Abu Hurayra Abdurrahmon ibn Saxr ad-Davsiy

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ طَرِيفٍ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا جَابِرُ بْنُ نُوحٍ الْحِمَّانِيُّ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ تُضَامُّونَ فِي رُؤْيَةِ الْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ وَتُضَامُّونَ فِي رُؤْيَةِ الشَّمْسِ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا لاَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنَّكُمْ سَتَرَوْنَ رَبَّكُمْ كَمَا تَرَوْنَ الْقَمَرَ لَيْلَةَ الْبَدْرِ لاَ تُضَامُّونَ فِي رُؤْيَتِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَهَكَذَا رَوَى يَحْيَى بْنُ عِيسَى الرَّمْلِيُّ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرَوَى عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِدْرِيسَ عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَحَدِيثُ ابْنِ إِدْرِيسَ عَنِ الأَعْمَشِ غَيْرُ مَحْفُوظٍ وَحَدِيثُ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَصَحُّ وَهَكَذَا رَوَاهُ سُهَيْلُ بْنُ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ مِثْلُ هَذَا الْحَدِيثِ وَهُوَ حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Toʻlin oy kechasi oyni koʻrishda bir-biringizga halaqit beryapsizmi? Quyoshni koʻrishda bir-biringizga halaqit beryapsizmi?», dedilar. Ular: «Yoʻq», dedilar. U zot: «Bas, albatta, sizlar Rabbingizni toʻlin oy kechasi oyni koʻrayotganingizdek koʻrasizlar, Uni koʻrishda bir-biringizga halaqit bermaysizlar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir. Yahyo ibn Iso ar-Ramliy va bir nechta (rovaylar) ham buni Aʼmashdan, u Abu Solihdan, u Abu Hurayradan, u Nabiy ﷺdan shunday rivoyat qilganlar. Abdulloh ibn Idris esa Aʼmashdan, u Abu Solihdan, u Abu Saiddan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan. Ibn Idrisning Aʼmashdan (qilgan) hadisi mahfuz emas, Abu Solihning Abu Hurayradan, u Nabiy ﷺdan (qilgan) hadisi esa asahhdir. Suhayl ibn Abu Solih ham uni otasidan, u Abu Hurayradan, u Nabiy ﷺdan shunday rivoyat qilgan. Abu Saiddan, u Nabiy ﷺdan ham bu yoʻldan boshqa yoʻl bilan shunga oʻxshash hadis rivoyat qilingan va u sahih hadisdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Тўлин ой кечаси ойни кўришда бир-бирингизга ҳалақит беряпсизми? Қуёшни кўришда бир-бирингизга ҳалақит беряпсизми?», дедилар. Улар: «Йўқ», дедилар. У зот: «Бас, албатта, сизлар Раббингизни тўлин ой кечаси ойни кўраётганингиздек кўрасизлар, Уни кўришда бир-бирингизга ҳалақит бермайсизлар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Яҳё ибн Исо ар-Рамлий ва бир нечта (ровайлар) ҳам буни Аъмашдан, у Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий ﷺдан шундай ривоят қилганлар. Абдуллоҳ ибн Идрис эса Аъмашдан, у Абу Солиҳдан, у Абу Саиддан, у Набий ﷺдан ривоят қилган. Ибн Идриснинг Аъмашдан (қилган) ҳадиси маҳфуз эмас, Абу Солиҳнинг Абу Ҳурайрадан, у Набий ﷺдан (қилган) ҳадиси эса асаҳҳдир. Суҳайл ибн Абу Солиҳ ҳам уни отасидан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий ﷺдан шундай ривоят қилган. Абу Саиддан, у Набий ﷺдан ҳам бу йўлдан бошқа йўл билан шунга ўхшаш ҳадис ривоят қилинган ва у саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا فُلَيْحُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ هِلاَلِ بْنِ عَلِيٍّ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ أَهْلَ الْجَنَّةِ لَيَتَرَاءَوْنَ فِي الْغُرْفَةِ كَمَا تَتَرَاءَوْنَ الْكَوْكَبَ الشَّرْقِيَّ أَوِ الْكَوْكَبَ الْغَرْبِيَّ الْغَارِبَ فِي الأُفُقِ أَوِ الطَّالِعَ فِي تَفَاضُلِ الدَّرَجَاتِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ أُولَئِكَ النَّبِيُّونَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ بَلَى وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ وَأَقْوَامٌ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَصَدَّقُوا الْمُرْسَلِينَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Albatta, jannat ahli gʻurfada (yuksak xonalarda) bir-birlarini ufqda botayotgan yoki chiqayotgan sharqiy yulduz yoxud gʻarbiy yulduzni koʻrganingizdek, darajalaridagi ortiqlik (tafovut)i bois koʻradilar», dedilar. Ular: «Yo Rasululloh, ana oʻshalar paygʻambarlarmi?», dedilar. U zot: «Yoʻq (faqat ular emas), jonim qoʻlida boʻlgan Zotga qasamki, Allohga va Uning Rasuliga iymon keltirgan va paygʻambarlarni tasdiqlagan qavmlar ham (shulardandir)», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Албатта, жаннат аҳли ғурфада (юксак хоналарда) бир-бирларини уфқда ботаётган ёки чиқаётган шарқий юлдуз ёхуд ғарбий юлдузни кўрганингиздек, даражаларидаги ортиқлик (тафовут)и боис кўрадилар», дедилар. Улар: «Ё Расулуллоҳ, ана ўшалар пайғамбарларми?», дедилар. У зот: «Йўқ (фақат улар эмас), жоним қўлида бўлган Зотга қасамки, Аллоҳга ва Унинг Расулига иймон келтирган ва пайғамбарларни тасдиқлаган қавмлар ҳам (шулардандир)», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ يَجْمَعُ اللَّهُ النَّاسَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِي صَعِيدٍ وَاحِدٍ ثُمَّ يَطَّلِعُ عَلَيْهِمْ رَبُّ الْعَالَمِينَ فَيَقُولُ أَلاَ يَتْبَعُ كُلُّ إِنْسَانٍ مَا كَانُوا يَعْبُدُونَهُ ‏.‏ فَيُمَثَّلُ لِصَاحِبِ الصَّلِيبِ صَلِيبُهُ وَلِصَاحِبِ التَّصَاوِيرِ تَصَاوِيرُهُ وَلِصَاحِبِ النَّارِ نَارُهُ فَيَتْبَعُونَ مَا كَانُوا يَعْبُدُونَ وَيَبْقَى الْمُسْلِمُونَ فَيَطَّلِعُ عَلَيْهِمْ رَبُّ الْعَالَمِينَ فَيَقُولُ أَلاَ تَتَّبِعُونَ النَّاسَ فَيَقُولُونَ نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْكَ نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْكَ اللَّهُ رَبُّنَا هَذَا مَكَانُنَا حَتَّى نَرَى رَبَّنَا ‏.‏ وَهُوَ يَأْمُرُهُمْ وَيُثَبِّتُهُمْ ثُمَّ يَتَوَارَى ثُمَّ يَطَّلِعُ فَيَقُولُ أَلاَ تَتَّبِعُونَ النَّاسَ فَيَقُولُونَ نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْكَ نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْكَ اللَّهُ رَبُّنَا وَهَذَا مَكَانُنَا حَتَّى نَرَى رَبَّنَا ‏.‏ وَهُوَ يَأْمُرُهُمْ وَيُثَبِّتُهُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا وَهَلْ نَرَاهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ وَهَلْ تُضَارُّونَ فِي رُؤْيَةِ الْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا لاَ يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنَّكُمْ لاَ تُضَارُّونَ فِي رُؤْيَتِهِ تِلْكَ السَّاعَةَ ثُمَّ يَتَوَارَى ثُمَّ يَطَّلِعُ فَيُعَرِّفُهُمْ نَفْسَهُ ثُمَّ يَقُولُ أَنَا رَبُّكُمْ فَاتَّبِعُونِي ‏.‏ فَيَقُومُ الْمُسْلِمُونَ وَيُوضَعُ الصِّرَاطُ فَيَمُرُّونَ عَلَيْهِ مِثْلَ جِيَادِ الْخَيْلِ وَالرِّكَابِ وَقَوْلُهُمْ عَلَيْهِ سَلِّمْ سَلِّمْ ‏.‏ وَيَبْقَى أَهْلُ النَّارِ فَيُطْرَحُ مِنْهُمْ فِيهَا فَوْجٌ ثُمَّ يُقَالُ هَلِ امْتَلأْتِ فَتَقُولُ هَلْ مِنْ مَزِيدٍ ‏.‏ ثُمَّ يُطْرَحُ فِيهَا فَوْجٌ فَيُقَالُ هَلِ امْتَلأْتِ ‏.‏ فَتَقُولُ هَلْ مِنْ مَزِيدٍ ‏.‏ حَتَّى إِذَا أُوعِبُوا فِيهَا وَضَعَ الرَّحْمَنُ قَدَمَهُ فِيهَا وَأُزْوِيَ بَعْضُهَا إِلَى بَعْضٍ ثُمَّ قَالَ قَطْ قَالَتْ قَطْ قَطْ فَإِذَا أَدْخَلَ اللَّهُ أَهْلَ الْجَنَّةِ الْجَنَّةَ وَأَهْلَ النَّارِ النَّارَ قَالَ أُتِيَ بِالْمَوْتِ مُلَبَّبًا فَيُوقَفُ عَلَى السُّورِ الَّذِي بَيْنَ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَأَهْلِ النَّارِ ثُمَّ يُقَالُ يَا أَهْلَ الْجَنَّةِ ‏.‏ فَيَطَّلِعُونَ خَائِفِينَ ثُمَّ يُقَالُ يَا أَهْلَ النَّارِ ‏.‏ فَيَطَّلِعُونَ مُسْتَبْشِرِينَ يَرْجُونَ الشَّفَاعَةَ فَيُقَالُ لأَهْلِ الْجَنَّةِ وَأَهْلِ النَّارِ هَلْ تَعْرِفُونَ هَذَا فَيَقُولُونَ هَؤُلاَءِ وَهَؤُلاَءِ قَدْ عَرَفْنَاهُ هُوَ الْمَوْتُ الَّذِي وُكِّلَ بِنَا ‏.‏ فَيُضْجَعُ فَيُذْبَحُ ذَبْحًا عَلَى السُّورِ الَّذِي بَيْنَ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ ثُمَّ يُقَالُ يَا أَهْلَ الْجَنَّةِ خُلُودٌ لاَ مَوْتَ وَيَا أَهْلَ النَّارِ خُلُودٌ لاَ مَوْتَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ - وَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم رِوَايَاتٌ كَثِيرَةٌ مِثْلُ هَذَا مَا يُذْكَرُ فِيهِ أَمْرُ الرُّؤْيَةِ أَنَّ النَّاسَ يَرَوْنَ رَبَّهُمْ وَذِكْرُ الْقَدَمِ وَمَا أَشْبَهَ هَذِهِ الأَشْيَاءَ وَالْمَذْهَبُ فِي هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنَ الأَئِمَّةِ مِثْلِ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَمَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَابْنِ عُيَيْنَةَ وَوَكِيعٍ وَغَيْرِهِمْ أَنَّهُمْ رَوَوْا هَذِهِ الأَشْيَاءَ ثُمَّ قَالُوا تُرْوَى هَذِهِ الأَحَادِيثُ وَنُؤْمِنُ بِهَا وَلاَ يُقَالُ كَيْفَ وَهَذَا الَّذِي اخْتَارَهُ أَهْلُ الْحَدِيثِ أَنْ تُرْوَى هَذِهِ الأَشْيَاءُ كَمَا جَاءَتْ وَيُؤْمَنُ بِهَا وَلاَ تُفَسَّرُ وَلاَ تُتَوَهَّمُ وَلاَ يُقَالُ كَيْفَ وَهَذَا أَمْرُ أَهْلِ الْعِلْمِ الَّذِي اخْتَارُوهُ وَذَهَبُوا إِلَيْهِ ‏.‏ وَمَعْنَى قَوْلِهِ فِي الْحَدِيثِ ‏"‏ فَيُعَرِّفُهُمْ نَفْسَهُ ‏"‏ ‏.‏ يَعْنِي يَتَجَلَّى لَهُمْ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Alloh qiyomat kunida odamlarni bir maydonga jamlaydi, soʻng olamlar Rabbi ularga zohir boʻlib: ‹Har bir inson oʻzi ibodat qilgan narsasiga ergashsin›, deydi. Bas, xoch egasiga xochi, suratlar egasiga suratlari, olov egasiga oloti namoyon qilinadi va ular oʻzlari ibodat qilgan narsalariga ergashadilar, musulmonlar esa qoladilar. Olamlar Rabbi ularga zohir boʻlib: ‹Sizlar (boshqa) odamlarga ergashmaysizmi?›, deydi. Ular: ‹Sendan Allohdan panoh tilaymiz, Sendan Allohdan panoh tilaymiz, Alloh bizning Rabbimizdir, mana shu bizning joyimizdir, toki Rabbimizni koʻrgunimizcha›, deydilar. U esa ularga amr qiladi va ularni sobit qiladi. Soʻng yashirinadi, soʻng yana zohir boʻlib: ‹Sizlar (boshqa) odamlarga ergashmaysizmi?›, deydi. Ular: ‹Sendan Allohdan panoh tilaymiz, Sendan Allohdan panoh tilaymiz, Alloh bizning Rabbimizdir, mana shu bizning joyimizdir, toki Rabbimizni koʻrgunimizcha›, deydilar. U esa ularga amr qiladi va ularni sobit qiladi», dedilar. Ular: «Yo Rasululloh, biz Uni koʻramizmi?», dedilar. U zot: «Toʻlin oy kechasi oyni koʻrishda qiynalasizmi?», dedilar. Ular: «Yoʻq, yo Rasululloh», dedilar. U zot: «Bas, albatta, sizlar oʻsha vaqtda Uni koʻrishda qiynalmaysizlar. Soʻng U yashirinadi, soʻng zohir boʻlib, ularga Oʻzini tanitadi, soʻng: ‹Men sizning Rabbingizman, bas, Menga ergashinglar›, deydi. Shunda musulmonlar turadilar va sirot qoʻyiladi, ular uning ustidan oqar otlar va ulovlardek oʻtadilar, uning ustida ularning soʻzi: ‹Salomat qil, salomat qil›, (boʻladi). Doʻzax ahli esa qoladi, ulardan bir guruh unga (doʻzaxga) tashlanadi, soʻng: ‹Toʻldingmi?›, deyiladi. U: ‹Yana qoʻshimcha bormi?›, deydi. Soʻng unga yana bir guruh tashlanadi va: ‹Toʻldingmi?›, deyiladi. U: ‹Yana qoʻshimcha bormi?›, deydi. Toki uning ichiga (hamma) joylangach, Rahmon qadamini unga qoʻyadi va uning baʼzi qismi baʼzisiga qovushtiriladi, soʻng U: ‹Yetar›, deydi. U: ‹Yetar, yetar›, deydi. Alloh jannat ahlini jannatga, doʻzax ahlini doʻzaxga kiritgach, oʻlim chiroyli qilib keltiriladi va jannat ahli bilan doʻzax ahli orasidagi devor ustida toʻxtatiladi, soʻng: ‹Ey jannat ahli!›, deyiladi. Ular qoʻrqib boqadilar. Soʻng: ‹Ey doʻzax ahli!›, deyiladi. Ular shafoatdan umidvor boʻlib, suyunib boqadilar. Jannat ahli va doʻzax ahliga: ‹Buni tanidingizmi?›, deyiladi. Ular: ‹Bular ham, anavilar ham uni tanidik, u bizga vakil qilingan oʻlimdir›, deydilar. Soʻng u yotqizilib, jannat bilan doʻzax orasidagi devor ustida soʻyilib boʻgʻizlanadi, soʻng: ‹Ey jannat ahli, abadiylik bor, oʻlim yoʻq, ey doʻzax ahli, abadiylik bor, oʻlim yoʻq›, deyiladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash, Rabbni koʻrish ishi — odamlar Rabbilarini koʻrishlari va qadam zikr etilishi hamda bularga oʻxshash narsalar haqida koʻplab rivoyatlar kelgan. Sufyon as-Savriy, Molik ibn Anas, Ibnul Muborak, Ibn Uyayna, Vakiʼ va boshqalar kabi imomlardan ilm ahlining bu boradagi mazhabi shuki, ular bu narsalarni rivoyat qilganlar, soʻng: «Bu hadislar rivoyat qilinadi va biz ularga iymon keltiramiz hamda ‹qanday?› deb soʻralmaydi», deganlar. Hadis ahli ixtiyor qilgan narsa ham shuki, bu narsalar qanday kelgan boʻlsa, shunday rivoyat qilinadi, ularga iymon keltiriladi, tafsir qilinmaydi, taxmin qilinmaydi va ‹qanday?› deb soʻralmaydi. Bu ilm ahli ixtiyor qilgan va unga yuzlangan ishdir. Hadisdagi «ularga Oʻzini tanitadi» degan soʻzning maʼnosi ularga tajalliy qiladi, demakdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ қиёмат кунида одамларни бир майдонга жамлайди, сўнг оламлар Рабби уларга зоҳир бўлиб: ‹Ҳар бир инсон ўзи ибодат қилган нарсасига эргашсин›, дейди. Бас, хоч эгасига хочи, суратлар эгасига суратлари, олов эгасига олоти намоён қилинади ва улар ўзлари ибодат қилган нарсаларига эргашадилар, мусулмонлар эса қоладилар. Оламлар Рабби уларга зоҳир бўлиб: ‹Сизлар (бошқа) одамларга эргашмайсизми?›, дейди. Улар: ‹Сендан Аллоҳдан паноҳ тилаймиз, Сендан Аллоҳдан паноҳ тилаймиз, Аллоҳ бизнинг Раббимиздир, мана шу бизнинг жойимиздир, токи Раббимизни кўргунимизча›, дейдилар. У эса уларга амр қилади ва уларни собит қилади. Сўнг яширинади, сўнг яна зоҳир бўлиб: ‹Сизлар (бошқа) одамларга эргашмайсизми?›, дейди. Улар: ‹Сендан Аллоҳдан паноҳ тилаймиз, Сендан Аллоҳдан паноҳ тилаймиз, Аллоҳ бизнинг Раббимиздир, мана шу бизнинг жойимиздир, токи Раббимизни кўргунимизча›, дейдилар. У эса уларга амр қилади ва уларни собит қилади», дедилар. Улар: «Ё Расулуллоҳ, биз Уни кўрамизми?», дедилар. У зот: «Тўлин ой кечаси ойни кўришда қийналасизми?», дедилар. Улар: «Йўқ, ё Расулуллоҳ», дедилар. У зот: «Бас, албатта, сизлар ўша вақтда Уни кўришда қийналмайсизлар. Сўнг У яширинади, сўнг зоҳир бўлиб, уларга Ўзини танитади, сўнг: ‹Мен сизнинг Раббингизман, бас, Менга эргашинглар›, дейди. Шунда мусулмонлар турадилар ва сирот қўйилади, улар унинг устидан оқар отлар ва уловлардек ўтадилар, унинг устида уларнинг сўзи: ‹Саломат қил, саломат қил›, (бўлади). Дўзах аҳли эса қолади, улардан бир гуруҳ унга (дўзахга) ташланади, сўнг: ‹Тўлдингми?›, дейилади. У: ‹Яна қўшимча борми?›, дейди. Сўнг унга яна бир гуруҳ ташланади ва: ‹Тўлдингми?›, дейилади. У: ‹Яна қўшимча борми?›, дейди. Токи унинг ичига (ҳамма) жойлангач, Раҳмон қадамини унга қўяди ва унинг баъзи қисми баъзисига қовуштирилади, сўнг У: ‹Етар›, дейди. У: ‹Етар, етар›, дейди. Аллоҳ жаннат аҳлини жаннатга, дўзах аҳлини дўзахга киритгач, ўлим чиройли қилиб келтирилади ва жаннат аҳли билан дўзах аҳли орасидаги девор устида тўхтатилади, сўнг: ‹Эй жаннат аҳли!›, дейилади. Улар қўрқиб боқадилар. Сўнг: ‹Эй дўзах аҳли!›, дейилади. Улар шафоатдан умидвор бўлиб, суюниб боқадилар. Жаннат аҳли ва дўзах аҳлига: ‹Буни танидингизми?›, дейилади. Улар: ‹Булар ҳам, анавилар ҳам уни танидик, у бизга вакил қилинган ўлимдир›, дейдилар. Сўнг у ётқизилиб, жаннат билан дўзах орасидаги девор устида сўйилиб бўғизланади, сўнг: ‹Эй жаннат аҳли, абадийлик бор, ўлим йўқ, эй дўзах аҳли, абадийлик бор, ўлим йўқ›, дейилади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Набий ﷺдан шунга ўхшаш, Раббни кўриш иши — одамлар Раббиларини кўришлари ва қадам зикр этилиши ҳамда буларга ўхшаш нарсалар ҳақида кўплаб ривоятлар келган. Суфён ас-Саврий, Молик ибн Анас, Ибнул Муборак, Ибн Уяйна, Вакиъ ва бошқалар каби имомлардан илм аҳлининг бу борадаги мазҳаби шуки, улар бу нарсаларни ривоят қилганлар, сўнг: «Бу ҳадислар ривоят қилинади ва биз уларга иймон келтирамиз ҳамда ‹қандай?› деб сўралмайди», деганлар. Ҳадис аҳли ихтиёр қилган нарса ҳам шуки, бу нарсалар қандай келган бўлса, шундай ривоят қилинади, уларга иймон келтирилади, тафсир қилинмайди, тахмин қилинмайди ва ‹қандай?› деб сўралмайди. Бу илм аҳли ихтиёр қилган ва унга юзланган ишдир. Ҳадисдаги «уларга Ўзини танитади» деган сўзнинг маъноси уларга тажаллий қилади, демакдир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَمَّا خَلَقَ اللَّهُ الْجَنَّةَ وَالنَّارَ أَرْسَلَ جِبْرِيلَ إِلَى الْجَنَّةِ فَقَالَ انْظُرْ إِلَيْهَا وَإِلَى مَا أَعْدَدْتُ لأَهْلِهَا فِيهَا قَالَ فَجَاءَهَا وَنَظَرَ إِلَيْهَا وَإِلَى مَا أَعَدَّ اللَّهُ لأَهْلِهَا فِيهَا قَالَ فَرَجَعَ إِلَيْهِ قَالَ فَوَعِزَّتِكَ لاَ يَسْمَعُ بِهَا أَحَدٌ إِلاَّ دَخَلَهَا ‏.‏ فَأَمَرَ بِهَا فَحُفَّتْ بِالْمَكَارِهِ فَقَالَ ارْجِعْ إِلَيْهَا فَانْظُرْ إِلَى مَا أَعْدَدْتُ لأَهْلِهَا فِيهَا قَالَ فَرَجَعَ إِلَيْهَا فَإِذَا هِيَ قَدْ حُفَّتْ بِالْمَكَارِهِ فَرَجَعَ إِلَيْهِ فَقَالَ وَعِزَّتِكَ لَقَدْ خِفْتُ أَنْ لاَ يَدْخُلَهَا أَحَدٌ ‏.‏ قَالَ اذْهَبْ إِلَى النَّارِ فَانْظُرْ إِلَيْهَا وَإِلَى مَا أَعْدَدْتُ لأَهْلِهَا فِيهَا ‏.‏ فَإِذَا هِيَ يَرْكَبُ بَعْضُهَا بَعْضًا فَرَجَعَ إِلَيْهِ فَقَالَ وَعِزَّتِكَ لاَ يَسْمَعُ بِهَا أَحَدٌ فَيَدْخُلُهَا ‏.‏ فَأَمَرَ بِهَا فَحُفَّتْ بِالشَّهَوَاتِ فَقَالَ ارْجِعْ إِلَيْهَا ‏.‏ فَرَجَعَ إِلَيْهَا فَقَالَ وَعِزَّتِكَ لَقَدْ خَشِيتُ أَنْ لاَ يَنْجُوَ مِنْهَا أَحَدٌ إِلاَّ دَخَلَهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Alloh jannat va doʻzaxni yaratgach, Jibrilni jannatga yuborib: ‹Unga va Men uning ahli uchun unda tayyorlab qoʻygan narsalarga qara›, dedi. U unga kelib, unga va Alloh uning ahli uchun unda tayyorlab qoʻygan narsalarga qaradi. Soʻng Uning huzuriga qaytib: ‹Izzatingga qasamki, uni eshitgan har bir kimsa albatta unga kiradi›, dedi. Shunda U buyurdi va u (jannat) yoqimsiz (mashaqqatli) narsalar bilan oʻraldi. U: ‹Unga qayt va Men uning ahli uchun unda tayyorlab qoʻygan narsalarga qara›, dedi. U unga qaytdi va mana, u mashaqqatlar bilan oʻralgan edi. Soʻng Uning huzuriga qaytib: ‹Izzatingga qasamki, unga hech kim kirmasligidan qoʻrqdim›, dedi. U: ‹Doʻzaxga bor va unga hamda Men uning ahli uchun unda tayyorlab qoʻygan narsalarga qara›, dedi. Mana, uning ( olovi)ning baʼzisi baʼzisi ustiga minib turardi. U Uning huzuriga qaytib: ‹Izzatingga qasamki, uni eshitgan hech kimsa unga kirmaydi (kirishni xohlamaydi)›, dedi. Shunda U buyurdi va u (doʻzax) shahvatlar bilan oʻraldi. U: ‹Unga qayt›, dedi. U unga qaytib: ‹Izzatingga qasamki, undan hech kim qutulmay, balki unga kirib qolishidan qoʻrqdim›, dedi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ жаннат ва дўзахни яратгач, Жибрилни жаннатга юбориб: ‹Унга ва Мен унинг аҳли учун унда тайёрлаб қўйган нарсаларга қара›, деди. У унга келиб, унга ва Аллоҳ унинг аҳли учун унда тайёрлаб қўйган нарсаларга қаради. Сўнг Унинг ҳузурига қайтиб: ‹Иззатингга қасамки, уни эшитган ҳар бир кимса албатта унга киради›, деди. Шунда У буюрди ва у (жаннат) ёқимсиз (машаққатли) нарсалар билан ўралди. У: ‹Унга қайт ва Мен унинг аҳли учун унда тайёрлаб қўйган нарсаларга қара›, деди. У унга қайтди ва мана, у машаққатлар билан ўралган эди. Сўнг Унинг ҳузурига қайтиб: ‹Иззатингга қасамки, унга ҳеч ким кирмаслигидан қўрқдим›, деди. У: ‹Дўзахга бор ва унга ҳамда Мен унинг аҳли учун унда тайёрлаб қўйган нарсаларга қара›, деди. Мана, унинг ( олови)нинг баъзиси баъзиси устига миниб турарди. У Унинг ҳузурига қайтиб: ‹Иззатингга қасамки, уни эшитган ҳеч кимса унга кирмайди (киришни хоҳламайди)›, деди. Шунда У буюрди ва у (дўзах) шаҳватлар билан ўралди. У: ‹Унга қайт›, деди. У унга қайтиб: ‹Иззатингга қасамки, ундан ҳеч ким қутулмай, балки унга кириб қолишидан қўрқдим›, деди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ احْتَجَّتِ الْجَنَّةُ وَالنَّارُ فَقَالَتِ الْجَنَّةُ يَدْخُلُنِي الضُّعَفَاءُ وَالْمَسَاكِينُ ‏.‏ وَقَالَتِ النَّارُ يَدْخُلُنِي الْجَبَّارُونَ وَالْمُتَكَبِّرُونَ ‏.‏ فَقَالَ لِلنَّارِ أَنْتِ عَذَابِي أَنْتَقِمُ بِكِ مِمَّنْ شِئْتُ ‏.‏ وَقَالَ لِلْجَنَّةِ أَنْتِ رَحْمَتِي أَرْحَمُ بِكِ مَنْ شِئْتُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Jannat va doʻzax tortishdilar. Jannat: ‹Menga zaiflar va miskinlar kiradi›, dedi. Doʻzax esa: ‹Menga jabbor (zolim)lar va mutakabbirlar kiradi›, dedi. Shunda U doʻzaxga: ‹Sen Mening azobimsan, sen orqali xohlagan kimsamdan oʻch olaman›, dedi. Jannatga esa: ‹Sen Mening rahmatimsan, sen orqali xohlagan kimsamga rahm qilaman›, dedi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Жаннат ва дўзах тортишдилар. Жаннат: ‹Менга заифлар ва мискинлар киради›, деди. Дўзах эса: ‹Менга жаббор (золим)лар ва мутакаббирлар киради›, деди. Шунда У дўзахга: ‹Сен Менинг азобимсан, сен орқали хоҳлаган кимсамдан ўч оламан›, деди. Жаннатга эса: ‹Сен Менинг раҳматимсан, сен орқали хоҳлаган кимсамга раҳм қиламан›, деди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، حَدَّثَنَا عُقْبَةُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ، عَنْ خُبَيْبِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ جَدِّهِ، حَفْصِ بْنِ عَاصِمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يُوشِكُ الْفُرَاتُ يَحْسِرُ عَنْ كَنْزٍ مِنْ ذَهَبٍ فَمَنْ حَضَرَهُ فَلاَ يَأْخُذْ مِنْهُ شَيْئًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Yaqinda Furot (daryosi) oltindan iborat bir xazinani ochib qoldiradi. Bas, kim oʻsha (xazina)ga hozir boʻlsa, undan hech narsa olmasin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Яқинда Фурот (дарёси) олтиндан иборат бир хазинани очиб қолдиради. Бас, ким ўша (хазина)га ҳозир бўлса, ундан ҳеч нарса олмасин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، حَدَّثَنَا عُقْبَةُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَهُ إِلاَّ أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ يَحْسِرُ عَنْ جَبَلٍ مِنْ ذَهَبٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan, Nabiy ﷺdan ham shunga oʻxshash rivoyat qilinadi, faqat u zot: «(Furot) oltindan iborat bir togʻni ochib qoldiradi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан, Набий ﷺдан ҳам шунга ўхшаш ривоят қилинади, фақат у зот: «(Фурот) олтиндан иборат бир тоғни очиб қолдиради», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُعَاوِيَةَ الْجُمَحِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُسْلِمٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَخْرُجُ عُنُقٌ مِنَ النَّارِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لَهُ عَيْنَانِ تُبْصِرَانِ وَأُذُنَانِ تَسْمَعَانِ وَلِسَانٌ يَنْطِقُ يَقُولُ إِنِّي وُكِّلْتُ بِثَلاَثَةٍ بِكُلِّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ وَبِكُلِّ مَنْ دَعَا مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ وَبِالْمُصَوِّرِينَ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ بَعْضُهُمْ عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ عَطِيَّةَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ هَذَا وَرَوَى أَشْعَثُ بْنُ سَوَّارٍ عَنْ عَطِيَّةَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qiyomat kuni oʻtdan bir boʻyin chiqadi. Uning koʻradigan ikkita koʻzi, eshitadigan ikkita qulogʻi va gapiradigan tili boʻladi. U: ‹Men uchtasiga vakil qilindim: har bir oʻjar zolimga, Allohga qoʻshib boshqa ilohga ibodat qilgan har bir kishiga va surat chizuvchilarga›, deydi», dedilar. Bu bobda Abu Said (roziyallohu anhu)dan ham (hadis) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan, gʻarib, sahihdir. Baʼzilar buni Aʼmashdan, u Atiyyadan, u Abu Saiddan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash qilib rivoyat qilganlar. Yana Ashʼas ibn Savvor Atiyyadan, u Abu Said al-Xudriydan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshashini rivoyat qilgan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қиёмат куни ўтдан бир бўйин чиқади. Унинг кўрадиган иккита кўзи, эшитадиган иккита қулоғи ва гапирадиган тили бўлади. У: ‹Мен учтасига вакил қилиндим: ҳар бир ўжар золимга, Аллоҳга қўшиб бошқа илоҳга ибодат қилган ҳар бир кишига ва сурат чизувчиларга›, дейди», дедилар. Бу бобда Абу Саид (розияллоҳу анҳу)дан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан, ғариб, саҳиҳдир. Баъзилар буни Аъмашдан, у Атийядан, у Абу Саиддан, у Набий ﷺдан шунга ўхшаш қилиб ривоят қилганлар. Яна Ашъас ибн Саввор Атийядан, у Абу Саид ал-Худрийдан, у Набий ﷺдан шунга ўхшашини ривоят қилган.

حَدَّثَنَا عَبَّاسٌ الدُّورِيُّ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا شَيْبَانُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ غِلَظَ جِلْدِ الْكَافِرِ اثْنَانِ وَأَرْبَعُونَ ذِرَاعًا وَإِنَّ ضِرْسَهُ مِثْلُ أُحُدٍ وَإِنَّ مَجْلِسَهُ مِنْ جَهَنَّمَ كَمَا بَيْنَ مَكَّةَ وَالْمَدِينَةِ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ الأَعْمَشِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Albatta kofirning terisining qalinligi qirq ikki gazdir, uning ozigʻ tishi Uhud (togʻi)dek, jahannamdagi oʻtirar joyi esa Makka bilan Madina orasidek (uzoqlikda)dir», dedilar. Bu hadis Aʼmashning hadisidan hasan, sahih, gʻaribdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Албатта кофирнинг терисининг қалинлиги қирқ икки газдир, унинг озиғ тиши Уҳуд (тоғи)дек, жаҳаннамдаги ўтирар жойи эса Макка билан Мадина орасидек (узоқликда)дир», дедилар. Бу ҳадис Аъмашнинг ҳадисидан ҳасан, саҳиҳ, ғарибдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَمَّارٍ، حَدَّثَنِي جَدِّي، مُحَمَّدُ بْنُ عَمَّارٍ وَصَالِحٌ مَوْلَى التَّوْأَمَةِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ضِرْسُ الْكَافِرِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِثْلُ أُحُدٍ وَفَخِذُهُ مِثْلُ الْبَيْضَاءِ وَمَقْعَدُهُ مِنَ النَّارِ مَسِيرَةَ ثَلاَثٍ مِثْلُ الرَّبَذَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ ‏"‏ وَمِثْلُ الرَّبَذَةِ ‏"‏ كَمَا بَيْنَ الْمَدِينَةِ وَالرَّبَذَةِ ‏.‏ وَالْبَيْضَاءُ جَبَلٌ مِثْلُ أُحُدٍ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qiyomat kuni kofirning ozigʻ tishi Uhud (togʻi)dek, soni Bayzo (togʻi)dek, oʻtdagi oʻtirar joyi esa Rabaza singari uch (kunlik) yoʻl masofasidek boʻladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan, gʻaribdir. «Rabaza singari» degani Madina bilan Rabaza orasidek (masofa) demakdir. Bayzo esa Uhudga oʻxshash bir togʻdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қиёмат куни кофирнинг озиғ тиши Уҳуд (тоғи)дек, сони Байзо (тоғи)дек, ўтдаги ўтирар жойи эса Рабаза сингари уч (кунлик) йўл масофасидек бўлади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан, ғарибдир. «Рабаза сингари» дегани Мадина билан Рабаза орасидек (масофа) демакдир. Байзо эса Уҳудга ўхшаш бир тоғдир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا مُصْعَبُ بْنُ الْمِقْدَامِ، عَنْ فُضَيْلِ بْنِ غَزْوَانَ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، رَفَعَهُ قَالَ ‏"‏ ضِرْسُ الْكَافِرِ مِثْلُ أُحُدٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَأَبُو حَازِمٍ هُوَ الأَشْجَعِيُّ اسْمُهُ سَلْمَانُ مَوْلَى عَزَّةَ الأَشْجَعِيَّةِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan marfuʼ tarzda rivoyat qilinadi: «Kofirning ozigʻ tishi Uhud (togʻi)dek boʻladi». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Abu Hozim esa al-Ashjaʼiy boʻlib, uning ismi Salmon — Azza al-Ashjaʼiyaning ozod qilgan qulidir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан марфуъ тарзда ривоят қилинади: «Кофирнинг озиғ тиши Уҳуд (тоғи)дек бўлади». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Абу Ҳозим эса ал-Ашжаъий бўлиб, унинг исми Салмон — Азза ал-Ашжаъиянинг озод қилган қулидир.

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا سَعِيدُ بْنُ يَزِيدَ، عَنْ أَبِي السَّمْحِ، عَنِ ابْنِ حُجَيْرَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ الْحَمِيمَ لَيُصَبُّ عَلَى رُءُوسِهِمْ فَيَنْفُذُ الْحَمِيمُ حَتَّى يَخْلُصَ إِلَى جَوْفِهِ فَيَسْلِتَ مَا فِي جَوْفِهِ حَتَّى يَمْرُقَ مِنْ قَدَمَيْهِ وَهُوَ الصَّهْرُ ثُمَّ يُعَادُ كَمَا كَانَ ‏"‏ ‏.‏ وَسَعِيدُ بْنُ يَزِيدَ يُكْنَى أَبَا شُجَاعٍ وَهُوَ مِصْرِيٌّ وَقَدْ رَوَى عَنْهُ اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَابْنُ حُجَيْرَةَ هُوَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ حُجَيْرَةَ الْمِصْرِيُّ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Albatta qaynoq suv ularning boshlariga quyiladi, soʻng qaynoq suv ichigacha kirib boradi, qornidagi narsalarni shilib, oyoqlaridan chiqib ketadi — bu ‹sahr› (eritish)dir. Soʻngra u qanday boʻlsa, yana shunday holatga qaytariladi», dedilar. Said ibn Yazidning kunyasi Abu Shujoʼ boʻlib, u misrlikdir, undan Lays ibn Saʼd rivoyat qilgan. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan, sahih, gʻaribdir. Ibn Hujayra esa Abdurahmon ibn Hujayra al-Misriydir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Албатта қайноқ сув уларнинг бошларига қуйилади, сўнг қайноқ сув ичигача кириб боради, қорнидаги нарсаларни шилиб, оёқларидан чиқиб кетади — бу ‹саҳр› (эритиш)дир. Сўнгра у қандай бўлса, яна шундай ҳолатга қайтарилади», дедилар. Саид ибн Язиднинг куняси Абу Шужў бўлиб, у мисрликдир, ундан Лайс ибн Саъд ривоят қилган. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан, саҳиҳ, ғарибдир. Ибн Ҳужайра эса Абдураҳмон ибн Ҳужайра ал-Мисрийдир.

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ هَمَّامِ بْنِ مُنَبِّهٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ نَارُكُمْ هَذِهِ الَّتِي يُوقِدُ بَنُو آدَمَ جُزْءٌ وَاحِدٌ مِنْ سَبْعِينَ جُزءًا مِنْ حَرِّ جَهَنَّمَ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا وَاللَّهِ إِنْ كَانَتْ لَكَافِيَةً يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنَّهَا فُضِّلَتْ بِتِسْعَةٍ وَسِتِّينَ جُزْءًا كُلُّهُنَّ مِثْلُ حَرِّهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهَمَّامُ بْنُ مُنَبِّهٍ هُوَ أَخُو وَهْبِ بْنِ مُنَبِّهٍ وَقَدْ رَوَى عَنْهُ وَهْبٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Odam bolalari yoqadigan mana shu olovingiz jahannam issigʻining yetmishdan bir qismidir», dedilar. (Sahobalar): «Vallohi, agar shuning oʻzi boʻlganida ham yetarli boʻlardi, ey Rasululloh!» dedilar. U zot: «Darhaqiqat, u oltmish toʻqqiz qism bilan ortiqdir, ularning har biri uning issigʻiday issiqdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Одам болалари ёқадиган мана шу оловингиз жаҳаннам иссиғининг етмишдан бир қисмидир», дедилар. (Саҳобалар): «Валлоҳи, агар шунинг ўзи бўлганида ҳам етарли бўларди, эй Расулуллоҳ!» дедилар. У зот: «Дарҳақиқат, у олтмиш тўққиз қисм билан ортиқдир, уларнинг ҳар бири унинг иссиғидай иссиқдир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبَّاسُ بْنُ مُحَمَّدٍ الدُّورِيُّ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ أَبِي بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا شَرِيكٌ، عَنْ عَاصِمٍ، هُوَ ابْنُ بَهْدَلَةَ عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أُوقِدَ عَلَى النَّارِ أَلْفَ سَنَةٍ حَتَّى احْمَرَّتْ ثُمَّ أُوقِدَ عَلَيْهَا أَلْفَ سَنَةٍ حَتَّى ابْيَضَّتْ ثُمَّ أُوقِدَ عَلَيْهَا أَلْفَ سَنَةٍ حَتَّى اسْوَدَّتْ فَهِيَ سَوْدَاءُ مُظْلِمَةٌ ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ شَرِيكٍ، عَنْ عَاصِمٍ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، أَوْ رَجُلٍ آخَرَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، نَحْوَهُ وَلَمْ يَرْفَعْهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ فِي هَذَا مَوْقُوفٌ أَصَحُّ وَلاَ أَعْلَمُ أَحَدًا رَفَعَهُ غَيْرَ يَحْيَى بْنِ أَبِي بُكَيْرٍ عَنْ شَرِيكٍ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Olov ming yil yoqildi, hatto u qizardi; soʻng yana ming yil yoqildi, hatto u oqardi; soʻng yana ming yil yoqildi, hatto u qoraydi. Bas, u qop-qora, zulmatlidir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Abu Hurayraning hadisi mavquf (sahobaning soʻzi sifatida) boʻlgani asahhroqdir. Men uni Yahyo ibn Abu Bukayrdan, u Shariykdan (rivoyat qilganidan) boshqa biror kishi marfuʼ qilganini bilmayman.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Олов минг йил ёқилди, ҳатто у қизарди; сўнг яна минг йил ёқилди, ҳатто у оқарди; сўнг яна минг йил ёқилди, ҳатто у қорайди. Бас, у қоп-қора, зулматлидир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Абу Ҳурайранинг ҳадиси мавқуф (саҳобанинг сўзи сифатида) бўлгани асаҳҳроқдир. Мен уни Яҳё ибн Абу Букайрдан, у Шарийкдан (ривоят қилганидан) бошқа бирор киши марфуъ қилганини билмайман.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُمَرَ بْنِ الْوَلِيدِ الْكِنْدِيُّ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا الْمُفَضَّلُ بْنُ صَالِحٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اشْتَكَتِ النَّارُ إِلَى رَبِّهَا وَقَالَتْ أَكَلَ بَعْضِي بَعْضًا فَجَعَلَ لَهَا نَفَسَيْنِ نَفَسًا فِي الشِّتَاءِ وَنَفَسًا فِي الصَّيْفِ فَأَمَّا نَفَسُهَا فِي الشِّتَاءِ فَزَمْهَرِيرٌ وَأَمَّا نَفَسُهَا فِي الصَّيْفِ فَسَمُومٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ قَدْ رُوِيَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ ‏.‏ وَالْمُفَضَّلُ بْنُ صَالِحٍ لَيْسَ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ بِذَلِكَ الْحَافِظِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Olov Robbiga shikoyat qilib: ‹Baʼzi qismim baʼzi qismimni yedi›, dedi. Shunda (Alloh) unga ikkita nafas — biri qishda, biri yozda boʻladigan nafas berdi. Qishdagi nafasi — qattiq sovuq (zamharir), yozdagi nafasi esa — issiq jazirama (samum)dir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis sahihdir. U Abu Hurayradan, Nabiy ﷺdan bir necha yoʻl bilan rivoyat qilingan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Олов Роббига шикоят қилиб: ‹Баъзи қисмим баъзи қисмимни еди›, деди. Шунда (Аллоҳ) унга иккита нафас — бири қишда, бири ёзда бўладиган нафас берди. Қишдаги нафаси — қаттиқ совуқ (замҳарир), ёздаги нафаси эса — иссиқ жазирама (самум)дир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис саҳиҳдир. У Абу Ҳурайрадан, Набий ﷺдан бир неча йўл билан ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا رِشْدِينُ بْنُ سَعْدٍ، حَدَّثَنِي ابْنُ أَنْعُمَ، عَنْ أَبِي عُثْمَانَ، أَنَّهُ حَدَّثَهُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ رَجُلَيْنِ مِمَّنْ دَخَلَ النَّارَ اشْتَدَّ صِيَاحُهُمَا فَقَالَ الرَّبُّ عَزَّ وَجَلَّ أَخْرِجُوهُمَا ‏.‏ فَلَمَّا أُخْرِجَا قَالَ لَهُمَا لأَىِّ شَيْءٍ اشْتَدَّ صِيَاحُكُمَا قَالاَ فَعَلْنَا ذَلِكَ لِتَرْحَمَنَا ‏.‏ قَالَ إِنَّ رَحْمَتِي لَكُمَا أَنْ تَنْطَلِقَا فَتُلْقِيَا أَنْفُسَكُمَا حَيْثُ كُنْتُمَا مِنَ النَّارِ ‏.‏ فَيَنْطَلِقَانِ فَيُلْقِي أَحَدُهُمَا نَفْسَهُ فَيَجْعَلُهَا عَلَيْهِ بَرْدًا وَسَلاَمًا وَيَقُومُ الآخَرُ فَلاَ يُلْقِي نَفْسَهُ فَيَقُولُ لَهُ الرَّبُّ عَزَّ وَجَلَّ مَا مَنَعَكَ أَنْ تُلْقِيَ نَفْسَكَ كَمَا أَلْقَى صَاحِبُكَ فَيَقُولُ يَا رَبِّ إِنِّي لأَرْجُو أَنْ لاَ تُعِيدَنِي فِيهَا بَعْدَ مَا أَخْرَجْتَنِي ‏.‏ فَيَقُولُ لَهُ الرَّبُّ لَكَ رَجَاؤُكَ ‏.‏ فَيَدْخُلاَنِ جَمِيعًا الْجَنَّةَ بِرَحْمَةِ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى إِسْنَادُ هَذَا الْحَدِيثِ ضَعِيفٌ لأَنَّهُ عَنْ رِشْدِينَ بْنِ سَعْدٍ ‏.‏ وَرِشْدِينُ بْنُ سَعْدٍ هُوَ ضَعِيفٌ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ عَنِ ابْنِ أَنْعُمَ وَهُوَ الإِفْرِيقِيُّ وَالإِفْرِيقِيُّ ضَعِيفٌ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Albatta, olovga kirganlardan ikki kishining faryodi qattiq boʻladi. Shunda Robb azza va jalla: ‹Ularni chiqaringlar›, deydi. Ular chiqarilganda, ulardan: ‹Faryodingiz nima sababdan bunchalik qattiq boʻldi?› deb soʻraydi. Ular: ‹Bizga rahm qilishing uchun shunday qildik›, deyishadi. (Alloh): ‹Sizlarga Mening rahmatim — borib, ikkovingiz olovda qayerda boʻlgan boʻlsangiz, oʻsha yerga oʻzingizni tashlashingizdir›, deydi. Ular boradilar. Ulardan biri oʻzini (olovga) tashlaydi, shunda (Alloh) uni unga salqin va salomat qilib qoʻyadi. Boshqasi esa turib qoladi, oʻzini tashlamaydi. Robb azza va jalla unga: ‹Sheriging oʻzini tashlagani kabi oʻzingni tashlashdan seni nima toʻsdi?› deydi. U: ‹Ey Robbim, meni chiqarganingdan keyin yana unga qaytarmasligingni umid qilaman›, deydi. Shunda Robb unga: ‹Sen uchun umiding (roʻyobga chiqadi)›, deydi. Bas, ikkovi Allohning rahmati bilan birga jannatga kiradilar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisning isnodi zaifdir, chunki u Rishdiyn ibn Saʼd (orqali keladi). Rishdiyn ibn Saʼd esa hadis ahli nazdida zaifdir; (u rivoyat qilgan) Ibn Anʼum esa al-Ifriqiy boʻlib, al-Ifriqiy hadis ahli nazdida zaifdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, оловга кирганлардан икки кишининг фарёди қаттиқ бўлади. Шунда Робб азза ва жалла: ‹Уларни чиқаринглар›, дейди. Улар чиқарилганда, улардан: ‹Фарёдингиз нима сабабдан бунчалик қаттиқ бўлди?› деб сўрайди. Улар: ‹Бизга раҳм қилишинг учун шундай қилдик›, дейишади. (Аллоҳ): ‹Сизларга Менинг раҳматим — бориб, икковингиз оловда қаерда бўлган бўлсангиз, ўша ерга ўзингизни ташлашингиздир›, дейди. Улар борадилар. Улардан бири ўзини (оловга) ташлайди, шунда (Аллоҳ) уни унга салқин ва саломат қилиб қўяди. Бошқаси эса туриб қолади, ўзини ташламайди. Робб азза ва жалла унга: ‹Шеригинг ўзини ташлагани каби ўзингни ташлашдан сени нима тўсди?› дейди. У: ‹Эй Роббим, мени чиқарганингдан кейин яна унга қайтармаслигингни умид қиламан›, дейди. Шунда Робб унга: ‹Сен учун умидинг (рўёбга чиқади)›, дейди. Бас, иккови Аллоҳнинг раҳмати билан бирга жаннатга кирадилар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадиснинг исноди заифдир, чунки у Ришдийн ибн Саъд (орқали келади). Ришдийн ибн Саъд эса ҳадис аҳли наздида заифдир; (у ривоят қилган) Ибн Анъум эса ал-Ифриқий бўлиб, ал-Ифриқий ҳадис аҳли наздида заифдир.

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ نَصْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ يَحْيَى بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا رَأَيْتُ مِثْلَ النَّارِ نَامَ هَارِبُهَا وَلاَ مِثْلَ الْجَنَّةِ نَامَ طَالِبُهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ إِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ يَحْيَى بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ ‏.‏ وَيَحْيَى بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ ضَعِيفٌ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ تَكَلَّمَ فِيهِ شُعْبَةُ وَيَحْيَى بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ هُوَ ابْنُ مَوْهَبٍ وَهُوَ مَدَنِيٌّ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Men doʻzaxga oʻxshagan narsani koʻrmadim — undan qochuvchi uxlab yotadi; va jannatga oʻxshagan narsani koʻrmadim — uni istovchi uxlab yotadi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisni biz faqat Yahyo ibn Ubaydulloh hadisi orqaligina bilamiz. Yahyo ibn Ubaydulloh esa hadis ahli nazdida zaifdir, Shuʼba uning haqida (tanqidiy) gapirgan. Yahyo ibn Ubaydulloh — u Ibn Mavhabdir va u madinalikdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мен дўзахга ўхшаган нарсани кўрмадим — ундан қочувчи ухлаб ётади; ва жаннатга ўхшаган нарсани кўрмадим — уни истовчи ухлаб ётади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадисни биз фақат Яҳё ибн Убайдуллоҳ ҳадиси орқалигина биламиз. Яҳё ибн Убайдуллоҳ эса ҳадис аҳли наздида заифдир, Шуъба унинг ҳақида (танқидий) гапирган. Яҳё ибн Убайдуллоҳ — у Ибн Мавҳабдир ва у мадиналикдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أُمِرْتُ أَنْ أُقَاتِلَ النَّاسَ حَتَّى يَقُولُوا لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ فَإِذَا قَالُوهَا مَنَعُوا مِنِّي دِمَاءَهُمْ وَأَمْوَالَهُمْ إِلاَّ بِحَقِّهَا وَحِسَابُهُمْ عَلَى اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَأَبِي سَعِيدٍ وَابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Men odamlar ‹La ilaha illalloh› deguncha ular bilan jang qilishga buyurildim. Bas, ular buni aytsalar, qonlari va mollarini mendan saqlab qoladilar, magar (Islom) haqqi bilangina (joiz boʻladi); hisoblari esa Alloh zimmasidadir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мен одамлар ‹Ла илаҳа иллаллоҳ› дегунча улар билан жанг қилишга буюрилдим. Бас, улар буни айтсалар, қонлари ва молларини мендан сақлаб қоладилар, магар (Ислом) ҳаққи билангина (жоиз бўлади); ҳисоблари эса Аллоҳ зиммасидадир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ لَمَّا تُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَاسْتُخْلِفَ أَبُو بَكْرٍ بَعْدَهُ كَفَرَ مَنْ كَفَرَ مِنَ الْعَرَبِ فَقَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ لأَبِي بَكْرٍ كَيْفَ تُقَاتِلُ النَّاسَ وَقَدْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أُمِرْتُ أَنْ أُقَاتِلَ النَّاسَ حَتَّى يَقُولُوا لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَمَنْ قَالَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ عَصَمَ مِنِّي مَالَهُ وَنَفْسَهُ إِلاَّ بِحَقِّهِ وَحِسَابُهُ عَلَى اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو بَكْرٍ وَاللَّهِ لأُقَاتِلَنَّ مَنْ فَرَّقَ بَيْنَ الزَّكَاةِ وَالصَّلاَةِ فَإِنَّ الزَّكَاةَ حَقُّ الْمَالِ وَاللَّهِ لَوْ مَنَعُونِي عِقَالاً كَانُوا يُؤَدُّونَهُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَقَاتَلْتُهُمْ عَلَى مَنْعِهِ فَقَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ فَوَاللَّهِ مَا هُوَ إِلاَّ أَنْ رَأَيْتُ أَنَّ اللَّهَ قَدْ شَرَحَ صَدْرَ أَبِي بَكْرٍ لِلْقِتَالِ فَعَرَفْتُ أَنَّهُ الْحَقُّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَهَكَذَا رَوَى شُعَيْبُ بْنُ أَبِي حَمْزَةَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ وَرَوَى عِمْرَانُ الْقَطَّانُ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ مَعْمَرٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ عَنْ أَبِي بَكْرٍ وَهُوَ حَدِيثٌ خَطَأٌ وَقَدْ خُولِفَ عِمْرَانُ فِي رِوَايَتِهِ عَنْ مَعْمَرٍ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Rasululloh ﷺ vafot etib, undan keyin Abu Bakr xalifa boʻlganida, arablardan kufrga ketganlar kufrga ketdi. Shunda Umar ibn al-Xattob Abu Bakrga: «Odamlar bilan qanday jang qilasan? Axir Rasululloh ﷺ: ‹Men odamlar ‹La ilaha illalloh› deguncha ular bilan jang qilishga buyurildim; kim ‹La ilaha illalloh› desa, moli va joni mendan saqlab qolinadi, magar (Islom) haqqi bilangina; hisobi esa Alloh zimmasidadir› deganlar-ku», dedi. Abu Bakr: «Allohga qasamki, zakot bilan namozni ajratgan kimsa bilan, albatta, jang qilaman. Chunki zakot — molning haqqidir. Allohga qasamki, agar ular Rasululloh ﷺga berib turgan boʻgʻiz ipini (yoki echkining bogʻichini) mendan man qilsalar ham, uni man qilganlari uchun ular bilan jang qilaman», dedi. Shunda Umar ibn al-Xattob: «Allohga qasamki, bu — Allohning Abu Bakrning koʻksini jangga ochib qoʻyganligini koʻrganimdan boshqa narsa emas edi; shunda men buning haq ekanini bildim», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У айтди: Расулуллоҳ ﷺ вафот этиб, ундан кейин Абу Бакр халифа бўлганида, араблардан куфрга кетганлар куфрга кетди. Шунда Умар ибн ал-Хаттоб Абу Бакрга: «Одамлар билан қандай жанг қиласан? Ахир Расулуллоҳ ﷺ: ‹Мен одамлар ‹Ла илаҳа иллаллоҳ› дегунча улар билан жанг қилишга буюрилдим; ким ‹Ла илаҳа иллаллоҳ› деса, моли ва жони мендан сақлаб қолинади, магар (Ислом) ҳаққи билангина; ҳисоби эса Аллоҳ зиммасидадир› деганлар-ку», деди. Абу Бакр: «Аллоҳга қасамки, закот билан намозни ажратган кимса билан, албатта, жанг қиламан. Чунки закот — молнинг ҳаққидир. Аллоҳга қасамки, агар улар Расулуллоҳ ﷺга бериб турган бўғиз ипини (ёки эчкининг боғичини) мендан ман қилсалар ҳам, уни ман қилганлари учун улар билан жанг қиламан», деди. Шунда Умар ибн ал-Хаттоб: «Аллоҳга қасамки, бу — Аллоҳнинг Абу Бакрнинг кўксини жангга очиб қўйганлигини кўрганимдан бошқа нарса эмас эди; шунда мен бунинг ҳақ эканини билдим», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَبُو عَبْدِ اللَّهِ، هُرَيْمُ بْنُ مِسْعَرٍ الأَزْدِيُّ التِّرْمِذِيُّ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَطَبَ النَّاسَ فَوَعَظَهُمْ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ يَا مَعْشَرَ النِّسَاءِ تَصَدَّقْنَ فَإِنَّكُنَّ أَكْثَرُ أَهْلِ النَّارِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَتِ امْرَأَةٌ مِنْهُنَّ وَلِمَ ذَاكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ لِكَثْرَةِ لَعْنِكُنَّ ‏"‏ ‏.‏ يَعْنِي وَكُفْرَكُنَّ الْعَشِيرَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ وَمَا رَأَيْتُ مِنْ نَاقِصَاتِ عَقْلٍ وَدِينٍ أَغْلَبَ لِذَوِي الأَلْبَابِ وَذَوِي الرَّأْىِ مِنْكُنَّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتِ امْرَأَةٌ مِنْهُنَّ وَمَا نُقْصَانُ دِينِهَا وَعَقْلِهَا قَالَ ‏"‏ شَهَادَةُ امْرَأَتَيْنِ مِنْكُنَّ بِشَهَادَةِ رَجُلٍ وَنُقْصَانُ دِينِكُنَّ الْحَيْضَةُ تَمْكُثُ إِحْدَاكُنَّ الثَّلاَثَ وَالأَرْبَعَ لاَ تُصَلِّي ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ وَابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ حَسَنٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ odamlarga xutba qilib, ularga vaʼz aytdilar, soʻng: «Ey ayollar jamoasi, sadaqa qilinglar; chunki sizlar doʻzax ahlining koʻpchiligisizlar», dedilar. Ulardan bir ayol: «Ey Allohning Rasuli, nega bunday?» dedi. U zot: «Koʻp laʼnat qilganlaringiz va eringizga nisbatan noshukurligingiz sababidan», dedilar. Soʻng: «Aql va dini noqis boʻla turib, aql va tadbir egasi (erkak)larni siz(ayol)larchalik yenga oladiganini koʻrmadim», dedilar. Ulardan bir ayol: «Uning dini va aqlining noqisligi nimada?» dedi. U zot: «Sizlardan ikki ayolning guvohligi bir erkakning guvohligiga (teng) boʻlishi — (aqlining noqisligidir); diningiz noqisligi esa — hayz koʻrib, biringiz uch-toʻrt (kun) namoz oʻqimay turishidir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis bu yoʻldan kelishida sahih gʻarib hasandir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ одамларга хутба қилиб, уларга ваъз айтдилар, сўнг: «Эй аёллар жамоаси, садақа қилинглар; чунки сизлар дўзах аҳлининг кўпчилигисизлар», дедилар. Улардан бир аёл: «Эй Аллоҳнинг Расули, нега бундай?» деди. У зот: «Кўп лаънат қилганларингиз ва эрингизга нисбатан ношукурлигингиз сабабидан», дедилар. Сўнг: «Ақл ва дини ноқис бўла туриб, ақл ва тадбир эгаси (эркак)ларни сиз(аёл)ларчалик енга оладиганини кўрмадим», дедилар. Улардан бир аёл: «Унинг дини ва ақлининг ноқислиги нимада?» деди. У зот: «Сизлардан икки аёлнинг гувоҳлиги бир эркакнинг гувоҳлигига (тенг) бўлиши — (ақлининг ноқислигидир); динингиз ноқислиги эса — ҳайз кўриб, бирингиз уч-тўрт (кун) намоз ўқимай туришидир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу йўлдан келишида саҳиҳ ғариб ҳасандир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الإِيمَانُ بِضْعٌ وَسَبْعُونَ بَابًا فَأَدْنَاهَا إِمَاطَةُ الأَذَى عَنِ الطَّرِيقِ وَأَرْفَعُهَا قَوْلُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَهَكَذَا رَوَى سُهَيْلُ بْنُ أَبِي صَالِحٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ وَرَوَى عُمَارَةُ بْنُ غَزِيَّةَ، هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الإِيمَانُ أَرْبَعَةٌ وَسِتُّونَ بَابًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ قُتَيْبَةُ حَدَّثَنَا بَكْرُ بْنُ مُضَرَ عَنْ عُمَارَةَ بْنِ غَزِيَّةَ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Iymon yetmish nechta (boʻlim) eshikdir; eng quyisi — yoʻldan ozorni (zararli narsani) olib tashlash, eng oliysi esa ‹La ilaha illalloh› deyishdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Иймон етмиш нечта (бўлим) эшикдир; энг қуйиси — йўлдан озорни (зарарли нарсани) олиб ташлаш, энг олийси эса ‹Ла илаҳа иллаллоҳ› дейишдир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا عَبِيدَةُ بْنُ حُمَيْدٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يَزْنِي الزَّانِي حِينَ يَزْنِي وَهُوَ مُؤْمِنٌ وَلاَ يَسْرِقُ السَّارِقُ حِينَ يَسْرِقُ وَهُوَ مُؤْمِنٌ وَلَكِنِ التَّوْبَةُ مَعْرُوضَةٌ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَعَائِشَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي أَوْفَى ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ - وَقَدْ رُوِيَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا زَنَى الْعَبْدُ خَرَجَ مِنْهُ الإِيمَانُ فَكَانَ فَوْقَ رَأْسِهِ كَالظُّلَّةِ فَإِذَا خَرَجَ مِنْ ذَلِكَ الْعَمَلِ عَادَ إِلَيْهِ الإِيمَانُ ‏"‏ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيٍّ أَنَّهُ قَالَ فِي هَذَا خَرَجَ مِنَ الإِيمَانِ إِلَى الإِسْلاَمِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ فِي الزِّنَا وَالسَّرِقَةِ ‏"‏ مَنْ أَصَابَ مِنْ ذَلِكَ شَيْئًا فَأُقِيمَ عَلَيْهِ الْحَدُّ فَهُوَ كَفَّارَةُ ذَنْبِهِ وَمَنْ أَصَابَ مِنْ ذَلِكَ شَيْئًا فَسَتَرَ اللَّهُ عَلَيْهِ فَهُوَ إِلَى اللَّهِ إِنْ شَاءَ عَذَّبَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَإِنْ شَاءَ غَفَرَ لَهُ ‏"‏ ‏.‏ رَوَى ذَلِكَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَعُبَادَةُ بْنُ الصَّامِتِ وَخُزَيْمَةُ بْنُ ثَابِتٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Zinokor zino qilayotgan paytida moʻmin holida zino qilmaydi, oʻgʻri oʻgʻirlik qilayotgan paytida moʻmin holida oʻgʻirlamaydi, lekin tavba (eshigi) ochiqdir», dedilar. Bu bobda Ibn Abbos, Oisha va Abdulloh ibn Abu Avfodan ham (rivoyat bor). Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi bu jihatdan hasan sahih gʻaribdir. Abu Hurayradan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilinishicha, u zot: «Banda zino qilsa, undan iymon chiqib, boshi ustida soyabondek boʻlib turadi. U shu amaldan chiqsa, iymon yana unga qaytadi», dedilar. Abu Jafar Muhammad ibn Alidan rivoyat qilinishicha, u bu haqda: iymondan Islomga chiqibdi, degan. Yana koʻp yoʻllar bilan Nabiy ﷺdan rivoyat qilinishicha, u zot zino va oʻgʻirlik haqida: «Kim ulardan birortasini qilsa-yu, unga hadd joriy etilsa, bu uning gunohiga kafforatdir. Kim ulardan birortasini qilsa-yu, Alloh uni yopib qoʻysa, u Allohga (havola). Xohlasa, Qiyomat kunida azoblaydi, xohlasa, magʻfirat qiladi», dedilar. Buni Ali ibn Abu Tolib, Uboda ibn Somit va Xuzayma ibn Sobit Nabiy ﷺdan rivoyat qilganlar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Зинокор зино қилаётган пайтида мўмин ҳолида зино қилмайди, ўғри ўғирлик қилаётган пайтида мўмин ҳолида ўғирламайди, лекин тавба (эшиги) очиқдир», дедилар. Бу бобда Ибн Аббос, Оиша ва Абдуллоҳ ибн Абу Авфодан ҳам (ривоят бор). Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси бу жиҳатдан ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Абу Ҳурайрадан, у Набий ﷺдан ривоят қилинишича, у зот: «Банда зино қилса, ундан иймон чиқиб, боши устида соябондек бўлиб туради. У шу амалдан чиқса, иймон яна унга қайтади», дедилар. Абу Жафар Муҳаммад ибн Алидан ривоят қилинишича, у бу ҳақда: иймондан Исломга чиқибди, деган. Яна кўп йўллар билан Набий ﷺдан ривоят қилинишича, у зот зино ва ўғирлик ҳақида: «Ким улардан бирортасини қилса-ю, унга ҳадд жорий этилса, бу унинг гуноҳига каффоратдир. Ким улардан бирортасини қилса-ю, Аллоҳ уни ёпиб қўйса, у Аллоҳга (ҳавола). Хоҳласа, Қиёмат кунида азоблайди, хоҳласа, мағфират қилади», дедилар. Буни Али ибн Абу Толиб, Убода ибн Сомит ва Хузайма ибн Собит Набий ﷺдан ривоят қилганлар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ، عَنِ الْقَعْقَاعِ بْنِ حَكِيمٍ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْمُسْلِمُ مَنْ سَلِمَ الْمُسْلِمُونَ مِنْ لِسَانِهِ وَيَدِهِ وَالْمُؤْمِنُ مَنْ أَمِنَهُ النَّاسُ عَلَى دِمَائِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَيُرْوَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ سُئِلَ أَىُّ الْمُسْلِمِينَ أَفْضَلُ قَالَ ‏"‏ مَنْ سَلِمَ الْمُسْلِمُونَ مِنْ لِسَانِهِ وَيَدِهِ." وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَأَبِي مُوسَى وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Musulmon — boshqa musulmonlar uning tili va qoʻlidan salomat boʻlgan kishidir. Moʻmin — odamlar oʻz qonlari va mollari borasida unga ishonadigan kishidir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Nabiy ﷺdan rivoyat qilinishicha, u zotdan: «Musulmonlarning qaysi biri afzal?» deb soʻralganida, u zot: «Boshqa musulmonlar uning tili va qoʻlidan salomat boʻlgan kishi», dedilar. Bu bobda Jobir, Abu Muso va Abdulloh ibn Amrdan ham (rivoyat bor).Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мусулмон — бошқа мусулмонлар унинг тили ва қўлидан саломат бўлган кишидир. Мўмин — одамлар ўз қонлари ва моллари борасида унга ишонадиган кишидир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Набий ﷺдан ривоят қилинишича, у зотдан: «Мусулмонларнинг қайси бири афзал?» деб сўралганида, у зот: «Бошқа мусулмонлар унинг тили ва қўлидан саломат бўлган киши», дедилар. Бу бобда Жобир, Абу Мусо ва Абдуллоҳ ибн Амрдан ҳам (ривоят бор).

حَدَّثَنَا أَبُو حَفْصٍ، عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ قَيْسٍ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ آيَةُ الْمُنَافِقِ ثَلاَثٌ إِذَا حَدَّثَ كَذَبَ وَإِذَا وَعَدَ أَخْلَفَ وَإِذَا اؤْتُمِنَ خَانَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ الْعَلاَءِ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَأَنَسٍ وَجَابِرٍ ‏.‏ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ أَبِي سُهَيْلِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ بِمَعْنَاهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ وَأَبُو سُهَيْلٍ هُوَ عَمُّ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَاسْمُهُ نَافِعُ بْنُ مَالِكِ بْنِ أَبِي عَامِرٍ الأَصْبَحِيُّ الْخَوْلاَنِيُّ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Munofiqning alomati uchtadir: gapirsa yolgʻon gapiradi, vada qilsa vadasiga xilof qiladi, omonat berilsa xiyonat qiladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis Aloning hadisi jihatidan hasan gʻaribdir. Abu Hurayradan, u Nabiy ﷺdan koʻp yoʻllar bilan rivoyat qilingan. Bu bobda Ibn Masʼud, Anas va Jobirdan ham (rivoyat bor). Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺdan shu mazmunda oʻxshashini rivoyat qiladi. Abu Iso aytdi: Bu hadis sahihdir. Abu Suhayl — Molik ibn Anasning amakisidir, ismi Nofi ibn Molik ibn Abu Omir al-Asbahiy al-Xavlaniydir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мунофиқнинг аломати учтадир: гапирса ёлғон гапиради, вада қилса вадасига хилоф қилади, омонат берилса хиёнат қилади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис Алонинг ҳадиси жиҳатидан ҳасан ғарибдир. Абу Ҳурайрадан, у Набий ﷺдан кўп йўллар билан ривоят қилинган. Бу бобда Ибн Масъуд, Анас ва Жобирдан ҳам (ривоят бор). Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺдан шу мазмунда ўхшашини ривоят қилади. Абу Исо айтди: Бу ҳадис саҳиҳдир. Абу Суҳайл — Молик ибн Анаснинг амакисидир, исми Нофи ибн Молик ибн Абу Омир ал-Асбаҳий ал-Хавланийдир.

حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ أَبُو عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ تَفَرَّقَتِ الْيَهُودُ عَلَى إِحْدَى وَسَبْعِينَ أَوِ اثْنَتَيْنِ وَسَبْعِينَ فِرْقَةً وَالنَّصَارَى مِثْلَ ذَلِكَ وَتَفْتَرِقُ أُمَّتِي عَلَى ثَلاَثٍ وَسَبْعِينَ فِرْقَةً ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ سَعْدٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَعَوْفِ بْنِ مَالِكٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Yahudiylar yetmish bir yoki yetmish ikki firqaga boʻlinib ketdilar, nasroniylar ham shunday (boʻlindilar), mening ummatim esa yetmish uch firqaga boʻlinadi», dedilar. Bu bobda Saʼd, Abdulloh ibn Amr va Avf ibn Molikdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Яҳудийлар етмиш бир ёки етмиш икки фирқага бўлиниб кетдилар, насронийлар ҳам шундай (бўлиндилар), менинг умматим эса етмиш уч фирқага бўлинади», дедилар. Бу бобда Саъд, Абдуллоҳ ибн Амр ва Авф ибн Моликдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ سَلَكَ طَرِيقًا يَلْتَمِسُ فِيهِ عِلْمًا سَهَّلَ اللَّهُ لَهُ طَرِيقًا إِلَى الْجَنَّةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim ilm izlab bir yoʻlga kirsa, Alloh unga jannatga (eltuvchi) bir yoʻlni oson qilib qoʻyadi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким илм излаб бир йўлга кирса, Аллоҳ унга жаннатга (элтувчи) бир йўлни осон қилиб қўяди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ بُدَيْلِ بْنِ قُرَيْشٍ الْيَامِيُّ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ زَاذَانَ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحَكَمِ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ سُئِلَ عَنْ عِلْمٍ عَلِمَهُ ثُمَّ كَتَمَهُ أُلْجِمَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِلِجَامٍ مِنْ نَارٍ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kimdan oʻzi biladigan ilm haqida soʻralsa-yu, soʻng uni yashirsa, qiyomat kunida unga olovdan jilov solinadi», dedilar. Bu bobda Jobir va Abdulloh ibn Amrdan ham (rivoyatlar bor). Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan hadisdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Кимдан ўзи биладиган илм ҳақида сўралса-ю, сўнг уни яширса, қиёмат кунида унга оловдан жилов солинади», дедилар. Бу бобда Жобир ва Абдуллоҳ ибн Амрдан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ الْخَلِيلِ بْنِ مُرَّةَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ كَانَ رَجُلٌ مِنَ الأَنْصَارِ يَجْلِسُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَيَسْمَعُ مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم الْحَدِيثَ فَيُعْجِبُهُ وَلاَ يَحْفَظُهُ فَشَكَا ذَلِكَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي أَسْمَعُ مِنْكَ الْحَدِيثَ فَيُعْجِبُنِي وَلاَ أَحْفَظُهُ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اسْتَعِنْ بِيَمِينِكَ ‏"‏ ‏.‏ وَأَوْمَأَ بِيَدِهِ لِلْخَطِّ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ إِسْنَادُهُ لَيْسَ بِذَلِكَ الْقَائِمِ ‏.‏ وَسَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ يَقُولُ الْخَلِيلُ بْنُ مُرَّةَ مُنْكَرُ الْحَدِيثِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Ansorlardan bir kishi Nabiy ﷺning huzurida oʻtirardi va Nabiy ﷺdan hadis eshitib, undan hayratga tushar, ammo uni yodida saqlay olmasdi. U buni Nabiy ﷺga shikoyat qilib: «Ey Allohning Rasuli, men sizdan hadis eshitaman, u meni hayratga soladi, lekin uni yod ololmayman», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Oʻng qoʻlingdan yordam ol», dedilar va qoʻllari bilan yozishga ishora qildilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisning sanadi unchalik mustahkam emas. Men Muhammad ibn Ismoilning: ‹Xalil ibn Murra munkar ul-hadisdir›, deganini eshitdim.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Ансорлардан бир киши Набий ﷺнинг ҳузурида ўтирарди ва Набий ﷺдан ҳадис эшитиб, ундан ҳайратга тушар, аммо уни ёдида сақлай олмасди. У буни Набий ﷺга шикоят қилиб: «Эй Аллоҳнинг Расули, мен сиздан ҳадис эшитаман, у мени ҳайратга солади, лекин уни ёд ололмайман», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Ўнг қўлингдан ёрдам ол», дедилар ва қўллари билан ёзишга ишора қилдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадиснинг санади унчалик мустаҳкам эмас. Мен Муҳаммад ибн Исмоилнинг: ‹Халил ибн Мурра мункар ул-ҳадисдир›, деганини эшитдим.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، وَمَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالاَ حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم خَطَبَ فَذَكَرَ الْقِصَّةَ فِي الْحَدِيثِ ‏.‏ قَالَ أَبُو شَاهٍ اكْتُبُوا لِي يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اكْتُبُوا لأَبِي شَاهٍ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْحَدِيثِ قِصَّةٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى شَيْبَانُ عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ مِثْلَ هَذَا ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ xutba qildilar — u (rivoyatda) bir voqeani zikr qildi. Abu Shoh: «Ey Allohning Rasuli, men uchun yozib bering», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Abu Shoh uchun yozib beringlar», dedilar. Bu hadisda bir voqea bordir. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ хутба қилдилар — у (ривоятда) бир воқеани зикр қилди. Абу Шоҳ: «Эй Аллоҳнинг Расули, мен учун ёзиб беринг», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Абу Шоҳ учун ёзиб беринглар», дедилар. Бу ҳадисда бир воқеа бордир. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ دَعَا إِلَى هُدًى كَانَ لَهُ مِنَ الأَجْرِ مِثْلُ أُجُورِ مَنْ يَتَّبِعُهُ لاَ يَنْقُصُ ذَلِكَ مِنْ أُجُورِهِمْ شَيْئًا وَمَنْ دَعَا إِلَى ضَلاَلَةٍ كَانَ عَلَيْهِ مِنَ الإِثْمِ مِثْلُ آثَامِ مَنْ يَتَّبِعُهُ لاَ يَنْقُصُ ذَلِكَ مِنْ آثَامِهِمْ شَيْئًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim hidoyatga chaqirsa, unga ergashganlarning ajrlari kabi ajr boʻladi, bu ularning ajrlaridan hech narsani kamaytirmaydi. Kim zalolatga chaqirsa, unga ergashganlarning gunohlari kabi gunoh boʻladi, bu ularning gunohlaridan hech narsani kamaytirmaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким ҳидоятга чақирса, унга эргашганларнинг ажрлари каби ажр бўлади, бу уларнинг ажрларидан ҳеч нарсани камайтирмайди. Ким залолатга чақирса, унга эргашганларнинг гуноҳлари каби гуноҳ бўлади, бу уларнинг гуноҳларидан ҳеч нарсани камайтирмайди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اتْرُكُونِي مَا تَرَكْتُكُمْ فَإِذَا حَدَّثْتُكُمْ فَخُذُوا عَنِّي فَإِنَّمَا هَلَكَ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ بِكَثْرَةِ سُؤَالِهِمْ وَاخْتِلاَفِهِمْ عَلَى أَنْبِيَائِهِمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Men sizlarni qoldirgan narsalarda meni qoldiringlar (yaʼni soʻramanglar). Men sizlarga (bir narsani) buyursam, undan oʻzlaringizga ola qoʻyinglar. Sizlardan oldingilarni faqat koʻp soʻraganlari va paygʻambarlariga muxolafat qilganlari halok qilgandir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мен сизларни қолдирган нарсаларда мени қолдиринглар (яъни сўраманглар). Мен сизларга (бир нарсани) буюрсам, ундан ўзларингизга ола қўйинглар. Сизлардан олдингиларни фақат кўп сўраганлари ва пайғамбарларига мухолафат қилганлари ҳалок қилгандир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ الصَّبَّاحِ الْبَزَّارُ، وَإِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، رِوَايَةً ‏"‏ يُوشِكُ أَنْ يَضْرِبَ النَّاسُ، أَكْبَادَ الإِبِلِ يَطْلُبُونَ الْعِلْمَ فَلاَ يَجِدُونَ أَحَدًا أَعْلَمَ مِنْ عَالِمِ الْمَدِينَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ وَهُوَ حَدِيثُ ابْنِ عُيَيْنَةَ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عُيَيْنَةَ أَنَّهُ قَالَ فِي هَذَا سُئِلَ مَنْ عَالِمُ الْمَدِينَةِ فَقَالَ إِنَّهُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ ‏.‏ وَقَالَ إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى سَمِعْتُ ابْنَ عُيَيْنَةَ يَقُولُ هُوَ الْعُمَرِيُّ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزَ الزَّاهِدُ ‏.‏ وَسَمِعْتُ يَحْيَى بْنَ مُوسَى يَقُولُ قَالَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ هُوَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ ‏.‏ وَالْعُمَرِيُّ هُوَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ مِنْ وَلَدِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Yaqinda kishilar ilm izlab tuyalarning jigarlarini uradilar (yaʼni tuyalarda safarga chiqadilar), lekin Madina olimidan koʻra bilimliroq birovni topmaydilar». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir va u Ibn Uyaynaning hadisidir. Ibn Uyaynadan rivoyat qilinishicha, undan: «Madina olimi kim?» deb soʻralganda, u: «U Molik ibn Anasdir», degan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Яқинда кишилар илм излаб туяларнинг жигарларини урадилар (яъни туяларда сафарга чиқадилар), лекин Мадина олимидан кўра билимлироқ бировни топмайдилар». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир ва у Ибн Уяйнанинг ҳадисидир. Ибн Уяйнадан ривоят қилинишича, ундан: «Мадина олими ким?» деб сўралганда, у: «У Молик ибн Анасдир», деган.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا خَلَفُ بْنُ أَيُّوبَ الْعَامِرِيُّ، عَنْ عَوْفٍ، عَنِ ابْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ خَصْلَتَانِ لاَ تَجْتَمِعَانِ فِي مُنَافِقٍ حُسْنُ سَمْتٍ وَلاَ فِقْهٌ فِي الدِّينِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَلاَ نَعْرِفُ هَذَا الْحَدِيثَ مِنْ حَدِيثِ عَوْفٍ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ هَذَا الشَّيْخِ خَلَفِ بْنِ أَيُّوبَ الْعَامِرِيِّ وَلَمْ أَرَ أَحَدًا يَرْوِي عَنْهُ غَيْرَ أَبِي كُرَيْبٍ مُحَمَّدِ بْنِ الْعَلاَءِ وَلاَ أَدْرِي كَيْفَ هُوَ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Ikki xislat munofiqda jamlanmaydi: chiroyli xulq va dinda fiqh (chuqur tushuncha)», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir. Biz bu hadisni Avfning hadisidan faqat shu shayx Xalaf ibn Ayyub al-Omiriyning hadisi orqali bilamiz.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Икки хислат мунофиқда жамланмайди: чиройли хулқ ва динда фиқҳ (чуқур тушунча)», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир. Биз бу ҳадисни Авфнинг ҳадисидан фақат шу шайх Халаф ибн Айюб ал-Омирийнинг ҳадиси орқали биламиз.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُمَرَ بْنِ الْوَلِيدِ الْكِنْدِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ الْفَضْلِ، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْكَلِمَةُ الْحِكْمَةُ ضَالَّةُ الْمُؤْمِنِ فَحَيْثُ وَجَدَهَا فَهُوَ أَحَقُّ بِهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَإِبْرَاهِيمُ بْنُ الْفَضْلِ الْمَدَنِيُّ الْمَخْزُومِيُّ يُضَعَّفُ فِي الْحَدِيثِ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Hikmatli soʻz — moʻminning yoʻqotgan narsasidir, qayerdan topsa, oʻsha narsaga u eng haqlidir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, biz uni faqat shu yoʻl bilangina bilamiz. Ibrohim ibn al-Fazl al-Madaniy al-Maxzumiy hifzi (yodlash quvvati) tomonidan hadisda zaif sanaladi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳикматли сўз — мўминнинг йўқотган нарсасидир, қаердан топса, ўша нарсага у энг ҳақлидир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат шу йўл билангина биламиз. Иброҳим ибн ал-Фазл ал-Маданий ал-Махзумий ҳифзи (ёдлаш қуввати) томонидан ҳадисда заиф саналади.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لاَ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ حَتَّى تُؤْمِنُوا وَلاَ تُؤْمِنُوا حَتَّى تَحَابُّوا أَلاَ أَدُلُّكُمْ عَلَى أَمْرٍ إِذَا أَنْتُمْ فَعَلْتُمُوهُ تَحَابَبْتُمْ أَفْشُوا السَّلاَمَ بَيْنَكُمْ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلاَمٍ وَشُرَيْحِ بْنِ هَانِئٍ عَنْ أَبِيهِ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَالْبَرَاءِ وَأَنَسٍ وَابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Jonim qoʻlida boʻlgan Zot bilan qasamki, iymon keltirmaguningizcha jannatga kirolmaysizlar, bir-biringizni sevmaguningizcha (chin) iymon keltirgan boʻlmaysizlar. Sizlarni shunday bir ishga yoʻllab qoʻymayinmi, agar uni qilsangizlar bir-biringizni sevib qolasizlar — oʻrtangizda salomni keng yoyinglar!», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Жоним қўлида бўлган Зот билан қасамки, иймон келтирмагунингизча жаннатга киролмайсизлар, бир-бирингизни севмагунингизча (чин) иймон келтирган бўлмайсизлар. Сизларни шундай бир ишга йўллаб қўймайинми, агар уни қилсангизлар бир-бирингизни севиб қоласизлар — ўртангизда саломни кенг ёйинглар!», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ دَخَلَ رَجُلٌ الْمَسْجِدَ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جَالِسٌ فِي نَاحِيَةِ الْمَسْجِدِ فَصَلَّى ثُمَّ جَاءَ فَسَلَّمَ عَلَيْهِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَعَلَيْكَ ارْجِعْ فَصَلِّ فَإِنَّكَ لَمْ تُصَلِّ ‏"‏ ‏.‏ فَذَكَرَ الْحَدِيثَ بِطُولِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَرَوَى يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ هَذَا عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ فَقَالَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ فَسَلَّمَ عَلَيْهِ وَقَالَ ‏"‏ وَعَلَيْكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَحَدِيثُ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ أَصَحُّ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi masjidga kirdi, Rasululloh ﷺ esa masjidning bir chetida oʻtirgan edilar. U namoz oʻqib, soʻng kelib u zotga salom berdi. Rasululloh ﷺ: «Va alayka. Qaytib namoz oʻqi, chunki sen (haqiqatda) namoz oʻqimading», dedilar. Va u (rovi) hadisni toʻliq zikr qildi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Yahyo ibn Said al-Qatton buni Ubaydulloh ibn Umardan, u Said al-Maqburiydan rivoyat qilib: «Otasidan, u Abu Hurayradan» dedi va unda «u zotga salom berdi» (jumlasini) zikr qilmadi, balki «va alayka» dedi (xolos). (Abu Iso) aytdi: Yahyo ibn Saidning hadisi sahihroqdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир киши масжидга кирди, Расулуллоҳ ﷺ эса масжиднинг бир четида ўтирган эдилар. У намоз ўқиб, сўнг келиб у зотга салом берди. Расулуллоҳ ﷺ: «Ва алайка. Қайтиб намоз ўқи, чунки сен (ҳақиқатда) намоз ўқимадинг», дедилар. Ва у (рови) ҳадисни тўлиқ зикр қилди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Яҳё ибн Саид ал-Қаттон буни Убайдуллоҳ ибн Умардан, у Саид ал-Мақбурийдан ривоят қилиб: «Отасидан, у Абу Ҳурайрадан» деди ва унда «у зотга салом берди» (жумласини) зикр қилмади, балки «ва алайка» деди (холос). (Абу Исо) айтди: Яҳё ибн Саиднинг ҳадиси саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ تَبْدَءُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى بِالسَّلاَمِ وَإِذَا لَقِيتُمْ أَحَدَهُمْ فِي الطَّرِيقِ فَاضْطَرُّوهُمْ إِلَى أَضْيَقِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Yahudiy va nasrolarga avval salom bermanglar. Yoʻlda ulardan birini uchratsangizlar, uni eng tor (joy)ga siqib qoʻyinglar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Яҳудий ва насроларга аввал салом берманглар. Йўлда улардан бирини учратсангизлар, уни энг тор (жой)га сиқиб қўйинглар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، وَإِبْرَاهِيمُ بْنُ يَعْقُوبَ، قَالاَ حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ الشَّهِيدِ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ يُسَلِّمُ الرَّاكِبُ عَلَى الْمَاشِي وَالْمَاشِي عَلَى الْقَاعِدِ وَالْقَلِيلُ عَلَى الْكَثِيرِ ‏"‏ ‏.‏ وَزَادَ ابْنُ الْمُثَنَّى فِي حَدِيثِهِ ‏"‏ وَيُسَلِّمُ الصَّغِيرُ عَلَى الْكَبِيرِ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ شِبْلٍ وَفَضَالَةَ بْنِ عُبَيْدٍ وَجَابِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ قَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ وَقَالَ أَيُّوبُ السَّخْتِيَانِيُّ وَيُونُسُ بْنُ عُبَيْدٍ وَعَلِيُّ بْنُ زَيْدٍ إِنَّ الْحَسَنَ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Suvoriy piyodaga, piyoda oʻtirganga, ozchilik koʻpchilikka salom beradi», dedilar. Ibn al-Musanno oʻz rivoyatida: «Kichik kattaga salom beradi», deb qoʻshimcha qildi. Bu bobda Abdurahmon ibn Shibl, Fazola ibn Ubayd va Jobirdan ham (hadislar) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis Abu Hurayradan bir necha yoʻl bilan rivoyat qilingan. Ayyub as-Saxtiyoniy, Yunus ibn Ubayd va Ali ibn Zayd: Hasan Abu Hurayradan eshitmagan, dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Суворий пиёдага, пиёда ўтирганга, озчилик кўпчиликка салом беради», дедилар. Ибн ал-Мусанно ўз ривоятида: «Кичик каттага салом беради», деб қўшимча қилди. Бу бобда Абдураҳмон ибн Шибл, Фазола ибн Убайд ва Жобирдан ҳам (ҳадислар) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис Абу Ҳурайрадан бир неча йўл билан ривоят қилинган. Айюб ас-Сахтиёний, Юнус ибн Убайд ва Али ибн Зайд: Ҳасан Абу Ҳурайрадан эшитмаган, дедилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا انْتَهَى أَحَدُكُمْ إِلَى مَجْلِسٍ فَلْيُسَلِّمْ فَإِنْ بَدَا لَهُ أَنْ يَجْلِسَ فَلْيَجْلِسْ ثُمَّ إِذَا قَامَ فَلْيُسَلِّمْ فَلَيْسَتِ الأُولَى بِأَحَقَّ مِنَ الآخِرَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ أَيْضًا عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Sizdan biringiz bir majlisga yetib kelsa, salom bersin. Agar oʻtirmoqchi boʻlsa, oʻtirsin. Soʻngra (turib ketmoqchi boʻlib) oʻrnidan tursa, yana salom bersin. Birinchisi oxirgisidan koʻra haqliroq emas», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Bu hadis yana Ibn Ajlondan, u Said al-Maqburiydan, u otasidan, u Abu Hurayradan, u Nabiy ﷺdan deb ham rivoyat qilingan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Сиздан бирингиз бир мажлисга етиб келса, салом берсин. Агар ўтирмоқчи бўлса, ўтирсин. Сўнгра (туриб кетмоқчи бўлиб) ўрнидан турса, яна салом берсин. Биринчиси охиргисидан кўра ҳақлироқ эмас», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Бу ҳадис яна Ибн Ажлондан, у Саид ал-Мақбурийдан, у отасидан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий ﷺдан деб ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَى الْمَخْزُومِيُّ الْمَدَنِيُّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لِلْمُؤْمِنِ عَلَى الْمُؤْمِنِ سِتُّ خِصَالٍ يَعُودُهُ إِذَا مَرِضَ وَيَشْهَدُهُ إِذَا مَاتَ وَيُجِيبُهُ إِذَا دَعَاهُ وَيُسَلِّمُ عَلَيْهِ إِذَا لَقِيَهُ وَيُشَمِّتُهُ إِذَا عَطَسَ وَيَنْصَحُ لَهُ إِذَا غَابَ أَوْ شَهِدَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَمُحَمَّدُ بْنُ مُوسَى الْمَخْزُومِيُّ الْمَدَنِيُّ ثِقَةٌ رَوَى عَنْهُ عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ وَابْنُ أَبِي فُدَيْكٍ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Moʻminning moʻmin ustidagi olti xislati bor: kasal boʻlganda holidan xabar oladi, vafot etganda janozasida hozir boʻladi, chaqirganda taklifini qabul qiladi, uchrashganda salom beradi, aksa urganda yarhamukalloh deydi va yoʻgʻida ham, oldida ham unga nasihat qiladi», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Muhammad ibn Muso al-Maxzumiy al-Madaniy esa siqa (ishonchli)dir, undan Abdulaziz ibn Muhammad va Ibn Abu Fudayk rivoyat qilganlar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мўминнинг мўмин устидаги олти хислати бор: касал бўлганда ҳолидан хабар олади, вафот этганда жанозасида ҳозир бўлади, чақирганда таклифини қабул қилади, учрашганда салом беради, акса урганда ярҳамукаллоҳ дейди ва йўғида ҳам, олдида ҳам унга насиҳат қилади», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Муҳаммад ибн Мусо ал-Махзумий ал-Маданий эса сиқа (ишончли)дир, ундан Абдулазиз ибн Муҳаммад ва Ибн Абу Фудайк ривоят қилганлар.