حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ أَبِي الضُّحَى، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ فِي رُكُوعِهِ وَسُجُودِهِ " سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ، رَبَّنَا وَبِحَمْدِكَ، اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِي ".
(Oisha (roziyallohu anho) aytdi:) Paygʻambar ﷺ rukuʼ va sajdalarida: «Subhaanakallohumma Robbanaa va bihamdik, Allohummagʻfir lii» (Allohim, Sen poksan, ey Robbimiz, Senga hamd bilan (tasbeh aytaman); Allohim, meni magʻfirat qil) derdilar.(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди:) Пайғамбар ﷺ рукуъ ва саждаларида: «Субҳаанакаллоҳумма Роббанаа ва биҳамдик, Аллоҳуммағфир лии» (Аллоҳим, Сен поксан, эй Роббимиз, Сенга ҳамд билан (тасбеҳ айтаман); Аллоҳим, мени мағфират қил) дердилар.
حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم. وَقَالَ اللَّيْثُ حَدَّثَنِي يُونُسُ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ أَنَّ عَائِشَةَ قَالَتْ كَانَ عُتْبَةُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ عَهِدَ إِلَى أَخِيهِ سَعْدٍ أَنْ يَقْبِضَ ابْنَ وَلِيدَةِ زَمْعَةَ، وَقَالَ عُتْبَةُ إِنَّهُ ابْنِي. فَلَمَّا قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَكَّةَ فِي الْفَتْحِ أَخَذَ سَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ ابْنَ وَلِيدَةِ زَمْعَةَ، فَأَقْبَلَ بِهِ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، وَأَقْبَلَ مَعَهُ عَبْدُ بْنُ زَمْعَةَ، فَقَالَ سَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ هَذَا ابْنُ أَخِي، عَهِدَ إِلَىَّ أَنَّهُ ابْنُهُ. قَالَ عَبْدُ بْنُ زَمْعَةَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، هَذَا أَخِي، هَذَا ابْنُ زَمْعَةَ، وُلِدَ عَلَى فِرَاشِهِ. فَنَظَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى ابْنِ وَلِيدَةِ زَمْعَةَ، فَإِذَا أَشْبَهُ النَّاسِ بِعُتْبَةَ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " هُوَ لَكَ، هُوَ أَخُوكَ يَا عَبْدُ بْنَ زَمْعَةَ ". مِنْ أَجْلِ أَنَّهُ وُلِدَ عَلَى فِرَاشِهِ، وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " احْتَجِبِي مِنْهُ يَا سَوْدَةُ ". لِمَا رَأَى مِنْ شَبَهِ عُتْبَةَ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ. قَالَ ابْنُ شِهَابٍ قَالَتْ عَائِشَةُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " الْوَلَدُ لِلْفِرَاشِ وَلِلْعَاهِرِ الْحَجَرُ ". وَقَالَ ابْنُ شِهَابٍ وَكَانَ أَبُو هُرَيْرَةَ يَصِيحُ بِذَلِكَ.
(Urva ibn Zubayr, Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qildi:) Utba ibn Abu Vaqqos akasi Saʼdga — Zamʼaning choʻrisi(ning oʻgʻ)ini qabz qilishni (oʻz qaramogʻiga olishni) vasiyat qilib: «Albatta u mening oʻgʻ lim», degan edi. Rasululloh ﷺ Fath(da) Makkaga kelganlarida, Saʼd ibn Abu Vaqqos Zamʼaning choʻrisi(ning oʻgʻ)ini olib, uni Rasululloh ﷺga keltirdi; u bilan birga Abd ibn Zamʼa ham keldi. Saʼd ibn Abu Vaqqos: «Bu — mening jiyanim; (akam) menga u(ning) oʻgʻ li ekanini vasiyat qilgan», dedi. Abd ibn Zamʼa: «Ey Allohning Rasuli, bu — mening birodarim, bu Zamʼaning oʻgʻ li, uning toʻshagida (xonadonida) tugʻ ilgan», dedi. Rasululloh ﷺ Zamʼaning choʻrisi(ning oʻgʻ)iga qaradilar — qarasalar, u odamlarning Utba ibn Abu Vaqqosga eng oʻxshagani (ekan). Rasululloh ﷺ: «U seniki, u sening birodaring, ey Abd ibn Zamʼa», dedilar — u (bola) uning (Zamʼaning) toʻshagida tugʻ ilgani sababli. Va Rasululloh ﷺ: «Undan (pardaga) toʻsil, ey Savda», dedilar — Utba ibn Abu Vaqqosga boʻ lgan oʻxshashlikni koʻrganlari sababli. Ibn Shihob: Oisha aytdi: Rasululloh ﷺ: «Bola toʻshakniki (nikohli er-xotin)niki; zinokorga esa tosh (mahrumlik)dir», dedilar. Ibn Shihob: Abu Hurayra buni (baland ovozda) hayqirar edi (rivoyat qilardi).(Урва ибн Зубайр, Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилди:) Утба ибн Абу Ваққос акаси Саъдга — Замъанинг чўриси(нинг ўғ)ини қабз қилишни (ўз қарамоғига олишни) васият қилиб: «Албатта у менинг ўғ лим», деган эди. Расулуллоҳ ﷺ Фатҳ(да) Маккага келганларида, Саъд ибн Абу Ваққос Замъанинг чўриси(нинг ўғ)ини олиб, уни Расулуллоҳ ﷺга келтирди; у билан бирга Абд ибн Замъа ҳам келди. Саъд ибн Абу Ваққос: «Бу — менинг жияним; (акам) менга у(нинг) ўғ ли эканини васият қилган», деди. Абд ибн Замъа: «Эй Аллоҳнинг Расули, бу — менинг биродарим, бу Замъанинг ўғ ли, унинг тўшагида (хонадонида) туғ илган», деди. Расулуллоҳ ﷺ Замъанинг чўриси(нинг ўғ)ига қарадилар — қарасалар, у одамларнинг Утба ибн Абу Ваққосга энг ўхшагани (экан). Расулуллоҳ ﷺ: «У сеники, у сенинг биродаринг, эй Абд ибн Замъа», дедилар — у (бола) унинг (Замъанинг) тўшагида туғ илгани сабабли. Ва Расулуллоҳ ﷺ: «Ундан (пардага) тўсил, эй Савда», дедилар — Утба ибн Абу Ваққосга бў лган ўхшашликни кўрганлари сабабли. Ибн Шиҳоб: Оиша айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Бола тўшакники (никоҳли эр-хотин)ники; зинокорга эса тош (маҳрумлик)дир», дедилар. Ибн Шиҳоб: Абу Ҳурайра буни (баланд овозда) ҳайқирар эди (ривоят қиларди).
حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ، فَأَهْلَلْنَا بِعُمْرَةٍ، ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " مَنْ كَانَ مَعَهُ هَدْىٌ فَلْيُهْلِلْ بِالْحَجِّ مَعَ الْعُمْرَةِ، ثُمَّ لاَ يَحِلَّ حَتَّى يَحِلَّ مِنْهُمَا جَمِيعًا ". فَقَدِمْتُ مَعَهُ مَكَّةَ وَأَنَا حَائِضٌ، وَلَمْ أَطُفْ بِالْبَيْتِ وَلاَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، فَشَكَوْتُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ " انْقُضِي رَأْسَكِ، وَامْتَشِطِي وَأَهِلِّي بِالْحَجِّ وَدَعِي الْعُمْرَةَ ". فَفَعَلْتُ فَلَمَّا قَضَيْنَا الْحَجَّ أَرْسَلَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَعَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ إِلَى التَّنْعِيمِ فَاعْتَمَرْتُ فَقَالَ " هَذِهِ مَكَانَ عُمْرَتِكِ ". قَالَتْ فَطَافَ الَّذِينَ أَهَلُّوا بِالْعُمْرَةِ بِالْبَيْتِ وَبَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، ثُمَّ حَلُّوا، ثُمَّ طَافُوا طَوَافًا آخَرَ بَعْدَ أَنْ رَجَعُوا مِنْ مِنًى، وَأَمَّا الَّذِينَ جَمَعُوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ فَإِنَّمَا طَافُوا طَوَافًا وَاحِدًا.
(Oisha (roziyallohu anho) aytdi:) Biz Rasululloh ﷺ bilan Vidoʼ hajida chiqdik va umra bilan ehrom bogʻladik. Soʻng Rasululloh ﷺ: «Kimning oʻzi bilan hadya boʻ lsa, umra bilan birga haj uchun (ham) ehrom bogʻlasin, soʻng ikkovidan (haj va umradan) birga (ehromdan) chiqguniga qadar (ehromdan) chiqmasin», dedilar. Men u zot bilan Makkaga — hayzli holda — keldim va Baytni ham, Safo bilan Marva orasini ham tavof qilmadim. Men buni Rasululloh ﷺga shikoyat qildim. U zot: «Boshingni yoz, (sochingni) tara, haj uchun ehrom bogʻla va umrani qoldir», dedilar. Men shunday qildim. Hajni ado etganimizda, Rasululloh ﷺ meni Abdurrahmon ibn Abu Bakr Siddiq bilan Tanʼimga yubordilar; men (u yerdan) umra qildim. U zot: «Bu — sening (qoldirgan) umrang oʻrniga», dedilar. (Oisha) aytdi: Umra bilan ehrom bogʻlaganlar Baytni, Safo bilan Marva orasini tavof qildi, soʻng (ehromdan) chiqdi; soʻng ular Minodan qaytgach, boshqa bir tavof (ifoza) qildi. Haj bilan umrani birga (qiron) qilganlar esa faqat bitta tavof qildi (xolos).(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди:) Биз Расулуллоҳ ﷺ билан Видў ҳажида чиқдик ва умра билан эҳром боғладик. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ: «Кимнинг ўзи билан ҳадя бў лса, умра билан бирга ҳаж учун (ҳам) эҳром боғласин, сўнг икковидан (ҳаж ва умрадан) бирга (эҳромдан) чиқгунига қадар (эҳромдан) чиқмасин», дедилар. Мен у зот билан Маккага — ҳайзли ҳолда — келдим ва Байтни ҳам, Сафо билан Марва орасини ҳам тавоф қилмадим. Мен буни Расулуллоҳ ﷺга шикоят қилдим. У зот: «Бошингни ёз, (сочингни) тара, ҳаж учун эҳром боғла ва умрани қолдир», дедилар. Мен шундай қилдим. Ҳажни адо этганимизда, Расулуллоҳ ﷺ мени Абдурраҳмон ибн Абу Бакр Сиддиқ билан Танъимга юбордилар; мен (у ердан) умра қилдим. У зот: «Бу — сенинг (қолдирган) умранг ўрнига», дедилар. (Оиша) айтди: Умра билан эҳром боғлаганлар Байтни, Сафо билан Марва орасини тавоф қилди, сўнг (эҳромдан) чиқди; сўнг улар Минодан қайтгач, бошқа бир тавоф (ифоза) қилди. Ҳаж билан умрани бирга (қирон) қилганлар эса фақат битта тавоф қилди (холос).
حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، حَدَّثَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، وَأَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ أَنَّ عَائِشَةَ، زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَخْبَرَتْهُمَا أَنَّ صَفِيَّةَ بِنْتَ حُيَىٍّ زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم حَاضَتْ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " أَحَابِسَتُنَا هِيَ ". فَقُلْتُ إِنَّهَا قَدْ أَفَاضَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَطَافَتْ بِالْبَيْتِ. فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " فَلْتَنْفِرْ ".
(Oisha (roziyallohu anho) xabar berdiki), Paygʻambar ﷺning zavjasi Safiyya bint Huyay Vidoʼ hajida hayz koʻrdi. Paygʻambar ﷺ: «U bizni (Makkada) ushlab qoladiganmi (ushlab turadimi)?» dedilar. Men: «U allaqachon ifoza (tavofini) qilgan, ey Allohning Rasuli, va Baytni tavof qilgan», dedim. Paygʻambar ﷺ: «Boʻ lmasa, joʻnaversin», dedilar.(Оиша (розияллоҳу анҳо) хабар бердики), Пайғамбар ﷺнинг завжаси Сафийя бинт Ҳуяй Видў ҳажида ҳайз кўрди. Пайғамбар ﷺ: «У бизни (Маккада) ушлаб қоладиганми (ушлаб турадими)?» дедилар. Мен: «У аллақачон ифоза (тавофини) қилган, эй Аллоҳнинг Расули, ва Байтни тавоф қилган», дедим. Пайғамбар ﷺ: «Бў лмаса, жўнаверсин», дедилар.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ أَبِي الأَسْوَدِ، مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ نَوْفَلٍ عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، فَمِنَّا مَنْ أَهَلَّ بِعُمْرَةٍ، وَمِنَّا مَنْ أَهَلَّ بِحَجَّةٍ، وَمِنَّا مَنْ أَهَلَّ بِحَجٍّ وَعُمْرَةٍ، وَأَهَلَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالْحَجِّ، فَأَمَّا مَنْ أَهَلَّ بِالْحَجِّ أَوْ جَمَعَ الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ فَلَمْ يَحِلُّوا حَتَّى يَوْمَ النَّحْرِ. حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ أَخْبَرَنَا مَالِكٌ وَقَالَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ. حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ حَدَّثَنَا مَالِكٌ مِثْلَهُ.
(Oisha (roziyallohu anho) aytdi:) Biz Rasululloh ﷺ bilan chiqdik; bizdan baʼzimiz umra bilan, baʼzimiz haj bilan, baʼzimiz haj va umra (ikkovi) bilan ehrom bogʻladik; Rasululloh ﷺ esa haj bilan ehrom bogʻladilar. Haj bilan ehrom bogʻlagan yoki haj va umrani birga (qiron) qilgan kishilar — Nahr (qurbonlik) kunigacha (ehromdan) chiqmadilar. (Boshqa rivoyatda:) «Rasululloh ﷺ bilan Vidoʼ hajida» (deyildi).(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди:) Биз Расулуллоҳ ﷺ билан чиқдик; биздан баъзимиз умра билан, баъзимиз ҳаж билан, баъзимиз ҳаж ва умра (иккови) билан эҳром боғладик; Расулуллоҳ ﷺ эса ҳаж билан эҳром боғладилар. Ҳаж билан эҳром боғлаган ёки ҳаж ва умрани бирга (қирон) қилган кишилар — Наҳр (қурбонлик) кунигача (эҳромдан) чиқмадилар. (Бошқа ривоятда:) «Расулуллоҳ ﷺ билан Видў ҳажида» (дейилди).
وَقَالَ يُونُسُ عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ عُرْوَةُ قَالَتْ عَائِشَةُ ـ رضى الله عنها ـ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ فِي مَرَضِهِ الَّذِي مَاتَ فِيهِ " يَا عَائِشَةُ مَا أَزَالُ أَجِدُ أَلَمَ الطَّعَامِ الَّذِي أَكَلْتُ بِخَيْبَرَ، فَهَذَا أَوَانُ وَجَدْتُ انْقِطَاعَ أَبْهَرِي مِنْ ذَلِكَ السَّمِّ ".
(Oisha (roziyallohu anho) aytdi:) Paygʻambar ﷺ oʻzlari vafot etgan kasalliklarida: «Ey Oisha, men Xaybarda yegan oʻsha taomning ogʻrigʻini hamon his qilib turibman; mana, oʻsha zahar(ning taʼsiri)dan abharimning (yurakdagi katta tomirimning) uzilishini his qilayotgan paytim (yetib keldi)», deb aytib turardilar.(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди:) Пайғамбар ﷺ ўзлари вафот этган касалликларида: «Эй Оиша, мен Хайбарда еган ўша таомнинг оғриғини ҳамон ҳис қилиб турибман; мана, ўша заҳар(нинг таъсири)дан абҳаримнинг (юракдаги катта томиримнинг) узилишини ҳис қилаётган пайтим (етиб келди)», деб айтиб турардилар.
حَدَّثَنَا يَسَرَةُ بْنُ صَفْوَانَ بْنِ جَمِيلٍ اللَّخْمِيُّ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ دَعَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَاطِمَةَ ـ عَلَيْهَا السَّلاَمُ ـ فِي شَكْوَاهُ الَّذِي قُبِضَ فِيهِ، فَسَارَّهَا بِشَىْءٍ، فَبَكَتْ، ثُمَّ دَعَاهَا فَسَارَّهَا بِشَىْءٍ فَضَحِكَتْ فَسَأَلْنَا عَنْ ذَلِكَ. فَقَالَتْ سَارَّنِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ يُقْبَضُ فِي وَجَعِهِ الَّذِي تُوُفِّيَ فِيهِ فَبَكَيْتُ، ثُمَّ سَارَّنِي فَأَخْبَرَنِي أَنِّي أَوَّلُ أَهْلِهِ يَتْبَعُهُ فَضَحِكْتُ.
(Oisha (roziyallohu anho) aytdi:) Paygʻambar ﷺ oʻzlari vafot etgan kasalliklarida Fotima (alayhassalom)ni chaqirib, unga bir narsani sirlashib (pichirlab) aytdilar — u yigʻladi; soʻng yana chaqirib, bir narsani pichirlab aytdilar — u kuldi. Biz bu haqida (Fotimadan) soʻradik. U: «Paygʻambar ﷺ menga — oʻzlari vafot etadigan kasalliklarida vafot etishlarini pichirlab aytdilar, shu sababli men yigʻladim; soʻng menga — uning ahli (oilasi) ichida unga birinchi (boʻ lib) ergashadigan men ekanimni pichirlab xabar berdilar, shu sababli men kuldim», dedi.(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди:) Пайғамбар ﷺ ўзлари вафот этган касалликларида Фотима (алайҳассалом)ни чақириб, унга бир нарсани сирлашиб (пичирлаб) айтдилар — у йиғлади; сўнг яна чақириб, бир нарсани пичирлаб айтдилар — у кулди. Биз бу ҳақида (Фотимадан) сўрадик. У: «Пайғамбар ﷺ менга — ўзлари вафот этадиган касалликларида вафот этишларини пичирлаб айтдилар, шу сабабли мен йиғладим; сўнг менга — унинг аҳли (оиласи) ичида унга биринчи (бў либ) эргашадиган мен эканимни пичирлаб хабар бердилар, шу сабабли мен кулдим», деди.
حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سَعْدٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كُنْتُ أَسْمَعُ أَنَّهُ لاَ يَمُوتُ نَبِيٌّ حَتَّى يُخَيَّرَ بَيْنَ الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ، فَسَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ فِي مَرَضِهِ الَّذِي مَاتَ فِيهِ وَأَخَذَتْهُ بُحَّةٌ يَقُولُ [quran sura="4" aya_start="69" aya_end="69"]{مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ} الآيَةَ، فَظَنَنْتُ أَنَّهُ خُيِّرَ.
(Oisha (roziyallohu anho) aytdi:) Men: «Hech bir paygʻambar dunyo va oxirat orasida ixtiyor (tanlash) berilmaguncha oʻlmaydi», deb eshitar edim. Paygʻambar ﷺni oʻzlari vafot etgan kasalliklarida — u zotni tovush (xirillash) tutgan holda: «...Alloh neʼmat bergan zotlar bilan birga (boʻ ladi)...» (Niso surasi, 69) (oyatini) deb aytayotganini eshitdim; shunda men u zotga (ham) ixtiyor berildi (deb) gumon qildim.(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди:) Мен: «Ҳеч бир пайғамбар дунё ва охират орасида ихтиёр (танлаш) берилмагунча ўлмайди», деб эшитар эдим. Пайғамбар ﷺни ўзлари вафот этган касалликларида — у зотни товуш (хириллаш) тутган ҳолда: «...Аллоҳ неъмат берган зотлар билан бирга (бў лади)...» (Нисо сураси, 69) (оятини) деб айтаётганини эшитдим; шунда мен у зотга (ҳам) ихтиёр берилди (деб) гумон қилдим.
حَدَّثَنَا مُسْلِمٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سَعْدٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ لَمَّا مَرِضَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم الْمَرَضَ الَّذِي مَاتَ فِيهِ جَعَلَ يَقُولُ " فِي الرَّفِيقِ الأَعْلَى ".
(Oisha (roziyallohu anho) aytdi:) Paygʻambar ﷺ oʻzlari vafot etgan kasallik bilan kasal boʻ lganlarida: «(Meni) aʼlo (yuksak) rafiq (doʻst)lar (huzurida qilgin)», deya boshladilar.(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди:) Пайғамбар ﷺ ўзлари вафот этган касаллик билан касал бў лганларида: «(Мени) аъло (юксак) рафиқ (дўст)лар (ҳузурида қилгин)», дея бошладилар.
حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ إِنَّ عَائِشَةَ قَالَتْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهْوَ صَحِيحٌ يَقُولُ " إِنَّهُ لَمْ يُقْبَضْ نَبِيٌّ قَطُّ حَتَّى يَرَى مَقْعَدَهُ مِنَ الْجَنَّةِ ثُمَّ يُحَيَّا أَوْ يُخَيَّرَ ". فَلَمَّا اشْتَكَى وَحَضَرَهُ الْقَبْضُ وَرَأْسُهُ عَلَى فَخِذِ عَائِشَةَ غُشِيَ عَلَيْهِ، فَلَمَّا أَفَاقَ شَخَصَ بَصَرُهُ نَحْوَ سَقْفِ الْبَيْتِ ثُمَّ قَالَ " اللَّهُمَّ فِي الرَّفِيقِ الأَعْلَى ". فَقُلْتُ إِذًا لاَ يُجَاوِرُنَا. فَعَرَفْتُ أَنَّهُ حَدِيثُهُ الَّذِي كَانَ يُحَدِّثُنَا وَهْوَ صَحِيحٌ.
(Oisha (roziyallohu anho) aytdi:) Rasululloh ﷺ sogʻ (sihat) holatlarida: «Hech bir paygʻambar jannatdagi oʻ rnini koʻrmay turib, soʻng (yana) hayot berilmay (yoki ixtiyor berilmay) aslo qabz qilinmaydi (vafot ettirilmaydi)», deb aytar edilar. U zot kasal boʻ lib, ularga qabz (oʻ lim) hozir boʻ lganida — boshlari Oishaning soʻ nida (boldirida) boʻ lgan holda — u zot behush boʻ ldilar; oʻ ziga kelganlarida koʻzlari uy shifti tomon tikilib qoldi, soʻng: «Allohim, (meni) aʼlo rafiq (doʻst huzurida qil)», dedilar. Men: «Boʻ lmasa, u zot bizni (oʻzlaridan) ixtiyor qilmadilar (bizda qolmadilar)», dedim va angladimki, bu — u zot sogʻ holatlarida bizga aytadigan oʻsha hadisi ekan.(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ соғ (сиҳат) ҳолатларида: «Ҳеч бир пайғамбар жаннатдаги ў рнини кўрмай туриб, сўнг (яна) ҳаёт берилмай (ёки ихтиёр берилмай) асло қабз қилинмайди (вафот эттирилмайди)», деб айтар эдилар. У зот касал бў либ, уларга қабз (ў лим) ҳозир бў лганида — бошлари Оишанинг сў нида (болдирида) бў лган ҳолда — у зот беҳуш бў лдилар; ў зига келганларида кўзлари уй шифти томон тикилиб қолди, сўнг: «Аллоҳим, (мени) аъло рафиқ (дўст ҳузурида қил)», дедилар. Мен: «Бў лмаса, у зот бизни (ўзларидан) ихтиёр қилмадилар (бизда қолмадилар)», дедим ва англадимки, бу — у зот соғ ҳолатларида бизга айтадиган ўша ҳадиси экан.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، حَدَّثَنَا عَفَّانُ، عَنْ صَخْرِ بْنِ جُوَيْرِيَةَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، دَخَلَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأَنَا مُسْنِدَتُهُ إِلَى صَدْرِي، وَمَعَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ سِوَاكٌ رَطْبٌ يَسْتَنُّ بِهِ، فَأَبَدَّهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَصَرَهُ، فَأَخَذْتُ السِّوَاكَ فَقَصَمْتُهُ وَنَفَضْتُهُ وَطَيَّبْتُهُ، ثُمَّ دَفَعْتُهُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَاسْتَنَّ بِهِ، فَمَا رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم اسْتَنَّ اسْتِنَانًا قَطُّ أَحْسَنَ مِنْهُ، فَمَا عَدَا أَنْ فَرَغَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَفَعَ يَدَهُ أَوْ إِصْبَعَهُ ثُمَّ قَالَ " فِي الرَّفِيقِ الأَعْلَى ". ثَلاَثًا ثُمَّ قَضَى، وَكَانَتْ تَقُولُ مَاتَ بَيْنَ حَاقِنَتِي وَذَاقِنَتِي.
(Oisha (roziyallohu anho) aytdi:) Abdurrahmon ibn Abu Bakr Paygʻambar ﷺning oldiga kirdi — men u zotni koʻkragimga suyab (suyagan) edim; Abdurrahmonning yonida oʻzi ishlatayotgan hoʻ l (yangi) siwak (misvok) bor edi. Rasululloh ﷺ unga koʻzlarini tikdilar; men siwakni olib, (uchini) tishladim (sindirdim), uni qoqdim va tozaladim, soʻng uni Paygʻambar ﷺga berdim; u zot u bilan (tishlarini) tozaladilar. Men Rasululloh ﷺni undan koʻ ra goʻzalroq tishlovchilik bilan misvok qilayotganini aslo koʻrmagan edim. Rasululloh ﷺ (misvokdan) boʻ shab, qoʻ llarini — yoki barmoqlarini — koʻtarib: «(Meni) aʼlo rafiqqa (qoʻ sh)», dedilar — uch marta — soʻng vafot etdilar. U (Oisha): «U zot mening haqina (boʻ ynim osti) bilan zaqinim (iyagim) orasida vafot etdilar», derdi.(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди:) Абдурраҳмон ибн Абу Бакр Пайғамбар ﷺнинг олдига кирди — мен у зотни кўкрагимга суяб (суяган) эдим; Абдурраҳмоннинг ёнида ўзи ишлатаётган ҳў л (янги) сивак (мисвок) бор эди. Расулуллоҳ ﷺ унга кўзларини тикдилар; мен сивакни олиб, (учини) тишладим (синдирдим), уни қоқдим ва тозаладим, сўнг уни Пайғамбар ﷺга бердим; у зот у билан (тишларини) тозаладилар. Мен Расулуллоҳ ﷺни ундан кў ра гўзалроқ тишловчилик билан мисвок қилаётганини асло кўрмаган эдим. Расулуллоҳ ﷺ (мисвокдан) бў шаб, қў лларини — ёки бармоқларини — кўтариб: «(Мени) аъло рафиққа (қў ш)», дедилар — уч марта — сўнг вафот этдилар. У (Оиша): «У зот менинг ҳақина (бў йним ости) билан зақиним (иягим) орасида вафот этдилар», дерди.
حَدَّثَنِي حِبَّانُ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ، أَنَّ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ أَخْبَرَتْهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا اشْتَكَى نَفَثَ عَلَى نَفْسِهِ بِالْمُعَوِّذَاتِ وَمَسَحَ عَنْهُ بِيَدِهِ فَلَمَّا اشْتَكَى وَجَعَهُ الَّذِي تُوُفِّيَ فِيهِ طَفِقْتُ أَنْفِثُ عَلَى نَفْسِهِ بِالْمُعَوِّذَاتِ، الَّتِي كَانَ يَنْفِثُ، وَأَمْسَحُ بِيَدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم عَنْهُ.
(Oisha (roziyallohu anho) xabar berdi)ki, Rasululloh ﷺ kasal boʻ lganlarida muavvizot (Falaq va Nos suralarini) oʻqib oʻzlariga puflar va oʻzlariga qoʻ llari bilan mash tortar edilar. U zot vafot etgan oʻsha ogʻriqlari (kasallik) bilan ogʻriganlarida, men oʻzlari puflaydigan oʻsha muavvizot bilan u zotga puflab, Paygʻambar ﷺning qoʻ llari bilan u zotga mash torta boshladim.(Оиша (розияллоҳу анҳо) хабар берди)ки, Расулуллоҳ ﷺ касал бў лганларида муаввизот (Фалақ ва Нос сураларини) ўқиб ўзларига пуфлар ва ўзларига қў ллари билан маш тортар эдилар. У зот вафот этган ўша оғриқлари (касаллик) билан оғриганларида, мен ўзлари пуфлайдиган ўша муаввизот билан у зотга пуфлаб, Пайғамбар ﷺнинг қў ллари билан у зотга маш торта бошладим.
حَدَّثَنَا مُعَلَّى بْنُ أَسَدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُخْتَارٍ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ، عَنْ عَبَّادِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، أَنَّ عَائِشَةَ، أَخْبَرَتْهُ أَنَّهَا، سَمِعَتِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَأَصْغَتْ إِلَيْهِ قَبْلَ أَنْ يَمُوتَ، وَهْوَ مُسْنِدٌ إِلَىَّ ظَهْرَهُ يَقُولُ " اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِي وَارْحَمْنِي، وَأَلْحِقْنِي بِالرَّفِيقِ ".
(Oisha (roziyallohu anho) xabar berdi)ki, u Paygʻambar ﷺni — vafot etishlaridan oldin, u zot orqalarini menga suyab (suyangan) holda — eshitdi va unga quloq tutdi; u zot: «Allohim, meni magʻfirat qil, menga rahm qil va meni (aʼlo) rafiqqa (doʻstga) qoʻ sh», deya aytayotgan edilar.(Оиша (розияллоҳу анҳо) хабар берди)ки, у Пайғамбар ﷺни — вафот этишларидан олдин, у зот орқаларини менга суяб (суянган) ҳолда — эшитди ва унга қулоқ тутди; у зот: «Аллоҳим, мени мағфират қил, менга раҳм қил ва мени (аъло) рафиққа (дўстга) қў ш», дея айтаётган эдилар.
حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عُفَيْرٍ، قَالَ حَدَّثَنِي اللَّيْثُ، قَالَ حَدَّثَنِي عُقَيْلٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ، أَنَّ عَائِشَةَ، زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ لَمَّا ثَقُلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَاشْتَدَّ بِهِ وَجَعُهُ اسْتَأْذَنَ أَزْوَاجَهُ أَنْ يُمَرَّضَ فِي بَيْتِي، فَأَذِنَّ لَهُ، فَخَرَجَ وَهْوَ بَيْنَ الرَّجُلَيْنِ تَخُطُّ رِجْلاَهُ فِي الأَرْضِ، بَيْنَ عَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَبَيْنَ رَجُلٍ آخَرَ. قَالَ عُبَيْدُ اللَّهِ فَأَخْبَرْتُ عَبْدَ اللَّهِ بِالَّذِي قَالَتْ عَائِشَةُ، فَقَالَ لِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ هَلْ تَدْرِي مَنِ الرَّجُلُ الآخَرُ الَّذِي لَمْ تُسَمِّ عَائِشَةُ قَالَ قُلْتُ لاَ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ هُوَ عَلِيٌّ. وَكَانَتْ عَائِشَةُ زَوْجُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم تُحَدِّثُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَمَّا دَخَلَ بَيْتِي وَاشْتَدَّ بِهِ وَجَعُهُ قَالَ " هَرِيقُوا عَلَىَّ مِنْ سَبْعِ قِرَبٍ لَمْ تُحْلَلْ أَوْكِيَتُهُنَّ لَعَلِّي أَعْهَدُ إِلَى النَّاسِ ". فَأَجْلَسْنَاهُ فِي مِخْضَبٍ لِحَفْصَةَ زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم، ثُمَّ طَفِقْنَا نَصُبُّ عَلَيْهِ مِنْ تِلْكَ الْقِرَبِ، حَتَّى طَفِقَ يُشِيرُ إِلَيْنَا بِيَدِهِ أَنْ قَدْ فَعَلْتُنَّ قَالَتْ ثُمَّ خَرَجَ إِلَى النَّاسِ فَصَلَّى لَهُمْ وَخَطَبَهُمْ.
(Oisha (roziyallohu anho) aytdi:) Rasululloh ﷺ (kasallari) ogʻirlashib, ogʻrigʻi kuchayganida, zavjalaridan — mening uyimda parvarish qilinishiga izn soʻradilar; ular izn berdilar. U zot — ikki kishi orasida, oyoqlari yerda (sudralib) iz qoldirayotgan holda — Abbos ibn Abdulmuttalib bilan boshqa bir kishi orasida chiqdilar. Ubaydulloh aytdi: Men Oisha aytgan (gap)ni Abdulloh (ibn Abbos)ga xabar berdim. Abdulloh ibn Abbos menga: «Oisha (ismini) aytmagan oʻsha boshqa kishi kimligini bilasanmi?» dedi. Men: «Yoʻq», dedim. Ibn Abbos: «U — Alidir», dedi. Paygʻambar ﷺning zavjasi Oisha: «Rasululloh ﷺ uyimga kirib, ogʻrigʻi kuchayganida: ‹Ustimga — bogʻlamlari yechilmagan (yangi) yetti meshdan (suv) quyinglar — shoyad odamlarga (vasiyat) ahd qilsam (kuch toplsam)› dedilar. Biz u zotni Paygʻambar ﷺning zavjasi Hafsaning bir togʻorasida (leganida) oʻtkazdik, soʻng u zotga oʻsha meshlardan quya boshladik, to u zot bizga qoʻ li bilan ‹bas, qildinglar› deb ishora qila boshladilar» deb soʻzlardi. (Oisha) aytdi: Soʻng u zot odamlar oldiga chiqib, ularga namoz oʻqib berdilar va xutba qildilar.(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ (касаллари) оғирлашиб, оғриғи кучайганида, завжаларидан — менинг уйимда парвариш қилинишига изн сўрадилар; улар изн бердилар. У зот — икки киши орасида, оёқлари ерда (судралиб) из қолдираётган ҳолда — Аббос ибн Абдулмутталиб билан бошқа бир киши орасида чиқдилар. Убайдуллоҳ айтди: Мен Оиша айтган (гап)ни Абдуллоҳ (ибн Аббос)га хабар бердим. Абдуллоҳ ибн Аббос менга: «Оиша (исмини) айтмаган ўша бошқа киши кимлигини биласанми?» деди. Мен: «Йўқ», дедим. Ибн Аббос: «У — Алидир», деди. Пайғамбар ﷺнинг завжаси Оиша: «Расулуллоҳ ﷺ уйимга кириб, оғриғи кучайганида: ‹Устимга — боғламлари ечилмаган (янги) етти мешдан (сув) қуйинглар — шояд одамларга (васият) аҳд қилсам (куч топлсам)› дедилар. Биз у зотни Пайғамбар ﷺнинг завжаси Ҳафсанинг бир тоғорасида (леганида) ўтказдик, сўнг у зотга ўша мешлардан қуя бошладик, то у зот бизга қў ли билан ‹бас, қилдинглар› деб ишора қила бошладилар» деб сўзларди. (Оиша) айтди: Сўнг у зот одамлар олдига чиқиб, уларга намоз ўқиб бердилар ва хутба қилдилар.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، قَالَ حَدَّثَنِي ابْنُ الْهَادِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ مَاتَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَإِنَّهُ لَبَيْنَ حَاقِنَتِي وَذَاقِنَتِي، فَلاَ أَكْرَهُ شِدَّةَ الْمَوْتِ لأَحَدٍ أَبَدًا بَعْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم.
(Oisha (roziyallohu anho) aytdi:) Paygʻambar ﷺ — u zot mening koʻkragim (boʻ ynim osti) bilan iyagim orasida (boshlari boʻ lgan holda) — vafot etdilar; men Paygʻambar ﷺdan keyin hech kim uchun oʻ lim qattiqligini (shiddatini) aslo yomon koʻrmaymain (yaʼni hatto u zot ham qattiq oʻ lim koʻrdilar).(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди:) Пайғамбар ﷺ — у зот менинг кўкрагим (бў йним ости) билан иягим орасида (бошлари бў лган ҳолда) — вафот этдилар; мен Пайғамбар ﷺдан кейин ҳеч ким учун ў лим қаттиқлигини (шиддатини) асло ёмон кўрмаймаин (яъни ҳатто у зот ҳам қаттиқ ў лим кўрдилар).
حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ، حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنْ عُمَرَ بْنِ سَعِيدٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي ابْنُ أَبِي مُلَيْكَةَ، أَنَّ أَبَا عَمْرٍو، ذَكْوَانَ مَوْلَى عَائِشَةَ أَخْبَرَهُ أَنَّ عَائِشَةَ كَانَتْ تَقُولُ إِنَّ مِنْ نِعَمِ اللَّهِ عَلَىَّ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تُوُفِّيَ فِي بَيْتِي وَفِي يَوْمِي، وَبَيْنَ سَحْرِي وَنَحْرِي، وَأَنَّ اللَّهَ جَمَعَ بَيْنَ رِيقِي وَرِيقِهِ عِنْدَ مَوْتِهِ، دَخَلَ عَلَىَّ عَبْدُ الرَّحْمَنِ وَبِيَدِهِ السِّوَاكُ وَأَنَا مُسْنِدَةٌ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَرَأَيْتُهُ يَنْظُرُ إِلَيْهِ، وَعَرَفْتُ أَنَّهُ يُحِبُّ السِّوَاكَ فَقُلْتُ آخُذُهُ لَكَ فَأَشَارَ بِرَأْسِهِ أَنْ نَعَمْ، فَتَنَاوَلْتُهُ فَاشْتَدَّ عَلَيْهِ وَقُلْتُ أُلَيِّنُهُ لَكَ فَأَشَارَ بِرَأْسِهِ أَنْ نَعَمْ، فَلَيَّنْتُهُ، وَبَيْنَ يَدَيْهِ رَكْوَةٌ ـ أَوْ عُلْبَةٌ يَشُكُّ عُمَرُ ـ فِيهَا مَاءٌ، فَجَعَلَ يُدْخِلُ يَدَيْهِ فِي الْمَاءِ فَيَمْسَحُ بِهِمَا وَجْهَهُ يَقُولُ " لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ، إِنَّ لِلْمَوْتِ سَكَرَاتٍ ". ثُمَّ نَصَبَ يَدَهُ فَجَعَلَ يَقُولُ " فِي الرَّفِيقِ الأَعْلَى ". حَتَّى قُبِضَ وَمَالَتْ يَدُهُ.
(Oisha (roziyallohu anho) aytar edi:) Allohning menga (bergan) neʼmatlaridan (biri) — Rasululloh ﷺning mening uyimda, mening kunimda, mening sahrim (oʻ pkam) bilan nahrim (boʻ ynim osti) orasida vafot etganlari va Allohning uning oʻ limi paytida mening soʻ lagim bilan uning soʻ lagini birga qoʻ shganidir. Mening oldima Abdurrahmon — qoʻ lida siwak (boʻ lgan holda) — kirdi; men Rasululloh ﷺni (koʻkragimga) suyab turgan edim. Men u zotni unga (siwakka) qarayotganini koʻrdim va u zot siwakni yaxshi koʻrishlarini bildim. Men: «Uni sen uchun olaymi?» dedim; u zot boshlari bilan ‹ha› deb ishora qildi. Men uni oldim, (lekin) u zotga qattiq (keldi); men: «Uni sen uchun yumshataymi?» dedim; u zot boshlari bilan ‹ha› deb ishora qildi; men uni yumshatdim. U zotning oldida — ichida suv (boʻ lgan) bir idish (rakva yoki ulba) bor edi — Umar (rovi) (qaysi biri ekanida) shubha qiladi. U zot ikki qoʻ lini suvga solib, ular bilan yuzlariga mash tortib: «Laa ilaaha illalloh; albatta oʻ limning (oʻ z) sakaroti (azoblari) bordir», deya boshladilar. Soʻng qoʻ lini koʻtarib: «(Meni) aʼlo rafiqqa (qoʻ sh)», deya boshladilar, to qabz qilindi (vafot etdilar) va qoʻ li (yonga) egildi (tushdi).(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтар эди:) Аллоҳнинг менга (берган) неъматларидан (бири) — Расулуллоҳ ﷺнинг менинг уйимда, менинг кунимда, менинг саҳрим (ў пкам) билан наҳрим (бў йним ости) орасида вафот этганлари ва Аллоҳнинг унинг ў лими пайтида менинг сў лагим билан унинг сў лагини бирга қў шганидир. Менинг олдима Абдурраҳмон — қў лида сивак (бў лган ҳолда) — кирди; мен Расулуллоҳ ﷺни (кўкрагимга) суяб турган эдим. Мен у зотни унга (сивакка) қараётганини кўрдим ва у зот сивакни яхши кўришларини билдим. Мен: «Уни сен учун олайми?» дедим; у зот бошлари билан ‹ҳа› деб ишора қилди. Мен уни олдим, (лекин) у зотга қаттиқ (келди); мен: «Уни сен учун юмшатайми?» дедим; у зот бошлари билан ‹ҳа› деб ишора қилди; мен уни юмшатдим. У зотнинг олдида — ичида сув (бў лган) бир идиш (раква ёки улба) бор эди — Умар (рови) (қайси бири эканида) шубҳа қилади. У зот икки қў лини сувга солиб, улар билан юзларига маш тортиб: «Лаа илааҳа иллаллоҳ; албатта ў лимнинг (ў з) сакароти (азоблари) бордир», дея бошладилар. Сўнг қў лини кўтариб: «(Мени) аъло рафиққа (қў ш)», дея бошладилар, то қабз қилинди (вафот этдилар) ва қў ли (ёнга) эгилди (тушди).
حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ تُوُفِّيَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي بَيْتِي وَفِي يَوْمِي، وَبَيْنَ سَحْرِي وَنَحْرِي، وَكَانَتْ إِحْدَانَا تُعَوِّذُهُ بِدُعَاءٍ إِذَا مَرِضَ، فَذَهَبْتُ أُعَوِّذُهُ، فَرَفَعَ رَأْسَهُ إِلَى السَّمَاءِ وَقَالَ " فِي الرَّفِيقِ الأَعْلَى فِي الرَّفِيقِ الأَعْلَى ". وَمَرَّ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ وَفِي يَدِهِ جَرِيدَةٌ رَطْبَةٌ، فَنَظَرَ إِلَيْهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَظَنَنْتُ أَنَّ لَهُ بِهَا حَاجَةً فَأَخَذْتُهَا، فَمَضَغْتُ رَأْسَهَا وَنَفَضْتُهَا فَدَفَعْتُهَا إِلَيْهِ، فَاسْتَنَّ بِهَا كَأَحْسَنِ مَا كَانَ مُسْتَنًّا ثُمَّ نَاوَلَنِيهَا فَسَقَطَتْ يَدُهُ ـ أَوْ سَقَطَتْ مِنْ يَدِهِ ـ فَجَمَعَ اللَّهُ بَيْنَ رِيقِي وَرِيقِهِ فِي آخِرِ يَوْمٍ مِنَ الدُّنْيَا وَأَوَّلِ يَوْمٍ مِنَ الآخِرَةِ.
(Oisha (roziyallohu anho) aytdi:) Paygʻambar ﷺ mening uyimda, mening kunimda, mening sahrim bilan nahrim orasida vafot etdilar. Bizdan biri (u zot) kasal boʻ lganida bir duo bilan u zotni (Allohga) panoh tilab oʻqirdi; men (ham) u zotni oʻqib panoh tilashga bordim; u zot boshlarini osmonga koʻtarib: «(Meni) aʼlo rafiqqa (qoʻ sh), aʼlo rafiqqa», dedilar. Abdurrahmon ibn Abu Bakr — qoʻ lida hoʻ l xurmo shoxi (boʻ lgan holda) — oʻtib qoldi; Paygʻambar ﷺ unga qaradilar; men u zotning unga (xurmo shoxiga) hojati bor (deb) gumon qildim va uni oldim, uning uchini chaynab, qoqib, uni u zotga berdim; u zot u bilan — eng goʻzal tishlaganidek — (tishlarini) tozaladilar, soʻng uni menga (qaytarib) uzatdilar; (shunda) qoʻ llari tushdi — yoki qoʻ llaridan (xurmo shoxi) tushdi. Alloh dunyoning oxirgi kuni va oxiratning birinchi kunida mening soʻ lagim bilan uning soʻ lagini birga qoʻ shdi.(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди:) Пайғамбар ﷺ менинг уйимда, менинг кунимда, менинг саҳрим билан наҳрим орасида вафот этдилар. Биздан бири (у зот) касал бў лганида бир дуо билан у зотни (Аллоҳга) паноҳ тилаб ўқирди; мен (ҳам) у зотни ўқиб паноҳ тилашга бордим; у зот бошларини осмонга кўтариб: «(Мени) аъло рафиққа (қў ш), аъло рафиққа», дедилар. Абдурраҳмон ибн Абу Бакр — қў лида ҳў л хурмо шохи (бў лган ҳолда) — ўтиб қолди; Пайғамбар ﷺ унга қарадилар; мен у зотнинг унга (хурмо шохига) ҳожати бор (деб) гумон қилдим ва уни олдим, унинг учини чайнаб, қоқиб, уни у зотга бердим; у зот у билан — энг гўзал тишлаганидек — (тишларини) тозаладилар, сўнг уни менга (қайтариб) узатдилар; (шунда) қў ллари тушди — ёки қў лларидан (хурмо шохи) тушди. Аллоҳ дунёнинг охирги куни ва охиратнинг биринчи кунида менинг сў лагим билан унинг сў лагини бирга қў шди.
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو سَلَمَةَ، أَنَّ عَائِشَةَ، أَخْبَرَتْهُ أَنَّ أَبَا بَكْرٍ ـ رضى الله عنه ـ أَقْبَلَ عَلَى فَرَسٍ مِنْ مَسْكَنِهِ بِالسُّنْحِ حَتَّى نَزَلَ، فَدَخَلَ الْمَسْجِدَ فَلَمْ يُكَلِّمِ النَّاسَ حَتَّى دَخَلَ عَلَى عَائِشَةَ، فَتَيَمَّمَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهْوَ مُغَشًّى بِثَوْبِ حِبَرَةٍ، فَكَشَفَ عَنْ وَجْهِهِ ثُمَّ أَكَبَّ عَلَيْهِ فَقَبَّلَهُ وَبَكَى. ثُمَّ قَالَ بِأَبِي أَنْتَ وَأُمِّي، وَاللَّهِ لاَ يَجْمَعُ اللَّهُ عَلَيْكَ مَوْتَتَيْنِ، أَمَّا الْمَوْتَةُ الَّتِي كُتِبَتْ عَلَيْكَ فَقَدْ مُتَّهَا. قَالَ الزُّهْرِيُّ وَحَدَّثَنِي أَبُو سَلَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ أَبَا بَكْرٍ، خَرَجَ وَعُمَرُ يُكَلِّمُ النَّاسَ فَقَالَ اجْلِسْ يَا عُمَرُ، فَأَبَى عُمَرُ أَنْ يَجْلِسَ. فَأَقْبَلَ النَّاسُ إِلَيْهِ وَتَرَكُوا عُمَرَ، فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ أَمَّا بَعْدُ مَنْ كَانَ مِنْكُمْ يَعْبُدُ مُحَمَّدًا صلى الله عليه وسلم فَإِنَّ مُحَمَّدًا قَدْ مَاتَ، وَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ يَعْبُدُ اللَّهَ فَإِنَّ اللَّهَ حَىٌّ لاَ يَمُوتُ، قَالَ اللَّهُ [quran sura="3" aya_start="144" aya_end="144"]{وَمَا مُحَمَّدٌ إِلاَّ رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ} إِلَى قَوْلِهِ {الشَّاكِرِينَ} وَقَالَ وَاللَّهِ لَكَأَنَّ النَّاسَ لَمْ يَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ هَذِهِ الآيَةَ حَتَّى تَلاَهَا أَبُو بَكْرٍ، فَتَلَقَّاهَا مِنْهُ النَّاسُ كُلُّهُمْ فَمَا أَسْمَعُ بَشَرًا مِنَ النَّاسِ إِلاَّ يَتْلُوهَا. فَأَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ أَنَّ عُمَرَ قَالَ وَاللَّهِ مَا هُوَ إِلاَّ أَنْ سَمِعْتُ أَبَا بَكْرٍ تَلاَهَا فَعَقِرْتُ حَتَّى مَا تُقِلُّنِي رِجْلاَىَ، وَحَتَّى أَهْوَيْتُ إِلَى الأَرْضِ حِينَ سَمِعْتُهُ تَلاَهَا أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَدْ مَاتَ.
(Oisha (roziyallohu anho) xabar berdi)ki, Abu Bakr (roziyallohu anhu) Sunhdagi maskanidan ot ustida keldi, to (tushib) joylashdi; masjidga kirdi, lekin — Oishaning oldiga kirguniga qadar — odamlar bilan gaplashmadi. U Rasululloh ﷺga tomon (yoʻnaldi) — u zot hibara (yoʻ l-yoʻ l) matosi bilan oʻralgan edi. U (Abu Bakr) u zotning yuzlarini ochdi, soʻng ustlariga egilib, u zotni boʻ sa oldi (oʻ pdi) va yigʻladi. Soʻng: «Otam-onam senga fido boʻ lsin! Allohga qasamki, Alloh sening ustingga ikki oʻ limni jamlamaydi. Senga yozilgan (taqdir qilingan) oʻ limga kelsak — sen uni (allaqachon) oʻ lding (boshdan kechirding)», dedi. (Zuhriy: Abu Salama menga Abdulloh ibn Abbosdan (rivoyat qildi):) Abu Bakr — Umar odamlarga gapirayotgan paytda — (masjidga) chiqdi va: «Oʻtir, ey Umar», dedi. Umar oʻtirishdan bosh tortdi. Odamlar unga (Abu Bakrga) yuzlandi va Umarni tark etdi. Abu Bakr: «Ammo baʼd; sizlardan kim Muhammad ﷺga ibodat qilgan boʻ lsa — albatta Muhammad vafot etdi; sizlardan kim Allohga ibodat qilsa — albatta Alloh tirikdir, oʻlmaydi. Alloh: ‹Muhammad faqat bir paygʻambar (xolos); undan oldin (ham) paygʻambarlar oʻtgan. Agar u oʻlsa yoki oʻldirilsa, ortga (diningizdan) qaytasizlarmi?...› (degan oyatdan) to ‹...shukr qiluvchilarni (Alloh mukofotlaydi)› (degan) soʻzigacha (Al-Imron surasi, 144) aytdi», dedi. (Ibn Abbos:) Allohga qasamki, goʻyo odamlar — Abu Bakr uni tilovat qilguniga qadar — Alloh bu oyatni nozil qilganini bilmagandek (edilar); odamlar uni undan (Abu Bakrdan) oʻrgandi, men hech bir kishini — uni tilovat qilayotganidan boshqa (holda) eshitmas edim. Saʼid ibnul-Musayyab menga xabar berdi: Umar: «Allohga qasamki, men Abu Bakr uni tilovat qilganini eshitdim-u, (shu zahoti) yiqildim — oyoqlarim meni koʻtarolmay qoldi, hatto men — uni (oyatni) tilovat qilayotganini, Paygʻambar ﷺ vafot etganini — eshitganimda, yerga quladim», dedi.(Оиша (розияллоҳу анҳо) хабар берди)ки, Абу Бакр (розияллоҳу анҳу) Сунҳдаги масканидан от устида келди, то (тушиб) жойлашди; масжидга кирди, лекин — Оишанинг олдига киргунига қадар — одамлар билан гаплашмади. У Расулуллоҳ ﷺга томон (йўналди) — у зот ҳибара (йў л-йў л) матоси билан ўралган эди. У (Абу Бакр) у зотнинг юзларини очди, сўнг устларига эгилиб, у зотни бў са олди (ў пди) ва йиғлади. Сўнг: «Отам-онам сенга фидо бў лсин! Аллоҳга қасамки, Аллоҳ сенинг устингга икки ў лимни жамламайди. Сенга ёзилган (тақдир қилинган) ў лимга келсак — сен уни (аллақачон) ў лдинг (бошдан кечирдинг)», деди. (Зуҳрий: Абу Салама менга Абдуллоҳ ибн Аббосдан (ривоят қилди):) Абу Бакр — Умар одамларга гапираётган пайтда — (масжидга) чиқди ва: «Ўтир, эй Умар», деди. Умар ўтиришдан бош тортди. Одамлар унга (Абу Бакрга) юзланди ва Умарни тарк этди. Абу Бакр: «Аммо баъд; сизлардан ким Муҳаммад ﷺга ибодат қилган бў лса — албатта Муҳаммад вафот этди; сизлардан ким Аллоҳга ибодат қилса — албатта Аллоҳ тирикдир, ўлмайди. Аллоҳ: ‹Муҳаммад фақат бир пайғамбар (холос); ундан олдин (ҳам) пайғамбарлар ўтган. Агар у ўлса ёки ўлдирилса, ортга (динингиздан) қайтасизларми?...› (деган оятдан) то ‹...шукр қилувчиларни (Аллоҳ мукофотлайди)› (деган) сўзигача (Ал-Имрон сураси, 144) айтди», деди. (Ибн Аббос:) Аллоҳга қасамки, гўё одамлар — Абу Бакр уни тиловат қилгунига қадар — Аллоҳ бу оятни нозил қилганини билмагандек (эдилар); одамлар уни ундан (Абу Бакрдан) ўрганди, мен ҳеч бир кишини — уни тиловат қилаётганидан бошқа (ҳолда) эшитмас эдим. Саъид ибнул-Мусайяб менга хабар берди: Умар: «Аллоҳга қасамки, мен Абу Бакр уни тиловат қилганини эшитдим-у, (шу заҳоти) йиқилдим — оёқларим мени кўтаролмай қолди, ҳатто мен — уни (оятни) тиловат қилаётганини, Пайғамбар ﷺ вафот этганини — эшитганимда, ерга қуладим», деди.
حَدَّثَنَا عَلِيٌّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، وَزَادَ، قَالَتْ عَائِشَةُ لَدَدْنَاهُ فِي مَرَضِهِ فَجَعَلَ يُشِيرُ إِلَيْنَا أَنْ لاَ تَلُدُّونِي فَقُلْنَا كَرَاهِيَةُ الْمَرِيضِ لِلدَّوَاءِ. فَلَمَّا أَفَاقَ قَالَ " أَلَمْ أَنْهَكُمْ أَنْ تَلُدُّونِي ". قُلْنَا كَرَاهِيَةَ الْمَرِيضِ لِلدَّوَاءِ. فَقَالَ " لاَ يَبْقَى أَحَدٌ فِي الْبَيْتِ إِلاَّ لُدَّ ـ وَأَنَا أَنْظُرُ ـ إِلاَّ الْعَبَّاسَ، فَإِنَّهُ لَمْ يَشْهَدْكُمْ ". رَوَاهُ ابْنُ أَبِي الزِّنَادِ عَنْ هِشَامٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم.
(Oisha (roziyallohu anho) aytdi:) Biz u zotni kasalliklarida ladd qildik (ogʻ izlarining yoniga zoʻrlab dori tomizdik); u zot bizga — meni ladd qilmanglar (deb) — ishora qila boshladilar. Biz: «(Bu) kasalning dorini yomon koʻrishi (xolos)», dedik. U zot oʻ ziga kelganlarida: «Men sizlarni meni ladd qilmaslikka qaytarmaganmidim?» dedilar. Biz: «(Bu) kasalning dorini yomon koʻrishi», dedik. U zot: «Uyda — men qarab turgan holda — hech kim qolmasin, illo ladd qilinsin — faqat Abbosdan boshqa, chunki u sizlarning (yoningizda) hozir boʻ lmagan», dedilar.(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди:) Биз у зотни касалликларида ладд қилдик (оғ изларининг ёнига зўрлаб дори томиздик); у зот бизга — мени ладд қилманглар (деб) — ишора қила бошладилар. Биз: «(Бу) касалнинг дорини ёмон кўриши (холос)», дедик. У зот ў зига келганларида: «Мен сизларни мени ладд қилмасликка қайтармаганмидим?» дедилар. Биз: «(Бу) касалнинг дорини ёмон кўриши», дедик. У зот: «Уйда — мен қараб турган ҳолда — ҳеч ким қолмасин, илло ладд қилинсин — фақат Аббосдан бошқа, чунки у сизларнинг (ёнингизда) ҳозир бў лмаган», дедилар.
حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ، قَالَ يُونُسُ قَالَ الزُّهْرِيُّ أَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، فِي رِجَالٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ عَائِشَةَ قَالَتْ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ وَهْوَ صَحِيحٌ " إِنَّهُ لَمْ يُقْبَضْ نَبِيٌّ حَتَّى يَرَى مَقْعَدَهُ مِنَ الْجَنَّةِ، ثُمَّ يُخَيَّرَ ". فَلَمَّا نَزَلَ بِهِ وَرَأْسُهُ عَلَى فَخِذِي غُشِيَ عَلَيْهِ، ثُمَّ أَفَاقَ، فَأَشْخَصَ بَصَرَهُ إِلَى سَقْفِ الْبَيْتِ ثُمَّ قَالَ " اللَّهُمَّ الرَّفِيقَ الأَعْلَى ". فَقُلْتُ إِذًا لاَ يَخْتَارُنَا. وَعَرَفْتُ أَنَّهُ الْحَدِيثُ الَّذِي كَانَ يُحَدِّثُنَا وَهْوَ صَحِيحٌ قَالَتْ فَكَانَتْ آخِرَ كَلِمَةٍ تَكَلَّمَ بِهَا " اللَّهُمَّ الرَّفِيقَ الأَعْلَى ".
(Oisha (roziyallohu anho) aytdi:) Paygʻambar ﷺ sogʻ (sihat) holatlarida: «Hech bir paygʻambar jannatdagi oʻ rnini koʻrmay, soʻng (yana) ixtiyor berilmay turib qabz qilinmaydi», deb aytar edilar. U zotga (oʻ lim) tushganida — boshlari mening sonimda (boʻ lgan holda) — u zot behush boʻ ldilar, soʻng oʻ ziga keldilar; koʻzlarini uy shiftiga tikdilar, soʻng: «Allohim, aʼlo rafiq (eng yuksak doʻst)!» dedilar. Men: «Boʻ lmasa, u zot bizni ixtiyor qilmadilar (bizda qolmadilar)», dedim va angladimki, bu — u zot sogʻ holatlarida bizga aytadigan oʻsha hadis ekan. (Oisha) aytdi: U zot aytgan oxirgi soʻz: «Allohim, aʼlo rafiq!» boʻ ldi.(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди:) Пайғамбар ﷺ соғ (сиҳат) ҳолатларида: «Ҳеч бир пайғамбар жаннатдаги ў рнини кўрмай, сўнг (яна) ихтиёр берилмай туриб қабз қилинмайди», деб айтар эдилар. У зотга (ў лим) тушганида — бошлари менинг сонимда (бў лган ҳолда) — у зот беҳуш бў лдилар, сўнг ў зига келдилар; кўзларини уй шифтига тикдилар, сўнг: «Аллоҳим, аъло рафиқ (энг юксак дўст)!» дедилар. Мен: «Бў лмаса, у зот бизни ихтиёр қилмадилар (бизда қолмадилар)», дедим ва англадимки, бу — у зот соғ ҳолатларида бизга айтадиган ўша ҳадис экан. (Оиша) айтди: У зот айтган охирги сўз: «Аллоҳим, аъло рафиқ!» бў лди.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تُوُفِّيَ وَهْوَ ابْنُ ثَلاَثٍ وَسِتِّينَ. قَالَ ابْنُ شِهَابٍ وَأَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ مِثْلَهُ.
(Oisha (roziyallohu anho) rivoyat qildi)ki, Rasululloh ﷺ — u zot oltmish uch yoshda (boʻ lgan holda) — vafot etdilar. Ibn Shihob: «Menga Saʼid ibnul-Musayyab ham shuning mislini (xuddi shunday) xabar berdi», dedi.(Оиша (розияллоҳу анҳо) ривоят қилди)ки, Расулуллоҳ ﷺ — у зот олтмиш уч ёшда (бў лган ҳолда) — вафот этдилар. Ибн Шиҳоб: «Менга Саъид ибнул-Мусайяб ҳам шунинг мислини (худди шундай) хабар берди», деди.
حَدَّثَنَا قَبِيصَةُ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ تُوُفِّيَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَدِرْعُهُ مَرْهُونَةٌ عِنْدَ يَهُودِيٍّ بِثَلاَثِينَ. {يَعْنِي صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ}
(Oisha (roziyallohu anho) aytdi:) Paygʻambar ﷺ — savutlari (zirhi) bir yahudiyning oldida oʻttiz (soʻ — yaʼni oʻttiz soʻ arpa)ga garovga qoʻ yilgan holda — vafot etdilar.(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди:) Пайғамбар ﷺ — савутлари (зирҳи) бир яҳудийнинг олдида ўттиз (сў — яъни ўттиз сў арпа)га гаровга қў йилган ҳолда — вафот этдилар.
حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، قَالَ حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ، أَخْبَرَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " أَلَمْ تَرَىْ أَنَّ قَوْمَكِ بَنَوُا الْكَعْبَةَ وَاقْتَصَرُوا عَنْ قَوَاعِدِ إِبْرَاهِيمَ ". فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَلاَ تَرُدُّهَا عَلَى قَوَاعِدِ إِبْرَاهِيمَ قَالَ " لَوْلاَ حِدْثَانُ قَوْمِكِ بِالْكُفْرِ ". فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ لَئِنْ كَانَتْ عَائِشَةُ سَمِعَتْ هَذَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَا أُرَى رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تَرَكَ اسْتِلاَمَ الرُّكْنَيْنِ اللَّذَيْنِ يَلِيَانِ الْحِجْرَ، إِلاَّ أَنَّ الْبَيْتَ لَمْ يُتَمَّمْ عَلَى قَوَاعِدِ إِبْرَاهِيمَ.
(Oisha (roziyallohu anho) — Paygʻambar ﷺning zavjasi — rivoyat qildi)ki, Rasululloh ﷺ: «Bilmaysanmi, sening qavming (Quraysh) Kaʼbani (qayta) qurganida, Ibrohimning poydevorlaridan qisqartirdi (toʻ liq qurmadi)?» dedilar. Men: «Ey Allohning Rasuli, uni Ibrohimning poydevorlariga qaytarib (qayta qurmaysizmi)?» dedim. U zot: «Agar qavmingning kufrga yaqin (yangigina undan chiqgan) boʻ lishi (xavfi) boʻ lmaganida (qilgan boʻ lardim)», dedilar. Abdulloh ibn Umar: «Agar Oisha buni Rasululloh ﷺdan eshitgan boʻ lsa, men Rasululloh ﷺni — Hijr (Ismoil) tomondagi ikki rukn (burchak)ni istilom qilishni (silashni) tark etganlarini — faqat Bayt Ibrohimning poydevorlariga toʻ liq qurilmagani (sababli deb) oʻylayman», dedi.(Оиша (розияллоҳу анҳо) — Пайғамбар ﷺнинг завжаси — ривоят қилди)ки, Расулуллоҳ ﷺ: «Билмайсанми, сенинг қавминг (Қурайш) Каъбани (қайта) қурганида, Иброҳимнинг пойдеворларидан қисқартирди (тў лиқ қурмади)?» дедилар. Мен: «Эй Аллоҳнинг Расули, уни Иброҳимнинг пойдеворларига қайтариб (қайта қурмайсизми)?» дедим. У зот: «Агар қавмингнинг куфрга яқин (янгигина ундан чиқган) бў лиши (хавфи) бў лмаганида (қилган бў лардим)», дедилар. Абдуллоҳ ибн Умар: «Агар Оиша буни Расулуллоҳ ﷺдан эшитган бў лса, мен Расулуллоҳ ﷺни — Ҳижр (Исмоил) томондаги икки рукн (бурчак)ни истилом қилишни (силашни) тарк этганларини — фақат Байт Иброҳимнинг пойдеворларига тў лиқ қурилмагани (сабабли деб) ўйлайман», деди.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ كَانَ عَاشُورَاءُ يُصَامُ قَبْلَ رَمَضَانَ، فَلَمَّا نَزَلَ رَمَضَانُ قَالَ " مَنْ شَاءَ صَامَ، وَمَنْ شَاءَ أَفْطَرَ ".
(Oisha (roziyallohu anho) aytdi:) Ashuro (kuni) Ramazondan oldin roʻza tutilar edi. Ramazon nozil boʻ lganida, (Paygʻambar ﷺ): «Kim xohlasa tutsin, kim xohlasa iftor qilsin (tutmasin)», dedilar.(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди:) Ашуро (куни) Рамазондан олдин рўза тутилар эди. Рамазон нозил бў лганида, (Пайғамбар ﷺ): «Ким хоҳласа туцин, ким хоҳласа ифтор қилсин (тутмасин)», дедилар.
حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا يَحْيَى، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبِي، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ كَانَ يَوْمُ عَاشُورَاءَ تَصُومُهُ قُرَيْشٌ فِي الْجَاهِلِيَّةِ، وَكَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَصُومُهُ، فَلَمَّا قَدِمَ الْمَدِينَةَ صَامَهُ وَأَمَرَ بِصِيَامِهِ، فَلَمَّا نَزَلَ رَمَضَانُ كَانَ رَمَضَانُ الْفَرِيضَةَ، وَتُرِكَ عَاشُورَاءُ، فَكَانَ مَنْ شَاءَ صَامَهُ، وَمَنْ شَاءَ لَمْ يَصُمْهُ.
(Oisha (roziyallohu anho) aytdi:) Ashuro kunini johiliyatda Quraysh roʻza tutar edi, Paygʻambar ﷺ (ham) uni roʻza tutar edilar. U zot Madinaga kelganlarida, uni roʻza tutdilar va (boshqalarni ham) uni tutishga buyurdilar. Ramazon nozil boʻ lganida, Ramazon farz (roʻza) boʻ ldi va Ashuro tark etildi (farzligi qoldi); kim xohlasa uni tutar, kim xohlamasa tutmas edi.(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди:) Ашуро кунини жоҳилиятда Қурайш рўза тутар эди, Пайғамбар ﷺ (ҳам) уни рўза тутар эдилар. У зот Мадинага келганларида, уни рўза тутдилар ва (бошқаларни ҳам) уни тутишга буюрдилар. Рамазон нозил бў лганида, Рамазон фарз (рўза) бў лди ва Ашуро тарк этилди (фарзлиги қолди); ким хоҳласа уни тутар, ким хоҳламаса тутмас эди.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ خَازِمٍ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ كَانَتْ قُرَيْشٌ وَمَنْ دَانَ دِينَهَا يَقِفُونَ بِالْمُزْدَلِفَةِ، وَكَانُوا يُسَمَّوْنَ الْحُمْسَ، وَكَانَ سَائِرُ الْعَرَبِ يَقِفُونَ بِعَرَفَاتٍ، فَلَمَّا جَاءَ الإِسْلاَمُ أَمَرَ اللَّهُ نَبِيَّهُ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَأْتِيَ عَرَفَاتٍ، ثُمَّ يَقِفَ بِهَا ثُمَّ يُفِيضَ مِنْهَا، فَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى [quran sura="2" aya_start="199" aya_end="199"]{ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ}
(Oisha (roziyallohu anho) aytdi:) Quraysh va uning diniga ergashganlar Muzdalifada (vuquf qilib) turar edilar — ular ‹Hums› deb atalardi — boshqa barcha arablar esa Arafotda turar edi. Islom kelganida, Alloh Paygʻambariga ﷺ — Arafotga kelib, soʻng unda (vuquf qilib) turishlarini, soʻng undan (Muzdalifaga) qaytishlarini — buyurdi. Bu — Alloh taoloning: ‹Soʻng odamlar qaytadigan joydan (Arafadan) qaytinglar› (Baqara surasi, 199) degan soʻzidir.(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди:) Қурайш ва унинг динига эргашганлар Муздалифада (вуқуф қилиб) турар эдилар — улар ‹Ҳумс› деб аталарди — бошқа барча араблар эса Арафотда турар эди. Ислом келганида, Аллоҳ Пайғамбарига ﷺ — Арафотга келиб, сўнг унда (вуқуф қилиб) туришларини, сўнг ундан (Муздалифага) қайтишларини — буюрди. Бу — Аллоҳ таолонинг: ‹Сўнг одамлар қайтадиган жойдан (Арафадан) қайтинглар› (Бақара сураси, 199) деган сўзидир.
حَدَّثَنَا قَبِيصَةُ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، تَرْفَعُهُ قَالَ " أَبْغَضُ الرِّجَالِ إِلَى اللَّهِ الأَلَدُّ الْخَصِمُ ".
وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنِي ابْنُ جُرَيْجٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم.
(Oisha (roziyallohu anho) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qildi)ki, u zot: «Alloh huzurida erkaklarning eng yomon koʻrilgani — eng qattiq janjalkash (xusumatchi)dir», dedilar.(Оиша (розияллоҳу анҳо) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилди)ки, у зот: «Аллоҳ ҳузурида эркакларнинг энг ёмон кўрилгани — энг қаттиқ жанжалкаш (хусуматчи)дир», дедилар.
حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، حَدَّثَنَا مُسْلِمٌ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ لَمَّا نَزَلَتِ الآيَاتُ مِنْ آخِرِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ فِي الرِّبَا قَرَأَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى النَّاسِ، ثُمَّ حَرَّمَ التِّجَارَةَ فِي الْخَمْرِ.
(Oisha (roziyallohu anho) aytdi:) Baqara surasining oxiridagi ribo (haqidagi) oyatlar nozil boʻ lganida, Rasululloh ﷺ ularni odamlarga oʻqib berdilar, soʻng xamr (vino) savdosini harom qildilar.(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди:) Бақара сурасининг охиридаги рибо (ҳақидаги) оятлар нозил бў лганида, Расулуллоҳ ﷺ уларни одамларга ўқиб бердилар, сўнг хамр (вино) савдосини ҳаром қилдилар.
حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ خَالِدٍ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ سُلَيْمَانَ، سَمِعْتُ أَبَا الضُّحَى، يُحَدِّثُ عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّهَا قَالَتْ لَمَّا أُنْزِلَتِ الآيَاتُ الأَوَاخِرُ مِنْ سُورَةِ الْبَقَرَةِ خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَتَلاَهُنَّ فِي الْمَسْجِدِ، فَحَرَّمَ التِّجَارَةَ فِي الْخَمْرِ.
(Oisha (roziyallohu anho) aytdi:) Baqara surasining oxirgi oyatlari nozil boʻ lganida, Rasululloh ﷺ chiqib, ularni masjidda tilovat qildilar, soʻng xamr savdosini harom qildilar.(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди:) Бақара сурасининг охирги оятлари нозил бў лганида, Расулуллоҳ ﷺ чиқиб, уларни масжидда тиловат қилдилар, сўнг хамр савдосини ҳаром қилдилар.
حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ أَبِي الضُّحَى، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ لَمَّا أُنْزِلَتِ الآيَاتُ مِنْ آخِرِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ قَرَأَهُنَّ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي الْمَسْجِدِ، وَحَرَّمَ التِّجَارَةَ فِي الْخَمْرِ.
(Oisha (roziyallohu anho) aytdi:) Baqara surasining oxiridagi oyatlar nozil boʻ lganida, Paygʻambar ﷺ ularni masjidda oʻqidilar va xamr savdosini harom qildilar.(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди:) Бақара сурасининг охиридаги оятлар нозил бў лганида, Пайғамбар ﷺ уларни масжидда ўқидилар ва хамр савдосини ҳаром қилдилар.
وَقَالَ لَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ مَنْصُورٍ، وَالأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي الضُّحَى، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ لَمَّا أُنْزِلَتِ الآيَاتُ مِنْ آخِرِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ قَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَرَأَهُنَّ عَلَيْنَا، ثُمَّ حَرَّمَ التِّجَارَةَ فِي الْخَمْرِ.
(Oisha (roziyallohu anho) aytdi:) Baqara surasining oxiridagi oyatlar nozil boʻ lganida, Rasululloh ﷺ (oʻrnidan) turib, ularni bizga oʻqib berdilar, soʻng xamr savdosini harom qildilar.(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди:) Бақара сурасининг охиридаги оятлар нозил бў лганида, Расулуллоҳ ﷺ (ўрнидан) туриб, уларни бизга ўқиб бердилар, сўнг хамр савдосини ҳаром қилдилар.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ التُّسْتَرِيُّ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ تَلاَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم هَذِهِ الآيَةَ [quran sura="3" aya_start="7" aya_end="7"]{هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آيَاتٌ مُحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ وَابْتِغَاءَ تَأْوِيلِهِ} إِلَى قَوْلِهِ {أُولُو الأَلْبَابِ} قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " فَإِذَا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ، فَأُولَئِكَ الَّذِينَ سَمَّى اللَّهُ، فَاحْذَرُوهُمْ ".
(Oisha (roziyallohu anho) aytdi:) Rasululloh ﷺ bu oyatni: ‹U — senga Kitobni nozil qilgan Zotdir; uʼnda muhkam (aniq) oyatlar bordir — ular Kitobning asosidir; (baʼzilari esa) mutashobeh (koʻp maʼnoli)dir. Qalblarida ogʻ ish (egrilik) boʻ lganlar — fitna istab va uning(notoʻgʻri) taʼvilini istab — undagi mutashobehga ergashadilar...› (degan oyatdan) to ‹...aql egalari (eslaydi)› (degan soʻzigacha) (Al-Imron surasi, 7) tilovat qildilar. (Oisha) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Undagi mutashobehga ergashadiganlarni koʻrsang, ana oʻ shalar Alloh (oyatda) nomlagan kishilardir; bas, ulardan ehtiyot boʻ linglar», dedilar.(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ бу оятни: ‹У — сенга Китобни нозил қилган Зотдир; уънда муҳкам (аниқ) оятлар бордир — улар Китобнинг асосидир; (баъзилари эса) муташобеҳ (кўп маъноли)дир. Қалбларида оғ иш (эгрилик) бў лганлар — фитна истаб ва унинг(нотўғри) таъвилини истаб — ундаги муташобеҳга эргашадилар...› (деган оятдан) то ‹...ақл эгалари (эслайди)› (деган сўзигача) (Ал-Имрон сураси, 7) тиловат қилдилар. (Оиша) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Ундаги муташобеҳга эргашадиганларни кўрсанг, ана ў шалар Аллоҳ (оятда) номлаган кишилардир; бас, улардан эҳтиёт бў линглар», дедилар.
حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا هِشَامٌ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّ رَجُلاً، كَانَتْ لَهُ يَتِيمَةٌ فَنَكَحَهَا، وَكَانَ لَهَا عَذْقٌ، وَكَانَ يُمْسِكُهَا عَلَيْهِ، وَلَمْ يَكُنْ لَهَا مِنْ نَفْسِهِ شَىْءٌ فَنَزَلَتْ فِيهِ {وَإِنْ خِفْتُمْ أَنْ لاَ تُقْسِطُوا فِي الْيَتَامَى} أَحْسِبُهُ قَالَ كَانَتْ شَرِيكَتَهُ فِي ذَلِكَ الْعَذْقِ وَفِي مَالِهِ.
(Oisha (roziyallohu anho) rivoyat qildi)ki, bir kishining (qaramogʻ ida) bir yetim (qiz) bor edi; u uni nikohiga oldi. U (qiz)ning bir xurmo (daraxti) bor edi; u (er) uni — oʻ sha (xurmo) sababli — (nikohda) ushlab turardi, holbuki uning oʻ ziga (qizga nisbatan) hech bir (ragʻbat) yoʻq edi. Shunda u haqda ‹Va agar yetim (qiz)lar haqida adolat qila olmaslikdan qoʻrqsangiz...› (Niso surasi, 3) (oyati) nozil boʻ ldi. — (Rovi): «Oʻ ylaymanki, u: ‹(Qiz) oʻ sha xurmoda va uning molida uning sherigi edi› dedi», dedi.(Оиша (розияллоҳу анҳо) ривоят қилди)ки, бир кишининг (қарамоғ ида) бир етим (қиз) бор эди; у уни никоҳига олди. У (қиз)нинг бир хурмо (дарахти) бор эди; у (эр) уни — ў ша (хурмо) сабабли — (никоҳда) ушлаб турарди, ҳолбуки унинг ў зига (қизга нисбатан) ҳеч бир (рағбат) йўқ эди. Шунда у ҳақда ‹Ва агар етим (қиз)лар ҳақида адолат қила олмасликдан қўрқсангиз...› (Нисо сураси, 3) (ояти) нозил бў лди. — (Рови): «Ў йлайманки, у: ‹(Қиз) ў ша хурмода ва унинг молида унинг шериги эди› деди», деди.
حَدَّثَنِي إِسْحَاقُ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى [quran sura="4" aya_start="6" aya_end="6"]{وَمَنْ كَانَ غَنِيًّا فَلْيَسْتَعْفِفْ وَمَنْ كَانَ فَقِيرًا فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ} أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي مَالِ الْيَتِيمِ إِذَا كَانَ فَقِيرًا، أَنَّهُ يَأْكُلُ مِنْهُ مَكَانَ قِيَامِهِ عَلَيْهِ، بِمَعْرُوفٍ.
(Oisha (roziyallohu anho) — Alloh taoloning ‹Kim boy boʻ lsa, oʻzini tiysin; kim faqir boʻ lsa, maʼruf bilan yesin› (Niso surasi, 6) degan soʻzi haqida) (aytdi)ki, u (oyat) yetim moli haqida nozil boʻ ldi: agar (vasiy) faqir boʻ lsa, undan (yetim molidan) — uni (boshqarib) turishi evaziga — maʼruf (oʻ rincha) bilan yeydi.(Оиша (розияллоҳу анҳо) — Аллоҳ таолонинг ‹Ким бой бў лса, ўзини тийсин; ким фақир бў лса, маъруф билан есин› (Нисо сураси, 6) деган сўзи ҳақида) (айтди)ки, у (оят) етим моли ҳақида нозил бў лди: агар (васий) фақир бў лса, ундан (етим молидан) — уни (бошқариб) туриши эвазига — маъруф (ў ринча) билан ейди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، أَخْبَرَنَا عَبْدَةُ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ هَلَكَتْ قِلاَدَةٌ لأَسْمَاءَ فَبَعَثَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي طَلَبِهَا، رِجَالاً فَحَضَرَتِ الصَّلاَةُ وَلَيْسُوا عَلَى وُضُوءٍ. وَلَمْ يَجِدُوا مَاءً، فَصَلَّوْا وَهُمْ عَلَى غَيْرِ وُضُوءٍ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ. يَعْنِي آيَةَ التَّيَمُّمِ.
(Oisha (roziyallohu anho) aytdi:) Asmoning bir marjon (shoda)si yoʻqoldi; Paygʻambar ﷺ uni qidirishga (baʼzi) erkaklarni yubordilar. Namoz (vaqti) keldi, holbuki ular tahoratsiz edilar va suv (ham) topmadilar; shu sababli ular tahoratsiz holda namoz oʻqidilar. Shunda Alloh — yaʼni tayammum oyatini — nozil qildi.(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди:) Асмонинг бир маржон (шода)си йўқолди; Пайғамбар ﷺ уни қидиришга (баъзи) эркакларни юбордилар. Намоз (вақти) келди, ҳолбуки улар таҳорациз эдилар ва сув (ҳам) топмадилар; шу сабабли улар таҳорациз ҳолда намоз ўқидилар. Шунда Аллоҳ — яъни таяммум оятини — нозил қилди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَوْشَبٍ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " مَا مِنْ نَبِيٍّ يَمْرَضُ إِلاَّ خُيِّرَ بَيْنَ الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ ". وَكَانَ فِي شَكْوَاهُ الَّذِي قُبِضَ فِيهِ أَخَذَتْهُ بُحَّةٌ شَدِيدَةٌ فَسَمِعْتُهُ يَقُولُ [quran sura="4" aya_start="69" aya_end="69"]{مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ} فَعَلِمْتُ أَنَّهُ خُيِّرَ.
(Oisha (roziyallohu anho) aytdi:) Men Rasululloh ﷺni: «Hech bir paygʻambar kasal boʻ lmaydi, illo dunyo bilan oxirat orasida ixtiyor beriladi», deb aytayotganlarini eshitdim. U zot oʻ zlari vafot etgan kasalliklarida, ularni qattiq tovush (xirillash) tutdi; men u zotni: ‹...Alloh neʼmat bergan zotlar — paygʻambarlar, siddiqlar, shahidlar va solihlar bilan birga...› (Niso surasi, 69) deb aytayotganlarini eshitdim va u zotga (ixtiyor) berilganini bildim.(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди:) Мен Расулуллоҳ ﷺни: «Ҳеч бир пайғамбар касал бў лмайди, илло дунё билан охират орасида ихтиёр берилади», деб айтаётганларини эшитдим. У зот ў злари вафот этган касалликларида, уларни қаттиқ товуш (хириллаш) тутди; мен у зотни: ‹...Аллоҳ неъмат берган зотлар — пайғамбарлар, сиддиқлар, шаҳидлар ва солиҳлар билан бирга...› (Нисо сураси, 69) деб айтаётганларини эшитдим ва у зотга (ихтиёр) берилганини билдим.
حَدَّثَنَا عُبَيْدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، قَالَ : حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ [quran sura="4" aya_start="127" aya_end="127"]{وَيَسْتَفْتُونَكَ فِي النِّسَاءِ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِيهِنَّ} إِلَى قَوْلِهِ [quran sura="4" aya_start="127" aya_end="127"]{وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ}. قَالَتْ هُوَ الرَّجُلُ تَكُونُ عِنْدَهُ الْيَتِيمَةُ، هُوَ وَلِيُّهَا وَوَارِثُهَا، فَأَشْرَكَتْهُ فِي مَالِهِ حَتَّى فِي الْعِذْقِ، فَيَرْغَبُ أَنْ يَنْكِحَهَا، وَيَكْرَهُ أَنْ يُزَوِّجَهَا رَجُلاً، فَيَشْرَكُهُ فِي مَالِهِ بِمَا شَرِكَتْهُ فَيَعْضُلَهَا فَنَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ.
(Oisha (roziyallohu anho) — ‹Va sendan ayollar haqida fatvo soʻraydilar; ayt: ‹Alloh ular haqida sizlarga fatvo beradi...› (degan oyatdan) to ‹...va ularga uylanishni ragʻbat qilasizlar› (Niso surasi, 127) (degan soʻzigacha) (haqida)) aytdi: (Bu) — yonida bir yetim (qiz) boʻ lgan erkakdir; u uning vasiysi va vorisi (boʻ lib), (qiz) uning molida — hatto xurmo (daraxti)da ham — unga sherikdir. U (er) unga oʻ zi uylanishni istaydi, lekin uni (boshqa) bir kishiga turmushga berishni yoqtirmaydi — (chunki u kishi) qiz unga sherik boʻ lgani kabi uning moliga sherik boʻ ladi — shu sababli uni (boshqaga tegishdan) toʻ sadi (man qiladi). Shu haqda mana shu oyat nozil boʻ ldi.(Оиша (розияллоҳу анҳо) — ‹Ва сендан аёллар ҳақида фатво сўрайдилар; айт: ‹Аллоҳ улар ҳақида сизларга фатво беради...› (деган оятдан) то ‹...ва уларга уйланишни рағбат қиласизлар› (Нисо сураси, 127) (деган сўзигача) (ҳақида)) айтди: (Бу) — ёнида бир етим (қиз) бў лган эркакдир; у унинг васийси ва вориси (бў либ), (қиз) унинг молида — ҳатто хурмо (дарахти)да ҳам — унга шерикдир. У (эр) унга ў зи уйланишни истайди, лекин уни (бошқа) бир кишига турмушга беришни ёқтирмайди — (чунки у киши) қиз унга шерик бў лгани каби унинг молига шерик бў лади — шу сабабли уни (бошқага тегишдан) тў сади (ман қилади). Шу ҳақда мана шу оят нозил бў лди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُقَاتِلٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ [quran sura="4" aya_start="128" aya_end="128"]{وَإِنِ امْرَأَةٌ خَافَتْ مِنْ بَعْلِهَا نُشُوزًا أَوْ إِعْرَاضًا}. قَالَتِ الرَّجُلُ تَكُونُ عِنْدَهُ الْمَرْأَةُ لَيْسَ بِمُسْتَكْثِرٍ مِنْهَا يُرِيدُ أَنْ يُفَارِقَهَا فَتَقُولُ أَجْعَلُكَ مِنْ شَأْنِي فِي حِلٍّ. فَنَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ فِي ذَلِكَ.
(Oisha (roziyallohu anho) — ‹Va agar bir ayol oʻz eridan nushuz (yuz oʻ girish) yoki iʼroz (befarqlik)dan qoʻrqsa› (Niso surasi, 128) (haqida)) aytdi: (Bu) — yonida bir ayol (xotin) boʻ lgan, lekin undan koʻ p (manfaat) istamaydigan, undan ajrashmoqchi boʻ lgan erdir; shunda (ayol): «Meni oʻz ishingda (nikohingda ushlab turishda) ozod (erkin) qil (yaʼni baʼzi haqlarimdan kechaman)», deydi. Shu haqda mana shu oyat nozil boʻ ldi.(Оиша (розияллоҳу анҳо) — ‹Ва агар бир аёл ўз эридан нушуз (юз ў гириш) ёки иъроз (бефарқлик)дан қўрқса› (Нисо сураси, 128) (ҳақида)) айтди: (Бу) — ёнида бир аёл (хотин) бў лган, лекин ундан кў п (манфаат) истамайдиган, ундан ажрашмоқчи бў лган эрдир; шунда (аёл): «Мени ўз ишингда (никоҳингда ушлаб туришда) озод (эркин) қил (яъни баъзи ҳақларимдан кечаман)», дейди. Шу ҳақда мана шу оят нозил бў лди.
حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، قَالَ حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي بَعْضِ أَسْفَارِهِ، حَتَّى إِذَا كُنَّا بِالْبَيْدَاءِ أَوْ بِذَاتِ الْجَيْشِ انْقَطَعَ عِقْدٌ لِي، فَأَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى الْتِمَاسِهِ، وَأَقَامَ النَّاسُ مَعَهُ، وَلَيْسُوا عَلَى مَاءٍ، وَلَيْسَ مَعَهُمْ مَاءٌ فَأَتَى النَّاسُ إِلَى أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ فَقَالُوا أَلاَ تَرَى مَا صَنَعَتْ عَائِشَةُ أَقَامَتْ بِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَبِالنَّاسِ، وَلَيْسُوا عَلَى مَاءٍ، وَلَيْسَ مَعَهُمْ مَاءٌ، فَجَاءَ أَبُو بَكْرٍ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَاضِعٌ رَأْسَهُ عَلَى فَخِذِي قَدْ نَامَ، فَقَالَ حَبَسْتِ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالنَّاسَ، وَلَيْسُوا عَلَى مَاءٍ، وَلَيْسَ مَعَهُمْ مَاءٌ قَالَتْ عَائِشَةُ فَعَاتَبَنِي أَبُو بَكْرٍ، وَقَالَ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَقُولَ، وَجَعَلَ يَطْعُنُنِي بِيَدِهِ فِي خَاصِرَتِي، وَلاَ يَمْنَعُنِي مِنَ التَّحَرُّكِ إِلاَّ مَكَانُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى فَخِذِي، فَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى أَصْبَحَ عَلَى غَيْرِ مَاءٍ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ آيَةَ التَّيَمُّمِ فَقَالَ أُسَيْدُ بْنُ حُضَيْرٍ مَا هِيَ بِأَوَّلِ بَرَكَتِكُمْ يَا آلَ أَبِي بَكْرٍ. قَالَتْ فَبَعَثْنَا الْبَعِيرَ الَّذِي كُنْتُ عَلَيْهِ فَإِذَا الْعِقْدُ تَحْتَهُ.
(Oisha (roziyallohu anho) — Paygʻambar ﷺning zavjasi — aytdi:) Biz Rasululloh ﷺ bilan ularning baʼzi safarlarida chiqdik, to Baydo — yoki Zotul-Jaysh (degan joy)da boʻ lganimizda, mening bir marjon (shoda)m uzilib (yoʻqolib) qoldi. Rasululloh ﷺ uni qidirishga (toʻ xtab) turdilar, odamlar ham u zot bilan turdi — ular suv (boʻ lgan joy) ustida emas edilar va yonlarida (ham) suv yoʻq edi. Odamlar Abu Bakr Siddiqning oldiga kelib: «Oisha qilgan (ish)ni koʻ rmaysanmi? U Rasululloh ﷺni va odamlarni (shu yerda) toʻ xtatib qoldi — ular suv ustida emas va yonlarida suv yoʻq», dedi. Abu Bakr keldi — Rasululloh ﷺ boshlarini mening sonim ustiga qoʻ ygan holda uxlab qolgan edilar — va: «Sen Rasululloh ﷺni va odamlarni — ular suv ustida emas va yonlarida suv yoʻq (holda) — toʻ xtatib qolding!» dedi. Oisha aytdi: Abu Bakr meni malomat qildi va Alloh xohlagancha (gaplarni) aytdi, qoʻ li bilan biqinimga nuqiy boshladi; meni qimirlashdan faqat — Rasululloh ﷺning sonim ustidaligi — toʻ sab turardi (men qimirlamasdim). Rasululloh ﷺ — suvsiz (holda) — tongotgunlariga qadar (uxlab) turdilar; shunda Alloh tayammum oyatini nozil qildi. Usayd ibn Huzayr: «(Bu) — ey Abu Bakr ahli, sizning birinchi barakatingiz emas (bundan oldin ham koʻ p baraka koʻ rganmiz)», dedi. Oisha aytdi: Soʻng men mingan tuyani turgʻ izdik, marjonni — uning ostida (qolgan holda) — topdik.(Оиша (розияллоҳу анҳо) — Пайғамбар ﷺнинг завжаси — айтди:) Биз Расулуллоҳ ﷺ билан уларнинг баъзи сафарларида чиқдик, то Байдо — ёки Зотул-Жайш (деган жой)да бў лганимизда, менинг бир маржон (шода)м узилиб (йўқолиб) қолди. Расулуллоҳ ﷺ уни қидиришга (тў хтаб) турдилар, одамлар ҳам у зот билан турди — улар сув (бў лган жой) устида эмас эдилар ва ёнларида (ҳам) сув йўқ эди. Одамлар Абу Бакр Сиддиқнинг олдига келиб: «Оиша қилган (иш)ни кў рмайсанми? У Расулуллоҳ ﷺни ва одамларни (шу ерда) тў хтатиб қолди — улар сув устида эмас ва ёнларида сув йўқ», деди. Абу Бакр келди — Расулуллоҳ ﷺ бошларини менинг соним устига қў йган ҳолда ухлаб қолган эдилар — ва: «Сен Расулуллоҳ ﷺни ва одамларни — улар сув устида эмас ва ёнларида сув йўқ (ҳолда) — тў хтатиб қолдинг!» деди. Оиша айтди: Абу Бакр мени маломат қилди ва Аллоҳ хоҳлаганча (гапларни) айтди, қў ли билан биқинимга нуқий бошлади; мени қимирлашдан фақат — Расулуллоҳ ﷺнинг соним устидалиги — тў саб турарди (мен қимирламасдим). Расулуллоҳ ﷺ — сувсиз (ҳолда) — тонготгунларига қадар (ухлаб) турдилар; шунда Аллоҳ таяммум оятини нозил қилди. Усайд ибн Ҳузайр: «(Бу) — эй Абу Бакр аҳли, сизнинг биринчи баракатингиз эмас (бундан олдин ҳам кў п барака кў рганмиз)», деди. Оиша айтди: Сўнг мен минган туяни турғ издик, маржонни — унинг остида (қолган ҳолда) — топдик.
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنِي ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَمْرٌو، أَنَّ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ الْقَاسِمِ، حَدَّثَهُ عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ سَقَطَتْ قِلاَدَةٌ لِي بِالْبَيْدَاءِ وَنَحْنُ دَاخِلُونَ الْمَدِينَةَ، فَأَنَاخَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَنَزَلَ، فَثَنَى رَأْسَهُ فِي حَجْرِي رَاقِدًا، أَقْبَلَ أَبُو بَكْرٍ فَلَكَزَنِي لَكْزَةً شَدِيدَةً وَقَالَ حَبَسْتِ النَّاسَ فِي قِلاَدَةٍ. فَبِي الْمَوْتُ لِمَكَانِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَدْ أَوْجَعَنِي، ثُمَّ إِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم اسْتَيْقَظَ وَحَضَرَتِ الصُّبْحُ فَالْتُمِسَ الْمَاءُ فَلَمْ يُوجَدْ فَنَزَلَتْ [quran sura="5" aya_start="6" aya_end="6"]{يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاَةِ} الآيَةَ. فَقَالَ أُسَيْدُ بْنُ حُضَيْرٍ لَقَدْ بَارَكَ اللَّهُ لِلنَّاسِ فِيكُمْ يَا آلَ أَبِي بَكْرٍ، مَا أَنْتُمْ إِلاَّ بَرَكَةٌ لَهُمْ.
(Oisha (roziyallohu anho) aytdi:) Mening bir marjonim Baydoda uzilib (yoʻqolib) qoldi — biz Madinaga kirib kelayotgan paytimiz edi. Paygʻambar ﷺ (tuyani) choʻ ktirib, tushdilar, soʻng boshlarini mening etagimga (sonimga) qoʻ yib, uxlab qoldilar. Abu Bakr kelib, meni qattiq nuqdi va: «Sen odamlarni bir marjon (shoda) sababli toʻ xtatib qolding!» dedi. Men — Rasululloh ﷺning (uxlab yotgan) joyi sababli — oʻ lar holatda edim, garchi u (Abu Bakr) menga ozor bergan boʻ lsa ham (qimirlamadim). Soʻng Paygʻambar ﷺ uygʻ ondi va tong (vaqti) kirdi; suv qidirildi, lekin topilmadi. Shunda ‹Ey iymon keltirganlar! Namozga turmoqchi boʻ lganingizda...› (Moida surasi, 6) (oyati) nozil boʻ ldi. Usayd ibn Huzayr: «Alloh sizlar (orqali) odamlarga baraka berdi, ey Abu Bakr ahli; sizlar ular uchun faqat baraka(siz)dir», dedi.(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди:) Менинг бир маржоним Байдода узилиб (йўқолиб) қолди — биз Мадинага кириб келаётган пайтимиз эди. Пайғамбар ﷺ (туяни) чў ктириб, тушдилар, сўнг бошларини менинг этагимга (сонимга) қў йиб, ухлаб қолдилар. Абу Бакр келиб, мени қаттиқ нуқди ва: «Сен одамларни бир маржон (шода) сабабли тў хтатиб қолдинг!» деди. Мен — Расулуллоҳ ﷺнинг (ухлаб ётган) жойи сабабли — ў лар ҳолатда эдим, гарчи у (Абу Бакр) менга озор берган бў лса ҳам (қимирламадим). Сўнг Пайғамбар ﷺ уйғ онди ва тонг (вақти) кирди; сув қидирилди, лекин топилмади. Шунда ‹Эй иймон келтирганлар! Намозга турмоқчи бў лганингизда...› (Моида сураси, 6) (ояти) нозил бў лди. Усайд ибн Ҳузайр: «Аллоҳ сизлар (орқали) одамларга барака берди, эй Абу Бакр аҳли; сизлар улар учун фақат барака(сиз)дир», деди.