نَا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، وَسَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، قَالا : حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ عُرْوَةَ ، عَنْ عَائِشَةَ ، قَالَتْ : كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " يُصَلِّي صَلاتَهُ بِاللَّيْلِ ، وَأَنَا مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْقِبْلَةِ كَاعْتِرَاضِ الْجِنَازَةِ " زَادَ الْمَخْزُومِيُّ مَرَّةً : " فَإِذَا أَرَادَ أَنْ يُوتِرَ أَخَّرَنِي بِرِجْلِهِ "
Oisha (roziyallohu anho) dedi: Rasululloh ﷺ kechasi namozlarini oʻqir edilar, men esa u zot bilan qibla orasida janoza (qoʻyilgani) kabi koʻndalang (yotgan) boʻlar edim. Maxzumiy bir marta: «Vitr oʻqimoqchi boʻlsalar, oyoqlari bilan meni surib qoʻyar edilar», deb ziyoda qildi.Оиша (розияллоҳу анҳо) деди: Расулуллоҳ ﷺ кечаси намозларини ўқир эдилар, мен эса у зот билан қибла орасида жаноза (қўйилгани) каби кўндаланг (ётган) бўлар эдим. Махзумий бир марта: «Витр ўқимоқчи бўлсалар, оёқлари билан мени суриб қўяр эдилар», деб зиёда қилди.
نَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ ، أَخْبَرَنَا حَمَّادٌ يَعْنِي ابْنَ زَيْدٍ ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ عَائِشَةَ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ " يُصَلِّي مِنَ اللَّيْلِ وَأَنَا نَائِمَةٌ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْقِبْلَةِ ، فَإِذَا كَانَ الْوِتْرُ أَيْقَظَنِي " . ثنا أَحْمَدُ ، أَخْبَرَنَا حَمَّادٌ ، قَالَ : قَالَ أَيُّوبُ ، عَنْ هِشَامٍ ، قَالَتْ : " مُعْتَرِضَةٌ كَاعْتِرَاضِ الْجِنَازَةِ "
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ kechasi namoz oʻqir edilar, men esa u zot bilan qibla orasida uxlab yotgan boʻlardim; vitr (vaqti) boʻlganda meni uygʻotar edilar. Ahmad bizga rivoyat qildi, Hammod xabar berib dedi: Ayyub Hishomdan (rivoyat qilib): U: «Janoza (qoʻyilgani) kabi koʻndalang (yotardim)», dedi, dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ кечаси намоз ўқир эдилар, мен эса у зот билан қибла орасида ухлаб ётган бўлардим; витр (вақти) бўлганда мени уйғотар эдилар. Аҳмад бизга ривоят қилди, Ҳаммод хабар бериб деди: Айюб Ҳишомдан (ривоят қилиб): У: «Жаноза (қўйилгани) каби кўндаланг (ётардим)», деди, деди.
1423 نَا بُنْدَارٌ ، ثَنَا يَحْيَى ، ح وثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاءِ بْنِ كُرَيْبٍ ، نَا ابْنُ بِشْرٍ ، قَالا : ثَنَا هِشَامٌ ، ح وَثَنَا سَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ ، ثَنَا وَكِيعٌ ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ ، بِمِثْلِ حَدِيثِ حَمَّادٍ ، عَنْ هِشَامٍ ، غَيْرَ أَنَّ فِي حَدِيثِ وَكِيعٍ ، وَابْنِ بِشْرٍ : " وَأَنَا مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْقِبْلَةِ ، فَإِذَا أَرَادَ أَنْ يُوتِرَ أَيْقَظَنِي فَأَوْتَرْتُ " . وَفِي حَدِيثِ بُنْدَارٍ : " يُصَلِّي مِنَ اللَّيْلِ وَفِرَاشُنَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْقِبْلَةِ ، فَإِذَا أَرَادَ أَنْ يُوتِرَ أَقَامَنِي فَأَوَتَرَ "
Bundor Yahyodan; Muhammad ibn al-Aloʼ ibn Kurayb Ibn Bishrdan — ikkalasi Hishomdan; Salm ibn Junoda esa Vakiʼdan, u Hishom ibn Urvadan — Hammodning Hishomdan (rivoyat qilgan) hadisiga oʻxshash (rivoyat qildilar). Faqat Vakiʼ va Ibn Bishrning hadisida: «Men u zot bilan qibla orasida koʻndalang (yotgan) boʻlardim. Vitr oʻqimoqchi boʻlganlarida meni uygʻotardilar, men ham vitr oʻqirdim», (deb keladi). Bundorning hadisida esa: «Kechasi namoz oʻqir edilar, toʻshagimiz u zot bilan qibla orasida boʻlardi. Vitr oʻqimoqchi boʻlganlarida meni turgʻizardilar, soʻng vitr oʻqirdilar», (deb keladi).Бундор Яҳёдан; Муҳаммад ибн ал-Алў ибн Курайб Ибн Бишрдан — иккаласи Ҳишомдан; Салм ибн Жунода эса Вакиъдан, у Ҳишом ибн Урвадан — Ҳаммоднинг Ҳишомдан (ривоят қилган) ҳадисига ўхшаш (ривоят қилдилар). Фақат Вакиъ ва Ибн Бишрнинг ҳадисида: «Мен у зот билан қибла орасида кўндаланг (ётган) бўлардим. Витр ўқимоқчи бўлганларида мени уйғотардилар, мен ҳам витр ўқирдим», (деб келади). Бундорнинг ҳадисида эса: «Кечаси намоз ўқир эдилар, тўшагимиз у зот билан қибла орасида бўларди. Витр ўқимоқчи бўлганларида мени турғизардилар, сўнг витр ўқирдилар», (деб келади).
نَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ الأَشَجُّ ، ثنا حَفْصٌ يَعْنِي ابْنَ غِيَاثٍ ، عَنِ الأَعْمَشِ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ ، عَنِ الأَسْوَدِ ، عَنْ عَائِشَةَ ؛ وَالأَعْمَشُ ، عَنْ أَبِي الضُّحَى ، عَنْ مَسْرُوقٍ ، عَنْ عَائِشَةَ ، قَالَتْ : " كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُصَلِّي وَأَنَا مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ يَدَيْهِ ، فَإِذَا أَرَدْتُ أَنْ أَقُومَ أَنْسَلُّ مِنْ قِبَلِ رِجْلَيَّ "
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ namoz oʻqir edilar, men esa u zotning oldilarida koʻndalang (yotgan) boʻlardim. Turmoqchi boʻlsam, oyoqlarim tomonidan sirgʻalib chiqib ketardim.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ намоз ўқир эдилар, мен эса у зотнинг олдиларида кўндаланг (ётган) бўлардим. Турмоқчи бўлсам, оёқларим томонидан сирғалиб чиқиб кетардим.
ناهُ الدَّوْرَقِيُّ ، ثنا أَبُو مُعَاوِيَةَ ، نَا الأَعْمَشُ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ ، عَنِ الأَسْوَدِ ، عَنْ عَائِشَةَ ، قَالَتْ : رُبَّمَا رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " يُصَلِّي بِاللَّيْلِ وَسَطَ السَّرِيرِ ، وَأَنَا عَلَى السَّرِيرِ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْقِبْلَةِ ، تَكُونُ لِي الْحَاجَةُ ، فَأَنْسَلُّ مِنْ قِبَلِ رِجْلَيِ السَّرِيرِ كَرَاهَةَ أَنْ أَسْتَقْبِلَهُ بِوَجْهِي "
Oisha (roziyallohu anho) aytdi: Baʼzan Rasululloh ﷺ ni kechasi karavotning oʻrtasida namoz oʻqiyotganlarini koʻrardim, men esa karavotda u zot bilan qibla orasida boʻlardim. Hojatim boʻlsa, yuzim bilan u zotga roʻpara boʻlishni yoqtirmay, karavotning oyoq tomonidan sirgʻalib chiqardim.Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди: Баъзан Расулуллоҳ ﷺ ни кечаси каравотнинг ўртасида намоз ўқиётганларини кўрардим, мен эса каравотда у зот билан қибла орасида бўлардим. Ҳожатим бўлса, юзим билан у зотга рўпара бўлишни ёқтирмай, каравотнинг оёқ томонидан сирғалиб чиқардим.
نَا أَبُو مُوسَى ، حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ ، ثنا شُعْبَةُ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ ، قَالَ : سَمِعْتُ الْقَاسِمَ يُحَدِّثُ ، عَنْ عَائِشَةَ أَنَّهُ كَانَ لَهَا ثَوْبٌ فِيهِ تَصَاوِيرُ مَمْدُودَةٌ إِلَى سَهْوَةٍ ، فَكَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُصَلِّي إِلَيْهِ ، فَقَالَ : " أَخِّرِيهِ عَنِّي ، فَأَخَذَتْهُ ، فَجَعَلَتْهُ وَسَائِدَ "
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Oishaning suratlar tushirilgan, tokchaga osib qoʻyilgan bir matosi bor edi. Nabiy ﷺ unga qarab namoz oʻqir edilar. Shunda u zot: «Uni mendan nari olib qoʻy», dedilar. U esa uni olib, yostiqlar qildi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Оишанинг суратлар туширилган, токчага осиб қўйилган бир матоси бор эди. Набий ﷺ унга қараб намоз ўқир эдилар. Шунда у зот: «Уни мендан нари олиб қўй», дедилар. У эса уни олиб, ёстиқлар қилди.
نَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ الأَشَجُّ ، ثنا ابْنُ نُمَيْرٍ ، عَنِ الأَعْمَشِ ، عَنْ مُسْلِمٍ ، عَنْ مَسْرُوقٍ ، عَنْ عَائِشَةَ رَضِي اللَّهُ عَنْهَا ، قَالَتْ : لَمَّا نَزَلَتْ إِذَا جَاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَالْفَتْحُ إِلَى آخِرِهَا مَا رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ صَلَّى صَلاةً إِلا ، قَالَ : " سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ وَبِحَمْدِكَ ، اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِي "
Oisha (roziyallohu anho) aytdi: {Izo jaa nasrullohi val-fath} (surasi) oxirigacha nozil boʻlganidan keyin Rasululloh ﷺ ni: «Subhonaka-llohumma va bihamdik, allohumma-gʻfir liy (Ey Allohim, Sen poksan va Senga hamd boʻlsin; ey Allohim, meni magʻfirat qil)», demay bir namoz oʻqiganlarini koʻrmadim.Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди: {Изо жаа насруллоҳи вал-фатҳ} (сураси) охиригача нозил бўлганидан кейин Расулуллоҳ ﷺ ни: «Субҳонака-ллоҳумма ва биҳамдик, аллоҳумма-ғфир лий (Эй Аллоҳим, Сен поксан ва Сенга ҳамд бўлсин; эй Аллоҳим, мени мағфират қил)», демай бир намоз ўқиганларини кўрмадим.
نَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، نَا ابْنُ عُلَيَّةَ ، ح وَثنا مُؤَمَّلُ بْنُ هِشَامٍ ، ثنا إِسْمَاعِيلُ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ ، حَدَّثَنِي عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ حَمْزَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ ، عَنْ عَبَّادِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ ، عَنْ عَائِشَةَ ، قَالَتْ : سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، يَقُولُ فِي بَعْضِ صَلاتِهِ : " اللَّهُمَّ حَاسِبْنِي حِسَابًا يَسِيرًا " فَلَمَّا انْصَرَفَ ، قُلْتُ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، مَا الْحِسَابُ الْيَسِيرُ ، قَالَ : " يَنْظُرُ فِي كِتَابِهِ وَيَتَجَاوَزُ لَهُ عَنْهُ ، إِنَّهُ مَنْ نُوقِشَ الْحِسَابَ يَوْمَئِذٍ ، يَا عَائِشَةُ ، هَلَكَ ، وَكُلُّ مَا يُصِيبُ الْمُؤْمِنَ يُكَفِّرُ اللَّهُ بِهِ عَنْهُ ، حَتَّى الشَّوْكَةُ تَشُوكُهُ " جَمِيعُهُمَا لَفْظًا وَاحِدًا
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ ayrim namozlarida: «Allohumma haasibnii hisaaban yasiiran (Ey Alloh, meni yengil hisob-kitob bilan hisob qilgin)», deb aytayotganlarini eshitdim. U zot (namozdan) chiqqanlarida men: «Yo Rasululloh, yengil hisob nima?» dedim. U zot: «(Alloh) uning kitobiga nazar soladi va undan oʻtib yuboradi. Albatta, oʻsha kuni kim hisob-kitobda qattiq surishtirilsa, ey Oisha, halok boʻladi. Muminga yetgan har bir narsa — hatto uni sanchgan tikan ham — Alloh u bilan uning (gunohlarini) kechiradi», dedilar. Ikkalasining (rivoyati) bir lafzdadir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ айрим намозларида: «Аллоҳумма ҳаасибнии ҳисаабан ясииран (Эй Аллоҳ, мени енгил ҳисоб-китоб билан ҳисоб қилгин)», деб айтаётганларини эшитдим. У зот (намоздан) чиққанларида мен: «Ё Расулуллоҳ, енгил ҳисоб нима?» дедим. У зот: «(Аллоҳ) унинг китобига назар солади ва ундан ўтиб юборади. Албатта, ўша куни ким ҳисоб-китобда қаттиқ суриштирилса, эй Оиша, ҳалок бўлади. Муминга етган ҳар бир нарса — ҳатто уни санчган тикан ҳам — Аллоҳ у билан унинг (гуноҳларини) кечиради», дедилар. Иккаласининг (ривояти) бир лафздадир.
نَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ الأَشَجُّ ، ثنا أَبُو خَالِدٍ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ ، عَنْ عَمْرَةَ ، عَنْ عَائِشَةَ ، قَالَتْ : سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، يَقُولُ : " إِنِّي أُرِيتُكُمْ تُفْتَنُونَ فِي الْقُبُورِ كَفِتْنَةِ الدَّجَّالِ " قَالَتْ عَمْرَةُ : قَالَتْ عَائِشَةُ : فَكُنْتُ أَسْمَعُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، يَقُولُ فِي صَلاتِهِ : " اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنْ عَذَابِ النَّارِ ، وَمِنْ عَذَابِ الْقَبْرِ "
Oisha (roziyallohu anho) aytdi: Men Rasululloh ﷺ ning: «Menga sizlarning qabrlarda Dajjol fitnasiday fitnaga uchrashingiz koʻrsatildi», deganlarini eshitdim. Amra aytdi: Oisha dedi: Men Rasululloh ﷺ ning namozlarida: «Allohumma innii aʼuuzu bika min azoobin-naar, va min azoobil-qobr (Ey Allohim, men Sendan doʻzax azobidan va qabr azobidan panoh tilayman)», deb aytayotganlarini eshitardim.Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг: «Менга сизларнинг қабрларда Дажжол фитнасидай фитнага учрашингиз кўрсатилди», деганларини эшитдим. Амра айтди: Оиша деди: Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг намозларида: «Аллоҳумма иннии аъуузу бика мин азообин-наар, ва мин азообил-қобр (Эй Аллоҳим, мен Сендан дўзах азобидан ва қабр азобидан паноҳ тилайман)», деб айтаётганларини эшитардим.
أَخْبَرَنِي أَبُو عَبْدِ الْحَكَمِ ، أَنَّ أَبَاهُ ، وَشُعَيْبًا أَخْبَرَاهُمْ ، قَالا : أَخْبَرَنَا اللَّيْثُ ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ الْهَادِ ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ ، عَنْ عُرْوَةَ ، عَنْ عَائِشَةَ ، قَالَتْ : كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَدْعُو فِي صَلاتِهِ : " اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنْ عَذَابِ الْقَبْرِ ، وَأَعُوذُ بِكَ مِنْ فِتْنَةِ الدَّجَّالِ ، وَأَعُوذُ بِكَ مِنْ فِتْنَةِ الْمَحْيَا وَالْمَمَاتِ ، اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنَ الْمَأْثَمِ وَالْمَغْرَمِ " قَالَتْ عَائِشَةُ : فَقَالَ قَائِلٌ : مَا أَكْثَرَ مَا تَسْتَعِيذُ مِنَ الْمَغْرَمِ يَا رَسُولَ اللَّهِ ؟ فَقَالَ : " إِنَّ الرَّجُلَ إِذَا غَرِمَ حَدَّثَ فَكَذَبَ ، وَوَعَدَ فَأَخْلَفَ "
Oisha (roziyallohu anho) aytdi: Rasululloh ﷺ namozlarida: «Allohim! Men Sendan qabr azobidan panoh tilayman, Sendan Dajjol fitnasidan panoh tilayman, Sendan hayot va oʻlim fitnasidan panoh tilayman. Allohim! Men Sendan gunoh va qarzdan panoh tilayman», deb duo qilar edilar. Oisha aytdi: Shunda bir kishi: «Qarzdan shuncha koʻp panoh tilashingizning sababi nima, yo Rasululloh?» dedi. U zot: «Albatta, kishi qarzdor boʻlsa, gapirganda yolgʻon gapiradi va vaʼda berganda vaʼdasiga xilof qiladi», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди: Расулуллоҳ ﷺ намозларида: «Аллоҳим! Мен Сендан қабр азобидан паноҳ тилайман, Сендан Дажжол фитнасидан паноҳ тилайман, Сендан ҳаёт ва ўлим фитнасидан паноҳ тилайман. Аллоҳим! Мен Сендан гуноҳ ва қарздан паноҳ тилайман», деб дуо қилар эдилар. Оиша айтди: Шунда бир киши: «Қарздан шунча кўп паноҳ тилашингизнинг сабаби нима, ё Расулуллоҳ?» деди. У зот: «Албатта, киши қарздор бўлса, гапирганда ёлғон гапиради ва ваъда берганда ваъдасига хилоф қилади», дедилар.
نَا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ ، أنا عِيسَى يَعْنِي ابْنَ يُونُسَ ، ح وَثنا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، نَا سُفْيَانُ ، ح وَثنا ابْنُ كُرَيْبٍ ، نَا أَبُو أُسَامَةَ ، ح وَثنا بِشْرُ بْنُ هِلالٍ ، نَا عَبْدُ الْوَارِثِ ، عَنْ أَيُّوبَ ، كُلُّهُمْ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ عَائِشَةَ ، أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " إِذَا نَعَسَ أَحَدُكُمْ فِي صَلاتِهِ ، فَلْيَرْقُدْ حَتَّى يَذْهَبَ عَنْهُ النَّوْمُ ؛ فَإِنَّ أَحَدَكُمْ إِذَا صَلَّى وَهُوَ نَاعِسٌ لَعَلَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَسْتَغْفِرَ فَيَسُبَّ نَفْسَهُ " هَذَا لَفْظُ حَدِيثِ عِيسَى . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : وَفِي الْخَبَرِ دَلالَةٌ عَلَى أَنَّ النُّعَاسَ لا يَقْطَعُ الصَّلاةَ ، إِذْ لَوْ كَانَ النُّعَاسُ يَقْطَعُ الصَّلاةَ لَمَا كَانَ ، لِقَوْلِهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : فَإِنَّهُ لا يَدْرِي لَعَلَّهُ يَذْهَبُ يَسْتَغْفِرُ فَيَسُبُّ نَفْسَهُ مَعْنًى ، وَقَدْ أَعْلَمَ بِهَذَا الْقَوْلِ أَنَّهُ إِنَّمَا أَمَرَنَا الانْصِرَافَ مِنَ الصَّلاةِ خَوْفَ سَبِّ النَّفْسِ عِنْدَ إِرَادَةِ الدُّعَاءِ لَهَا ، لا أَنَّهُ فِي غَيْرِ صَلاةٍ إِذَا نَعَسَ
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Biringiz namozida mudrasa, undan uyqu ketguncha (biroz) uxlasin. Chunki biringiz mudragan holda namoz oʻqisa, ehtimol istigʻfor aytaman deb, oʻzini soʻkib qoʻyar», dedilar. Bu Isoning hadisi lafzidir. Abu Bakr aytdi: Bu xabarda mudrash namozni uzmasligiga dalolat bor; chunki agar mudrash namozni uzganda edi, u zot ﷺ ning: «U bilmaydi, ehtimol istigʻfor aytaman deb, oʻzini soʻkib qoʻyar», degan soʻzlarining maʼnosi boʻlmas edi. U zot bu soʻzlari bilan bildirdilarki, bizni namozdan chiqishga buyurishlari — oʻziga duo qilmoqchi boʻlganda oʻzini soʻkib qoʻyish xavfi sababidandir; namozdan tashqarida mudragan (holat) uchun emas.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Бирингиз намозида мудраса, ундан уйқу кетгунча (бироз) ухласин. Чунки бирингиз мудраган ҳолда намоз ўқиса, эҳтимол истиғфор айтаман деб, ўзини сўкиб қўяр», дедилар. Бу Исонинг ҳадиси лафзидир. Абу Бакр айтди: Бу хабарда мудраш намозни узмаслигига далолат бор; чунки агар мудраш намозни узганда эди, у зот ﷺ нинг: «У билмайди, эҳтимол истиғфор айтаман деб, ўзини сўкиб қўяр», деган сўзларининг маъноси бўлмас эди. У зот бу сўзлари билан билдирдиларки, бизни намоздан чиқишга буюришлари — ўзига дуо қилмоқчи бўлганда ўзини сўкиб қўйиш хавфи сабабидандир; намоздан ташқарида мудраган (ҳолат) учун эмас.
نَا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، وَسَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَخْزُومِيُّ ، قَالا : حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، ثنا الزُّهْرِيُّ ، عَنْ عُرْوَةَ ، عَنْ عَائِشَةَ ، قَالَتْ : صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي خَمِيصَةٍ لَهَا أَعْلامٌ ، فَقَالَ : " شَغَلَتْنِي أَعْلامُ هَذِهِ ، اذْهَبُوا بِهَا إِلَى أَبِي جَهْمٍ وَائْتُونِي بِأَنْبِجَانِيَّةٍ " ، قَالَ الْمَخْزُومِيُّ : عَنِ الزُّهْرِيِّ ، وَقَالَ أَيْضًا : بِأَنْبِجَانِيَّةٍ . قَالَ : وَقَالا : ثنا سُفْيَانُ ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ عَائِشَةَ بِهَذَا
Oisha (roziyallohu anho) aytdi: Rasululloh ﷺ naqshlari bor bir xamisa (jun chopon) ichida namoz oʻqidilar, soʻng: «Bunday naqshlari meni mashgʻul qildi. Buni Abu Jahmga olib boringlar va menga uning anbijoniy (naqshsiz) kiyimini olib kelinglar», dedilar. Al-Maxzumiy: «Zuhriydan», dedi va u ham: «anbijoniysini», dedi. U dedi: Ikkalasi: Bizga Sufyon Hishom ibn Urvadan, u otasidan, u Oishadan shu (hadisni) soʻzlab berdi, dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди: Расулуллоҳ ﷺ нақшлари бор бир хамиса (жун чопон) ичида намоз ўқидилар, сўнг: «Бундай нақшлари мени машғул қилди. Буни Абу Жаҳмга олиб боринглар ва менга унинг анбижоний (нақшсиз) кийимини олиб келинглар», дедилар. Ал-Махзумий: «Зуҳрийдан», деди ва у ҳам: «анбижонийсини», деди. У деди: Иккаласи: Бизга Суфён Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Оишадан шу (ҳадисни) сўзлаб берди, дедилар.
نَا مُحَمَّدُ بْنُ عُثْمَانَ الْعِجْلِيُّ ، ثنا عُبَيْدُ اللَّهِ يَعْنِي ابْنَ مُوسَى ، عَنْ شَيْبَانَ ، ح وَثنا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ تَمَّامٍ الْمِصْرِيُّ ، نَا يُوسُفُ بْنُ عَدِيٍّ ، ثنا أَبُو الأَحْوَصِ جَمِيعًا ، عَنْ أَشْعَثَ وَهُوَ ابْنُ أَبِي الشَّعْثَاءِ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ مَسْرُوقٍ ، عَنْ عَائِشَةَ ، قَالَتْ : سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنِ الْتِفَاتِ الرَّجُلِ فِي الصَّلاةِ ، فَقَالَ : " هُوَ اخْتِلاسٌ يَخْتَلِسُهُ الشَّيْطَانُ مِنْ صَلاةِ الْعَبْدِ " وَفِي حَدِيثِ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنِ الالْتِفَاتِ فِي الصَّلاةِ
Oisha (roziyallohu anho) aytdi: Men Rasululloh ﷺ dan kishining namozda oʻgirilib qarashi haqida soʻradim. U zot: «U — oʻgʻrilikdir; shayton uni bandaning namozidan oʻgʻirlaydi», dedilar. Ubaydullohning hadisida: «namozda oʻgirilib qarash haqida», (deb keladi).Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺ дан кишининг намозда ўгирилиб қараши ҳақида сўрадим. У зот: «У — ўғриликдир; шайтон уни банданинг намозидан ўғирлайди», дедилар. Убайдуллоҳнинг ҳадисида: «намозда ўгирилиб қараш ҳақида», (деб келади).
نَا بُنْدَارٌ ، وَيَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، وَيَحْيَى بْنُ حَكِيمٍ ، وَأَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ ، قَالُوا : ثنا يَحْيَى وَهُوَ ابْنُ سَعِيدٍ ، نَا أَبُو حَزْرَةَ وَهُوَ يَعْقُوبُ بْنُ مُجَاهِدٍ ، ثنا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ وَهُوَ ابْنُ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ ، قَالَ : كُنَّا عِنْدَ عَائِشَةَ فَجِيءَ بِطَعَامٍ فَقَامَ الْقَاسِمُ يُصَلِّي ، فَقَالَتْ عَائِشَةُ : سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، يَقُولُ : " لا يُصَلَّى صَلاةً بِحَضْرَةِ الطَّعَامِ ، وَلا وَهُوَ يُدَافِعُهُ الأَخْبَثَانِ "
Abu Bakr as-Siddiqning oʻgʻli Abdulloh ibn Muhammad aytdi: Biz Oishaning huzurida edik, taom keltirildi, Qosim esa namozga turdi. Shunda Oisha: «Men Rasululloh ﷺ ning: ‹Taom hozir boʻlganda ham, ikki xabis (kishini) qistab turganda ham namoz oʻqilmaydi›, deganlarini eshitganman», dedi.Абу Бакр ас-Сиддиқнинг ўғли Абдуллоҳ ибн Муҳаммад айтди: Биз Оишанинг ҳузурида эдик, таом келтирилди, Қосим эса намозга турди. Шунда Оиша: «Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг: ‹Таом ҳозир бўлганда ҳам, икки хабис (кишини) қистаб турганда ҳам намоз ўқилмайди›, деганларини эшитганман», деди.
نَا أَحْمَدُ بْنُ نَصْرٍ ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ الصَّبَّاحِ الْعَطَّارُ ، قَالَ أَحْمَدُ أَخْبَرَنَا ، وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ : حَدَّثَنَا مَحْبُوبُ بْنُ الْحَسَنِ ، ثنا دَاوُدُ ، عَنِ الشَّعْبِيِّ ، عَنْ مَسْرُوقٍ ، عَنْ عَائِشَةَ ، قَالَتْ : " فَرْضُ صَلاةِ السَّفَرِ وَالْحَضَرِ رَكْعَتَيْنِ رَكْعَتَيْنِ ، فَلَمَّا أَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِالْمَدِينَةِ زِيدَ فِي صَلاةِ الْحَضَرِ رَكْعَتَانِ رَكْعَتَانِ ، وَتُرِكَتْ صَلاةُ الْفَجْرِ بِطُولِ الْقِرَاءَةِ ، وَصَلاةُ الْمَغْرِبِ لأَنَّهَا وِتْرُ النَّهَارِ "
Oisha (roziyallohu anho) aytdi: «Safar namozining ham, muqimlik namozining ham farzi ikki rakaatdan-ikki rakaat edi. Rasululloh ﷺ Madinada muqim boʻlganlarida muqimlik namoziga ikki rakaatdan-ikki rakaat ziyoda qilindi. Bomdod namozi esa qiroatining uzunligi sababli, shom namozi esa kunduzning vitri boʻlgani uchun (oʻz holicha) qoldirildi».Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди: «Сафар намозининг ҳам, муқимлик намозининг ҳам фарзи икки ракаатдан-икки ракаат эди. Расулуллоҳ ﷺ Мадинада муқим бўлганларида муқимлик намозига икки ракаатдан-икки ракаат зиёда қилинди. Бомдод намози эса қироатининг узунлиги сабабли, шом намози эса кундузнинг витри бўлгани учун (ўз ҳолича) қолдирилди».
فَإِنَّ أَبَا مُوسَى ، وَعَبْدَ الْجَبَّارِ ، قَالا : ثنا سُفْيَانُ ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ عَائِشَةَ ، أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ " إِذَا دَخَلَ مَكَّةَ دَخَلَهَا مِنْ أَعْلاهَا ، وَخَرَجَ مِنْ أَسْفَلِهَا " . هَذَا لَفْظُ حَدِيثِ أَبِي مُوسَى
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ Makkaga kirganlarida, uning yuqori tomonidan kirar, pastki tomonidan chiqar edilar. Bu — Abu Musoning hadisi lafzidir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ Маккага кирганларида, унинг юқори томонидан кирар, пастки томонидан чиқар эдилар. Бу — Абу Мусонинг ҳадиси лафзидир.
نَا أَبُو كُرَيْبٍ ، ثنا أَبُو أُسَامَةَ ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ عَائِشَةَ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " دَخَلَ عَامَ الْفَتْحِ مِنْ كَدَاءٍ مِنْ أَعْلَى مَكَّةَ " قَالَ هِشَامٌ : فَكَانَ أَبِي يَدْخُلُ مِنْهُمَا كِلَيْهِمَا ، وَكَانَ أَبِي أَكْثَرَ مَا يَدْخُلُ مِنْ كَدَا
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Fath yili Makkaning yuqori tomonidagi Kadodan kirdilar. Hishom dedi: Otam ikkala (tomon)dan ham kirar edi, lekin otam koʻproq Kadodan kirardi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Фатҳ йили Макканинг юқори томонидаги Кадодан кирдилар. Ҳишом деди: Отам иккала (томон)дан ҳам кирар эди, лекин отам кўпроқ Кадодан кирарди.
قَالَ : كَذَلِكَ ثنا بُنْدَارٌ ، ثنا أَبُو بَكْرٍ يَعْنِي الْحَنَفِيَّ ، نَا أَفْلَحُ ، قَالَ : سَمِعْتُ الْقَاسِمَ بْنَ مُحَمَّدٍ ، عَنْ عَائِشَةَ ، فَذَكَرَتْ بَعْضَ صِفَةِ حَجَّةِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَقَالَتْ : " فَأَذِنَ بِالرَّحِيلِ فِي أَصْحَابَهُ ، فَارْتَحَلَ النَّاسُ ، فَمَرَّ بِالْبَيْتِ قَبْلَ صَلاةِ الصُّبْحِ ، فَطَافَ بِهِ ، ثُمَّ خَرَجَ ، فَرَكِبَ ، ثُمَّ انْصَرَفَ مُتَوَجِّهًا إِلَى الْمَدِينَةِ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : وَلَمْ نَسْمَعْ أَحَدًا مِنَ الْعُلَمَاءِ مِنْ أَهْلِ الْفِقْهِ يَجْعَلُ مَا وَرَاءَ الْبِنَاءِ الْمُتَّصِلُ بَعْضُهُ بِبَعْضٍ فِي الْمُدُنِ مِنَ الْمُدُنِ ، وَإِنْ كَانَ مَا وَرَاءَ الْبِنَاءِ مِنْ حَدِّ تِلْكَ الْمَدِينَةِ ، وَمِنْ أَرَاضِيهَا الْمَنْسُوبَةِ إِلَى تِلْكَ الْمَدِينَةِ ، لا نَعْلَمُهُمُ اخْتَلَفُوا أَنَّ مَنْ خَرَجَ مِنْ مَدِينَةٍ يُرِيدُ سَفَرًا ، فَخَرَجَ مِنَ الْبُنْيَانِ الْمُتَّصِلُ بَعْضُهُ بِبَعْضٍ أَنَّ لَهُ قَصْرَ الصَّلاةِ ، وَإِنْ كَانَتِ الأَرْضُونَ الَّتِي وَرَاءَ الْبِنَاءِ مِنْ حَدِّ تِلْكَ الْمَدِينَةِ وَكَذَلِكَ لا أَعْلَمُهُمُ اخْتَلَفُوا أَنَّهُ إِذَا رَجَعَ يُرِيدُ بَلْدَةً فَدَخَلَ بَعْضَ أَرَاضِي بَلْدَةٍ ، وَلَمْ يَدْخُلِ الْبِنَاءَ ، وَكَانَ خَارِجًا مِنْ حَدِّ الْبِنَاءِ الْمُتَّصِلِ بَعْضُهُ بِبَعْضٍ أَنَّ لَهُ قَصْرَ الصَّلاةِ مَا لَمْ يَدْخُلْ مَوْضِعَ الْبِنَاءِ الْمُتَّصِلِ بَعْضُهُ بِبَعْضٍ وَلا أَعْلَمَهُمُ اخْتَلَفُوا أَنَّ مَنَ خَرَجَ مِنْ مَكَّةَ مِنْ أَهْلِهَا ، أَوْ مَنْ قَدْ أَقَامَ بِهَا قَاصِدًا سَفَرًا يَقْصُرُ فِيهِ الصَّلاةَ ، فَفَارَقَ مَنَازِلَ مَكَّةَ ، وَجَعَلَ جَمِيعَ بِنَائِهَا وَرَاءَ ظَهْرِهِ وَإِنْ كَانَ بَعْدُ فِي الْحَرَمِ أَنَّ لَهَ قَصْرَ الصَّلاةِ ، فَالنَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَمَّا قَدِمَ مَكَّةَ فِي حَجَّتِهِ ، فَخَرَجَ يَوْمَ التَّرْوِيَةِ قَدْ فَارَقَ جَمِيعَ بِنَاءِ مَكَّةَ ، وَسَارَ إِلَى مِنًى ، وَلَيْسَ مِنًى مِنَ الْمَدِينَةِ الَّتِي هِيَ مَدِينَةُ مَكَّةَ ، فَغَيْرُ جَائِزٍ مِنْ جِهَةِ الْفِقْهِ إِذَا خَرَجَ الْمَرْءُ مِنْ مَدِينَةٍ لَوْ أَرَادَ سَفَرًا بِخُرُوجِهِ مِنْهَا جَازَ لَهُ قَصْرُ الصَّلاةِ أَنْ يُقَالَ إِذَا خَرَجَ مِنْ بِنَائِهَا هُوَ فِي الْبَلْدَةِ ، إِذْ لَوْ كَانَ فِي الْبَلْدَةِ لَمْ يَجُزْ لَهُ قَصْرُ الصَّلاةِ حَتَّى يَخْرُجَ مِنْهَا ، فَالصَّحِيحُ عَلَى مَعْنَى الْفِقْهِ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَمْ يُقِمْ بِمَكَّةَ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ إِلا ثَلاثَةَ أَيَّامٍ وَلَيَالِيَهُنَّ كَوَامِلَ ، يَوْمَ الْخَامِسِ وَالسَّادِسِ وَالسَّابِعِ ، وَبَعْضَ يَوْمِ الرَّابِعِ ، دُونَ لَيْلِهِ ، وَلَيْلَةِ الثَّامِنِ وَبَعْضِ يَوْمِ الثَّامِنِ ، فَلَمْ يَكُنْ هُنَاكَ إِزْمَاعٌ عَلَى مُقَامِ أَرْبَعَةِ أَيَّامٍ بِلَيَالِيهَا فِي بَلْدَةٍ وَاحِدَةٍ ، فَلَيْسَ هَذَا الْخَبَرُ إِذَا تَدَبَّرْتَهُ بِخِلافِ قَوْلِ الْحِجَازِيِّينَ فِيمَنْ أَزْمَعَ مُقَامَ أَرْبَعٍ ، أَنَّهُ يُتِمُّ الصَّلاةَ ؛ لأَنَّ مُخَالِفِيهِمْ يَقُولُونَ : إِنَّ مَنْ أَزْمَعَ مُقَامَ عَشَرَةِ أَيَّامٍ فِي مَدِينَةٍ ، وَأَرْبَعَةِ أَيَّامٍ خَارِجًا مِنْ تِلْكَ الْمَدِينَةِ فِي بَعْضِ أَرَاضِيهَا الَّتِي هِيَ خَارِجَةٌ مِنَ الْمَدِينَةِ عَلَى قَدْرِ مَا بَيْنَ مَكَّةَ وَمِنًى فِي مَرَّتَيْنِ لا فِي مَرَّةٍ وَاحِدَةٍ ، وَيَوْمًا وَلَيْلَةً فِي مَوْضِعٍ ثَالِثٍ مَا بَيْنَ مِنًى إِلَى عَرَفَاتٍ كَانَ لَهُ قَصْرُ الصَّلاةِ ، وَلَمْ يَكُنْ هَذَا عِنْدَهُمْ إِزْمَاعًا عَلَى مُقَامِ خَمْسَ عَشْرَةَ عَلَى مَا زَعَمُوا أَنَّ مَنْ أَزْمَعَ مُقَامَ خَمْسَ عَشْرَةَ وَجَبَ عَلَيْهِ إِتْمَامُ الصَّلاةِ
Qosim ibn Muhammad Oisha (roziyallohu anho)dan (rivoyat qildi); u Nabiy ﷺ hajlarining baʼzi sifatini zikr qilib, aytdi: «U zot ashoblari orasida koʻchishga izn berdilar, odamlar koʻchdilar. U zot bomdod namozidan oldin Baytga oʻtdilar va uni tavof qildilar; soʻng chiqib, ulovga mindilar, soʻng Madina tomon yoʻnalgan holda qaytdilar». Abu Bakr aytdi: Biz fiqh ahli ulamolaridan birortasining shaharlardagi bir-biriga tutash binolar ortidagi (yerlarni) shahardan deb hisoblaganini eshitmadik — garchi binolar ortidagi (yer) oʻsha shaharning hududidan va oʻsha shaharga nisbat beriladigan yerlaridan boʻlsa ham. Biz ularning: kim safarni koʻzlab shahardan chiqsa va bir-biriga tutash binolardan chiqib boʻlsa, unga namozni qisqartirish (joiz) ekanida ixtilof qilganlarini bilmaymiz — garchi binolar ortidagi yerlar oʻsha shahar hududidan boʻlsa ham. Shuningdek, agar u qaytib bir shaharni koʻzlasa-yu, oʻsha shaharning baʼzi yerlariga kirgan, ammo binolarga kirmagan va bir-biriga tutash binolar hududidan tashqarida boʻlsa — bir-biriga tutash binolar joyiga kirmagunicha unga namozni qisqartirish (joiz) ekanida ham ixtilof qilganlarini bilmayman. Shuningdek, Makka ahlidan yoki u yerda muqim boʻlganlardan kim namoz qisqartiriladigan safarni koʻzlab Makkadan chiqsa va Makka manzillaridan ajralib, uning barcha binolarini orqasida qoldirsa — garchi hali Haram ichida boʻlsa ham — unga namozni qisqartirish (joiz) ekanida ixtilof qilganlarini bilmayman. Bas, Nabiy ﷺ hajlarida Makkaga kelib, Tarviya kuni chiqqanlarida, Makkaning barcha binolaridan ajralgan va Minoga yoʻl olgan edilar; Mino esa Makka shahri boʻlmish shahardan emas. Bas, kishi bir shahardan chiqsa — safarni koʻzlagani sababli chiqishi bilan namozni qisqartirishi joiz boʻlsa —, uning binolaridan chiqqanida ham u shahar ichida, deyish fiqh jihatidan joiz emas; chunki agar u shahar ichida boʻlganida, undan chiqmaguncha unga namozni qisqartirish joiz boʻlmas edi. Bas, fiqh maʼnosiga koʻra sahihi shuki, Nabiy ﷺ Vidoʼ hajida Makkada uch kun va ularning kechalarini toʻlaligicha — beshinchi, oltinchi va yettinchi kunlarni —, hamda toʻrtinchi kunning bir qismini, kechasisiz, sakkizinchi kechani va sakkizinchi kunning bir qismini turdilar. Demak, u yerda bitta shaharda toʻrt kunni kechalari bilan turishga qasd qilish boʻlmagan. Bas, bu xabarni mulohaza qilsang, u — kim toʻrt (kun) turishni qasd qilsa, namozni toʻliq oʻqiydi, degan hijozliklarning soʻziga xilof emas; chunki ularga muxolif boʻlganlar: kim bir shaharda oʻn kun turishni, oʻsha shahardan tashqarida — uning shahardan tashqaridagi baʼzi yerlarida, Makka bilan Mino orasidagi masofa qadar — bir martada emas, ikki martada toʻrt kun turishni, uchinchi bir joyda — Mino bilan Arafot orasida — bir kecha-kunduz turishni qasd qilsa, unga namozni qisqartirish (joiz) boʻladi, deyishadi; bu ularning nazdida oʻn besh (kun) turishni qasd qilish hisoblanmaydi — holbuki ular kim oʻn besh (kun) turishni qasd qilsa, unga namozni toʻliq oʻqish vojib boʻladi, deb daʼvo qilishadi.Қосим ибн Муҳаммад Оиша (розияллоҳу анҳо)дан (ривоят қилди); у Набий ﷺ ҳажларининг баъзи сифатини зикр қилиб, айтди: «У зот ашоблари орасида кўчишга изн бердилар, одамлар кўчдилар. У зот бомдод намозидан олдин Байтга ўтдилар ва уни тавоф қилдилар; сўнг чиқиб, уловга миндилар, сўнг Мадина томон йўналган ҳолда қайтдилар». Абу Бакр айтди: Биз фиқҳ аҳли уламоларидан бирортасининг шаҳарлардаги бир-бирига туташ бинолар ортидаги (ерларни) шаҳардан деб ҳисоблаганини эшитмадик — гарчи бинолар ортидаги (ер) ўша шаҳарнинг ҳудудидан ва ўша шаҳарга нисбат бериладиган ерларидан бўлса ҳам. Биз уларнинг: ким сафарни кўзлаб шаҳардан чиқса ва бир-бирига туташ бинолардан чиқиб бўлса, унга намозни қисқартириш (жоиз) эканида ихтилоф қилганларини билмаймиз — гарчи бинолар ортидаги ерлар ўша шаҳар ҳудудидан бўлса ҳам. Шунингдек, агар у қайтиб бир шаҳарни кўзласа-ю, ўша шаҳарнинг баъзи ерларига кирган, аммо биноларга кирмаган ва бир-бирига туташ бинолар ҳудудидан ташқарида бўлса — бир-бирига туташ бинолар жойига кирмагунича унга намозни қисқартириш (жоиз) эканида ҳам ихтилоф қилганларини билмайман. Шунингдек, Макка аҳлидан ёки у ерда муқим бўлганлардан ким намоз қисқартириладиган сафарни кўзлаб Маккадан чиқса ва Макка манзилларидан ажралиб, унинг барча биноларини орқасида қолдирса — гарчи ҳали Ҳарам ичида бўлса ҳам — унга намозни қисқартириш (жоиз) эканида ихтилоф қилганларини билмайман. Бас, Набий ﷺ ҳажларида Маккага келиб, Тарвия куни чиққанларида, Макканинг барча биноларидан ажралган ва Минога йўл олган эдилар; Мино эса Макка шаҳри бўлмиш шаҳардан эмас. Бас, киши бир шаҳардан чиқса — сафарни кўзлагани сабабли чиқиши билан намозни қисқартириши жоиз бўлса —, унинг биноларидан чиққанида ҳам у шаҳар ичида, дейиш фиқҳ жиҳатидан жоиз эмас; чунки агар у шаҳар ичида бўлганида, ундан чиқмагунча унга намозни қисқартириш жоиз бўлмас эди. Бас, фиқҳ маъносига кўра саҳиҳи шуки, Набий ﷺ Видў ҳажида Маккада уч кун ва уларнинг кечаларини тўлалигича — бешинчи, олтинчи ва еттинчи кунларни —, ҳамда тўртинчи куннинг бир қисмини, кечасисиз, саккизинчи кечани ва саккизинчи куннинг бир қисмини турдилар. Демак, у ерда битта шаҳарда тўрт кунни кечалари билан туришга қасд қилиш бўлмаган. Бас, бу хабарни мулоҳаза қилсанг, у — ким тўрт (кун) туришни қасд қилса, намозни тўлиқ ўқийди, деган ҳижозликларнинг сўзига хилоф эмас; чунки уларга мухолиф бўлганлар: ким бир шаҳарда ўн кун туришни, ўша шаҳардан ташқарида — унинг шаҳардан ташқаридаги баъзи ерларида, Макка билан Мино орасидаги масофа қадар — бир мартада эмас, икки мартада тўрт кун туришни, учинчи бир жойда — Мино билан Арафот орасида — бир кеча-кундуз туришни қасд қилса, унга намозни қисқартириш (жоиз) бўлади, дейишади; бу уларнинг наздида ўн беш (кун) туришни қасд қилиш ҳисобланмайди — ҳолбуки улар ким ўн беш (кун) туришни қасд қилса, унга намозни тўлиқ ўқиш вожиб бўлади, деб даъво қилишади.
نَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ الْمُخَزِّومِيُّ ، وَيُوسُفُ بْنُ مُوسَى ، قَالا : ثنا أَبُو دَاوُدَ ، قَالَ الْمُخَزِّومِيُّ : الْحَفَرِيُّ ، وَقَالَ يُوسُفُ : عُمَرُ بْنُ سَعْدٍ ، عَنْ حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ ، عَنْ حُمَيْدٍ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَقِيقٍ ، عَنْ عَائِشَةَ ، قَالَتْ : " رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُصَلِّي مُتَرَبِّعًا "
Oisha (roziyallohu anho) aytdi: «Men Rasululloh ﷺni chordana qurgan holda namoz oʻqiyotganlarini koʻrdim».Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди: «Мен Расулуллоҳ ﷺни чордана қурган ҳолда намоз ўқиётганларини кўрдим».
نَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ ، أَخْبَرَنَا حَمَّادٌ يَعْنِي ابْنَ زَيْدٍ ، عَنْ أَيُّوبَ ، عَنْ أَبِي قِلابَةَ ، وَيَزِيدَ الرِّشْكِ ، عَنْ مُعَاذَةَ ، أَنَّ امْرَأَةً سَأَلَتْ عَائِشَةَ : " أَتَقْضِي الْحَائِضُ لِلصَّلاةِ ؟ فَقَالَتْ : أَحَرُورِيَّةٌ أَنْتِ ؟ قَدْ كَانَتْ تَحِيضُ فَلا تُؤْمَرُ بِقَضَاءٍ ، قَالَتْ : وَذَكَرَتْ أَنَّهَا سَأَلْتِ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ "
Muozadan rivoyat qilinadiki, bir ayol Oisha (roziyallohu anho)dan: «Hayzli ayol namozni qazo qiladimi?» deb soʻradi. U: «Sen haruriyamisan? (Ayol) hayz koʻrar edi-yu, qazo qilishga buyurilmas edi», dedi. Va u Nabiy ﷺdan bu haqda soʻraganini zikr qildi.Муозадан ривоят қилинадики, бир аёл Оиша (розияллоҳу анҳо)дан: «Ҳайзли аёл намозни қазо қиладими?» деб сўради. У: «Сен ҳаруриямисан? (Аёл) ҳайз кўрар эди-ю, қазо қилишга буюрилмас эди», деди. Ва у Набий ﷺдан бу ҳақда сўраганини зикр қилди.
نَا الْفَضْلُ بْنُ سَهْلٍ ، نَا عُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ ، نَا يُونُسُ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ عُرْوَةَ ، عَنْ عَائِشَةَ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ يُصَلِّي عَلَى الْخُمْرَةِ ، وَقَالَ : " يَا عَائِشَةُ ارْفَعِي عَنَّا حَصِيرَكِ هَذَا ، فَقَدْ خَشِيتُ أَنْ يَكُونَ يَفْتِنُ النَّاسَ "
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ xumra ustida namoz oʻqir edilar va: «Ey Oisha, mana bu boʻyrangni bizdan koʻtar, chunki men u odamlarni fitnaga solishidan qoʻrqdim», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ хумра устида намоз ўқир эдилар ва: «Эй Оиша, мана бу бўйрангни биздан кўтар, чунки мен у одамларни фитнага солишидан қўрқдим», дедилар.
نَا حَفْصُ بْنُ عَمْرٍو الْبِرْيَانِيُّ ، ثنا عُمَرُ بْنُ عَلِيٍّ ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ ، عَنْ أَنَسٍ ، عَنْ عَائِشَةَ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " إِذَا أَحْدَثَ أَحَدُكُمْ وَهُوَ فِي الصَّلاةِ فَلْيَضَعْ يَدَهُ عَلَى أَنْفِهِ وَلْيَنْصَرِفْ "
Oisha (roziyallohu anho) Nabiy ﷺdan rivoyat qilib, u zot: «Biringiz namozda turib hadas qilsa, qoʻlini burniga qoʻysin va (namozdan) chiqsin», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо) Набий ﷺдан ривоят қилиб, у зот: «Бирингиз намозда туриб ҳадас қилса, қўлини бурнига қўйсин ва (намоздан) чиқсин», дедилар.
نَا بُنْدَارٌ ، نَا يَحْيَى ، نَا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ ، حَدَّثَنِي أَبِي ، عَنْ عَائِشَةَ . ح وَثنا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاءِ بْنِ كُرَيْبٍ ، ثنا أَبُو أُسَامَةَ ، عَنْ هِشَامٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ عَائِشَةَ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ " صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ يُصَلِّي مِنَ اللَّيْلِ ثَلاثَ عَشْرَةَ رَكْعَةً كَانَ يُوتِرُ بِخَمْسِ سَجَدَاتٍ يَعْنِي رَكَعَاتٍ ، لا يُسَلِّمُ فِيهِنَّ ، فَيَجْلِسُ فِي الآخِرَةِ ، ثُمَّ يُسَلِّمُ " هَذَا حَدِيثُ أَبِي أُسَامَةَ وَقَالَ بُنْدَارٌ : وَيُوتِرُ مِنْهُنَّ بِخَمْسٍ ، وَلا يُسَلِّمُ إِلا فِي آخِرِهِنَّ
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ kechasi oʻn uch rakaat oʻqir, beshta sajda — yaʼni rakaat bilan vitr qilar, ularda salom bermas, oxirgisida oʻtirib, soʻng salom berar edilar. Bu — Abu Usomaning hadisidir. Bundor esa: «Ulardan beshtasi bilan vitr qilar va faqat oxirgisida salom berar edilar», dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ кечаси ўн уч ракаат ўқир, бешта сажда — яъни ракаат билан витр қилар, уларда салом бермас, охиргисида ўтириб, сўнг салом берар эдилар. Бу — Абу Усоманинг ҳадисидир. Бундор эса: «Улардан бештаси билан витр қилар ва фақат охиргисида салом берар эдилар», деди.
ثنا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ بِشْرِ بْنِ الْحَكَمِ ، نَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ ، عَنْ هِشَامٍ ، أَخْبَرَنِي أَبِي ، عَنْ عَائِشَةَ ، أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ " يُصَلِّي مِنَ اللَّيْلِ ثَلاثَ عَشْرَةَ رَكْعَةً يُوتِرُ مِنْهَا بِخَمْسٍ ، لا يَجْلِسُ فِي شَيْءٍ مِنَ الْخُمُسِ إِلا فِي الْخَامِسَةِ "
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ kechasi oʻn uch rakaat namoz oʻqir, ulardan beshtasini vitr qilar va besh (rakaat)ning birortasida oʻtirmas, faqat beshinchisida oʻtirar edilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ кечаси ўн уч ракаат намоз ўқир, улардан бештасини витр қилар ва беш (ракаат)нинг бирортасида ўтирмас, фақат бешинчисида ўтирар эдилар.
نَا بُنْدَارٌ ، نَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ ، نَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي عَرُوبَةَ ، ح وَثنا بُنْدَارٌ ، نَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ ، عَنْ سَعِيدٍ ، ح وَثنا هَارُونُ بْنُ إِسْحَاقَ ، ثنا عَبْدَةُ ، عَنْ سَعِيدٍ ، ح وَثنا بُنْدَارٌ ، نَا مُعَاذُ بْنُ هِشَامٍ ، حَدَّثَنِي أَبِي جَمِيعًا ، عَنْ قَتَادَةَ ، عَنْ زُرَارَةَ بْنِ أَوْفَى ، عَنْ سَعْدِ بْنِ هِشَامٍ وَهَذَا حَدِيثُ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ أَنَّهُ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ فَأَتَى الْمَدِينَةَ لِيَبِيعَ بِهَا عَقَارًا لَهُ بِهَا ، فَيَجْعَلَهُ فِي السِّلاحِ وَالْكُرَاعِ ، وَيُجَاهِدُ الرُّومَ حَتَّى يَمُوتَ ، فَلَقِيَ رَهْطًا مِنْ قَوْمِهِ فَحَدَّثُوهُ أَنَّ رَهْطًا مِنْ قَوْمِهِ أَرَادُوا ذَلِكَ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " أَلَيْسَ لَكُمْ فِيَّ أُسْوَةٌ " ، وَنَهَاهُمْ عَنْ ذَلِكَ فَأَشْهَدَ عَلَى مُرَاجَعَةِ امْرَأَتِهِ ، ثُمَّ رَجَعَ إِلَيْنَا فَأَخْبَرَ أَنَّهُ لَقِيَ ابْنَ عَبَّاسٍ فَسَأَلَهُ عَنِ الْوِتْرِ ، فَقَالَ : أَلا أُنَبِّئُكَ بِأَعْلَمِ أَهْلِ الأَرْضِ بِوِتْرِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ؟ قَالَ : نَعَمْ ، قَالَ : عَائِشَةُ ايْتِهَا ، فَاسْأَلْهَا ، ثُمَّ ارْجِعْ إِلَيَّ فَأَخْبِرْنِي بِرَدِّهَا عَلَيْكَ ، فَأَتَيْتُ عَلَى حَكِيمِ بْنِ أَفْلَحَ فَاسْتَلْحَقْتُهُ إِلَيْهَا ، فَقَالَ : مَا أَنَا بِقَارِبِهَا إِنِّي نَهَيْتُهَا أَنْ تَقُولَ فِي هَاتَيْنِ الشِّيعَتَيْنِ شَيْئًا ، فَأَبَتْ فِيهِمَا إِلا مُضِيًّا ، فَأَقْسَمْتُ عَلَيْهِ ، فَجَاءَ مَعِي فَدَخَلَ عَلَيْهَا ، فَقَالَتْ : أَحَكِيمٌ ؟ فَعَرَفَتْهُ ، قَالَ : نَعَمْ ، أَوْ قَالَ : بَلَى ، قَالَتَ : مَنْ هَذَا مَعَكَ ؟ قَالَ : سَعْدُ بْنُ هِشَامٍ ، قَالَتْ : مَنْ هِشَامٍ ؟ قَالَ : ابْنُ عَامِرٍ ، قَالَ : فَتَرَحَّمَتْ عَلَيْهِ ، وَقَالَتْ : نِعْمَ الْمَرْءُ كَانَ عَامِرٌ ، فَقُلْتُ : يَا أُمَّ الْمُؤْمِنِينَ ، أَنْبِئِينِي عَنْ وِتْرِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَقَالَتْ : " كُنَّا نَعُدُّ لَهُ سِوَاكَهُ ، وَطَهُورَهُ فَيَبْعَثُهُ اللَّهُ لِمَا شَاءَ أَنْ يَبْعَثَهُ مِنَ اللَّيْلِ ، فَيَتَسَوَّكُ ، وَيَتَوَضَّأُ ، ثُمَّ يُصَلِّي ثَمَانِ رَكَعَاتٍ ، لا يَجْلِسُ فِيهِنَّ إِلا عِنْدَ الثَّامِنَةِ ، فَيَجْلِسُ وَيَذْكُرُ اللَّهَ وَيَدْعُو " زَادَ هَارُونُ فِي حَدِيثِهِ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ " ثُمَّ يَنْهَضُ ، وَلا يُسَلِّمُ ، ثُمَّ يُصَلِّي التَّاسِعَةَ ، فَيَقْعُدُ فَيَحْمَدُ رَبَّهُ وَيُصَلِّي عَلَى نَبِيِّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، ثُمَّ يُسَلِّمُ تَسْلِيمًا فَيُسْمِعُنَا ، ثُمَّ يُصَلِّي رَكْعَتَيْنِ وَهُوَ قَاعِدٌ فَتِلْكَ إِحْدَى عَشْرَةَ رَكْعَةً " يَا بُنَيَّ . وَقَالَ بُنْدَارٌ ، وَهَارُونُ جَمِيعًا : " فَلَمَّا أَسَنَّ وَأَخَذَ اللَّحْمَ ، أَوْتَرَ بِسَبْعٍ وَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ وَهُوَ جَالِسٌ بَعْدَمَا يُسَلِّمُ ، فَتِلْكَ تِسْعُ رَكَعَاتٍ " يَا بُنَيَّ . قَالَ لَنَا بُنْدَارٌ فِي حَدِيثِ ابْنِ أَبِي عَدِيٍّ ، عَنْ سَعِيدٍ ، عَنْ قَتَادَةَ : وَيُسَلِّمُ تَسْلِيمَةً يُسْمِعُنَا . قَالَ بُنْدَارٌ : قُلْتُ لِيَحْيَى : إِنَّ النَّاسَ يَقُولُونَ : تَسْلِيمَةً ، فَقَالَ : هَكَذَا حِفْظِي عَنْ سَعِيدٍ ، وَكَذَا قَالَ هَارُونُ فِي حَدِيثِ عَبْدَةَ ، عَنْ سَعِيدٍ : ثُمَّ يُسَلِّمُ تَسْلِيمًا يُسْمِعُنَا . كَمَا قَالَ يَحْيَى ، وَقَالَ عَبْدُ الصَّمَدِ ، عَنْ هِشَامٍ ، عَنْ قَتَادَةَ فِي هَذَا الْخَبَرِ : ثُمَّ يُسَلِّمُ تَسْلِيمَةً يُسْمِعُنَا
Saʼd ibn Hishomdan rivoyat qilinadi: U xotinini taloq qilib, Madinaga — u yerdagi mulkini sotib, uni qurol-yarogʻ va otga sarflab, oʻlgunicha Rumga qarshi jihod qilish uchun — keldi. Shunda qavmidan bir guruh kishilarni uchratdi, ular unga qavmidan bir guruh kishilar Rasululloh ﷺ zamonida shuni istaganlarini, Nabiy ﷺ esa: «Sizlar uchun menda oʻrnak yoʻqmi?» deb, ularni bundan qaytarganlarini soʻzlab berdilar. Shunda u xotinini qaytarib olishga guvoh keltirdi. Soʻng bizning oldimizga qaytib kelib, Ibn Abbosni uchratganini va undan vitr haqida soʻraganini xabar qildi. (Ibn Abbos): «Seni Rasululloh ﷺning vitrlarini yer yuzidagilarning eng bilimdoniga yoʻllaymikin?» dedi. U: «Ha», dedi. (Ibn Abbos): «Oisha. Uning huzuriga borib soʻra, soʻng menga qaytib kel va uning javobini menga xabar qil», dedi. Bas, men Hakim ibn Aflahning oldiga borib, uning huzuriga men bilan birga borishini soʻradim. U: «Men unga yaqinlashmayman: men uni bu ikki guruh haqida biror narsa aytishdan qaytargan edim, u esa ular haqida (soʻzlashda) davom etishdan boshqasidan bosh tortdi», dedi. Men unga qasam ichirdim, shunda u men bilan birga bordi va uning huzuriga kirdi. (Oisha): «Hakimmi?» dedi — uni tanidi. U: «Ha», dedi. (Oisha): «Sen bilan birga kim?» dedi. U: «Saʼd ibn Hishom», dedi. (Oisha): «Qaysi Hishom?» dedi. U: «Ibn Omir», dedi. Shunda (Oisha) unga rahmat soʻrab: «Omir naqadar yaxshi kishi edi», dedi. Men: «Ey moʻminlar onasi, menga Rasululloh ﷺning vitrlari haqida xabar bering», dedim. U: «Biz u zotga misvoklarini va tahorat suvlarini tayyorlab qoʻyardik. Alloh u zotni kechaning Oʻzi xohlagan paytida uygʻotardi; u zot misvok qilib, tahorat olar, soʻng sakkiz rakaat oʻqir, ularda faqat sakkizinchisida oʻtirar, oʻtirib Allohni zikr qilar va duo qilar edilar», dedi. Horun oʻz hadisida shu oʻrinda: «Soʻng salom bermay turar, keyin toʻqqizinchisini oʻqir, oʻtirib Robbiga hamd aytar, Nabiysi ﷺga salovat aytar, soʻng bizga eshittirib salom berar edilar. Keyin oʻtirgan holda ikki rakaat oʻqir edilar — mana shu oʻn bir rakaatdir, ey oʻgʻilcham», deb (ziyoda) qildi. Bundor va Horun ikkalasi: «U zot keksayib, badanlari toʻlishgach, yetti (rakaat) bilan vitr qilar, salom berganlaridan keyin oʻtirgan holda ikki rakaat oʻqir edilar — mana shu toʻqqiz rakaatdir, ey oʻgʻilcham», dedilar. Bundor bizga Ibn Abu Adiyning Saʼiddan, u Qatodadan (rivoyat qilgan) hadisida: «Va bizga eshittirib bir salom berar edilar», dedi. Bundor aytdi: Men Yahyoga: «Odamlar ‹taslimatan› deydilar», dedim. U: «Saʼiddan mening yodimda shunday», dedi. Horun ham Abdaning Saʼiddan (rivoyat qilgan) hadisida: «Soʻng bizga eshittirib salom berar edilar», deb Yahyo aytgandek aytdi. Abdussamad esa Hishomdan, u Qatodadan bu xabarda: «Soʻng bizga eshittirib bir salom berar edilar», dedi.Саъд ибн Ҳишомдан ривоят қилинади: У хотинини талоқ қилиб, Мадинага — у ердаги мулкини сотиб, уни қурол-яроғ ва отга сарфлаб, ўлгунича Румга қарши жиҳод қилиш учун — келди. Шунда қавмидан бир гуруҳ кишиларни учратди, улар унга қавмидан бир гуруҳ кишилар Расулуллоҳ ﷺ замонида шуни истаганларини, Набий ﷺ эса: «Сизлар учун менда ўрнак йўқми?» деб, уларни бундан қайтарганларини сўзлаб бердилар. Шунда у хотинини қайтариб олишга гувоҳ келтирди. Сўнг бизнинг олдимизга қайтиб келиб, Ибн Аббосни учратганини ва ундан витр ҳақида сўраганини хабар қилди. (Ибн Аббос): «Сени Расулуллоҳ ﷺнинг витрларини ер юзидагиларнинг энг билимдонига йўллаймикин?» деди. У: «Ҳа», деди. (Ибн Аббос): «Оиша. Унинг ҳузурига бориб сўра, сўнг менга қайтиб кел ва унинг жавобини менга хабар қил», деди. Бас, мен Ҳаким ибн Афлаҳнинг олдига бориб, унинг ҳузурига мен билан бирга боришини сўрадим. У: «Мен унга яқинлашмайман: мен уни бу икки гуруҳ ҳақида бирор нарса айтишдан қайтарган эдим, у эса улар ҳақида (сўзлашда) давом этишдан бошқасидан бош тортди», деди. Мен унга қасам ичирдим, шунда у мен билан бирга борди ва унинг ҳузурига кирди. (Оиша): «Ҳакимми?» деди — уни таниди. У: «Ҳа», деди. (Оиша): «Сен билан бирга ким?» деди. У: «Саъд ибн Ҳишом», деди. (Оиша): «Қайси Ҳишом?» деди. У: «Ибн Омир», деди. Шунда (Оиша) унга раҳмат сўраб: «Омир нақадар яхши киши эди», деди. Мен: «Эй мўминлар онаси, менга Расулуллоҳ ﷺнинг витрлари ҳақида хабар беринг», дедим. У: «Биз у зотга мисвокларини ва таҳорат сувларини тайёрлаб қўярдик. Аллоҳ у зотни кечанинг Ўзи хоҳлаган пайтида уйғотарди; у зот мисвок қилиб, таҳорат олар, сўнг саккиз ракаат ўқир, уларда фақат саккизинчисида ўтирар, ўтириб Аллоҳни зикр қилар ва дуо қилар эдилар», деди. Ҳорун ўз ҳадисида шу ўринда: «Сўнг салом бермай турар, кейин тўққизинчисини ўқир, ўтириб Роббига ҳамд айтар, Набийси ﷺга саловат айтар, сўнг бизга эшиттириб салом берар эдилар. Кейин ўтирган ҳолда икки ракаат ўқир эдилар — мана шу ўн бир ракаатдир, эй ўғилчам», деб (зиёда) қилди. Бундор ва Ҳорун иккаласи: «У зот кексайиб, баданлари тўлишгач, етти (ракаат) билан витр қилар, салом берганларидан кейин ўтирган ҳолда икки ракаат ўқир эдилар — мана шу тўққиз ракаатдир, эй ўғилчам», дедилар. Бундор бизга Ибн Абу Адийнинг Саъиддан, у Қатодадан (ривоят қилган) ҳадисида: «Ва бизга эшиттириб бир салом берар эдилар», деди. Бундор айтди: Мен Яҳёга: «Одамлар ‹таслиматан› дейдилар», дедим. У: «Саъиддан менинг ёдимда шундай», деди. Ҳорун ҳам Абданинг Саъиддан (ривоят қилган) ҳадисида: «Сўнг бизга эшиттириб салом берар эдилар», деб Яҳё айтгандек айтди. Абдуссамад эса Ҳишомдан, у Қатодадан бу хабарда: «Сўнг бизга эшиттириб бир салом берар эдилар», деди.
نَا بَحْرُ بْنُ نَصْرٍ ، نَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ ، قَالَ : وَحَدَّثَنِي مُعَاوِيَةُ بْنُ صَالِحٍ ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أَبِي قَيْسٍ حَدَّثَهُ ، أَنَّهُ سَأَلَ عَائِشَةَ زَوْجَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : كَيْفَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُوتِرُ ، آخِرَ اللَّيْلِ أَوْ أَوَّلَهُ ؟ قَالَتْ : كُلُّ ذَلِكَ قَدْ كَانَ يَفْعَلُ ، رُبَّمَا " أَوْتَرَ أَوَّلَ اللَّيْلِ وَرُبَّمَا أَوْتَرَ مِنْ آخِرِهِ ، فَقُلْتُ : الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي جَعَلَ فِي الأَمْرِ سَعَةً "
Abdulloh ibn Abu Qays Nabiy ﷺning zavjalari Oisha (roziyallohu anho)dan: «Rasululloh ﷺ vitrni qanday oʻqir edilar — kechaning oxiridami yoki avvalidami?» deb soʻradi. U: «U zot bularning barchasini qilar edilar: baʼzan kechaning avvalida vitr oʻqisalar, baʼzan uning oxirida vitr oʻqir edilar», dedi. Shunda men: «Bu ishda kenglik qilib qoʻygan Allohga hamd boʻlsin», dedim.Абдуллоҳ ибн Абу Қайс Набий ﷺнинг завжалари Оиша (розияллоҳу анҳо)дан: «Расулуллоҳ ﷺ витрни қандай ўқир эдилар — кечанинг охиридами ёки аввалидами?» деб сўради. У: «У зот буларнинг барчасини қилар эдилар: баъзан кечанинг аввалида витр ўқисалар, баъзан унинг охирида витр ўқир эдилар», деди. Шунда мен: «Бу ишда кенглик қилиб қўйган Аллоҳга ҳамд бўлсин», дедим.
نَا أَبُو مُوسَى مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى ، نَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ ، نَا هِشَامٌ ، ح وَثنا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، نَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ ، أَخْبَرَنَا هِشَامُ بْنُ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ ، عَنْ يَحْيَى ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ ، قَالَ : سَأَلْتُ عَائِشَةَ عَنْ صَلاةِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَقَالَتْ : " كَانَ يُصَلِّي ثَلاثَ عَشْرَةَ رَكْعَةً ، يُصَلِّي ثَمَانِ رَكَعَاتٍ ، ثُمَّ يُوتِرُ ، ثُمَّ يُصَلِّي رَكْعَتَيْنِ وَهُوَ جَالِسٌ ، فَإِذَا أَرَادَ أَنْ يَرْكَعَ قَامَ فَرَكَعَ ، وَيُصَلِّي رَكْعَتَيْنِ بَيْنَ النِّدَاءِ وَالإِقَامَةِ " هَذَا لَفْظُ حَدِيثِ أَبِي مُوسَى . وَقَالَ الدَّوْرَقِيُّ فِي حَدِيثِهِ : " وَيُوتِرُ بِرَكْعَةٍ ، فَإِذَا سَلَّمَ كَبَّرَ فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ جَالِسًا ، وَيُصَلِّي رَكْعَتَيْنِ بَيْنَ الأَذَانِ وَالإِقَامَةِ مِنَ الْفَجْرِ "
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U (Abu Salama) Oishadan Rasululloh ﷺ ning namozlari haqida soʻradi. Shunda (Oisha) dedi: «U zot oʻn uch rakʼat oʻqirdilar: sakkiz rakʼat oʻqib, soʻng vitr oʻqirdilar, soʻng oʻtirgan holda ikki rakʼat oʻqirdilar, rukuʼ qilmoqchi boʻlganlarida turib rukuʼ qilardilar; soʻng bomdod namozining azoni bilan iqomati orasida ikki rakʼat oʻqirdilar». Bu — Abu Muso hadisining lafzidir. Davraqiy esa oʻz hadisida: «Bir rakaat bilan vitr qilar, salom berganlarida takbir aytib, oʻtirgan holda ikki rakaat oʻqir; bomdodning azoni bilan iqomati orasida ham ikki rakaat oʻqir edilar», dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У (Абу Салама) Оишадан Расулуллоҳ ﷺ нинг намозлари ҳақида сўради. Шунда (Оиша) деди: «У зот ўн уч ракъат ўқирдилар: саккиз ракъат ўқиб, сўнг витр ўқирдилар, сўнг ўтирган ҳолда икки ракъат ўқирдилар, рукуъ қилмоқчи бўлганларида туриб рукуъ қилардилар; сўнг бомдод намозининг азони билан иқомати орасида икки ракъат ўқирдилар». Бу — Абу Мусо ҳадисининг лафзидир. Даврақий эса ўз ҳадисида: «Бир ракаат билан витр қилар, салом берганларида такбир айтиб, ўтирган ҳолда икки ракаат ўқир; бомдоднинг азони билан иқомати орасида ҳам икки ракаат ўқир эдилар», деди.
نَا بُنْدَارٌ ، نَا أَبُو دَاوُدَ ، نَا أَبُو حَرَّةَ ، عَنِ الْحَسَنِ ، عَنْ سَعْدِ بْنِ هِشَامٍ الأَنْصَارِيِّ ، أَنَّهُ سَأَلَ عَائِشَةَ عَنْ صَلاةِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِاللَّيْلِ ، فَقَالَتْ : كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " إِذَا صَلَّى الْعِشَاءَ تَجَوَّزَ بِرَكْعَتَيْنِ ، ثُمَّ يَنَامُ وَعِنْدَ رَأْسِهِ طَهُورُهُ وَسِوَاكُهُ ، فَيَقُومُ فَيَتَسَوَّكُ ، وَيَتَوَضَّأُ ، وَيُصَلِّي ، وَيَتَجَوَّزُ بِرَكْعَتَيْنِ ، ثُمَّ يَقُومُ فَيُصَلِّي ثَمَانِ رَكَعَاتٍ يُسَوِّي بَيْنَهُنَّ فِي الْقِرَاءَةِ ، وَيُوتِرُ بِالتَّاسِعَةِ ، وَيُصَلِّي رَكْعَتَيْنِ وَهُوَ جَالِسٌ ، فَلَمَّا أَسَنَّ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَأَخَذَ اللَّحْمَ ، جَعَلَ الثَّمَانِ سِتًّا ، وَيُوتِرُ بِالسَّابِعَةِ ، وَيُصَلِّي رَكْعَتَيْنِ وَهُوَ جَالِسٌ ، يُقْرَأُ فِيهِمَا بِـ : قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ ، وَإِذَا زُلْزِلَتْ "
Saʼd ibn Hishom al-Ansoriy Oisha (roziyallohu anho)dan Nabiy ﷺning kechasi oʻqigan namozlari haqida soʻradi. U shunday dedi: Rasululloh ﷺ xufton namozini oʻqiganlarida yengil qilib ikki rakaat oʻqir, soʻng uxlar, tahorat suvlari va misvoklari bosh tomonlarida boʻlar edi. Keyin turib misvok qilar, tahorat olar va namoz oʻqir, yengil qilib ikki rakaat oʻqir, soʻng turib sakkiz rakaat oʻqir, ularning qiroatini teng qilar va toʻqqizinchisi bilan vitr qilar, keyin oʻtirgan holda ikki rakaat oʻqir edilar. Rasululloh ﷺ keksayib, badanlari toʻlishgach, sakkiztani oltita qildilar va yettinchisi bilan vitr qilar, oʻtirgan holda ikki rakaat oʻqir, ularda {Qul yo ayyuhal-kofirun} va {Iza zulzilat}ni oʻqir edilar.Саъд ибн Ҳишом ал-Ансорий Оиша (розияллоҳу анҳо)дан Набий ﷺнинг кечаси ўқиган намозлари ҳақида сўради. У шундай деди: Расулуллоҳ ﷺ хуфтон намозини ўқиганларида енгил қилиб икки ракаат ўқир, сўнг ухлар, таҳорат сувлари ва мисвоклари бош томонларида бўлар эди. Кейин туриб мисвок қилар, таҳорат олар ва намоз ўқир, енгил қилиб икки ракаат ўқир, сўнг туриб саккиз ракаат ўқир, уларнинг қироатини тенг қилар ва тўққизинчиси билан витр қилар, кейин ўтирган ҳолда икки ракаат ўқир эдилар. Расулуллоҳ ﷺ кексайиб, баданлари тўлишгач, саккизтани олтита қилдилар ва еттинчиси билан витр қилар, ўтирган ҳолда икки ракаат ўқир, уларда {Қул ё айюҳал-кофирун} ва {Иза зулзилат}ни ўқир эдилар.
نَا بِشْرُ بْنُ مُعَاذٍ الْعَقَدِيُّ ، وَمُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّنْعَانِيُّ ، قَالا : ثنا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ ، نَا سَعِيدٌ ، ح وَثنا بُنْدَارٌ ، وَيَحْيَى بْنُ حَكِيمٍ ، وَالدَّوْرَقِيُّ ، قَالُوا : ثنا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ ، وَسُلَيْمَانَ التَّيْمِيِّ ، ح وَثنا هَارُونُ بْنُ إِسْحَاقَ الْهَمْدَانِيُّ ، ثنا عَبْدَةُ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ ، كِلاهُمَا عَنْ قَتَادَةَ ، عَنْ زُرَارَةَ بْنِ أَوْفَى ، عَنْ سَعْدِ بْنِ هِشَامٍ ، عَنْ عَائِشَةَ ، قَالَتْ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " رَكْعَتَا الْفَجْرِ خَيْرٌ مِنَ الدُّنْيَا جَمِيعًا " وَقَالَ الصَّنْعَانِيُّ فِي رَكْعَتَيِ الْفَجْرِ : هُمَا خَيْرٌ مِنَ الدُّنْيَا جَمِيعًا . وَفِي حَدِيثِ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ ، قَالَ : " رَكْعَتَا الْفَجْرِ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنَ الدُّنْيَا جَمِيعًا " . ثنا مُحَمَّدُ بْنُ أَسْلَمَ ، نَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى ، نَا إِسْرَائِيلُ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ نَحْوَهُ
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Bomdodning ikki rakaati butun dunyodan yaxshiroqdir», dedilar. Sanʼoniy bomdodning ikki rakaati haqida: «Ular butun dunyodan yaxshiroqdir», dedi. Yahyo ibn Saʼidning hadisida esa: «Bomdodning ikki rakaati menga butun dunyodan koʻra sevimliroqdir», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бомдоднинг икки ракаати бутун дунёдан яхшироқдир», дедилар. Санъоний бомдоднинг икки ракаати ҳақида: «Улар бутун дунёдан яхшироқдир», деди. Яҳё ибн Саъиднинг ҳадисида эса: «Бомдоднинг икки ракаати менга бутун дунёдан кўра севимлироқдир», дедилар.
نَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ الأَشَجُّ ، ثنا حَفْصٌ يَعْنِي ابْنَ غِيَاثٍ ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ ، عَنْ عَطَاءٍ ، عَنْ عُبَيْدِ بْنِ عُمَيْرٍ ، عَنْ عَائِشَةَ ، قَالَتْ : " مَا رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِلَى شَيْءٍ مِنَ الْخَيْرِ أَسْرَعُ مِنْهُ إِلَى الرَّكْعَتَيْنِ قَبْلَ الْفَجْرِ ، وَلا إِلَى غَنِيمَةٍ "
Oisha (roziyallohu anho) aytadi: «Rasululloh ﷺni biror yaxshilikka bomdoddan oldingi ikki rakaatga shoshilganlaridan koʻra tezroq shoshilgan holda koʻrmadim, gʻanimatga (shoshilishlarini) ham (koʻrmadim)».Оиша (розияллоҳу анҳо) айтади: «Расулуллоҳ ﷺни бирор яхшиликка бомдоддан олдинги икки ракаатга шошилганларидан кўра тезроқ шошилган ҳолда кўрмадим, ғаниматга (шошилишларини) ҳам (кўрмадим)».
نَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ بِشْرِ بْنِ الْحَكَمِ ، وَيَحْيَى بْنِ حَكِيمٍ ، قَالُوا : ثنا يَحْيَى وَهُوَ ابْنُ سَعِيدٍ ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ ، حَدَّثَنِي عَطَاءٌ ، عَنْ عُبَيْدِ بْنِ عُمَيْرٍ ، عَنْ عَائِشَةَ " أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " لَمْ يَكُنْ عَلَى شَيْءٍ مِنَ النَّوَافِلِ أَشَدَّ مِنْهُ مُعَاهَدَةً عَلَى الرَّكْعَتَيْنِ قَبْلَ الصُّبْحِ " . وَقَالَ يَحْيَى بْنُ حَكِيمٍ ، قَالَ : أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ بْنُ عُمَيْرٍ
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Allohning Nabiysi ﷺ nafl namozlarning birortasiga ham bomdoddan oldingi ikki rakaatga rioya qilganlaridek qattiq rioya qilmas edilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Аллоҳнинг Набийси ﷺ нафл намозларнинг бирортасига ҳам бомдоддан олдинги икки ракаатга риоя қилганларидек қаттиқ риоя қилмас эдилар.
ثنا مُحَمَّدُ بْنُ الْوَلِيدِ ، ثنا عَبْدُ الْوَهَّابِ يَعْنِي ابْنَ الثَّقَفِيِّ ، قَالَ : سَمِعْتُ يَحْيَى بْنَ سَعِيدٍ ، يَقُولُ : أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، أَنَّهُ سَمِعَ عَمْرَةَ تُحَدِّثُ ، عَنْ عَائِشَةَ ، وَثنا أَبُو عَمَّارٍ ، ثنا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ ، ح وَثنا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى ، ثنا جَرِيرٌ ، ح وَثنا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ الأَشَجُّ ، ثنا أَبُو خَالِدٍ جَمِيعًا ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، عَنْ عَمْرَةَ ، عَنْ عَائِشَةَ ، وَهَذَا حَدِيثُ مُحَمَّدِ بْنِ الْوَلِيدِ ، أَنَّهَا كَانَتْ تَقُولُ : كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُصَلِّي رَكْعَتَيِ الْفَجْرِ " فَيُخَفِّفُهُمَا حَتَّى إِنِّي لأَقُولَ : قَرَأَ فِيهِمَا بِأُمِّ الْكِتَابِ ؟ " وَقَالَ أَبُو عَمَّارٍ فِي حَدِيثِهِ : حَتَّى أَقُولَ : هَلْ قَرَأَ فِيهِمَا بِشَيْءٍ ؟
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U shunday der edi: «Rasululloh ﷺ bomdodning ikki rakaatini oʻqib, shu qadar yengil qilar edilarki, hatto men: ‹Ularda Qurʼonning onasini (Fotihani) oʻqidilarmikan?› der edim». Abu Ammor esa oʻz hadisida: «Hatto men: ‹Ularda biror narsa oʻqidilarmikan?› der edim», dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У шундай дер эди: «Расулуллоҳ ﷺ бомдоднинг икки ракаатини ўқиб, шу қадар енгил қилар эдиларки, ҳатто мен: ‹Уларда Қуръоннинг онасини (Фотиҳани) ўқидилармикан?› дер эдим». Абу Аммор эса ўз ҳадисида: «Ҳатто мен: ‹Уларда бирор нарса ўқидилармикан?› дер эдим», деди.
ثنا بُنْدَارٌ ، نَا إِسْحَاقُ بْنُ يُوسُفَ الأَزْرَقُ ، ثنا الْجُرَيْرِيُّ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَقِيقٍ ، عَنْ عَائِشَةَ ، قَالَتْ : كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُصَلِّي أَرْبَعًا قَبْلَ الظُّهْرِ ، وَرَكْعَتَيْنِ قَبْلَ الْعَصْرِ ، لا يَدَعُهُمَا قَالَتْ : وَكَانَ يَقُولُ : " نِعْمَتِ السُّورَتَانِ يُقْرَأُ بِهِمَا فِي رَكْعَتَيْنِ قَبْلَ الْفَجْرِ : قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ ، وَ قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ "
Oisha (roziyallohu anho) aytadi: Rasululloh ﷺ peshindan oldin toʻrt (rakaat), asrdan oldin ikki rakaat oʻqir, ularni tark etmas edilar. U aytdi: Va u zot: «Bomdoddan oldingi ikki rakaatda oʻqiladigan ikki sura naqadar yaxshi: {Qul huvallohu ahad} va {Qul yo ayyuhal-kofirun}», der edilar.Оиша (розияллоҳу анҳо) айтади: Расулуллоҳ ﷺ пешиндан олдин тўрт (ракаат), асрдан олдин икки ракаат ўқир, уларни тарк этмас эдилар. У айтди: Ва у зот: «Бомдоддан олдинги икки ракаатда ўқиладиган икки сура нақадар яхши: {Қул ҳуваллоҳу аҳад} ва {Қул ё айюҳал-кофирун}», дер эдилар.
نَا سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَخْزُومِيُّ ، ثنا سُفْيَانُ ، عَنْ سَالِمٍ أَبِي النَّضْرِ ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، عَنْ عَائِشَةَ ، قَالَتْ : " كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُصَلِّي رَكْعَتَيِ الْفَجْرِ ، فَإِنْ كُنْتُ مُسْتَيْقِظَةً حَدَّثَنِي ، وَإِنْ كُنْتُ نَائِمَةً اضْطَجَعَ حَتَّى يَقُومَ لِلصَّلاةِ "
Oisha (roziyallohu anho) aytadi: Rasululloh ﷺ bomdodning ikki rakaatini oʻqir edilar; agar men uygʻoq boʻlsam, men bilan gaplashar, agar uxlayotgan boʻlsam, namozga turgunlaricha yonboshlab yotar edilar.Оиша (розияллоҳу анҳо) айтади: Расулуллоҳ ﷺ бомдоднинг икки ракаатини ўқир эдилар; агар мен уйғоқ бўлсам, мен билан гаплашар, агар ухлаётган бўлсам, намозга тургунларича ёнбошлаб ётар эдилар.
نَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، ثنا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ ، وَقَرَأَ ، عَلْيَنَا مِنْ كِتَابِهِ ، نَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي عَرُوبَةَ ، وَثنا بُنْدَارٌ أَيْضًا ، نَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ ، عَنْ سَعِيدٍ ، ح وَثنا هَارُونُ بْنُ إِسْحَاقَ الْهَمْدَانِيُّ ، نَا عَبْدَةُ ، عَنْ سَعِيدٍ ، ح وَثنا بُنْدَارٌ ، ثنا مُعَاذُ بْنُ هِشَامٍ ، حَدَّثَنِي أَبِي ، ح وَثنا أَحْمَدُ بْنُ الْمِقْدَامِ ، نَا مُحَمَّدُ بْنُ سَوَاءٍ ، عَنْ سَعِيدٍ جَمِيعًا ، عَنْ قَتَادَةَ ، عَنْ زُرَارَةَ بْنِ أَوْفَى ، عَنْ سَعْدِ بْنِ هِشَامٍ ، قَالَ : أَتَيْتُ عَلَى حَكِيمِ بْنِ أَفْلَحَ فَانْطَلَقْتُ أَنَا وَهُوَ إِلَى عَائِشَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا ، فَاسْتَأْذَنَّا ، فَأُدْخِلْنَا عَلَيْهَا ، فَقُلْنَا : يَا أُمَّ الْمُؤْمِنِينَ نَبِّئِينِي عَنْ خُلُقِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَقَالَتْ : " أَلَسْتَ تَقْرَأُ الْقُرْآنَ ، تَعْنِي قَوْلَهُ وَإِنَّكَ لَعَلَى خُلُقٍ عَظِيمٍ " ، قَالَ : بَلَى قَالَتْ : " فَإِنَّ خُلُقَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ الْقُرْآنَ " ، فَقُلْتُ : يَا أُمَّ الْمُؤْمِنِينَ ، نَبِّئِينِي عَنْ قِيَامِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَقَالَتْ : " أَلَسْتَ تَقْرَأُ هَذِهِ السُّورَةِ يَا أَيُّهَا الْمُزَّمِّلُ " ، قَالَ : فَقُلْتُ : بَلَى ، قَالَتْ : " فَإِنَّ اللَّهَ فَرَضَ الْقِيَامَ فِي أَوَّلِ هَذِهِ السُّورَةِ ، فَقَامَ نَبِيُّ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأَصْحَابُهُ حَوْلا ، حَتَّى انْتَفَخَتْ أَقْدَامُهُمْ ، وَأَمْسَكَ خَاتِمَتَهَا اثْنَيْ عَشَرَ شَهْرًا فِي السَّمَاءِ ، ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ التَّخْفِيفَ فِي آخِرِ هَذِهِ السُّورَةِ ، فَصَارَ قِيَامُ اللَّيْلِ تَطَوُّعًا بَعْدَ فَرِيضَةٍ " ، ثُمَّ ذَكَرُوا الْحَدِيثَ ، وَفِي آخِرِ الْحَدِيثِ ، قَالَ : فَأَتَيْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ فَأَخْبَرْتُهُ بِحَدِيثِهَا ، فَقَالَ : صَدَقَتْ
Saʼd ibn Hishom aytadi: Men Hakim ibn Aflahning oldiga bordim, soʻng men va u Oisha (roziyallohu anho)ning huzuriga bordik. Ruxsat soʻradik, bizni uning huzuriga kiritishdi. Biz: «Ey moʻminlar onasi, menga Rasululloh ﷺning xulqlari haqida xabar bering», dedik. U: «Sen Qurʼon oʻqimaysanmi?» dedi — Allohning {Albatta, sen buyuk xulq uzradirsan} degan soʻzini nazarda tutdi. U: «Ha», dedi. U (Oisha): «Rasululloh ﷺning xulqlari Qurʼon edi», dedi. Men: «Ey moʻminlar onasi, menga Rasululloh ﷺning tunda turishlari haqida xabar bering», dedim. U: «Sen mana bu {Yo ayyuhal-muzzammil} surasini oʻqimaysanmi?» dedi. Men: «Ha», dedim. U: «Alloh bu suraning avvalida tunda turishni farz qildi, shunda Allohning Nabiysi ﷺ va ashoblari bir yil (tunda) turdilar, hatto oyoqlari shishib ketdi; uning oxiri esa oʻn ikki oy osmonda ushlab turildi. Soʻng Alloh bu suraning oxirida yengillikni nozil qildi va tun namozi farzdan keyin nafl boʻlib qoldi», dedi. Soʻng ular hadisni zikr qildilar. Hadisning oxirida u aytdi: Men Ibn Abbosning oldiga borib, unga (Oishaning) hadisini xabar qildim. U: «Rost aytibdi», dedi.Саъд ибн Ҳишом айтади: Мен Ҳаким ибн Афлаҳнинг олдига бордим, сўнг мен ва у Оиша (розияллоҳу анҳо)нинг ҳузурига бордик. Рухсат сўрадик, бизни унинг ҳузурига киритишди. Биз: «Эй мўминлар онаси, менга Расулуллоҳ ﷺнинг хулқлари ҳақида хабар беринг», дедик. У: «Сен Қуръон ўқимайсанми?» деди — Аллоҳнинг {Албатта, сен буюк хулқ узрадирсан} деган сўзини назарда тутди. У: «Ҳа», деди. У (Оиша): «Расулуллоҳ ﷺнинг хулқлари Қуръон эди», деди. Мен: «Эй мўминлар онаси, менга Расулуллоҳ ﷺнинг тунда туришлари ҳақида хабар беринг», дедим. У: «Сен мана бу {Ё айюҳал-муззаммил} сурасини ўқимайсанми?» деди. Мен: «Ҳа», дедим. У: «Аллоҳ бу суранинг аввалида тунда туришни фарз қилди, шунда Аллоҳнинг Набийси ﷺ ва ашоблари бир йил (тунда) турдилар, ҳатто оёқлари шишиб кетди; унинг охири эса ўн икки ой осмонда ушлаб турилди. Сўнг Аллоҳ бу суранинг охирида енгилликни нозил қилди ва тун намози фарздан кейин нафл бўлиб қолди», деди. Сўнг улар ҳадисни зикр қилдилар. Ҳадиснинг охирида у айтди: Мен Ибн Аббоснинг олдига бориб, унга (Оишанинг) ҳадисини хабар қилдим. У: «Рост айтибди», деди.
ثنا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، نَا عُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ ، أَخْبَرَنَا يُونُسُ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ عُرْوَةَ ، عَنْ عَائِشَةَ . ح وَثنا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ ، ثنا عَبْدُ الرَّزَّاقِ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ ، حَدَّثَنِي يَعْنِي ابْنَ شِهَابٍ ، قَالَ : قَالَ عُرْوَةُ ، قَالَتْ عَائِشَةُ : إِنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ خَرَجَ مِنْ جَوْفِ اللَّيْلِ فَصَلَّى فِي الْمَسْجِدِ ، فَصَلَّى رِجَالٌ بِصَلاتِهِ ، فَأَصْبَحَ نَاسٌ يَتَحَدَّثُونَ بِذَلِكَ ، فَلَمَّا كَانَتِ اللَّيْلَةُ الثَّالِثَةُ كَثُرَ أَهْلُ الْمَسْجِدِ ، فَخَرَجَ فَصَلَّى ، فَصَلَّوْا بِصَلاتِهِ ، فَلَمَّا كَانَتِ اللَّيْلَةُ الرَّابِعَةُ ، عَجَزَ الْمَسْجِدُ عَنْ أَهْلِهِ ، فَلَمْ يَخْرُجْ إِلَيْهِمْ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَطَفِقَ رِجَالٌ مِنْهُمْ يُنَادُونَ الصَّلاةَ ، فَكَمُنَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَتَّى خَرَجَ لِصَلاةِ الْفَجْرِ ، فَلَمَّا قَضَى صَلاةَ الْفَجْرِ ، قَامَ فَأَقْبَلَ عَلَيْهِمْ بِوَجْهِهِ ، فَتَشَهَّدَ فَحَمِدَ اللَّهَ ، وَأَثْنَى عَلَيْهِ ، ثُمَّ قَالَ : " أَمَّا بَعْدُ ؛ فَإِنَّهُ لَمْ يَخْفَ عَلَيَّ شَأْنُكُمْ ، وَلَكِنِّي خَشِيتُ أَنْ تُفْرَضَ عَلَيْكُمْ صَلاةُ اللَّيْلِ فَتَعْجِزُوا عَنْهَا " هَذَا لَفْظُ حَدِيثِ الدَّوْرَقِيِّ
Oisha (roziyallohu anho) aytadi: Rasululloh ﷺ tun yarmida chiqib, masjidda namoz oʻqidilar, shunda bir necha kishi u zotning namozlariga (ergashib) namoz oʻqidi. Tong otgach, odamlar bu haqda gaplasha boshlashdi. Uchinchi kechasi masjid ahli koʻpaydi; u zot chiqib namoz oʻqidilar, ular ham u zotning namozlariga (ergashib) oʻqishdi. Toʻrtinchi kechasi boʻlganda, masjid oʻz ahlini sigʻdira olmadi, ammo Rasululloh ﷺ ularning oldiga chiqmadilar. Shunda ulardan baʼzi kishilar: «Namoz!» deya boshladilar. Rasululloh ﷺ esa bomdod namoziga chiqquncha (chiqmay) turdilar. Bomdod namozini oʻqib boʻlgach, turib, yuzlarini ularga qaratdilar, tashahhud aytib, Allohga hamd va sano aytdilar, soʻng: «Ammo baʼd, sizlarning ahvolingiz menga maxfiy emas edi, lekin men tun namozi sizlarga farz qilib qoʻyilishidan, soʻng sizlar undan ojiz qolishingizdan qoʻrqdim», dedilar. Bu — Davraqiy hadisining lafzidir.Оиша (розияллоҳу анҳо) айтади: Расулуллоҳ ﷺ тун ярмида чиқиб, масжидда намоз ўқидилар, шунда бир неча киши у зотнинг намозларига (эргашиб) намоз ўқиди. Тонг отгач, одамлар бу ҳақда гаплаша бошлашди. Учинчи кечаси масжид аҳли кўпайди; у зот чиқиб намоз ўқидилар, улар ҳам у зотнинг намозларига (эргашиб) ўқишди. Тўртинчи кечаси бўлганда, масжид ўз аҳлини сиғдира олмади, аммо Расулуллоҳ ﷺ уларнинг олдига чиқмадилар. Шунда улардан баъзи кишилар: «Намоз!» дея бошладилар. Расулуллоҳ ﷺ эса бомдод намозига чиққунча (чиқмай) турдилар. Бомдод намозини ўқиб бўлгач, туриб, юзларини уларга қаратдилар, ташаҳҳуд айтиб, Аллоҳга ҳамд ва сано айтдилар, сўнг: «Аммо баъд, сизларнинг аҳволингиз менга махфий эмас эди, лекин мен тун намози сизларга фарз қилиб қўйилишидан, сўнг сизлар ундан ожиз қолишингиздан қўрқдим», дедилар. Бу — Даврақий ҳадисининг лафзидир.
نَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، ثنا أَبُو دَاوُدَ ، ثنا شُعْبَةُ ، قَالَ : سَمِعْتُ يَزِيدَ بْنَ خُمَيْرٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أَبِي قَيْسٍ ، يَقُولُ : قَالَتْ لِي عَائِشَةُ : " لا تَدَعْ قِيَامَ اللَّيْلِ ؛ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ لا يَذَرُهُ ، وَكَانَ إِذَا مَرِضَ أَوْ كَسِلَ صَلَّى قَاعِدًا " . ثنا بِهِ عَلِيُّ بْنُ مُسْلِمٍ ، وَقَالَ : إِذَا مَلَّ أَوْ كَسِلَ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : هَذَا الشَّيْخُ عَبْدُ اللَّهِ هُوَ عِنْدِي الَّذِي يَقُولُ لَهُ الْمِصْرِيُّونَ وَالشَّامِيُّونَ : عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي قَيْسٍ ، رَوَى عَنْهُ مُعَاوِيَةُ بْنُ صَالِحٍ أَخْبَارًا
Abdulloh ibn Abu Qays aytadi: Oisha (roziyallohu anho) menga shunday dedi: «Tun qiyomini tark etma, zero Rasululloh ﷺ uni tark etmas edilar. Agar bemor boʻlsalar yoki holsizlansalar, oʻtirgan holda oʻqir edilar». Ali ibn Muslim esa bizga: «Agar zerikkan yoki holsizlangan boʻlsalar», deb rivoyat qildi. Abu Bakr aytdi: Bu shayx Abdulloh — mening nazdimda — misrliklar va shomliklar «Abdulloh ibn Abu Qays» deydigan kishidir; Muoviya ibn Solih undan xabarlar rivoyat qilgan.Абдуллоҳ ибн Абу Қайс айтади: Оиша (розияллоҳу анҳо) менга шундай деди: «Тун қиёмини тарк этма, зеро Расулуллоҳ ﷺ уни тарк этмас эдилар. Агар бемор бўлсалар ёки ҳолсизлансалар, ўтирган ҳолда ўқир эдилар». Али ибн Муслим эса бизга: «Агар зериккан ёки ҳолсизланган бўлсалар», деб ривоят қилди. Абу Бакр айтди: Бу шайх Абдуллоҳ — менинг наздимда — мисрликлар ва шомликлар «Абдуллоҳ ибн Абу Қайс» дейдиган кишидир; Муовия ибн Солиҳ ундан хабарлар ривоят қилган.
ثنا أَبُو مُوسَى ، ثنا عَمْرُو بْنُ يُونُسَ ، نَا عِكْرِمَةُ وَهُوَ ابْنُ عَمَّارٍ ، نَا يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ ، حَدَّثَنِي أَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ ، قَالَ : سَأَلْتُ عَائِشَةَ أُمَّ الْمُؤْمِنِينَ : بِأَيِّ شَيْءٍ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَفْتَتِحُ صَلاتَهُ إِذَا قَامَ مِنَ اللَّيْلِ ، قَالَتْ : كَانَ إِذَا قَامَ مِنَ اللَّيْلِ افْتَتَحَ صَلاتَهُ ، قَالَ : " اللَّهُمَّ رَبَّ جَبْرَائِيلَ ، وَمِيكَائِيلَ ، وَإِسْرَافِيلَ ، فَاطِرَ السَّمَوَاتِ وَالأَرْضِ ، عَالِمَ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ ، أَنْتَ تَحْكُمُ بَيْنَ عِبَادِكَ فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ ، اهْدِنِي لِمَا اخْتُلِفَ فِيهِ مِنَ الْحَقِّ ، فَإِنَّكَ تَهْدِي مَنْ تَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ "
Abu Salama ibn Abdurrahmon aytadi: Men moʻminlar onasi Oishadan: «Rasululloh ﷺ kechasi turganlarida namozlarini nima bilan boshlar edilar?» deb soʻradim. U shunday dedi: «(U zot) tunda turganlarida, namozlarini (mana bu soʻzlar bilan) boshlar edilar: ‹Allohim! Ey Jabroil, Mikoil va Isrofilning Robbi, osmonlaru yerni yaratguvchi, gʻayb va oshkorni biluvchi (Zot)! Bandalaring orasida ular ixtilof qilgan narsalar haqida Sen hukm qilursan. Haqda ixtilof qilingan narsada meni Oʻz izning bilan toʻgʻri yoʻlga boshlagin. Albatta, Sen Oʻzing istagan kishini toʻgʻri yoʻlga hidoyat qilursan›».Абу Салама ибн Абдурраҳмон айтади: Мен мўминлар онаси Оишадан: «Расулуллоҳ ﷺ кечаси турганларида намозларини нима билан бошлар эдилар?» деб сўрадим. У шундай деди: «(У зот) тунда турганларида, намозларини (мана бу сўзлар билан) бошлар эдилар: ‹Аллоҳим! Эй Жаброил, Микоил ва Исрофилнинг Робби, осмонлару ерни яратгувчи, ғайб ва ошкорни билувчи (Зот)! Бандаларинг орасида улар ихтилоф қилган нарсалар ҳақида Сен ҳукм қилурсан. Ҳақда ихтилоф қилинган нарсада мени Ўз изнинг билан тўғри йўлга бошлагин. Албатта, Сен Ўзинг истаган кишини тўғри йўлга ҳидоят қилурсан›».
نَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ هَاشِمٍ ، نَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ يَعْنِي ابْنَ مَهْدِيٍّ ، عَنْ مُعَاوِيَةَ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي قَيْسٍ ، وَحَدَّثَنَا بَحْرُ بْنُ نَصْرٍ ، ثنا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ ، حَدَّثَنِي مُعَاوِيَةُ بْنُ صَالِحٍ ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أَبِي قَيْسٍ ، حَدَّثَهُ ، أَنَّهُ سَأَلَ عَائِشَةَ : كَيْفَ كَانَتْ قِرَاءَةُ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِنَ اللَّيْلِ ، أَكَانَ يُجْهَرُ أَمْ يُسِرُّ ؟ قَالَتْ : " كُلُّ ذَلِكَ كَانَ يَفْعَلُ ، رُبَّمَا جَهْرَ وَرُبَّمَا أَسَرَّ " . فَزَادَ بَحْرٌ فِي حَدِيثِهِ ، قَالَ : فَقُلْتُ : " الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي جَعَلَ فِي الأَمْرِ سَعَةً "
Abdulloh ibn Abu Qays Oisha (roziyallohu anho)dan soʻradi: «Rasululloh ﷺning kechasi qiroatlari qanday edi — ovoz chiqarib oʻqirmidilar yoki pasaytiribmi?» U: «Bularning barchasini qilar edilar: baʼzan ovoz chiqarib, baʼzan pasaytirib oʻqirdilar», dedi. Bahr oʻz hadisida ziyoda qildi: (Abdulloh) aytdi: Shunda men: «Bu ishda kenglik qilgan Allohga hamd boʻlsin», dedim.Абдуллоҳ ибн Абу Қайс Оиша (розияллоҳу анҳо)дан сўради: «Расулуллоҳ ﷺнинг кечаси қироатлари қандай эди — овоз чиқариб ўқирмидилар ёки пасайтирибми?» У: «Буларнинг барчасини қилар эдилар: баъзан овоз чиқариб, баъзан пасайтириб ўқирдилар», деди. Баҳр ўз ҳадисида зиёда қилди: (Абдуллоҳ) айтди: Шунда мен: «Бу ишда кенглик қилган Аллоҳга ҳамд бўлсин», дедим.
نَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ ، أَخْبَرَنَا حَمَّادٌ يَعْنِي ابْنَ زَيْدٍ ، ثنا أَبُو لُبَابَةَ ، سَمِعَ عَائِشَةَ ، تَقُولُ : كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " يَصُومُ حَتَّى نَقُولَ مَا يُرِيدُ أَنْ يُفْطِرَ ، وَيُفْطِرُ حَتَّى نَقُولَ مَا يُرِيدُ أَنْ يَصُومَ ، وَكَانَ يَقْرَأُ كُلَّ لَيْلَةٍ بَنِي إِسْرَائِيلَ ، وَالزُّمَرَ "
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shu qadar roʻza tutar edilarki, biz: «Endi roʻzasini qoldirmaydilar», der edik. Yana shu qadar roʻzani qoldirar edilarki, biz: «Endi roʻza tutmaydilar», der edik. U zot har kecha Bani Isroil va Zumar (suralarini) oʻqir edilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шу қадар рўза тутар эдиларки, биз: «Энди рўзасини қолдирмайдилар», дер эдик. Яна шу қадар рўзани қолдирар эдиларки, биз: «Энди рўза тутмайдилар», дер эдик. У зот ҳар кеча Бани Исроил ва Зумар (сураларини) ўқир эдилар.