻlsin», dedi. Shunda Nabiy ﷺ ularga: «Modomiki sizlar (shunday) qildingiz, endi (mol-mulkni) boʻlib oling-da, haqqa intiling. Soʻng qurʼa tashlang, soʻng bir-biringizni rozi qilib, halollashing», dedilar.Умму Салама (розияллоҳу анҳо) айтди: Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига икки киши келиб, ўзларига (тегишли) меросхўрлик ҳақида низолашарди. Уларнинг даъволаридан бошқа ҳеч қандай ҳужжати йўқ эди. Шунда Набий ﷺ — (ровий) аввалгисига ўхшашини зикр қилди. Бас, иккала киши йиғлаб юборди ва ҳар бири: «Менинг ҳаққим сенга бўлсин», деди. Шунда Набий ﷺ уларга: «Модомики сизлар (шундай) қилдингиз, энди (мол-мулкни) бўлиб олинг-да, ҳаққа интилинг. Сўнг қуръа ташланг, сўнг бир-бирингизни рози қилиб, ҳалоллашинг», дедилар.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى الرَّازِيُّ، أَخْبَرَنَا عِيسَى، حَدَّثَنَا أُسَامَةُ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَافِعٍ، قَالَ سَمِعْتُ أُمَّ سَلَمَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِهَذَا الْحَدِيثِ قَالَ يَخْتَصِمَانِ فِي مَوَارِيثَ وَأَشْيَاءَ قَدْ دَرَسَتْ فَقَالَ ‏"‏ إِنِّي إِنَّمَا أَقْضِي بَيْنَكُمْ بِرَأْيِي فِيمَا لَمْ يُنْزَلْ عَلَىَّ فِيهِ ‏"‏ ‏.‏

Ibrohim ibn Muso ar-Roziy bizga hadis aytdi, Iso bizga xabar berdi, Usoma bizga hadis aytdi, u Abdulloh ibn Rofeʼdan rivoyat qildi, u: «Umm Salama (roziyallohu anho)dan eshitdim», dedi. U Paygʻambar ﷺdan shu hadisni rivoyat qildi. U: «(Ikki kishi) meros va vaqt oʻtishi bilan eskirib ketgan narsalar haqida tortishar edilar», dedi. Shunda Paygʻambar ﷺ: «Men oranglarda menga vahiy nozil qilinmagan narsalarda faqat oʻz raʼyim bilan hukm qilaman», dedilar.Иброҳим ибн Мусо ар-Розий бизга ҳадис айтди, Исо бизга хабар берди, Усома бизга ҳадис айтди, у Абдуллоҳ ибн Рофеъдан ривоят қилди, у: «Умм Салама (розияллоҳу анҳо)дан эшитдим», деди. У Пайғамбар ﷺдан шу ҳадисни ривоят қилди. У: «(Икки киши) мерос ва вақт ўтиши билан эскириб кетган нарсалар ҳақида тортишар эдилар», деди. Шунда Пайғамбар ﷺ: «Мен орангларда менга ваҳий нозил қилинмаган нарсаларда фақат ўз раъйим билан ҳукм қиламан», дедилар.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ الْمَهْرِيُّ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، عَنْ يُونُسَ بْنِ يَزِيدَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، - رضى الله عنه - قَالَ وَهُوَ عَلَى الْمِنْبَرِ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ الرَّأْىَ إِنَّمَا كَانَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مُصِيبًا لأَنَّ اللَّهَ كَانَ يُرِيهِ وَإِنَّمَا هُوَ مِنَّا الظَّنُّ وَالتَّكَلُّفُ ‏.‏

Sulaymon ibn Dovud al-Mahriy bizga hadis aytdi, Ibn Vahb bizga xabar berdi, u Yunus ibn Yaziddan, u Ibn Shihobdan rivoyat qildiki, Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) minbar ustida turib: «Ey odamlar! Raʼy (mulohaza) Rasululloh ﷺdan sodir boʻlganida toʻgʻri boʻlar edi, chunki Alloh unga koʻrsatib turardi. Bizdan sodir boʻlgani esa faqat gumon va urinishdir», dedi.Сулаймон ибн Довуд ал-Маҳрий бизга ҳадис айтди, Ибн Ваҳб бизга хабар берди, у Юнус ибн Язиддан, у Ибн Шиҳобдан ривоят қилдики, Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) минбар устида туриб: «Эй одамлар! Раъй (мулоҳаза) Расулуллоҳ ﷺдан содир бўлганида тўғри бўлар эди, чунки Аллоҳ унга кўрсатиб турарди. Биздан содир бўлгани эса фақат гумон ва уринишдир», деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ، أَخْبَرَنَا مُعَاذُ بْنُ مُعَاذٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو عُثْمَانَ الشَّامِيُّ، وَلاَ إِخَالُنِي رَأَيْتُ شَامِيًّا أَفْضَلَ مِنْهُ يَعْنِي حَرِيزَ بْنَ عُثْمَانَ ‏.‏

Ahmad ibn Abda az-Zabbiy bizga hadis aytdi, Muoz ibn Muoz bizga xabar berib: «Menga Abu Usmon ash-Shomiy xabar berdi — yaʼni Hariyz ibn Usmon. Men Shomdan undan afzalroq birovni koʻrgan boʻlmasam kerak, deb oʻylayman», dedi.Аҳмад ибн Абда аз-Заббий бизга ҳадис айтди, Муоз ибн Муоз бизга хабар бериб: «Менга Абу Усмон аш-Шомий хабар берди — яъни Ҳарийз ибн Усмон. Мен Шомдан ундан афзалроқ бировни кўрган бўлмасам керак, деб ўйлайман», деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، حَدَّثَنَا مُصْعَبُ بْنُ ثَابِتٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، قَالَ قَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّ الْخَصْمَيْنِ يَقْعُدَانِ بَيْنَ يَدَىِ الْحَكَمِ ‏.‏

Ahmad ibn Maniyʼ bizga hadis aytdi, Abdulloh ibn al-Muborak bizga hadis aytdi, Musʼab ibn Sobit bizga hadis aytdi, u Abdulloh ibn az-Zubayr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilib: «Rasululloh ﷺ ikki tortishuvchi qozining oldida (yonma-yon) oʻtirishlari haqida hukm qildilar», dedi.Аҳмад ибн Манийъ бизга ҳадис айтди, Абдуллоҳ ибн ал-Муборак бизга ҳадис айтди, Мусъаб ибн Собит бизга ҳадис айтди, у Абдуллоҳ ибн аз-Зубайр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилиб: «Расулуллоҳ ﷺ икки тортишувчи қозининг олдида (ёнма-ён) ўтиришлари ҳақида ҳукм қилдилар», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي بَكْرَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ كَتَبَ إِلَى ابْنِهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يَقْضِي الْحَكَمُ بَيْنَ اثْنَيْنِ وَهُوَ غَضْبَانُ ‏"‏ ‏.‏

Muhammad ibn Kasir bizga hadis aytdi, Sufyon bizga xabar berdi, u Abdulmalik ibn Umayrdan rivoyat qildi, Abdurrahmon ibn Abu Bakra bizga hadis aytdi, u otasidan rivoyat qildiki, otasi oʻgʻliga xat yozib: «Rasululloh ﷺ: ‹Qozi gʻazabnok holatda ikki kishi oʻrtasida hukm qilmasin›, dedilar», dedi.Муҳаммад ибн Касир бизга ҳадис айтди, Суфён бизга хабар берди, у Абдулмалик ибн Умайрдан ривоят қилди, Абдурраҳмон ибн Абу Бакра бизга ҳадис айтди, у отасидан ривоят қилдики, отаси ўғлига хат ёзиб: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Қози ғазабнок ҳолатда икки киши ўртасида ҳукм қилмасин›, дедилар», деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْمَرْوَزِيُّ، حَدَّثَنِي عَلِيُّ بْنُ حُسَيْنٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ يَزِيدَ النَّحْوِيِّ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ ‏{‏ فَإِنْ جَاءُوكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ ‏}‏ فَنُسِخَتْ قَالَ ‏{‏ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ ‏}‏ ‏.‏

Ahmad ibn Muhammad al-Marvaziy bizga hadis aytdi, Ali ibn Husayn menga hadis aytdi, u otasidan, u Yazid an-Nahaviydan, u Ikrimadan, u Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilib: «{Agar ular sening oldingga kelsalar, ular oʻrtasida hukm qil yoki ulardan yuz oʻgir} (Moida 42) oyati {Alloh nozil qilgan narsa bilan ular oʻrtasida hukm qil} (Moida 49) oyati bilan mansux qilindi (bekor qilindi)», dedi.Аҳмад ибн Муҳаммад ал-Марвазий бизга ҳадис айтди, Али ибн Ҳусайн менга ҳадис айтди, у отасидан, у Язид ан-Наҳавийдан, у Икримадан, у Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилиб: «{Агар улар сенинг олдингга келсалар, улар ўртасида ҳукм қил ёки улардан юз ўгир} (Моида 42) ояти {Аллоҳ нозил қилган нарса билан улар ўртасида ҳукм қил} (Моида 49) ояти билан мансух қилинди (бекор қилинди)», деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ النُّفَيْلِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ الْحُصَيْنِ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏{‏ فَإِنْ جَاءُوكَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ أَوْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ ‏}‏ ‏{‏ وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ ‏}‏ الآيَةَ قَالَ كَانَ بَنُو النَّضِيرِ إِذَا قَتَلُوا مِنْ بَنِي قُرَيْظَةَ أَدَّوْا نِصْفَ الدِّيَةِ وَإِذَا قَتَلَ بَنُو قُرَيْظَةَ مِنْ بَنِي النَّضِيرِ أَدَّوْا إِلَيْهِمُ الدِّيَةَ كَامِلَةً فَسَوَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَيْنَهُمْ ‏.‏

Abdulloh ibn Muhammad an-Nufayliy bizga hadis aytdi, Muhammad ibn Salama bizga hadis aytdi, u Muhammad ibn Ishoqdan, u Dovud ibn al-Husayndan, u Ikrimadan, u Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qildi. U dedi: «Bu oyat: {Agar ular sening oldingga kelsalar, ular oʻrtasida hukm qil yoki ulardan yuz oʻgir} {Agar hukm qilsang, ular oʻrtasida adolat bilan hukm qil} (Moida 42) — nozil boʻlganida (sabab shu edi): Banu Naziyr (qabilasi) Banu Qurayza (qabilasi)dan birovni oʻldirsa, yarim diyat (tovon) toʻlar edilar; Banu Qurayza Banu Naziyrdan birovni oʻldirsa, ularga toʻliq diyat toʻlar edilar. Shunda Rasululloh ﷺ ular oʻrtasida (diyatni) teng qildilar».Абдуллоҳ ибн Муҳаммад ан-Нуфайлий бизга ҳадис айтди, Муҳаммад ибн Салама бизга ҳадис айтди, у Муҳаммад ибн Ишоқдан, у Довуд ибн ал-Ҳусайндан, у Икримадан, у Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилди. У деди: «Бу оят: {Агар улар сенинг олдингга келсалар, улар ўртасида ҳукм қил ёки улардан юз ўгир} {Агар ҳукм қилсанг, улар ўртасида адолат билан ҳукм қил} (Моида 42) — нозил бўлганида (сабаб шу эди): Бану Назийр (қабиласи) Бану Қурайза (қабиласи)дан бировни ўлдирса, ярим дият (товон) тўлар эдилар; Бану Қурайза Бану Назийрдан бировни ўлдирса, уларга тўлиқ дият тўлар эдилар. Шунда Расулуллоҳ ﷺ улар ўртасида (диятни) тенг қилдилар».

حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ عُمَرَ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ أَبِي عَوْنٍ، عَنِ الْحَارِثِ بْنِ عَمْرِو بْنِ أَخِي الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ، عَنْ أُنَاسٍ، مِنْ أَهْلِ حِمْصَ مِنْ أَصْحَابِ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَمَّا أَرَادَ أَنْ يَبْعَثَ مُعَاذًا إِلَى الْيَمَنِ قَالَ ‏"‏ كَيْفَ تَقْضِي إِذَا عَرَضَ لَكَ قَضَاءٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَقْضِي بِكِتَابِ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنْ لَمْ تَجِدْ فِي كِتَابِ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَبِسُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنْ لَمْ تَجِدْ فِي سُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلاَ فِي كِتَابِ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَجْتَهِدُ رَأْيِي وَلاَ آلُو ‏.‏ فَضَرَبَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَدْرَهُ وَقَالَ ‏"‏ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَفَّقَ رَسُولَ رَسُولِ اللَّهِ لِمَا يُرْضِي رَسُولَ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏

Hafs ibn Umar bizga hadis aytdi, u Shuʼbadan, u Abu Avndan, u Mugʻiyra ibn Shuʼbaning jiyani Horis ibn Amrdan, u Homs ahlidan boʻlgan, Muoz ibn Jabalning ashoblaridan boʻlgan baʼzi kishilardan rivoyat qildiki, Rasululloh ﷺ Muozni Yamanga yubormoqchi boʻlganlarida: «Sening oldingga bir daʼvo (hukm qilinadigan ish) kelsa, qanday hukm qilasan?» deb soʻradilar. U: «Allohning Kitobi bilan hukm qilaman», dedi. Paygʻambar ﷺ: «Agar Allohning Kitobida topmasang?» dedilar. U: «Rasululloh ﷺning sunnatlari bilan», dedi. Paygʻambar ﷺ: «Agar Rasululloh ﷺning sunnatlarida ham, Allohning Kitobida ham topmasang?» dedilar. U: «Oʻz raʼyim bilan ijtihod qilaman va sira saʼy-harakatimni ayamayman», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ uning koʻksiga (qoʻllari bilan) urib: «Rasululloh ﷺning elchisini Rasululloh ﷺni rozi qiladigan narsaga muvaffaq qilgan Allohga hamd boʻlsin», dedilar.Ҳафс ибн Умар бизга ҳадис айтди, у Шуъбадан, у Абу Авндан, у Муғийра ибн Шуъбанинг жияни Ҳорис ибн Амрдан, у Ҳомс аҳлидан бўлган, Муоз ибн Жабалнинг ашобларидан бўлган баъзи кишилардан ривоят қилдики, Расулуллоҳ ﷺ Муозни Яманга юбормоқчи бўлганларида: «Сенинг олдингга бир даъво (ҳукм қилинадиган иш) келса, қандай ҳукм қиласан?» деб сўрадилар. У: «Аллоҳнинг Китоби билан ҳукм қиламан», деди. Пайғамбар ﷺ: «Агар Аллоҳнинг Китобида топмасанг?» дедилар. У: «Расулуллоҳ ﷺнинг суннатлари билан», деди. Пайғамбар ﷺ: «Агар Расулуллоҳ ﷺнинг суннатларида ҳам, Аллоҳнинг Китобида ҳам топмасанг?» дедилар. У: «Ўз раъйим билан ижтиҳод қиламан ва сира саъй-ҳаракатимни аямайман», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ унинг кўксига (қўллари билан) уриб: «Расулуллоҳ ﷺнинг элчисини Расулуллоҳ ﷺни рози қиладиган нарсага муваффақ қилган Аллоҳга ҳамд бўлсин», дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ شُعْبَةَ، حَدَّثَنِي أَبُو عَوْنٍ، عَنِ الْحَارِثِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ نَاسٍ، مِنْ أَصْحَابِ مُعَاذٍ عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَمَّا بَعَثَهُ إِلَى الْيَمَنِ فَذَكَرَ مَعْنَاهُ ‏.‏

Musaddad bizga hadis aytdi, Yahyo bizga hadis aytdi, u Shuʼbadan rivoyat qildi, Abu Avn menga hadis aytdi, u Horis ibn Amrdan, u Muozning ashoblaridan boʻlgan baʼzi kishilardan, ular Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildilarki, Rasululloh ﷺ uni Yamanga yuborganlarida (shunday boʻldi). Soʻng (rovi) shu maʼnodagi hadisni zikr qildi.Мусаддад бизга ҳадис айтди, Яҳё бизга ҳадис айтди, у Шуъбадан ривоят қилди, Абу Авн менга ҳадис айтди, у Ҳорис ибн Амрдан, у Муознинг ашобларидан бўлган баъзи кишилардан, улар Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилдиларки, Расулуллоҳ ﷺ уни Яманга юборганларида (шундай бўлди). Сўнг (рови) шу маънодаги ҳадисни зикр қилди.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ الْمَهْرِيُّ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي سُلَيْمَانُ بْنُ بِلاَلٍ، ح وَحَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ الْوَاحِدِ الدِّمَشْقِيُّ، حَدَّثَنَا مَرْوَانُ، - يَعْنِي ابْنَ مُحَمَّدٍ - حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ بِلاَلٍ، أَوْ عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ - شَكَّ الشَّيْخُ - عَنْ كَثِيرِ بْنِ زَيْدٍ، عَنِ الْوَلِيدِ بْنِ رَبَاحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الصُّلْحُ جَائِزٌ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ ‏"‏ ‏.‏ زَادَ أَحْمَدُ ‏"‏ إِلاَّ صُلْحًا أَحَلَّ حَرَامًا أَوْ حَرَّمَ حَلاَلاً ‏"‏ ‏.‏ وَزَادَ سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْمُسْلِمُونَ عَلَى شُرُوطِهِمْ ‏"‏ ‏.‏

Sulaymon ibn Dovud al-Mahriy bizga hadis aytdi, Ibn Vahb bizga xabar berdi, Sulaymon ibn Bilol menga xabar berdi; (boshqa sanad bilan) Ahmad ibn Abdulvohid ad-Dimashqiy ham bizga hadis aytdi, Marvon — yaʼni ibn Muhammad — bizga hadis aytdi, Sulaymon ibn Bilol yoki Abdulaziz ibn Muhammad bizga hadis aytdi — shayx (rovi) shubha qildi — u Kasir ibn Zayddan, u Valid ibn Robohdan, u Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildi. U dedi: «Rasululloh ﷺ: ‹Musulmonlar oʻrtasida sulh qilish joizdir›, dedilar». Ahmad oʻz rivoyatida shuni qoʻshdi: «Harom narsani halol qiladigan yoki halol narsani harom qiladigan sulhdan boshqa». Sulaymon ibn Dovud esa shuni qoʻshdi: «Rasululloh ﷺ: ‹Musulmonlar oʻz shartlariga (rioya qilishlari) lozim›, dedilar».Сулаймон ибн Довуд ал-Маҳрий бизга ҳадис айтди, Ибн Ваҳб бизга хабар берди, Сулаймон ибн Билол менга хабар берди; (бошқа санад билан) Аҳмад ибн Абдулвоҳид ад-Димашқий ҳам бизга ҳадис айтди, Марвон — яъни ибн Муҳаммад — бизга ҳадис айтди, Сулаймон ибн Билол ёки Абдулазиз ибн Муҳаммад бизга ҳадис айтди — шайх (рови) шубҳа қилди — у Касир ибн Зайддан, у Валид ибн Робоҳдан, у Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилди. У деди: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Мусулмонлар ўртасида сулҳ қилиш жоиздир›, дедилар». Аҳмад ўз ривоятида шуни қўшди: «Ҳаром нарсани ҳалол қиладиган ёки ҳалол нарсани ҳаром қиладиган сулҳдан бошқа». Сулаймон ибн Довуд эса шуни қўшди: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Мусулмонлар ўз шартларига (риоя қилишлари) лозим›, дедилар».

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَخْبَرَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ كَعْبَ بْنَ مَالِكٍ، أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، تَقَاضَى ابْنَ أَبِي حَدْرَدٍ دَيْنًا كَانَ لَهُ عَلَيْهِ فِي عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الْمَسْجِدِ فَارْتَفَعَتْ أَصْوَاتُهُمَا حَتَّى سَمِعَهُمَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ فِي بَيْتِهِ فَخَرَجَ إِلَيْهِمَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى كَشَفَ سِجْفَ حُجْرَتِهِ وَنَادَى كَعْبَ بْنَ مَالِكٍ فَقَالَ ‏"‏ يَا كَعْبُ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ لَبَّيْكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ فَأَشَارَ لَهُ بِيَدِهِ أَنْ ضَعِ الشَّطْرَ مِنْ دَيْنِكَ قَالَ كَعْبٌ قَدْ فَعَلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ قُمْ فَاقْضِهِ ‏"‏ ‏.‏

Ahmad ibn Solih bizga hadis aytdi, Ibn Vahb bizga hadis aytdi, Yunus menga xabar berdi, u Ibn Shihobdan rivoyat qildi, Abdulloh ibn Kaʼb ibn Molik menga xabar berdiki, Kaʼb ibn Molik (roziyallohu anhu) unga shuni aytdi: U Rasululloh ﷺning zamonlarida masjidda Ibn Abu Hadraddan oʻzining unda boʻlgan qarzini talab qildi. Shunda ikkovining ovozi koʻtarilib ketdi, hatto uylarida boʻlgan Rasululloh ﷺ ularni eshitib qoldilar. Rasululloh ﷺ ularning oldiga chiqib, hujralarining pardasini ochdilar va Kaʼb ibn Molikni chaqirib: «Ey Kaʼb!» dedilar. U: «Labbay, ey Rasululloh!» dedi. Shunda Paygʻambar ﷺ qoʻllari bilan unga: «Qarzingning yarmini kechir», deb ishora qildilar. Kaʼb: «Kechirdim, ey Rasululloh!» dedi. Paygʻambar ﷺ (qarzdorga): «Turgin va uni (qolganini) toʻla», dedilar.Аҳмад ибн Солиҳ бизга ҳадис айтди, Ибн Ваҳб бизга ҳадис айтди, Юнус менга хабар берди, у Ибн Шиҳобдан ривоят қилди, Абдуллоҳ ибн Каъб ибн Молик менга хабар бердики, Каъб ибн Молик (розияллоҳу анҳу) унга шуни айтди: У Расулуллоҳ ﷺнинг замонларида масжидда Ибн Абу Ҳадраддан ўзининг унда бўлган қарзини талаб қилди. Шунда икковининг овози кўтарилиб кетди, ҳатто уйларида бўлган Расулуллоҳ ﷺ уларни эшитиб қолдилар. Расулуллоҳ ﷺ уларнинг олдига чиқиб, ҳужраларининг пардасини очдилар ва Каъб ибн Моликни чақириб: «Эй Каъб!» дедилар. У: «Лаббай, эй Расулуллоҳ!» деди. Шунда Пайғамбар ﷺ қўллари билан унга: «Қарзингнинг ярмини кечир», деб ишора қилдилар. Каъб: «Кечирдим, эй Расулуллоҳ!» деди. Пайғамбар ﷺ (қарздорга): «Тургин ва уни (қолганини) тўла», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ سَعِيدٍ الْهَمْدَانِيُّ، وَأَحْمَدُ بْنُ السَّرْحِ، قَالاَ أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ، أَنَّ أَبَاهُ، أَخْبَرَهُ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ أَخْبَرَهُ أَنَّ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ أَبِي عَمْرَةَ الأَنْصَارِيَّ أَخْبَرَهُ أَنَّ زَيْدَ بْنَ خَالِدٍ الْجُهَنِيَّ أَخْبَرَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَلاَ أُخْبِرُكُمْ بِخَيْرِ الشُّهَدَاءِ الَّذِي يَأْتِي بِشَهَادَتِهِ أَوْ يُخْبِرُ بِشَهَادَتِهِ قَبْلَ أَنْ يُسْأَلَهَا ‏"‏ ‏.‏ شَكَّ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ أَيَّتَهُمَا قَالَ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ قَالَ مَالِكٌ الَّذِي يُخْبِرُ بِشَهَادَتِهِ وَلاَ يَعْلَمُ بِهَا الَّذِي هِيَ لَهُ ‏.‏ قَالَ الْهَمْدَانِيُّ وَيَرْفَعُهَا إِلَى السُّلْطَانِ ‏.‏ قَالَ ابْنُ السَّرْحِ أَوْ يَأْتِي بِهَا الإِمَامَ ‏.‏ وَالإِخْبَارُ فِي حَدِيثِ الْهَمْدَانِيِّ ‏.‏ قَالَ ابْنُ السَّرْحِ ابْنَ أَبِي عَمْرَةَ ‏.‏ لَمْ يَقُلْ عَبْدَ الرَّحْمَنِ ‏.‏

Ahmad ibn Said al-Hamdoniy va Ahmad ibn as-Sarh bizga hadis aytib: «Bizga Ibn Vahb xabar berdi, Molik ibn Anas menga xabar berdi, u Abdulloh ibn Abu Bakrdan rivoyat qildiki, uning otasi unga xabar berdi: Abdulloh ibn Amr ibn Usmon ibn Affon unga xabar berdi: Abdurrahmon ibn Abu Amra al-Ansoriy unga xabar berdi: Zayd ibn Xolid al-Juhaniy (roziyallohu anhu) unga xabar berdiki, Rasululloh ﷺ: ‹Sizlarga guvohlarning eng yaxshisini xabar bermayinmi? U soʻralmasdan oldin oʻz guvohligini keltiradigan yoki oʻz guvohligini bildiradigan kishidir›, dedilar», dedi. Abdulloh ibn Abu Bakr bu ikkovidan qaysi birini aytganida shubha qildi. Abu Dovud aytdi: Molik aytdi: «Bu — oʻz guvohligini bildiradigan, lekin guvohlik kim foydasiga ekanini bilmaydigan kishi (haqida)». Al-Hamdoniy: «Va uni sultonga yetkazadi», dedi. Ibn as-Sarh: «Yoki uni imomga keltiradi», dedi. «Ixbor (bildirish)» soʻzi al-Hamdoniyning rivoyatidadir. Ibn as-Sarh «Ibn Abu Amra» dedi, «Abdurrahmon» demadi.Аҳмад ибн Саид ал-Ҳамдоний ва Аҳмад ибн ас-Сарҳ бизга ҳадис айтиб: «Бизга Ибн Ваҳб хабар берди, Молик ибн Анас менга хабар берди, у Абдуллоҳ ибн Абу Бакрдан ривоят қилдики, унинг отаси унга хабар берди: Абдуллоҳ ибн Амр ибн Усмон ибн Аффон унга хабар берди: Абдурраҳмон ибн Абу Амра ал-Ансорий унга хабар берди: Зайд ибн Холид ал-Жуҳаний (розияллоҳу анҳу) унга хабар бердики, Расулуллоҳ ﷺ: ‹Сизларга гувоҳларнинг энг яхшисини хабар бермайинми? У сўралмасдан олдин ўз гувоҳлигини келтирадиган ёки ўз гувоҳлигини билдирадиган кишидир›, дедилар», деди. Абдуллоҳ ибн Абу Бакр бу икковидан қайси бирини айтганида шубҳа қилди. Абу Довуд айтди: Молик айтди: «Бу — ўз гувоҳлигини билдирадиган, лекин гувоҳлик ким фойдасига эканини билмайдиган киши (ҳақида)». Ал-Ҳамдоний: «Ва уни султонга етказади», деди. Ибн ас-Сарҳ: «Ёки уни имомга келтиради», деди. «Ихбор (билдириш)» сўзи ал-Ҳамдонийнинг ривоятидадир. Ибн ас-Сарҳ «Ибн Абу Амра» деди, «Абдурраҳмон» демади.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، حَدَّثَنَا عُمَارَةُ بْنُ غَزِيَّةَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ رَاشِدٍ، قَالَ جَلَسْنَا لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ فَخَرَجَ إِلَيْنَا فَجَلَسَ فَقَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَنْ حَالَتْ شَفَاعَتُهُ دُونَ حَدٍّ مِنْ حُدُودِ اللَّهِ فَقَدْ ضَادَّ اللَّهَ وَمَنْ خَاصَمَ فِي بَاطِلٍ وَهُوَ يَعْلَمُهُ لَمْ يَزَلْ فِي سَخَطِ اللَّهِ حَتَّى يَنْزِعَ عَنْهُ وَمَنْ قَالَ فِي مُؤْمِنٍ مَا لَيْسَ فِيهِ أَسْكَنَهُ اللَّهُ رَدْغَةَ الْخَبَالِ حَتَّى يَخْرُجَ مِمَّا قَالَ ‏"‏ ‏.‏

Ahmad ibn Yunus bizga hadis aytdi, Zuhayr bizga hadis aytdi, Umora ibn Gʻaziyya bizga hadis aytdi, u Yahyo ibn Roshiddan rivoyat qildi. U dedi: «Biz Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)ni kutib oʻtirgan edik. U bizning oldimizga chiqib oʻtirdi va: ‹Men Rasululloh ﷺning shunday deganlarini eshitganman: ‹Kimning shafoati Allohning hadlaridan bir hadning (joriy etilishining) oldini olsa, u Allohga qarshi chiqibdi. Kim botil narsada, uning botil ekanini bila turib tortishsa, undan voz kechmaguncha Allohning gʻazabida boʻlaveradi. Kim biror moʻminda yoʻq narsani (yolgʻondan) aytsa, Alloh uni aytgan gapidan chiqib ketmaguncha jahannam ahlining oqib chiqadigan irinli suvida (Radgʻatul-xabol) yashatadi›››, dedi.Аҳмад ибн Юнус бизга ҳадис айтди, Зуҳайр бизга ҳадис айтди, Умора ибн Ғазийя бизга ҳадис айтди, у Яҳё ибн Рошиддан ривоят қилди. У деди: «Биз Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)ни кутиб ўтирган эдик. У бизнинг олдимизга чиқиб ўтирди ва: ‹Мен Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деганларини эшитганман: ‹Кимнинг шафоати Аллоҳнинг ҳадларидан бир ҳаднинг (жорий этилишининг) олдини олса, у Аллоҳга қарши чиқибди. Ким ботил нарсада, унинг ботил эканини била туриб тортишса, ундан воз кечмагунча Аллоҳнинг ғазабида бўлаверади. Ким бирор мўминда йўқ нарсани (ёлғондан) айтса, Аллоҳ уни айтган гапидан чиқиб кетмагунча жаҳаннам аҳлининг оқиб чиқадиган иринли сувида (Радғатул-хабол) яшатади›››, деди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا عَاصِمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ زَيْدٍ الْعُمَرِيُّ، حَدَّثَنِي الْمُثَنَّى بْنُ يَزِيدَ، عَنْ مَطَرٍ الْوَرَّاقِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِمَعْنَاهُ قَالَ ‏"‏ وَمَنْ أَعَانَ عَلَى خُصُومَةٍ بِظُلْمٍ فَقَدْ بَاءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ ‏"‏ ‏.‏

Ali ibn al-Husayn ibn Ibrohim bizga hadis aytdi, Umar ibn Yunus bizga hadis aytdi, Osim ibn Muhammad ibn Zayd al-Umariy bizga hadis aytdi, al-Musanno ibn Yazid menga hadis aytdi, u Matar al-Varroqdan, u Nofeʼdan, u Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan, u Paygʻambar ﷺdan shu maʼnoda rivoyat qildi. U (Paygʻambar ﷺ) shuni ham dedilar: «Kim zulm bilan (birovga) tortishuvda yordam bersa, Aziz va Jalil boʻlgan Allohning gʻazabiga uchrabdi».Али ибн ал-Ҳусайн ибн Иброҳим бизга ҳадис айтди, Умар ибн Юнус бизга ҳадис айтди, Осим ибн Муҳаммад ибн Зайд ал-Умарий бизга ҳадис айтди, ал-Мусанно ибн Язид менга ҳадис айтди, у Матар ал-Варроқдан, у Нофеъдан, у Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан, у Пайғамбар ﷺдан шу маънода ривоят қилди. У (Пайғамбар ﷺ) шуни ҳам дедилар: «Ким зулм билан (бировга) тортишувда ёрдам берса, Азиз ва Жалил бўлган Аллоҳнинг ғазабига учрабди».

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى الْبَلْخِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ، حَدَّثَنِي سُفْيَانُ، - يَعْنِي الْعُصْفُرِيَّ - عَنْ أَبِيهِ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ النُّعْمَانِ الأَسَدِيِّ، عَنْ خُرَيْمِ بْنِ فَاتِكٍ، قَالَ صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَلاَةَ الصُّبْحِ فَلَمَّا انْصَرَفَ قَامَ قَائِمًا فَقَالَ ‏"‏ عُدِلَتْ شَهَادَةُ الزُّورِ بِالإِشْرَاكِ بِاللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ ثَلاَثَ مِرَارٍ ثُمَّ قَرَأَ ‏{‏ فَاجْتَنِبُوا الرِّجْسَ مِنَ الأَوْثَانِ وَاجْتَنِبُوا قَوْلَ الزُّورِ * حُنَفَاءَ لِلَّهِ غَيْرَ مُشْرِكِينَ بِهِ ‏}‏ ‏.‏

Yahyo ibn Muso al-Balxiy bizga aytib berdi: Muhammad ibn Ubayd bizga aytib berdi: Sufyon ‒ yaʼni al-Usfuriy ‒ menga otasidan, u Habib ibn an-Nuʼmon al-Asadiydan, u Xuraym ibn Fotik (roziyallohu anhu)dan aytib berdi. U dedi: «Rasululloh ﷺ subhi sodiq namozini oʻqib boʻlganlaridan soʻng, oʻrnilaridan tik turib uch marta: ‹Yolgʻon guvohlik berish Allohga shirk keltirish bilan teng qilindi›, ‒ dedilar. Soʻng: {Butlar palaganidan saqlaning va yolgʻon soʻzdan saqlaning. Ollohga toat-ibodatda barqaror boʻlgan, Unga shirk keltirmagan holatda (bunday qiling)} oyatini tilovat qildilar».Яҳё ибн Мусо ал-Балхий бизга айтиб берди: Муҳаммад ибн Убайд бизга айтиб берди: Суфён ‒ яъни ал-Усфурий ‒ менга отасидан, у Ҳабиб ибн ан-Нуъмон ал-Асадийдан, у Хурайм ибн Фотик (розияллоҳу анҳу)дан айтиб берди. У деди: «Расулуллоҳ ﷺ субҳи содиқ намозини ўқиб бўлганларидан сўнг, ўрниларидан тик туриб уч марта: ‹Ёлғон гувоҳлик бериш Аллоҳга ширк келтириш билан тенг қилинди›, ‒ дедилар. Сўнг: {Бутлар палаганидан сақланинг ва ёлғон сўздан сақланинг. Оллоҳга тоат-ибодатда барқарор бўлган, Унга ширк келтирмаган ҳолатда (бундай қилинг)} оятини тиловат қилдилар».

حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَاشِدٍ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ مُوسَى، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَدَّ شَهَادَةَ الْخَائِنِ وَالْخَائِنَةِ وَذِي الْغِمْرِ عَلَى أَخِيهِ وَرَدَّ شَهَادَةَ الْقَانِعِ لأَهْلِ الْبَيْتِ وَأَجَازَهَا لِغَيْرِهِمْ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ الْغِمْرُ الْحِنَةُ وَالشَّحْنَاءُ وَالْقَانِعُ الأَجِيرُ التَّابِعُ مِثْلُ الأَجِيرِ الْخَاصِّ ‏.‏

Hafs ibn Umar bizga aytib berdi: Muhammad ibn Roshid bizga aytib berdi: Sulaymon ibn Muso bizga Amr ibn Shuʼaybdan, u otasidan, u bobosidan aytib berdiki, Rasululloh ﷺ xiyonatchi erkak va xiyonatchi ayolning hamda oʻz birodariga nisbatan kek saqlovchi kishining guvohligini rad qildilar. Yana bir uy ahliga qaram (xizmatkor) kishining guvohligini ularning foydasiga rad qildilar va undan boshqalar foydasiga uni joiz qildilar. Abu Dovud aytadi: ‹Gʻimr› ‒ adovat va dushmanlik; ‹qoniʼ› esa xos yollanma xizmatkorga oʻxshagan tobeʼ yollanma xizmatkordir.Ҳафс ибн Умар бизга айтиб берди: Муҳаммад ибн Рошид бизга айтиб берди: Сулаймон ибн Мусо бизга Амр ибн Шуъайбдан, у отасидан, у бобосидан айтиб бердики, Расулуллоҳ ﷺ хиёнатчи эркак ва хиёнатчи аёлнинг ҳамда ўз биродарига нисбатан кек сақловчи кишининг гувоҳлигини рад қилдилар. Яна бир уй аҳлига қарам (хизматкор) кишининг гувоҳлигини уларнинг фойдасига рад қилдилар ва ундан бошқалар фойдасига уни жоиз қилдилар. Абу Довуд айтади: ‹Ғимр› ‒ адоват ва душманлик; ‹қониъ› эса хос ёлланма хизматкорга ўхшаган тобеъ ёлланма хизматкордир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ خَلَفِ بْنِ طَارِقٍ الرَّازِيُّ، حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ عُبَيْدٍ الْخُزَاعِيُّ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ مُوسَى، بِإِسْنَادِهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تَجُوزُ شَهَادَةُ خَائِنٍ وَلاَ خَائِنَةٍ وَلاَ زَانٍ وَلاَ زَانِيَةٍ وَلاَ ذِي غِمْرٍ عَلَى أَخِيهِ ‏"‏ ‏.‏

Muhammad ibn Xalaf ibn Toriq ar-Roziy bizga aytib berdi: Zayd ibn Yahyo ibn Ubayd al-Xuzoiy bizga aytib berdi: Said ibn Abdulaziz bizga Sulaymon ibn Musodan, oʻz isnodi bilan aytib berdi. U dedi: Rasululloh ﷺ: «Xiyonatchi erkakning ham, xiyonatchi ayolning ham, zinokor erkakning ham, zinokor ayolning ham, oʻz birodariga nisbatan kek saqlovchi kishining ham guvohligi joiz emas», ‒ dedilar.Муҳаммад ибн Халаф ибн Ториқ ар-Розий бизга айтиб берди: Зайд ибн Яҳё ибн Убайд ал-Хузоий бизга айтиб берди: Саид ибн Абдулазиз бизга Сулаймон ибн Мусодан, ўз исноди билан айтиб берди. У деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Хиёнатчи эркакнинг ҳам, хиёнатчи аёлнинг ҳам, зинокор эркакнинг ҳам, зинокор аёлнинг ҳам, ўз биродарига нисбатан кек сақловчи кишининг ҳам гувоҳлиги жоиз эмас», ‒ дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ سَعِيدٍ الْهَمْدَانِيُّ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي يَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ، وَنَافِعُ بْنُ يَزِيدَ، عَنِ ابْنِ الْهَادِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ عَطَاءٍ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ لاَ تَجُوزُ شَهَادَةُ بَدَوِيٍّ عَلَى صَاحِبِ قَرْيَةٍ ‏"‏ ‏.‏

Ahmad ibn Said al-Hamdoniy bizga aytib berdi: Ibn Vahb bizga xabar berdi: Yahyo ibn Ayyub va Nofiʼ ibn Yazid menga Ibn al-Hoddan, u Muhammad ibn Amr ibn Atodan, u Ato ibn Yasordan, u Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan xabar berdiki, u Rasululloh ﷺ: «Sahroyi aʼrobiyning shahar ahliga qarshi guvohligi joiz emas», ‒ deganlarini eshitgan.Аҳмад ибн Саид ал-Ҳамдоний бизга айтиб берди: Ибн Ваҳб бизга хабар берди: Яҳё ибн Айюб ва Нофиъ ибн Язид менга Ибн ал-Ҳоддан, у Муҳаммад ибн Амр ибн Атодан, у Ато ибн Ясордан, у Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан хабар бердики, у Расулуллоҳ ﷺ: «Саҳройи аъробийнинг шаҳар аҳлига қарши гувоҳлиги жоиз эмас», ‒ деганларини эшитган.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، حَدَّثَنِي عُقْبَةُ بْنُ الْحَارِثِ، وَحَدَّثَنِيهِ صَاحِبٌ، لِي عَنْهُ - وَأَنَا لِحَدِيثِ، صَاحِبِي أَحْفَظُ - قَالَ تَزَوَّجْتُ أُمَّ يَحْيَى بِنْتَ أَبِي إِهَابٍ فَدَخَلَتْ عَلَيْنَا امْرَأَةٌ سَوْدَاءُ فَزَعَمَتْ أَنَّهَا أَرْضَعَتْنَا جَمِيعًا فَأَتَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لَهُ فَأَعْرَضَ عَنِّي فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّهَا لَكَاذِبَةٌ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ وَمَا يُدْرِيكَ وَقَدْ قَالَتْ مَا قَالَتْ دَعْهَا عَنْكَ ‏"‏ ‏.‏

Sulaymon ibn Harb bizga aytib berdi: Hammod ibn Zayd bizga Ayyubdan, u Ibn Abu Mulaykadan aytib berdi: Uqba ibn al-Horis (roziyallohu anhu) menga aytib berdi, uni menga oʻrtogʻim ham undan aytib bergan ‒ men oʻrtogʻimning hadisini koʻproq yodlaganman ‒ u dedi: «Men Umm Yahyo binti Abu Ihobga uylangan edim. Yonimizga bir qora ayol kirib, u ikkalamizni ham emizganini daʼvo qildi. Shunda men Nabiy ﷺ huzurlariga kelib, buni u zotga aytdim. U zot mendan yuz oʻgirdilar. Men: ‹Yo Rasululloh, u albatta yolgʻonchidir›, ‒ dedim. U zot: ‹Sen qaydan bilasan? U aytadiganini aytib boʻldi-ku. Uni (ayolingni) oʻzingdan ajrat›, ‒ dedilar».Сулаймон ибн Ҳарб бизга айтиб берди: Ҳаммод ибн Зайд бизга Айюбдан, у Ибн Абу Мулайкадан айтиб берди: Уқба ибн ал-Ҳорис (розияллоҳу анҳу) менга айтиб берди, уни менга ўртоғим ҳам ундан айтиб берган ‒ мен ўртоғимнинг ҳадисини кўпроқ ёдлаганман ‒ у деди: «Мен Умм Яҳё бинти Абу Иҳобга уйланган эдим. Ёнимизга бир қора аёл кириб, у иккаламизни ҳам эмизганини даъво қилди. Шунда мен Набий ﷺ ҳузурларига келиб, буни у зотга айтдим. У зот мендан юз ўгирдилар. Мен: ‹Ё Расулуллоҳ, у албатта ёлғончидир›, ‒ дедим. У зот: ‹Сен қайдан биласан? У айтадиганини айтиб бўлди-ку. Уни (аёлингни) ўзингдан ажрат›, ‒ дедилар».

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ أَبِي شُعَيْبٍ الْحَرَّانِيُّ، حَدَّثَنَا الْحَارِثُ بْنُ عُمَيْرٍ الْبَصْرِيُّ، ح وَحَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ ابْنُ عُلَيَّةَ، كِلاَهُمَا عَنْ أَيُّوبَ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنْ عُبَيْدِ بْنِ أَبِي مَرْيَمَ، عَنْ عُقْبَةَ بْنِ الْحَارِثِ، - وَقَدْ سَمِعْتُهُ مِنْ، عُقْبَةَ وَلَكِنِّي لِحَدِيثِ عُبَيْدٍ أَحْفَظُ - فَذَكَرَ مَعْنَاهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ نَظَرَ حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ إِلَى الْحَارِثِ بْنِ عُمَيْرٍ فَقَالَ هَذَا مِنْ ثِقَاتِ أَصْحَابِ أَيُّوبَ ‏.‏

Ahmad ibn Abu Shuʼayb al-Harroniy bizga aytib berdi: al-Horis ibn Umayr al-Basriy bizga aytib berdi. Yana Usmon ibn Abu Shayba bizga aytib berdi: Ismoil ibnu Ulayya bizga aytib berdi ‒ ikkovi ham Ayyubdan, u Ibn Abu Mulaykadan, u Ubayd ibn Abu Maryamdan, u Uqba ibn al-Horis (roziyallohu anhu)dan: ‹Men buni Uqbadan ham eshitganman, lekin Ubaydning hadisini koʻproq yodlaganman›, ‒ deb ‒ shu maʼnoda aytib berdi. Abu Dovud aytadi: Hammod ibn Zayd al-Horis ibn Umayrga nazar solib: «Bu kishi Ayyubning ishonchli ashoblaridandir», ‒ dedi.Аҳмад ибн Абу Шуъайб ал-Ҳарроний бизга айтиб берди: ал-Ҳорис ибн Умайр ал-Басрий бизга айтиб берди. Яна Усмон ибн Абу Шайба бизга айтиб берди: Исмоил ибну Улайя бизга айтиб берди ‒ иккови ҳам Айюбдан, у Ибн Абу Мулайкадан, у Убайд ибн Абу Марямдан, у Уқба ибн ал-Ҳорис (розияллоҳу анҳу)дан: ‹Мен буни Уқбадан ҳам эшитганман, лекин Убайднинг ҳадисини кўпроқ ёдлаганман›, ‒ деб ‒ шу маънода айтиб берди. Абу Довуд айтади: Ҳаммод ибн Зайд ал-Ҳорис ибн Умайрга назар солиб: «Бу киши Айюбнинг ишончли ашобларидандир», ‒ деди.

حَدَّثَنَا زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا زَكَرِيَّا، عَنِ الشَّعْبِيِّ، أَنَّ رَجُلاً، مِنَ الْمُسْلِمِينَ حَضَرَتْهُ الْوَفَاةُ بِدَقُوقَاءَ هَذِهِ وَلَمْ يَجِدْ أَحَدًا مِنَ الْمُسْلِمِينَ يُشْهِدُهُ عَلَى وَصِيَّتِهِ فَأَشْهَدَ رَجُلَيْنِ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ فَقَدِمَا الْكُوفَةَ فَأَتَيَا أَبَا مُوسَى الأَشْعَرِيَّ فَأَخْبَرَاهُ وَقَدِمَا بِتَرِكَتِهِ وَوَصِيَّتِهِ ‏.‏ فَقَالَ الأَشْعَرِيُّ هَذَا أَمْرٌ لَمْ يَكُنْ بَعْدَ الَّذِي كَانَ فِي عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ فَأَحْلَفَهُمَا بَعْدَ الْعَصْرِ بِاللَّهِ مَا خَانَا وَلاَ كَذِبَا وَلاَ بَدَّلاَ وَلاَ كَتَمَا وَلاَ غَيَّرَا وَإِنَّهَا لَوَصِيَّةُ الرَّجُلِ وَتَرِكَتُهُ فَأَمْضَى شَهَادَتَهُمَا ‏.‏

Ziyod ibn Ayyub bizga aytib berdi: Hushaym bizga aytib berdi: Zakariyo bizga ash-Shaʼbiydan xabar berdiki, musulmonlardan bir kishiga mana shu Daqquqo (degan joy)da ajal yetdi. U vasiyatiga guvoh boʻladigan birorta musulmonni topa olmadi, shuning uchun ahli kitobdan ikki kishini guvoh qildi. Soʻng u ikkisi Kufaga kelib, Abu Muso al-Ashʼariy huzuriga keldilar va unga (vasiyat haqida) xabar berdilar hamda marhumning meros mulki va vasiyatini olib keldilar. Ashʼariy: «Bu ‒ Rasululloh ﷺ davrlarida boʻlgan voqeadan keyin sodir boʻlmagan ishdir», ‒ dedi. Soʻng asr namozidan keyin u ikkalasiga: ‹Xiyonat qilmaganlari, yolgʻon gapirmaganlari, almashtirmaganlari, yashirmaganlari va oʻzgartirmaganlari, bu haqiqatan ham oʻsha kishining vasiyati va meros mulki ekani› haqida Alloh nomi bilan qasam ichdirdi va u ikkisining guvohligini joriy qildi.Зиёд ибн Айюб бизга айтиб берди: Ҳушайм бизга айтиб берди: Закариё бизга аш-Шаъбийдан хабар бердики, мусулмонлардан бир кишига мана шу Даққуқо (деган жой)да ажал етди. У васиятига гувоҳ бўладиган бирорта мусулмонни топа олмади, шунинг учун аҳли китобдан икки кишини гувоҳ қилди. Сўнг у иккиси Куфага келиб, Абу Мусо ал-Ашъарий ҳузурига келдилар ва унга (васият ҳақида) хабар бердилар ҳамда марҳумнинг мерос мулки ва васиятини олиб келдилар. Ашъарий: «Бу ‒ Расулуллоҳ ﷺ даврларида бўлган воқеадан кейин содир бўлмаган ишдир», ‒ деди. Сўнг аср намозидан кейин у иккаласига: ‹Хиёнат қилмаганлари, ёлғон гапирмаганлари, алмаштирмаганлари, яширмаганлари ва ўзгартирмаганлари, бу ҳақиқатан ҳам ўша кишининг васияти ва мерос мулки экани› ҳақида Аллоҳ номи билан қасам ичдирди ва у иккисининг гувоҳлигини жорий қилди.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي زَائِدَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي الْقَاسِمِ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ خَرَجَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي سَهْمٍ مَعَ تَمِيمٍ الدَّارِيِّ وَعَدِيِّ بْنِ بَدَّاءَ فَمَاتَ السَّهْمِيُّ بِأَرْضٍ لَيْسَ بِهَا مُسْلِمٌ فَلَمَّا قَدِمَا بِتَرِكَتِهِ فَقَدُوا جَامَ فِضَّةٍ مُخَوَّصًا بِالذَّهَبِ فَأَحْلَفَهُمَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ وُجِدَ الْجَامُ بِمَكَّةَ فَقَالُوا اشْتَرَيْنَاهُ مِنْ تَمِيمٍ وَعَدِيٍّ فَقَامَ رَجُلاَنِ مِنْ أَوْلِيَاءِ السَّهْمِيِّ فَحَلَفَا لَشَهَادَتُنَا أَحَقُّ مِنْ شَهَادَتِهِمَا وَإِنَّ الْجَامَ لِصَاحِبِهِمْ ‏.‏ قَالَ فَنَزَلَتْ فِيهِمْ ‏{‏ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ ‏}‏ الآيَةَ ‏.‏

al-Hasan ibn Ali bizga aytib berdi: Yahyo ibn Odam bizga aytib berdi: Ibn Abu Zoida bizga Muhammad ibn Abulqosimdan, u Abdulmalik ibn Said ibn Jubayrdan, u otasidan, u Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan aytib berdi. U dedi: «Banu Sahmdan bir kishi Tamim ad-Doriy va Adiy ibn Baddo bilan birga (safarga) chiqdi. Sahmlik kishi musulmon yoʻq bir yerda vafot etdi. U ikkovi (uning) meros mulkini olib kelganlarida, oltin suvi yugurtirilgan kumush idishni topa olishmadi. Rasululloh ﷺ u ikkisiga qasam ichdirdilar. Soʻng oʻsha idish Makkada topildi va: ‹Buni biz Tamim va Adiydan sotib olganmiz›, ‒ deyishdi. Shunda sahmlik kishining merosxoʻrlaridan ikki kishi turib: ‹Bizning guvohligimiz u ikkisining guvohligidan haqliroqdir va idish bizning kishimiznikidir›, ‒ deb qasam ichdilar». U (Ibn Abbos) dedi: «Shunda ular haqida {Ey iymon keltirganlar! Birortangizga oʻlim hozir boʻlganda, sizlarning oranglardagi guvohlik...} oyati nozil boʻldi».ал-Ҳасан ибн Али бизга айтиб берди: Яҳё ибн Одам бизга айтиб берди: Ибн Абу Зоида бизга Муҳаммад ибн Абулқосимдан, у Абдулмалик ибн Саид ибн Жубайрдан, у отасидан, у Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан айтиб берди. У деди: «Бану Саҳмдан бир киши Тамим ад-Дорий ва Адий ибн Баддо билан бирга (сафарга) чиқди. Саҳмлик киши мусулмон йўқ бир ерда вафот этди. У иккови (унинг) мерос мулкини олиб келганларида, олтин суви югуртирилган кумуш идишни топа олишмади. Расулуллоҳ ﷺ у иккисига қасам ичдирдилар. Сўнг ўша идиш Маккада топилди ва: ‹Буни биз Тамим ва Адийдан сотиб олганмиз›, ‒ дейишди. Шунда саҳмлик кишининг меросхўрларидан икки киши туриб: ‹Бизнинг гувоҳлигимиз у иккисининг гувоҳлигидан ҳақлироқдир ва идиш бизнинг кишимизникидир›, ‒ деб қасам ичдилар». У (Ибн Аббос) деди: «Шунда улар ҳақида {Эй иймон келтирганлар! Бирортангизга ўлим ҳозир бўлганда, сизларнинг оранглардаги гувоҳлик...} ояти нозил бўлди».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ فَارِسٍ، أَنَّ الْحَكَمَ بْنَ نَافِعٍ، حَدَّثَهُمْ أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ خُزَيْمَةَ، أَنَّ عَمَّهُ، حَدَّثَهُ وَهُوَ، مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم ابْتَاعَ فَرَسًا مِنْ أَعْرَابِيٍّ فَاسْتَتْبَعَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لِيَقْضِيَهُ ثَمَنَ فَرَسِهِ فَأَسْرَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمَشْىَ وَأَبْطَأَ الأَعْرَابِيُّ فَطَفِقَ رِجَالٌ يَعْتَرِضُونَ الأَعْرَابِيَّ فَيُسَاوِمُونَهُ بِالْفَرَسِ وَلاَ يَشْعُرُونَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم ابْتَاعَهُ فَنَادَى الأَعْرَابِيُّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ إِنْ كُنْتَ مُبْتَاعًا هَذَا الْفَرَسَ وَإِلاَّ بِعْتُهُ ‏.‏ فَقَامَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم حِينَ سَمِعَ نِدَاءَ الأَعْرَابِيِّ فَقَالَ ‏"‏ أَوَلَيْسَ قَدِ ابْتَعْتُهُ مِنْكَ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ الأَعْرَابِيُّ لاَ وَاللَّهِ مَا بِعْتُكَهُ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ بَلَى قَدِ ابْتَعْتُهُ مِنْكَ ‏"‏ ‏.‏ فَطَفِقَ الأَعْرَابِيُّ يَقُولُ هَلُمَّ شَهِيدًا ‏.‏ فَقَالَ خُزَيْمَةُ بْنُ ثَابِتٍ أَنَا أَشْهَدُ أَنَّكَ قَدْ بَايَعْتَهُ ‏.‏ فَأَقْبَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَلَى خُزَيْمَةَ فَقَالَ ‏"‏ بِمَ تَشْهَدُ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ بِتَصْدِيقِكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ فَجَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم شَهَادَةَ خُزَيْمَةَ بِشَهَادَةِ رَجُلَيْنِ ‏.‏

Muhammad ibn Yahyo ibn Foris bizga aytib berdiki, al-Hakam ibn Nofiʼ ularga aytib bergan: Shuʼayb bizga az-Zuhriydan, u Umora ibn Xuzaymadan xabar berdiki, uning amakisi ‒ u Nabiy ﷺ ashoblaridan edi ‒ unga aytib berishicha, Nabiy ﷺ bir aʼrobiydan ot sotib oldilar. Nabiy ﷺ oti puli toʻlanishi uchun uni oʻzlari bilan birga olib ketdilar. Rasululloh ﷺ tez yurib ketdilar, aʼrobiy esa sekin yurdi. Odamlar aʼrobiyning yoʻlini toʻsib, ot uchun u bilan savdolasha boshlashdi va Nabiy ﷺ uni sotib olganlarini sezishmadi. Shunda aʼrobiy Rasululloh ﷺni chaqirib: «Agar shu otni sotib oladigan boʻlsang (ol), boʻlmasa, men uni sotaman», ‒ dedi. Nabiy ﷺ aʼrobiyning chaqirganini eshitib, turib: «Men uni sendan sotib olmaganmidim?» ‒ dedilar. Aʼrobiy: «Yoʻq, Allohga qasamki, men uni senga sotmaganman», ‒ dedi. Nabiy ﷺ: «Yoʻq, men uni sendan sotib oldim», ‒ dedilar. Aʼrobiy esa: «Guvoh keltir», ‒ deyaverdi. Shunda Xuzayma ibn Sobit (roziyallohu anhu): «Men sen uni sotib olganingga guvohlik beraman», ‒ dedi. Nabiy ﷺ Xuzaymaga yuzlanib: «Nima asosida guvohlik berasan?» ‒ dedilar. U: «Sizni tasdiqlaganim asosida, yo Rasululloh», ‒ dedi. Shunda Rasululloh ﷺ Xuzaymaning guvohligini ikki kishining guvohligi (oʻrnida) qildilar.Муҳаммад ибн Яҳё ибн Форис бизга айтиб бердики, ал-Ҳакам ибн Нофиъ уларга айтиб берган: Шуъайб бизга аз-Зуҳрийдан, у Умора ибн Хузаймадан хабар бердики, унинг амакиси ‒ у Набий ﷺ ашобларидан эди ‒ унга айтиб беришича, Набий ﷺ бир аъробийдан от сотиб олдилар. Набий ﷺ оти пули тўланиши учун уни ўзлари билан бирга олиб кетдилар. Расулуллоҳ ﷺ тез юриб кетдилар, аъробий эса секин юрди. Одамлар аъробийнинг йўлини тўсиб, от учун у билан савдолаша бошлашди ва Набий ﷺ уни сотиб олганларини сезишмади. Шунда аъробий Расулуллоҳ ﷺни чақириб: «Агар шу отни сотиб оладиган бўлсанг (ол), бўлмаса, мен уни сотаман», ‒ деди. Набий ﷺ аъробийнинг чақирганини эшитиб, туриб: «Мен уни сендан сотиб олмаганмидим?» ‒ дедилар. Аъробий: «Йўқ, Аллоҳга қасамки, мен уни сенга сотмаганман», ‒ деди. Набий ﷺ: «Йўқ, мен уни сендан сотиб олдим», ‒ дедилар. Аъробий эса: «Гувоҳ келтир», ‒ деяверди. Шунда Хузайма ибн Собит (розияллоҳу анҳу): «Мен сен уни сотиб олганингга гувоҳлик бераман», ‒ деди. Набий ﷺ Хузаймага юзланиб: «Нима асосида гувоҳлик берасан?» ‒ дедилар. У: «Сизни тасдиқлаганим асосида, ё Расулуллоҳ», ‒ деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ Хузайманинг гувоҳлигини икки кишининг гувоҳлиги (ўрнида) қилдилар.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَالْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ، أَنَّ زَيْدَ بْنَ الْحُبَابِ، حَدَّثَهُمْ حَدَّثَنَا سَيْفٌ الْمَكِّيُّ، - قَالَ عُثْمَانُ سَيْفُ بْنُ سُلَيْمَانَ - عَنْ قَيْسِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَضَى بِيَمِينٍ وَشَاهِدٍ ‏.‏

Usmon ibn Abu Shayba va al-Hasan ibn Ali bizga aytib berishdiki, Zayd ibn al-Hubob ularga aytib bergan: Sayf al-Makkiy bizga aytib berdi ‒ Usmon: ‹Sayf ibn Sulaymon›, ‒ dedi ‒ u Qays ibn Saʼddan, u Amr ibn Dinordan, u Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan (rivoyat qildi)ki, Rasululloh ﷺ bir qasam va bitta guvoh asosida hukm chiqardilar.Усмон ибн Абу Шайба ва ал-Ҳасан ибн Али бизга айтиб беришдики, Зайд ибн ал-Ҳубоб уларга айтиб берган: Сайф ал-Маккий бизга айтиб берди ‒ Усмон: ‹Сайф ибн Сулаймон›, ‒ деди ‒ у Қайс ибн Саъддан, у Амр ибн Динордан, у Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан (ривоят қилди)ки, Расулуллоҳ ﷺ бир қасам ва битта гувоҳ асосида ҳукм чиқардилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى، وَسَلَمَةُ بْنُ شَبِيبٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، بِإِسْنَادِهِ وَمَعْنَاهُ ‏.‏ قَالَ سَلَمَةُ فِي حَدِيثِهِ قَالَ عَمْرٌو فِي الْحُقُوقِ ‏.‏

Muhammad ibn Yahyo va Salama ibn Shabib bizga aytib berishdi: Abdurrazzoq bizga aytib berdi: Muhammad ibn Muslim bizga Amr ibn Dinordan oʻz isnodi va shu maʼnosi bilan xabar berdi. Salama oʻz hadisida dedi: Amr: «Haq-huquqlar borasida», ‒ dedi.Муҳаммад ибн Яҳё ва Салама ибн Шабиб бизга айтиб беришди: Абдурраззоқ бизга айтиб берди: Муҳаммад ибн Муслим бизга Амр ибн Динордан ўз исноди ва шу маъноси билан хабар берди. Салама ўз ҳадисида деди: Амр: «Ҳақ-ҳуқуқлар борасида», ‒ деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ أَبِي بَكْرٍ أَبُو مُصْعَبٍ الزُّهْرِيُّ، حَدَّثَنَا الدَّرَاوَرْدِيُّ، عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَضَى بِالْيَمِينِ مَعَ الشَّاهِدِ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَزَادَنِي الرَّبِيعُ بْنُ سُلَيْمَانَ الْمُؤَذِّنُ فِي هَذَا الْحَدِيثِ قَالَ أَخْبَرَنِي الشَّافِعِيُّ عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ قَالَ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لِسُهَيْلٍ فَقَالَ أَخْبَرَنِي رَبِيعَةُ - وَهُوَ عِنْدِي ثِقَةٌ - أَنِّي حَدَّثْتُهُ إِيَّاهُ وَلاَ أَحْفَظُهُ ‏.‏ قَالَ عَبْدُ الْعَزِيزِ وَقَدْ كَانَ أَصَابَتْ سُهَيْلاً عِلَّةٌ أَذْهَبَتْ بَعْضَ عَقْلِهِ وَنَسِيَ بَعْضَ حَدِيثِهِ فَكَانَ سُهَيْلٌ بَعْدُ يُحَدِّثُهُ عَنْ رَبِيعَةَ عَنْهُ عَنْ أَبِيهِ ‏.‏

Ahmad ibn Abu Bakr Abu Musʼab az-Zuhriy bizga aytib berdi: ad-Darovardiy bizga Robiʼa ibn Abu Abdurrahmondan, u Suhayl ibn Abu Solihdan, u otasidan, u Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan aytib berdiki, Nabiy ﷺ qasam bilan birga guvoh asosida hukm chiqardilar. Abu Dovud aytadi: Robiʼ ibn Sulaymon al-Muazzin menga bu hadisda (quyidagi soʻzlarni) ziyoda qildi. U dedi: Shofiiy menga Abdulazizdan xabar berib dedi: Men buni Suhaylga aytdim, u: «Menga Robiʼa ‒ u mening nazdimda ishonchlidir ‒ men bu hadisni unga aytib berganimni, lekin oʻzim uni yodlamasligimni xabar berdi», ‒ dedi. Abdulaziz aytadi: Suhaylga aqlining bir qismini ketkazib, baʼzi hadislarini unutdirgan bir kasallik yetgan edi. Shundan keyin Suhayl buni Robiʼadan, u oʻzidan, u otasidan deb rivoyat qiladigan boʻldi.Аҳмад ибн Абу Бакр Абу Мусъаб аз-Зуҳрий бизга айтиб берди: ад-Даровардий бизга Робиъа ибн Абу Абдурраҳмондан, у Суҳайл ибн Абу Солиҳдан, у отасидан, у Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан айтиб бердики, Набий ﷺ қасам билан бирга гувоҳ асосида ҳукм чиқардилар. Абу Довуд айтади: Робиъ ибн Сулаймон ал-Муаззин менга бу ҳадисда (қуйидаги сўзларни) зиёда қилди. У деди: Шофиий менга Абдулазиздан хабар бериб деди: Мен буни Суҳайлга айтдим, у: «Менга Робиъа ‒ у менинг наздимда ишончлидир ‒ мен бу ҳадисни унга айтиб берганимни, лекин ўзим уни ёдламаслигимни хабар берди», ‒ деди. Абдулазиз айтади: Суҳайлга ақлининг бир қисмини кетказиб, баъзи ҳадисларини унутдирган бир касаллик етган эди. Шундан кейин Суҳайл буни Робиъадан, у ўзидан, у отасидан деб ривоят қиладиган бўлди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ دَاوُدَ الإِسْكَنْدَرَانِيُّ، حَدَّثَنَا زِيَادٌ، - يَعْنِي ابْنَ يُونُسَ - حَدَّثَنِي سُلَيْمَانُ بْنُ بِلاَلٍ، عَنْ رَبِيعَةَ، بِإِسْنَادِ أَبِي مُصْعَبٍ وَمَعْنَاهُ ‏.‏ قَالَ سُلَيْمَانُ فَلَقِيتُ سُهَيْلاً فَسَأَلْتُهُ عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ فَقَالَ مَا أَعْرِفُهُ ‏.‏ فَقُلْتُ لَهُ إِنَّ رَبِيعَةَ أَخْبَرَنِي بِهِ عَنْكَ ‏.‏ قَالَ فَإِنْ كَانَ رَبِيعَةُ أَخْبَرَكَ عَنِّي فَحَدِّثْ بِهِ عَنْ رَبِيعَةَ عَنِّي ‏.‏

Muhammad ibn Dovud al-Iskandaroniy bizga aytib berdi: Ziyod ‒ yaʼni Ibn Yunus ‒ bizga aytib berdi: Sulaymon ibn Bilol menga Robiʼadan, Abu Musʼabning isnodi va shu maʼnosi bilan aytib berdi. Sulaymon dedi: «Soʻng men Suhayl bilan uchrashib, undan bu hadis haqida soʻradim. U: ‹Men buni bilmayman›, ‒ dedi. Men unga: ‹Robiʼa menga buni sendan xabar bergan edi›, ‒ dedim. U: ‹Agar Robiʼa senga buni mendan xabar bergan boʻlsa, uni Robiʼadan, u mendan deb rivoyat qil›, ‒ dedi».Муҳаммад ибн Довуд ал-Искандароний бизга айтиб берди: Зиёд ‒ яъни Ибн Юнус ‒ бизга айтиб берди: Сулаймон ибн Билол менга Робиъадан, Абу Мусъабнинг исноди ва шу маъноси билан айтиб берди. Сулаймон деди: «Сўнг мен Суҳайл билан учрашиб, ундан бу ҳадис ҳақида сўрадим. У: ‹Мен буни билмайман›, ‒ деди. Мен унга: ‹Робиъа менга буни сендан хабар берган эди›, ‒ дедим. У: ‹Агар Робиъа сенга буни мендан хабар берган бўлса, уни Робиъадан, у мендан деб ривоят қил›, ‒ деди».

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ، حَدَّثَنَا عَمَّارُ بْنُ شُعَيْبِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْبِ الْعَنْبَرِيُّ، حَدَّثَنِي أَبِي قَالَ، سَمِعْتُ جَدِّيَ الزُّبَيْبَ، يَقُولُ بَعَثَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جَيْشًا إِلَى بَنِي الْعَنْبَرِ فَأَخَذُوهُمْ بِرُكْبَةٍ مِنْ نَاحِيَةِ الطَّائِفِ فَاسْتَاقُوهُمْ إِلَى نَبِيِّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَرَكِبْتُ فَسَبَقْتُهُمْ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ السَّلاَمُ عَلَيْكَ يَا نَبِيَّ اللَّهِ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ أَتَانَا جُنْدُكَ فَأَخَذُونَا وَقَدْ كُنَّا أَسْلَمْنَا وَخَضْرَمْنَا آذَانَ النَّعَمِ فَلَمَّا قَدِمَ بَلْعَنْبَرُ قَالَ لِي نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَلْ لَكُمْ بَيِّنَةٌ عَلَى أَنَّكُمْ أَسْلَمْتُمْ قَبْلَ أَنْ تُؤْخَذُوا فِي هَذِهِ الأَيَّامِ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ مَنْ بَيِّنَتُكَ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ سَمُرَةُ رَجُلٌ مِنْ بَنِي الْعَنْبَرِ وَرَجُلٌ آخَرُ سَمَّاهُ لَهُ فَشَهِدَ الرَّجُلُ وَأَبَى سَمُرَةُ أَنْ يَشْهَدَ فَقَالَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ قَدْ أَبَى أَنْ يَشْهَدَ لَكَ فَتَحْلِفُ مَعَ شَاهِدِكَ الآخَرِ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ نَعَمْ ‏.‏ فَاسْتَحْلَفَنِي فَحَلَفْتُ بِاللَّهِ لَقَدْ أَسْلَمْنَا يَوْمَ كَذَا وَكَذَا وَخَضْرَمْنَا آذَانَ النَّعَمِ ‏.‏ فَقَالَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اذْهَبُوا فَقَاسِمُوهُمْ أَنْصَافَ الأَمْوَالِ وَلاَ تَمَسُّوا ذَرَارِيَهُمْ لَوْلاَ أَنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ ضَلاَلَةَ الْعَمَلِ مَا رَزَيْنَاكُمْ عِقَالاً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ الزُّبَيْبُ فَدَعَتْنِي أُمِّي فَقَالَتْ هَذَا الرَّجُلُ أَخَذَ زِرْبِيَّتِي فَانْصَرَفْتُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم - يَعْنِي فَأَخْبَرْتُهُ - فَقَالَ لِي ‏"‏ احْبِسْهُ ‏"‏ ‏.‏ فَأَخَذْتُ بِتَلْبِيبِهِ وَقُمْتُ مَعَهُ مَكَانَنَا ثُمَّ نَظَرَ إِلَيْنَا نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَائِمَيْنِ فَقَالَ ‏"‏ مَا تُرِيدُ بِأَسِيرِكَ ‏"‏ ‏.‏ فَأَرْسَلْتُهُ مِنْ يَدِي فَقَامَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ لِلرَّجُلِ ‏"‏ رُدَّ عَلَى هَذَا زِرْبِيَّةَ أُمِّهِ الَّتِي أَخَذْتَ مِنْهَا ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ يَا نَبِيَّ اللَّهِ إِنَّهَا خَرَجَتْ مِنْ يَدِي ‏.‏ قَالَ فَاخْتَلَعَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سَيْفَ الرَّجُلِ فَأَعْطَانِيهِ ‏.‏ وَقَالَ لِلرَّجُلِ ‏"‏ اذْهَبْ فَزِدْهُ آصُعًا مِنْ طَعَامٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَزَادَنِي آصُعًا مِنْ شَعِيرٍ ‏.‏

Ahmad ibn Abda bizga aytib berdi: Ammor ibn Shuʼayb ibn Abdulloh ibn az-Zubayb al-Anbariy bizga aytib berdi: Otam menga aytib berdi. U dedi: Men bobom az-Zubayb (roziyallohu anhu)ning shunday deganini eshitdim: «Allohning Nabiysi ﷺ Banu Anbar (qabilasi)ga bir qoʻshin yubordilar. Ular ularni Toif tomonidagi Rukba (degan joy)da asir oldilar va Allohning Nabiysi ﷺ huzurlariga haydab keldilar. Men ulardan oldin Nabiy ﷺ huzurlariga otda yetib bordim va: ‹Assalomu alayka, yo Nabiyyalloh, va rohmatullohi va barokatuhu. Bizning oldimizga qoʻshiningiz kelib, bizni asir oldi. Holbuki, biz allaqachon islomni qabul qilgan va chorva mollarining quloqlarini kesib (belgilab qoʻygan) edik›, ‒ dedim. Banu Anbar yetib kelganida, Allohning Nabiysi ﷺ menga: ‹Mana shu kunlarda asir olinishingizdan oldin islomni qabul qilganingizga dalilingiz bormi?› ‒ dedilar. Men: ‹Ha›, ‒ dedim. U zot: ‹Daliling kim?› ‒ dedilar. Men: ‹Banu Anbardan bir kishi Samura va u zotga ismini aytgan boshqa bir kishi›, ‒ dedim. Soʻng (oʻsha) kishi guvohlik berdi, Samura esa guvohlik berishdan bosh tortdi. Shunda Allohning Nabiysi ﷺ: ‹U sening foydangga guvohlik berishdan bosh tortdi, sen boshqa guvohing bilan birga qasam ichasan›, ‒ dedilar. Men: ‹Ha›, ‒ dedim. Bas, u zot menga qasam ichdirdilar va men: ‹Biz falon-falon kuni islomni qabul qilganmiz va chorva mollarining quloqlarini kesganmiz›, ‒ deb Alloh nomi bilan qasam ichdim. Shunda Allohning Nabiysi ﷺ: ‹Boringlar va ularga mol-mulklarining yarmini taqsimlab beringlar, lekin bola-chaqalariga tegmanglar. Agar Alloh amalning nobud boʻlishini yomon koʻrmaganida edi, biz sizlardan bir bogʻich (arqon)ni ham kamaytirmas edik›, ‒ dedilar». az-Zubayb dedi: «Soʻng onam meni chaqirib: ‹Mana bu kishi mening shoʻrdogʻimni olib qoʻydi›, ‒ dedi. Men Nabiy ﷺ huzurlariga qaytib ‒ yaʼni u zotga xabar berdim. U zot menga: ‹Uni ushlab tur›, ‒ dedilar. Shunda men uni yoqasidan ushlab, oʻrnimizda u bilan birga turdim. Soʻng Allohning Nabiysi ﷺ bizning tik turganimizga qarab: ‹Asiringni nima qilmoqchisan?› ‒ dedilar. Men uni qoʻyib yubordim. Bas, Allohning Nabiysi ﷺ turib, oʻsha kishiga: ‹Bunga onasining sen olgan shoʻrdogʻini qaytarib ber›, ‒ dedilar. U: ‹Yo Nabiyyalloh, u qoʻlimdan chiqib ketdi›, ‒ dedi. (az-Zubayb) dedi: Shunda Allohning Nabiysi ﷺ oʻsha kishining qilichini tortib olib, menga berdilar va u kishiga: ‹Bor, unga bir necha soʼ taom (don) qoʻshib ber›, ‒ dedilar. (az-Zubayb) dedi: Bas, u menga bir necha soʼ arpa qoʻshib berdi.Аҳмад ибн Абда бизга айтиб берди: Аммор ибн Шуъайб ибн Абдуллоҳ ибн аз-Зубайб ал-Анбарий бизга айтиб берди: Отам менга айтиб берди. У деди: Мен бобом аз-Зубайб (розияллоҳу анҳу)нинг шундай деганини эшитдим: «Аллоҳнинг Набийси ﷺ Бану Анбар (қабиласи)га бир қўшин юбордилар. Улар уларни Тоиф томонидаги Рукба (деган жой)да асир олдилар ва Аллоҳнинг Набийси ﷺ ҳузурларига ҳайдаб келдилар. Мен улардан олдин Набий ﷺ ҳузурларига отда етиб бордим ва: ‹Ассалому алайка, ё Набийяллоҳ, ва роҳматуллоҳи ва барокатуҳу. Бизнинг олдимизга қўшинингиз келиб, бизни асир олди. Ҳолбуки, биз аллақачон исломни қабул қилган ва чорва молларининг қулоқларини кесиб (белгилаб қўйган) эдик›, ‒ дедим. Бану Анбар етиб келганида, Аллоҳнинг Набийси ﷺ менга: ‹Мана шу кунларда асир олинишингиздан олдин исломни қабул қилганингизга далилингиз борми?› ‒ дедилар. Мен: ‹Ҳа›, ‒ дедим. У зот: ‹Далилинг ким?› ‒ дедилар. Мен: ‹Бану Анбардан бир киши Самура ва у зотга исмини айтган бошқа бир киши›, ‒ дедим. Сўнг (ўша) киши гувоҳлик берди, Самура эса гувоҳлик беришдан бош тортди. Шунда Аллоҳнинг Набийси ﷺ: ‹У сенинг фойдангга гувоҳлик беришдан бош тортди, сен бошқа гувоҳинг билан бирга қасам ичасан›, ‒ дедилар. Мен: ‹Ҳа›, ‒ дедим. Бас, у зот менга қасам ичдирдилар ва мен: ‹Биз фалон-фалон куни исломни қабул қилганмиз ва чорва молларининг қулоқларини кесганмиз›, ‒ деб Аллоҳ номи билан қасам ичдим. Шунда Аллоҳнинг Набийси ﷺ: ‹Боринглар ва уларга мол-мулкларининг ярмини тақсимлаб беринглар, лекин бола-чақаларига тегманглар. Агар Аллоҳ амалнинг нобуд бўлишини ёмон кўрмаганида эди, биз сизлардан бир боғич (арқон)ни ҳам камайтирмас эдик›, ‒ дедилар». аз-Зубайб деди: «Сўнг онам мени чақириб: ‹Мана бу киши менинг шўрдоғимни олиб қўйди›, ‒ деди. Мен Набий ﷺ ҳузурларига қайтиб ‒ яъни у зотга хабар бердим. У зот менга: ‹Уни ушлаб тур›, ‒ дедилар. Шунда мен уни ёқасидан ушлаб, ўрнимизда у билан бирга турдим. Сўнг Аллоҳнинг Набийси ﷺ бизнинг тик турганимизга қараб: ‹Асирингни нима қилмоқчисан?› ‒ дедилар. Мен уни қўйиб юбордим. Бас, Аллоҳнинг Набийси ﷺ туриб, ўша кишига: ‹Бунга онасининг сен олган шўрдоғини қайтариб бер›, ‒ дедилар. У: ‹Ё Набийяллоҳ, у қўлимдан чиқиб кетди›, ‒ деди. (аз-Зубайб) деди: Шунда Аллоҳнинг Набийси ﷺ ўша кишининг қиличини тортиб олиб, менга бердилар ва у кишига: ‹Бор, унга бир неча сў таом (дон) қўшиб бер›, ‒ дедилар. (аз-Зубайб) деди: Бас, у менга бир неча сў арпа қўшиб берди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مِنْهَالٍ الضَّرِيرُ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ أَبِي مُوسَى الأَشْعَرِيِّ، أَنَّ رَجُلَيْنِ، ادَّعَيَا بَعِيرًا أَوْ دَابَّةً إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم لَيْسَتْ لِوَاحِدٍ مِنْهُمَا بَيِّنَةٌ فَجَعَلَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بَيْنَهُمَا ‏.‏

Muhammad ibn Minhol az-Zarir bizga aytib berdi: Yazid ibn Zurayʼ bizga aytib berdi: Ibn Abu Aruba bizga Qatodadan, u Said ibn Abu Burdadan, u otasidan, u bobosi Abu Muso al-Ashʼariy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildiki: Ikki kishi bir tuyani yoki bir hayvonni daʼvo qilib, ishni Nabiy ﷺ huzuriga keltirdilar. Ularning hech birida dalil-isbot yoʻq edi. Shunda Nabiy ﷺ uni ikkalasiga teng (boʻlsin deb) hukm qildilar.Муҳаммад ибн Минҳол аз-Зарир бизга айтиб берди: Язид ибн Зурайъ бизга айтиб берди: Ибн Абу Аруба бизга Қатодадан, у Саид ибн Абу Бурдадан, у отасидан, у бобоси Абу Мусо ал-Ашъарий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилдики: Икки киши бир туяни ёки бир ҳайвонни даъво қилиб, ишни Набий ﷺ ҳузурига келтирдилар. Уларнинг ҳеч бирида далил-исбот йўқ эди. Шунда Набий ﷺ уни иккаласига тенг (бўлсин деб) ҳукм қилдилар.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحِيمِ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ سَعِيدٍ، بِإِسْنَادِهِ وَمَعْنَاهُ ‏.‏

Hasan ibn Ali bizga aytib berdi: Yahyo ibn Odam bizga aytib berdi: Abdurrahim ibn Sulaymon bizga Saiddan, oʻz isnodi bilan shu maʼnoda rivoyat qildi.Ҳасан ибн Али бизга айтиб берди: Яҳё ибн Одам бизга айтиб берди: Абдурраҳим ибн Сулаймон бизга Саиддан, ўз исноди билан шу маънода ривоят қилди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا حَجَّاجُ بْنُ مِنْهَالٍ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، عَنْ قَتَادَةَ، بِمَعْنَى إِسْنَادِهِ أَنَّ رَجُلَيْنِ، ادَّعَيَا بَعِيرًا عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَبَعَثَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا شَاهِدَيْنِ فَقَسَمَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بَيْنَهُمَا نِصْفَيْنِ ‏.‏

Muhammad ibn Bashshor bizga aytib berdi: Hajjoj ibn Minhol bizga aytib berdi: Hammom bizga Qatodadan, uning isnodi maʼnosida rivoyat qildiki: Ikki kishi Nabiy ﷺ zamonlarida bir tuyani daʼvo qildilar. Ularning har biri ikkitadan guvoh keltirdi. Shunda Nabiy ﷺ uni ikkalasi oʻrtasida teng ikki boʻlakka boʻlib berdilar.Муҳаммад ибн Башшор бизга айтиб берди: Ҳажжож ибн Минҳол бизга айтиб берди: Ҳаммом бизга Қатодадан, унинг исноди маъносида ривоят қилдики: Икки киши Набий ﷺ замонларида бир туяни даъво қилдилар. Уларнинг ҳар бири иккитадан гувоҳ келтирди. Шунда Набий ﷺ уни иккаласи ўртасида тенг икки бўлакка бўлиб бердилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مِنْهَالٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ خِلاَسٍ، عَنْ أَبِي رَافِعٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَجُلَيْنِ، اخْتَصَمَا فِي مَتَاعٍ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم لَيْسَ لِوَاحِدٍ مِنْهُمَا بَيِّنَةٌ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اسْتَهِمَا عَلَى الْيَمِينِ مَا كَانَ أَحَبَّا ذَلِكَ أَوْ كَرِهَا ‏"‏ ‏.‏

Muhammad ibn Minhol bizga aytib berdi: Yazid ibn Zurayʼ bizga aytib berdi: Ibn Abu Aruba bizga Qatodadan, u Xilosdan, u Abu Rofeʼdan, u Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildiki: Ikki kishi bir mol-mulk haqida nizolashib, ishni Nabiy ﷺ huzuriga keltirdilar. Ularning hech birida dalil-isbot yoʻq edi. Shunda Nabiy ﷺ: «Ikkalangiz qasam ichish ustida — buni xoh yoqtirsangiz, xoh yoqtirmasangiz — qurʼa tashlangiz», dedilar.Муҳаммад ибн Минҳол бизга айтиб берди: Язид ибн Зурайъ бизга айтиб берди: Ибн Абу Аруба бизга Қатодадан, у Хилосдан, у Абу Рофеъдан, у Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилдики: Икки киши бир мол-мулк ҳақида низолашиб, ишни Набий ﷺ ҳузурига келтирдилар. Уларнинг ҳеч бирида далил-исбот йўқ эди. Шунда Набий ﷺ: «Иккалангиз қасам ичиш устида — буни хоҳ ёқтирсангиз, хоҳ ёқтирмасангиз — қуръа ташлангиз», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، وَسَلَمَةُ بْنُ شَبِيبٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، - قَالَ أَحْمَدُ قَالَ - حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ هَمَّامِ بْنِ مُنَبِّهٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا كَرِهَ الاِثْنَانِ الْيَمِينَ أَوِ اسْتَحَبَّاهَا فَلْيَسْتَهِمَا عَلَيْهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ سَلَمَةُ قَالَ أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ وَقَالَ إِذَا أُكْرِهَ الاِثْنَانِ عَلَى الْيَمِينِ ‏.‏

Ahmad ibn Hanbal va Salama ibn Shabib bizga aytib berdilar: Abdurrazzoq bizga aytib berdi — Ahmad: «(Abdurrazzoq) aytdi» dedi —: Maʼmar bizga Hammom ibn Munabbihdan, u Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qildiki, u zot: «Qachon ikki kishi qasam ichishni yoqtirmasa yoki uni yoqtirsa, uning ustida qurʼa tashlansin», dedilar. Salama esa: «Bizga Maʼmar xabar berdi» deb, «Qachon ikki kishi qasam ichishga majbur qilinsa» dedi.Аҳмад ибн Ҳанбал ва Салама ибн Шабиб бизга айтиб бердилар: Абдурраззоқ бизга айтиб берди — Аҳмад: «(Абдурраззоқ) айтди» деди —: Маъмар бизга Ҳаммом ибн Мунаббиҳдан, у Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺдан ривоят қилдики, у зот: «Қачон икки киши қасам ичишни ёқтирмаса ёки уни ёқтирса, унинг устида қуръа ташлансин», дедилар. Салама эса: «Бизга Маъмар хабар берди» деб, «Қачон икки киши қасам ичишга мажбур қилинса» деди.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ الْحَارِثِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ، بِإِسْنَادِ ابْنِ مِنْهَالٍ مِثْلَهُ قَالَ فِي دَابَّةٍ وَلَيْسَ لَهُمَا بَيِّنَةٌ فَأَمَرَهُمَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَسْتَهِمَا عَلَى الْيَمِينِ ‏.‏

Abu Bakr ibn Abu Shayba bizga aytib berdi: Xolid ibn al-Horis bizga Said ibn Abu Arubadan, Ibn Minhol isnodi bilan shunga oʻxshash rivoyat qildi. U (rivoyatda): «Bir hayvon haqida (nizolashdilar) va ularda dalil-isbot yoʻq edi. Shunda Rasululloh ﷺ ularga qasam ichish ustida qurʼa tashlashni buyurdilar», dedi.Абу Бакр ибн Абу Шайба бизга айтиб берди: Холид ибн ал-Ҳорис бизга Саид ибн Абу Арубадан, Ибн Минҳол исноди билан шунга ўхшаш ривоят қилди. У (ривоятда): «Бир ҳайвон ҳақида (низолашдилар) ва уларда далил-исбот йўқ эди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ уларга қасам ичиш устида қуръа ташлашни буюрдилар», деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ الْقَعْنَبِيُّ، حَدَّثَنَا نَافِعُ بْنُ عُمَرَ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، قَالَ كَتَبَ إِلَىَّ ابْنُ عَبَّاسٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَضَى بِالْيَمِينِ عَلَى الْمُدَّعَى عَلَيْهِ ‏.‏

Abdulloh ibn Maslama al-Qaʼnabiy bizga aytib berdi: Nofeʼ ibn Umar bizga Ibn Abu Mulaykadan rivoyat qildi. U dedi: Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) menga: «Rasululloh ﷺ qasamni daʼvo qilinuvchi (javobgar) zimmasiga hukm qilganlar», deb yozib yubordi.Абдуллоҳ ибн Маслама ал-Қаънабий бизга айтиб берди: Нофеъ ибн Умар бизга Ибн Абу Мулайкадан ривоят қилди. У деди: Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) менга: «Расулуллоҳ ﷺ қасамни даъво қилинувчи (жавобгар) зиммасига ҳукм қилганлар», деб ёзиб юборди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، حَدَّثَنَا عَطَاءُ بْنُ السَّائِبِ، عَنْ أَبِي يَحْيَى، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ - يَعْنِي لِرَجُلٍ حَلَّفَهُ - ‏"‏ احْلِفْ بِاللَّهِ الَّذِي لاَ إِلَهَ إِلاَّ هُوَ مَا لَهُ عِنْدَكَ شَىْءٌ ‏"‏ ‏.‏ يَعْنِي لِلْمُدَّعِي ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ أَبُو يَحْيَى اسْمُهُ زِيَادٌ كُوفِيٌّ ثِقَةٌ ‏.‏

Musaddad bizga aytib berdi: Abu Ahvas bizga aytib berdi: Atoʼ ibn Soib bizga Abu Yahyodan, u Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qildiki, Nabiy ﷺ — yaʼni oʻzlari qasam ichirgan bir kishiga — dedilar: «Undan boʻlak iloh yoʻq boʻlgan Alloh bilan qasam ichginki, sening huzuringda uning hech narsasi yoʻq». Yaʼni daʼvogar uchun (shunday qasam ichirdilar). Abu Dovud aytdi: Abu Yahyoning ismi Ziyod boʻlib, kufalik, ishonchli (rovi)dir.Мусаддад бизга айтиб берди: Абу Аҳвас бизга айтиб берди: Атў ибн Соиб бизга Абу Яҳёдан, у Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилдики, Набий ﷺ — яъни ўзлари қасам ичирган бир кишига — дедилар: «Ундан бўлак илоҳ йўқ бўлган Аллоҳ билан қасам ичгинки, сенинг ҳузурингда унинг ҳеч нарсаси йўқ». Яъни даъвогар учун (шундай қасам ичирдилар). Абу Довуд айтди: Абу Яҳёнинг исми Зиёд бўлиб, куфалик, ишончли (рови)дир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ شَقِيقٍ، عَنِ الأَشْعَثِ، قَالَ كَانَ بَيْنِي وَبَيْنَ رَجُلٍ مِنَ الْيَهُودِ أَرْضٌ فَجَحَدَنِي فَقَدَّمْتُهُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ لِيَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَلَكَ بَيِّنَةٌ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ لاَ ‏.‏ قَالَ لِلْيَهُودِيِّ ‏"‏ احْلِفْ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِذًا يَحْلِفَ وَيَذْهَبَ بِمَالِي ‏.‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏{‏ إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمَانِهِمْ ‏}‏ إِلَى آخِرِ الآيَةِ ‏.‏

Muhammad ibn Iso bizga aytib berdi: Abu Muoviya bizga aytib berdi: Aʼmash bizga Shaqiqdan, u Ashʼasdan rivoyat qildi. U dedi: Men bilan yahudiy kishilardan biri oʻrtasida bir yer (haqida nizo) bor edi. U mening haqimni inkor qildi. Shunda men uni Nabiy ﷺ huzuriga keltirdim. Nabiy ﷺ menga: «Daliling bormi?» dedilar. Men: «Yoʻq», dedim. U zot yahudiyga: «Qasam ich», dedilar. Men: «Yo Rasululloh, u holda u qasam ichib, molimni olib ketadi-ku», dedim. Shunda Alloh: {Albatta, Allohga bergan ahdlari va qasamlarini arzon bahoga sotadiganlar...} — oyatning oxirigacha — (oyatni) nozil qildi.Муҳаммад ибн Исо бизга айтиб берди: Абу Муовия бизга айтиб берди: Аъмаш бизга Шақиқдан, у Ашъасдан ривоят қилди. У деди: Мен билан яҳудий кишилардан бири ўртасида бир ер (ҳақида низо) бор эди. У менинг ҳақимни инкор қилди. Шунда мен уни Набий ﷺ ҳузурига келтирдим. Набий ﷺ менга: «Далилинг борми?» дедилар. Мен: «Йўқ», дедим. У зот яҳудийга: «Қасам ич», дедилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ, у ҳолда у қасам ичиб, молимни олиб кетади-ку», дедим. Шунда Аллоҳ: {Албатта, Аллоҳга берган аҳдлари ва қасамларини арзон баҳога сотадиганлар...} — оятнинг охиригача — (оятни) нозил қилди.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا الْفِرْيَابِيُّ، حَدَّثَنَا الْحَارِثُ بْنُ سُلَيْمَانَ، حَدَّثَنِي كُرْدُوسٌ، عَنِ الأَشْعَثِ بْنِ قَيْسٍ، أَنَّ رَجُلاً، مِنْ كِنْدَةَ وَرَجُلاً مِنْ حَضْرَمَوْتَ اخْتَصَمَا إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي أَرْضٍ مِنَ الْيَمَنِ فَقَالَ الْحَضْرَمِيُّ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ أَرْضِي اغْتَصَبَنِيهَا أَبُو هَذَا وَهِيَ فِي يَدِهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ هَلْ لَكَ بَيِّنَةٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ لاَ وَلَكِنْ أُحَلِّفُهُ وَاللَّهِ مَا يَعْلَمُ أَنَّهَا أَرْضِي اغْتَصَبَنِيهَا أَبُوهُ ‏.‏ فَتَهَيَّأَ الْكِنْدِيُّ يَعْنِي لِلْيَمِينِ ‏.‏ وَسَاقَ الْحَدِيثَ ‏.‏

Mahmud ibn Xolid bizga aytib berdi: al-Firyobiy bizga aytib berdi: al-Horis ibn Sulaymon bizga aytib berdi: Kurdus menga aytib berdi, u Ashʼas ibn Qays (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildiki: Kindalik bir kishi bilan Hazramavtlik bir kishi Yamandagi bir yer haqida nizolashib, Nabiy ﷺ huzuriga keldilar. Hazramavtlik: «Yo Rasululloh, mening yerimni mana bu (kishi)ning otasi mendan tortib olgan va u hozir uning qoʻlida», dedi. U zot: «Daliling bormi?» dedilar. U: «Yoʻq, lekin men unga qasam ichiraman: Alloh biladiki, u (yer) mening yerim boʻlib, uning otasi uni mendan tortib olgan», dedi. Shunda kindalik — yaʼni qasam ichishga — tayyorlandi. Va u (rovi) hadisni (toʻliq) keltirdi.Маҳмуд ибн Холид бизга айтиб берди: ал-Фирёбий бизга айтиб берди: ал-Ҳорис ибн Сулаймон бизга айтиб берди: Курдус менга айтиб берди, у Ашъас ибн Қайс (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилдики: Киндалик бир киши билан Ҳазрамавтлик бир киши Ямандаги бир ер ҳақида низолашиб, Набий ﷺ ҳузурига келдилар. Ҳазрамавтлик: «Ё Расулуллоҳ, менинг еримни мана бу (киши)нинг отаси мендан тортиб олган ва у ҳозир унинг қўлида», деди. У зот: «Далилинг борми?» дедилар. У: «Йўқ, лекин мен унга қасам ичираман: Аллоҳ биладики, у (ер) менинг ерим бўлиб, унинг отаси уни мендан тортиб олган», деди. Шунда киндалик — яъни қасам ичишга — тайёрланди. Ва у (рови) ҳадисни (тўлиқ) келтирди.

حَدَّثَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ سِمَاكٍ، عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ وَائِلِ بْنِ حُجْرٍ الْحَضْرَمِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ جَاءَ رَجُلٌ مِنْ حَضْرَمَوْتَ وَرَجُلٌ مِنْ كِنْدَةَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ الْحَضْرَمِيُّ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ هَذَا غَلَبَنِي عَلَى أَرْضٍ كَانَتْ لأَبِي فَقَالَ الْكِنْدِيُّ هِيَ أَرْضِي فِي يَدِي أَزْرَعُهَا لَيْسَ لَهُ فِيهَا حَقٌّ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لِلْحَضْرَمِيِّ ‏"‏ أَلَكَ بَيِّنَةٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ لاَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَلَكَ يَمِينُهُ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّهُ فَاجِرٌ لَيْسَ يُبَالِي مَا حَلَفَ لَيْسَ يَتَوَرَّعُ مِنْ شَىْءٍ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ لَيْسَ لَكَ مِنْهُ إِلاَّ ذَلِكَ ‏"‏ ‏.‏

Hannod ibn as-Sariy bizga aytib berdi: Abu Ahvas bizga Simokdan, u Alqama ibn Voil ibn Hujr al-Hazramiydan, u otasidan rivoyat qildi. U (Voil) dedi: Hazramavtlik bir kishi bilan kindalik bir kishi Rasululloh ﷺ huzuriga keldilar. Hazramavtlik: «Yo Rasululloh, mana bu (kishi) otamga tegishli boʻlgan bir yerni mendan zoʻrlik bilan tortib oldi», dedi. Kindalik esa: «U mening yerim, qoʻlimda boʻlib, men uni ekayapman, unda buning hech qanday haqqi yoʻq», dedi. Shunda Nabiy ﷺ hazramavtlikka: «Daliling bormi?» dedilar. U: «Yoʻq», dedi. U zot: «U holda senga uning qasami (qoladi)», dedilar. U: «Yo Rasululloh, u fojir (buzuq) kishi, nima haqida qasam ichishidan parvo qilmaydi, hech narsadan tap tortmaydi», dedi. Shunda u zot: «Sen uchun undan shundan boshqa narsa yoʻq», dedilar.Ҳаннод ибн ас-Сарий бизга айтиб берди: Абу Аҳвас бизга Симокдан, у Алқама ибн Воил ибн Ҳужр ал-Ҳазрамийдан, у отасидан ривоят қилди. У (Воил) деди: Ҳазрамавтлик бир киши билан киндалик бир киши Расулуллоҳ ﷺ ҳузурига келдилар. Ҳазрамавтлик: «Ё Расулуллоҳ, мана бу (киши) отамга тегишли бўлган бир ерни мендан зўрлик билан тортиб олди», деди. Киндалик эса: «У менинг ерим, қўлимда бўлиб, мен уни экаяпман, унда бунинг ҳеч қандай ҳаққи йўқ», деди. Шунда Набий ﷺ ҳазрамавтликка: «Далилинг борми?» дедилар. У: «Йўқ», деди. У зот: «У ҳолда сенга унинг қасами (қолади)», дедилар. У: «Ё Расулуллоҳ, у фожир (бузуқ) киши, нима ҳақида қасам ичишидан парво қилмайди, ҳеч нарсадан тап тортмайди», деди. Шунда у зот: «Сен учун ундан шундан бошқа нарса йўқ», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ فَارِسٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، حَدَّثَنَا رَجُلٌ، مِنْ مُزَيْنَةَ - وَنَحْنُ عِنْدَ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ - عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَعْنِي لِلْيَهُودِ ‏"‏ أَنْشُدُكُمْ بِاللَّهِ الَّذِي أَنْزَلَ التَّوْرَاةَ عَلَى مُوسَى مَا تَجِدُونَ فِي التَّوْرَاةِ عَلَى مَنْ زَنَى ‏"‏ ‏.‏ وَسَاقَ الْحَدِيثَ فِي قِصَّةِ الرَّجْمِ ‏.‏

Muhammad ibn Yahyo ibn Foris bizga aytib berdi: Abdurrazzoq bizga aytib berdi: Maʼmar bizga az-Zuhriydan xabar berdi: Muzayna (qabilasi)dan boʻlgan bir kishi bizga — biz Said ibn al-Musayyab huzurida ekanimizda — Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan aytib berdi. U dedi: Nabiy ﷺ — yaʼni yahudiylarga — dedilar: «Musoga Tavrotni nozil qilgan Alloh bilan sizlardan soʻrayman: Tavrotda zino qilgan kishi haqida nima topasizlar?» Va u (rovi) hadisni rajm (toshboʻron) qissasi haqida (toʻliq) keltirdi.Муҳаммад ибн Яҳё ибн Форис бизга айтиб берди: Абдурраззоқ бизга айтиб берди: Маъмар бизга аз-Зуҳрийдан хабар берди: Музайна (қабиласи)дан бўлган бир киши бизга — биз Саид ибн ал-Мусайяб ҳузурида эканимизда — Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан айтиб берди. У деди: Набий ﷺ — яъни яҳудийларга — дедилар: «Мусога Тавротни нозил қилган Аллоҳ билан сизлардан сўрайман: Тавротда зино қилган киши ҳақида нима топасизлар?» Ва у (рови) ҳадисни ражм (тошбўрон) қиссаси ҳақида (тўлиқ) келтирди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ يَحْيَى أَبُو الأَصْبَغِ، حَدَّثَنِي مُحَمَّدٌ، - يَعْنِي ابْنَ سَلَمَةَ - عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، بِهَذَا الْحَدِيثِ وَبِإِسْنَادِهِ قَالَ حَدَّثَنِي رَجُلٌ، مِنْ مُزَيْنَةَ مِمَّنْ كَانَ يَتَّبِعُ الْعِلْمَ وَيَعِيهِ يُحَدِّثُ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ وَسَاقَ الْحَدِيثَ بِمَعْنَاهُ ‏.‏

Abdulaziz ibn Yahyo Abul-Asbagʻ bizga aytib berdi: Muhammad — yaʼni ibn Salama — menga az-Zuhriydan, shu hadisni va uning isnodi bilan aytib berdi. U (az-Zuhriy) dedi: Muzayna (qabilasi)dan boʻlgan, ilmga ergashib, uni yodda saqlovchilardan boʻlgan bir kishi menga Said ibn al-Musayyabga aytib bergan holda rivoyat qildi. Va u hadisni shu maʼnoda (toʻliq) keltirdi.Абдулазиз ибн Яҳё Абул-Асбағ бизга айтиб берди: Муҳаммад — яъни ибн Салама — менга аз-Зуҳрийдан, шу ҳадисни ва унинг исноди билан айтиб берди. У (аз-Зуҳрий) деди: Музайна (қабиласи)дан бўлган, илмга эргашиб, уни ёдда сақловчилардан бўлган бир киши менга Саид ибн ал-Мусайябга айтиб берган ҳолда ривоят қилди. Ва у ҳадисни шу маънода (тўлиқ) келтирди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى، حَدَّثَنَا سَعِيدٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ لَهُ يَعْنِي لاِبْنِ صُورِيَا ‏"‏ أُذَكِّرُكُمْ بِاللَّهِ الَّذِي نَجَّاكُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ وَأَقْطَعَكُمُ الْبَحْرَ وَظَلَّلَ عَلَيْكُمُ الْغَمَامَ وَأَنْزَلَ عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى وَأَنْزَلَ عَلَيْكُمُ التَّوْرَاةَ عَلَى مُوسَى أَتَجِدُونَ فِي كِتَابِكُمُ الرَّجْمَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ذَكَّرْتَنِي بِعَظِيمٍ وَلاَ يَسَعُنِي أَنْ أَكْذِبَكَ ‏.‏ وَسَاقَ الْحَدِيثَ ‏.‏

Muhammad ibn al-Musanno bizga aytib berdi: Abdulaʼlo bizga aytib berdi: Said bizga Qatodadan, u Ikrimadan rivoyat qildiki, Nabiy ﷺ unga — yaʼni Ibn Suriyoga — dedilar: «Sizlarni Firʼavn xonadonidan najot bergan, sizlar uchun dengizni boʻlib bergan, ustingizga bulutni soyabon qilgan, ustingizga mann va salvoni tushirgan va Musoga ustingizga Tavrotni nozil qilgan Alloh bilan sizlarga eslataman: Kitobingizda rajm (toshboʻron)ni topasizlarmi?» U: «Sen menga ulugʻ (zot) bilan eslatding, sening yoldoshlaringga yolgʻon gapirishim menga ravo emas», dedi. Va u (rovi) hadisni (toʻliq) keltirdi.Муҳаммад ибн ал-Мусанно бизга айтиб берди: Абдулаъло бизга айтиб берди: Саид бизга Қатодадан, у Икримадан ривоят қилдики, Набий ﷺ унга — яъни Ибн Суриёга — дедилар: «Сизларни Фиръавн хонадонидан нажот берган, сизлар учун денгизни бўлиб берган, устингизга булутни соябон қилган, устингизга манн ва салвони туширган ва Мусога устингизга Тавротни нозил қилган Аллоҳ билан сизларга эслатаман: Китобингизда ражм (тошбўрон)ни топасизларми?» У: «Сен менга улуғ (зот) билан эслатдинг, сенинг ёлдошларингга ёлғон гапиришим менга раво эмас», деди. Ва у (рови) ҳадисни (тўлиқ) келтирди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ نَجْدَةَ، وَمُوسَى بْنُ مَرْوَانَ الرَّقِّيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا بَقِيَّةُ بْنُ الْوَلِيدِ، عَنْ بَحِيرِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ خَالِدِ بْنِ مَعْدَانَ، عَنْ سَيْفٍ، عَنْ عَوْفِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّهُ حَدَّثَهُمْ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَضَى بَيْنَ رَجُلَيْنِ ‏.‏ فَقَالَ الْمَقْضِيُّ عَلَيْهِ لَمَّا أَدْبَرَ حَسْبِيَ اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ يَلُومُ عَلَى الْعَجْزِ وَلَكِنْ عَلَيْكَ بِالْكَيْسِ فَإِذَا غَلَبَكَ أَمْرٌ فَقُلْ حَسْبِيَ اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ ‏"‏ ‏.‏

Avf ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ ikki kishi oʻrtasida hukm chiqardilar. Hukm oʻz zarariga chiqarilgan kishi orqasiga oʻgirilib ketayotib: «Allohning Oʻzi menga yetarlidir va U eng yaxshi vakildir», dedi. Shunda Paygʻambar ﷺ: «Albatta, Alloh ojizlik (sustkashlik) uchun malomat qiladi. Lekin sen aql-zakovat (chora-tadbir) ila ish tutgin. Bordi-yu, bir ish sendan ustun kelsa (qoʻlingdan kelmasa), shunda: ‹Allohning Oʻzi menga yetarlidir va U eng yaxshi vakildir›, degin», dedilar.Авф ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ икки киши ўртасида ҳукм чиқардилар. Ҳукм ўз зарарига чиқарилган киши орқасига ўгирилиб кетаётиб: «Аллоҳнинг Ўзи менга етарлидир ва У энг яхши вакилдир», деди. Шунда Пайғамбар ﷺ: «Албатта, Аллоҳ ожизлик (сусткашлик) учун маломат қилади. Лекин сен ақл-заковат (чора-тадбир) ила иш тутгин. Борди-ю, бир иш сендан устун келса (қўлингдан келмаса), шунда: ‹Аллоҳнинг Ўзи менга етарлидир ва У энг яхши вакилдир›, дегин», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ النُّفَيْلِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ وَبْرِ بْنِ أَبِي دُلَيْلَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَيْمُونٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ الشَّرِيدِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَىُّ الْوَاجِدِ يُحِلُّ عِرْضَهُ وَعُقُوبَتَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ابْنُ الْمُبَارَكِ يُحِلُّ عِرْضَهُ يُغَلَّظُ لَهُ وَعُقُوبَتَهُ يُحْبَسُ لَهُ ‏.‏

Sharid (roziyallohu anhu) Rasululloh ﷺdan rivoyat qiladi: U zot ﷺ: «(Toʻlashga) imkoni boʻla turib (qarzni) choʻzgan (toʻlamagan) kishi oʻz obroʻyini (uni soʻkish-koyishni) va jazolanishini (oʻziga nisbatan) halol qiladi», dedilar. Ibnul-Muborak aytdiki: «Oʻz obroʻyini halol qiladi» — unga (qarzdorga) qattiq gapirilishidir, «jazolanishi» esa — uning (qarzdorning) hibsga olinishidir.Шарид (розияллоҳу анҳу) Расулуллоҳ ﷺдан ривоят қилади: У зот ﷺ: «(Тўлашга) имкони бўла туриб (қарзни) чўзган (тўламаган) киши ўз обрўйини (уни сўкиш-койишни) ва жазоланишини (ўзига нисбатан) ҳалол қилади», дедилар. Ибнул-Муборак айтдики: «Ўз обрўйини ҳалол қилади» — унга (қарздорга) қаттиқ гапирилишидир, «жазоланиши» эса — унинг (қарздорнинг) ҳибсга олинишидир.

حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ أَسَدٍ، حَدَّثَنَا النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ، أَخْبَرَنَا هِرْمَاسُ بْنُ حَبِيبٍ، - رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْبَادِيَةِ - عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ أَتَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم بِغَرِيمٍ لِي فَقَالَ لِي ‏"‏ الْزَمْهُ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ لِي ‏"‏ يَا أَخَا بَنِي تَمِيمٍ مَا تُرِيدُ أَنْ تَفْعَلَ بِأَسِيرِكَ ‏"‏ ‏.‏

Hirmos ibn Habibning bobosi (roziyallohu anhu) aytdi: Men Paygʻambar ﷺ huzurlariga qarzdorimni olib keldim. U zot ﷺ menga: «Uni (yoningdan qoʻyma, qarzini undirib olguningcha) yopishib turgin», dedilar. Soʻngra menga: «Ey Tamim oʻgʻillarining birodari, asiringni nima qilmoqchisan?» dedilar.Ҳирмос ибн Ҳабибнинг бобоси (розияллоҳу анҳу) айтди: Мен Пайғамбар ﷺ ҳузурларига қарздоримни олиб келдим. У зот ﷺ менга: «Уни (ёнингдан қўйма, қарзини ундириб олгунингча) ёпишиб тургин», дедилар. Сўнгра менга: «Эй Тамим ўғилларининг биродари, асирингни нима қилмоқчисан?» дедилар.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى الرَّازِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ بَهْزِ بْنِ حَكِيمٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم حَبَسَ رَجُلاً فِي تُهْمَةٍ ‏.‏

Bahz ibn Hakim otasidan, u bobosidan rivoyat qilishicha, Paygʻambar ﷺ bir kishini gumon (ayb taqalishi) sababli hibsga oldilar.Баҳз ибн Ҳаким отасидан, у бобосидан ривоят қилишича, Пайғамбар ﷺ бир кишини гумон (айб тақалиши) сабабли ҳибсга олдилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ قُدَامَةَ، وَمُؤَمَّلُ بْنُ هِشَامٍ، - قَالَ ابْنُ قُدَامَةَ - حَدَّثَنِي إِسْمَاعِيلُ، عَنْ بَهْزِ بْنِ حَكِيمٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، - قَالَ ابْنُ قُدَامَةَ - إِنَّ أَخَاهُ أَوْ عَمَّهُ وَقَالَ مُؤَمَّلٌ - إِنَّهُ قَامَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ يَخْطُبُ فَقَالَ جِيرَانِي بِمَا أَخَذُوا ‏.‏ فَأَعْرَضَ عَنْهُ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ ذَكَرَ شَيْئًا فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ خَلُّوا لَهُ عَنْ جِيرَانِهِ ‏"‏ ‏.‏ لَمْ يَذْكُرْ مُؤَمَّلٌ وَهُوَ يَخْطُبُ ‏.‏

Bahz ibn Hakim otasidan, u bobosidan rivoyat qiladi — Ibn Qudoma (rivoyatida): «uning (bobosining) birodari yoki amakisi» dedi, Muammal esa: «u (kishi)» dedi — u (kishi) Paygʻambar ﷺ xutba qilib turgan paytlarida oʻrnidan turib: «Qoʻshnilarimni nima sababdan (ushlab) olib ketishdi?» dedi. U zot ﷺ undan ikki marta yuz oʻgirdilar. Soʻngra u (kishi) bir narsani eslatdi. Shunda Paygʻambar ﷺ: «Uning qoʻshnilarini qoʻyib yuboringlar», dedilar. Muammal «xutba qilib turgan paytlarida» (degan soʻzlarni) zikr qilmadi.Баҳз ибн Ҳаким отасидан, у бобосидан ривоят қилади — Ибн Қудома (ривоятида): «унинг (бобосининг) биродари ёки амакиси» деди, Муаммал эса: «у (киши)» деди — у (киши) Пайғамбар ﷺ хутба қилиб турган пайтларида ўрнидан туриб: «Қўшниларимни нима сабабдан (ушлаб) олиб кетишди?» деди. У зот ﷺ ундан икки марта юз ўгирдилар. Сўнгра у (киши) бир нарсани эслатди. Шунда Пайғамбар ﷺ: «Унинг қўшниларини қўйиб юборинглар», дедилар. Муаммал «хутба қилиб турган пайтларида» (деган сўзларни) зикр қилмади.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا عَمِّي، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنِ ابْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي نُعَيْمٍ، وَهْبِ بْنِ كَيْسَانَ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّهُ سَمِعَهُ يُحَدِّثُ، قَالَ أَرَدْتُ الْخُرُوجَ إِلَى خَيْبَرَ فَأَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ وَقُلْتُ لَهُ إِنِّي أَرَدْتُ الْخُرُوجَ إِلَى خَيْبَرَ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ إِذَا أَتَيْتَ وَكِيلِي فَخُذْ مِنْهُ خَمْسَةَ عَشَرَ وَسْقًا فَإِنِ ابْتَغَى مِنْكَ آيَةً فَضَعْ يَدَكَ عَلَى تَرْقُوَتِهِ ‏"‏ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo) aytdi: Men Xaybarga chiqmoqchi boʻldim. Shunda Rasululloh ﷺ huzurlariga keldim va u zotga salom berib: «Men Xaybarga chiqmoqchiman», dedim. U zot ﷺ: «Vakilim huzuriga borsang, undan oʻn besh vasq (xurmo) olgin. Agar u sendan biror belgi (dalil) soʻrasa, qoʻlingni uning oʻmrov suyagiga qoʻygin», dedilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо) айтди: Мен Хайбарга чиқмоқчи бўлдим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига келдим ва у зотга салом бериб: «Мен Хайбарга чиқмоқчиман», дедим. У зот ﷺ: «Вакилим ҳузурига борсанг, ундан ўн беш васқ (хурмо) олгин. Агар у сендан бирор белги (далил) сўраса, қўлингни унинг ўмров суягига қўйгин», дедилар.

حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا الْمُثَنَّى بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، عَنْ بُشَيْرِ بْنِ كَعْبٍ الْعَدَوِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا تَدَارَأْتُمْ فِي طَرِيقٍ فَاجْعَلُوهُ سَبْعَةَ أَذْرُعٍ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi: U zot ﷺ: «Agar bir yoʻl (kengligi) haqida talashib qolsangiz, uni yetti gaz qilib qoldiringlar», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади: У зот ﷺ: «Агар бир йўл (кенглиги) ҳақида талашиб қолсангиз, уни етти газ қилиб қолдиринглар», дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، وَابْنُ أَبِي خَلَفٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا اسْتَأْذَنَ أَحَدُكُمْ أَخَاهُ أَنْ يَغْرِزَ خَشَبَةً فِي جِدَارِهِ فَلاَ يَمْنَعْهُ ‏"‏ ‏.‏ فَنَكَسُوا فَقَالَ مَا لِي أَرَاكُمْ قَدْ أَعْرَضْتُمْ لأُلْقِيَنَّهَا بَيْنَ أَكْتَافِكُمْ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَهَذَا حَدِيثُ ابْنِ أَبِي خَلَفٍ وَهُوَ أَتَمُّ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Agar biror kishi birodaridan (qoʻshnisidan) uning devoriga yogʻoch (xoda) qadab qoʻyishga ruxsat soʻrasa, u (qoʻshni) uni man qilmasin», dedilar. Shunda ular (odamlar) boshlarini quyi soldilar. Bas, u (Abu Hurayra): «Menga nima boʻldi, sizlarni (bu hadisni eshitishdan) yuz oʻgirayotganingizni koʻrayapman? Albatta, men uni (bu sunnatni) yelkalaringiz orasiga tashlayman (yetkazaman)», dedi. Abu Dovud aytdi: Bu Ibn Abu Xalafning hadisidir va u toʻliqroqdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Агар бирор киши биродаридан (қўшнисидан) унинг деворига ёғоч (хода) қадаб қўйишга рухсат сўраса, у (қўшни) уни ман қилмасин», дедилар. Шунда улар (одамлар) бошларини қуйи солдилар. Бас, у (Абу Ҳурайра): «Менга нима бўлди, сизларни (бу ҳадисни эшитишдан) юз ўгираётганингизни кўраяпман? Албатта, мен уни (бу суннатни) елкаларингиз орасига ташлайман (етказаман)», деди. Абу Довуд айтди: Бу Ибн Абу Халафнинг ҳадисидир ва у тўлиқроқдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يَحْيَى، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى بْنِ حَبَّانَ، عَنْ لُؤْلُؤَةَ، عَنْ أَبِي صِرْمَةَ، - قَالَ أَبُو دَاوُدَ قَالَ غَيْرُ قُتَيْبَةَ فِي هَذَا الْحَدِيثِ عَنْ أَبِي صِرْمَةَ صَاحِبِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم - عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ مَنْ ضَارَّ أَضَرَّ اللَّهُ بِهِ وَمَنْ شَاقَّ شَاقَّ اللَّهُ عَلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏

Abu Sirma (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qilishicha, u zot ﷺ: «Kim (birovga) zarar yetkazsa, Alloh unga zarar yetkazadi. Kim (birovga) mashaqqat (dushmanchilik) qilsa, Alloh unga mashaqqat (qiyinchilik) soladi», dedilar.Абу Сирма (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилишича, у зот ﷺ: «Ким (бировга) зарар етказса, Аллоҳ унга зарар етказади. Ким (бировга) машаққат (душманчилик) қилса, Аллоҳ унга машаққат (қийинчилик) солади», дедилар.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ الْعَتَكِيُّ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، حَدَّثَنَا وَاصِلٌ، مَوْلَى أَبِي عُيَيْنَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ، مُحَمَّدَ بْنَ عَلِيٍّ يُحَدِّثُ عَنْ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدُبٍ، أَنَّهُ كَانَتْ لَهُ عَضُدٌ مِنْ نَخْلٍ فِي حَائِطِ رَجُلٍ مِنَ الأَنْصَارِ قَالَ وَمَعَ الرَّجُلِ أَهْلُهُ قَالَ فَكَانَ سَمُرَةُ يَدْخُلُ إِلَى نَخْلِهِ فَيَتَأَذَّى بِهِ وَيَشُقُّ عَلَيْهِ فَطَلَبَ إِلَيْهِ أَنْ يَبِيعَهُ فَأَبَى فَطَلَبَ إِلَيْهِ أَنْ يُنَاقِلَهُ فَأَبَى فَأَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَ ذَلِكَ لَهُ فَطَلَبَ إِلَيْهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَبِيعَهُ فَأَبَى فَطَلَبَ إِلَيْهِ أَنْ يُنَاقِلَهُ فَأَبَى ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَهَبْهُ لَهُ وَلَكَ كَذَا وَكَذَا ‏"‏ ‏.‏ أَمْرًا رَغَّبَهُ فِيهِ فَأَبَى فَقَالَ ‏"‏ أَنْتَ مُضَارٌّ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِلأَنْصَارِيِّ ‏"‏ اذْهَبْ فَاقْلَعْ نَخْلَهُ ‏"‏ ‏.‏

Abu Jaʼfar Muhammad ibn Ali (rahimahulloh) Samura ibn Jundub (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladi: Uning (Samuraning) ansorlardan boʻlgan bir kishining bogʻida bir qator xurmo daraxti bor edi. U kishi oilasi bilan (oʻsha bogʻda) yashar edi. Samura xurmosiga (qarashga) kirib turar, bu esa u (ansoriy)ga ozor berar va ogʻir botar edi. Shunda u (ansoriy) Samuradan oʻsha (xurmolarni) sotishni soʻradi, lekin u (Samura) bosh tortdi. Soʻng undan boshqa narsaga almashtirib berishini soʻradi, u yana bosh tortdi. Bas, u (ansoriy) Paygʻambar ﷺ huzurlariga kelib, buni u zotga aytdi. Paygʻambar ﷺ undan (Samuradan) uni (xurmoni) sotishni soʻradilar, u bosh tortdi. Soʻng undan boshqa narsaga almashtirishni soʻradilar, u yana bosh tortdi. U zot ﷺ: «Uni unga hadya qilib bergin, senga buncha-buncha (savob) boʻladi», deb uni unda (savobda) ragʻbatlantirdilar, lekin u bosh tortdi. Shunda u zot ﷺ: «Sen zarar yetkazuvchisan», dedilar. Soʻngra Rasululloh ﷺ ansoriyga: «Borib, uning xurmosini yulib (kovlab) tashla», dedilar.Абу Жаъфар Муҳаммад ибн Али (раҳимаҳуллоҳ) Самура ибн Жундуб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилади: Унинг (Самуранинг) ансорлардан бўлган бир кишининг боғида бир қатор хурмо дарахти бор эди. У киши оиласи билан (ўша боғда) яшар эди. Самура хурмосига (қарашга) кириб турар, бу эса у (ансорий)га озор берар ва оғир ботар эди. Шунда у (ансорий) Самурадан ўша (хурмоларни) сотишни сўради, лекин у (Самура) бош тортди. Сўнг ундан бошқа нарсага алмаштириб беришини сўради, у яна бош тортди. Бас, у (ансорий) Пайғамбар ﷺ ҳузурларига келиб, буни у зотга айтди. Пайғамбар ﷺ ундан (Самурадан) уни (хурмони) сотишни сўрадилар, у бош тортди. Сўнг ундан бошқа нарсага алмаштиришни сўрадилар, у яна бош тортди. У зот ﷺ: «Уни унга ҳадя қилиб бергин, сенга бунча-бунча (савоб) бўлади», деб уни унда (савобда) рағбатлантирдилар, лекин у бош тортди. Шунда у зот ﷺ: «Сен зарар етказувчисан», дедилар. Сўнгра Расулуллоҳ ﷺ ансорийга: «Бориб, унинг хурмосини юлиб (ковлаб) ташла», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ الطَّيَالِسِيُّ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ، حَدَّثَهُ أَنَّ رَجُلاً خَاصَمَ الزُّبَيْرَ فِي شِرَاجِ الْحَرَّةِ الَّتِي يَسْقُونَ بِهَا فَقَالَ الأَنْصَارِيُّ سَرِّحِ الْمَاءَ يَمُرُّ ‏.‏ فَأَبَى عَلَيْهِ الزُّبَيْرُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِلزُّبَيْرِ ‏"‏ اسْقِ يَا زُبَيْرُ ثُمَّ أَرْسِلْ إِلَى جَارِكَ ‏"‏ ‏.‏ فَغَضِبَ الأَنْصَارِيُّ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَنْ كَانَ ابْنَ عَمَّتِكَ فَتَلَوَّنَ وَجْهُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ قَالَ ‏"‏ اسْقِ ثُمَّ احْبِسِ الْمَاءَ حَتَّى يَرْجِعَ إِلَى الْجَدْرِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ الزُّبَيْرُ فَوَاللَّهِ إِنِّي لأَحْسِبُ هَذِهِ الآيَةَ نَزَلَتْ فِي ذَلِكَ ‏{‏ فَلاَ وَرَبِّكَ لاَ يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ ‏}‏ الآيَةَ ‏.‏

Abdulloh ibn Zubayr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinishicha, bir kishi Zubayr bilan Harradagi suv chiqadigan ariqlar (ulardan suv ichadigan suv yoʻllari) xususida nizolashdi. Ansoriy: «Suvni qoʻyib yubor, oqib oʻtsin», dedi. Zubayr esa unga (suvni qoʻyib yuborishga) koʻnmadi. Shunda Rasululloh ﷺ Zubayrga: «Ey Zubayr, (yeringni) sugʻorgin, soʻngra suvni qoʻshningga yuborgin», dedilar. Bunga ansoriy gʻazablanib: «Ey Allohning Rasuli, u (Zubayr) sizning ammangizning oʻgʻli boʻlgani uchunmi?» dedi. Shunda Rasululloh ﷺning yuzlari oʻzgardi (rangi qochdi), soʻngra: «(Yeringni) sugʻor, soʻng suv toʻgʻonga (devor tagiga) yetguncha uni toʻsib turgin», dedilar. Zubayr aytdi: Allohga qasamki, men gumon qilamanki, ushbu oyat shu xususda nozil boʻlgan: {Yoʻq! Robbingga qasamki, ular oʻzaro talashgan narsalarida seni hakam qilmagunlaricha... iymon keltirmaydilar} (Niso 65).Абдуллоҳ ибн Зубайр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинишича, бир киши Зубайр билан Ҳаррадаги сув чиқадиган ариқлар (улардан сув ичадиган сув йўллари) хусусида низолашди. Ансорий: «Сувни қўйиб юбор, оқиб ўтсин», деди. Зубайр эса унга (сувни қўйиб юборишга) кўнмади. Шунда Расулуллоҳ ﷺ Зубайрга: «Эй Зубайр, (ерингни) суғоргин, сўнгра сувни қўшнингга юборгин», дедилар. Бунга ансорий ғазабланиб: «Эй Аллоҳнинг Расули, у (Зубайр) сизнинг аммангизнинг ўғли бўлгани учунми?» деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺнинг юзлари ўзгарди (ранги қочди), сўнгра: «(Ерингни) суғор, сўнг сув тўғонга (девор тагига) етгунча уни тўсиб тургин», дедилар. Зубайр айтди: Аллоҳга қасамки, мен гумон қиламанки, ушбу оят шу хусусда нозил бўлган: {Йўқ! Роббингга қасамки, улар ўзаро талашган нарсаларида сени ҳакам қилмагунларича... иймон келтирмайдилар} (Нисо 65).

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنِ الْوَلِيدِ، - يَعْنِي ابْنَ كَثِيرٍ - عَنْ أَبِي مَالِكِ بْنِ ثَعْلَبَةَ، عَنْ أَبِيهِ، ثَعْلَبَةَ بْنِ أَبِي مَالِكٍ أَنَّهُ سَمِعَ كُبَرَاءَهُمْ، يَذْكُرُونَ أَنَّ رَجُلاً، مِنْ قُرَيْشٍ كَانَ لَهُ سَهْمٌ فِي بَنِي قُرَيْظَةَ فَخَاصَمَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي مَهْزُورٍ - يَعْنِي السَّيْلَ الَّذِي يَقْتَسِمُونَ مَاءَهُ - فَقَضَى بَيْنَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّ الْمَاءَ إِلَى الْكَعْبَيْنِ لاَ يَحْبِسُ الأَعْلَى عَلَى الأَسْفَلِ ‏.‏

Saʼlaba ibn Abu Molik (roziyallohu anhu) kattalarining (oqsoqollarining) shunday deganlarini eshitganligini rivoyat qiladi: Qurayshdan boʻlgan bir kishining Banu Qurayzada (suvdan) ulushi bor edi. U Mahzur — yaʼni ular suvini boʻlishib ichadigan sel (vodiy) xususida Rasululloh ﷺ huzurlarida nizolashdi. Shunda Rasululloh ﷺ ular oʻrtasida: «Suv toʻpiqlargacha (yetib boradi) — yuqoridagi (yer egasi) pastdagiga (yetadigan suvni) toʻsib qoʻymaydi», deb hukm chiqardilar.Саълаба ибн Абу Молик (розияллоҳу анҳу) катталарининг (оқсоқолларининг) шундай деганларини эшитганлигини ривоят қилади: Қурайшдан бўлган бир кишининг Бану Қурайзада (сувдан) улуши бор эди. У Маҳзур — яъни улар сувини бўлишиб ичадиган сел (водий) хусусида Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларида низолашди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ улар ўртасида: «Сув тўпиқларгача (етиб боради) — юқоридаги (ер эгаси) пастдагига (етадиган сувни) тўсиб қўймайди», деб ҳукм чиқардилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ، حَدَّثَنَا الْمُغِيرَةُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، حَدَّثَنِي أَبِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ الْحَارِثِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَضَى فِي السَّيْلِ الْمَهْزُورِ أَنْ يُمْسَكَ حَتَّى يَبْلُغَ الْكَعْبَيْنِ ثُمَّ يُرْسِلُ الأَعْلَى عَلَى الأَسْفَلِ ‏.‏

Amr ibn Shuayb otasidan, u bobosidan rivoyat qilishicha, Rasululloh ﷺ Mahzur seli xususida: «Suv toʻpiqlarga yetguncha toʻsib turiladi, soʻngra yuqoridagi (yer egasi suvni) pastdagiga oqizib yuboradi», deb hukm chiqardilar.Амр ибн Шуайб отасидан, у бобосидан ривоят қилишича, Расулуллоҳ ﷺ Маҳзур сели хусусида: «Сув тўпиқларга етгунча тўсиб турилади, сўнгра юқоридаги (ер эгаси сувни) пастдагига оқизиб юборади», деб ҳукм чиқардилар.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ خَالِدٍ، أَنَّ مُحَمَّدَ بْنَ عُثْمَانَ، حَدَّثَهُمْ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِي طُوَالَةَ، وَعَمْرِو بْنِ يَحْيَى، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ اخْتَصَمَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَجُلاَنِ فِي حَرِيمِ نَخْلَةٍ - فِي حَدِيثِ أَحَدِهِمَا فَأَمَرَ بِهَا فَذُرِعَتْ فَوُجِدَتْ سَبْعَةَ أَذْرُعٍ وَفِي حَدِيثِ الآخَرِ - فَوُجِدَتْ خَمْسَةَ أَذْرُعٍ فَقَضَى بِذَاكَ ‏.‏ قَالَ عَبْدُ الْعَزِيزِ فَأَمَرَ بِجَرِيدَةٍ مِنْ جَرِيدِهَا فَذُرِعَتْ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu) aytdi: Ikki kishi xurmo daraxtining hariymi (atrofidagi yeri) xususida nizolashib, Rasululloh ﷺ huzurlariga keldi. Ulardan birining hadisida: «U zot ﷺ buni oʻlchashni buyurdilar, bas u oʻlchanib, yetti gaz topildi» (deyilgan), boshqasining hadisida esa: «besh gaz topildi» (deyilgan). Bas, u zot shunga (oʻsha oʻlchovga) binoan hukm chiqardilar. Abdulaziz aytdi: U zot uning shoxlaridan bir shox bilan (oʻlchashni) buyurdilar, bas u (shu bilan) oʻlchandi.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу) айтди: Икки киши хурмо дарахтининг ҳарийми (атрофидаги ери) хусусида низолашиб, Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига келди. Улардан бирининг ҳадисида: «У зот ﷺ буни ўлчашни буюрдилар, бас у ўлчаниб, етти газ топилди» (дейилган), бошқасининг ҳадисида эса: «беш газ топилди» (дейилган). Бас, у зот шунга (ўша ўлчовга) биноан ҳукм чиқардилар. Абдулазиз айтди: У зот унинг шохларидан бир шох билан (ўлчашни) буюрдилар, бас у (шу билан) ўлчанди.