حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ قَيْسِ بْنِ أَبِي غَرَزَةَ، قَالَ كُنَّا فِي عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نُسَمَّى السَّمَاسِرَةَ فَمَرَّ بِنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَسَمَّانَا بِاسْمٍ هُوَ أَحْسَنُ مِنْهُ فَقَالَ ‏"‏ يَا مَعْشَرَ التُّجَّارِ إِنَّ الْبَيْعَ يَحْضُرُهُ اللَّغْوُ وَالْحَلِفُ فَشُوبُوهُ بِالصَّدَقَةِ ‏"‏ ‏.‏

Qays ibn Abu Gʻaraza (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Biz Rasululloh ﷺ zamonlarida ‹dallollar› deb atalar edik. Bir kuni Rasululloh ﷺ yonimizdan oʻtib qoldilar va bizni undan koʻra chiroyliroq nom bilan atadilar. ‹Ey savdogarlar jamoasi! Savdo-sotiqda behuda gap va qasam ichish boʻlib turadi, shuning uchun uni sadaqa bilan aralashtiringlar›, dedilar.»Қайс ибн Абу Ғараза (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Биз Расулуллоҳ ﷺ замонларида ‹даллоллар› деб аталар эдик. Бир куни Расулуллоҳ ﷺ ёнимиздан ўтиб қолдилар ва бизни ундан кўра чиройлироқ ном билан атадилар. ‹Эй савдогарлар жамоаси! Савдо-сотиқда беҳуда гап ва қасам ичиш бўлиб туради, шунинг учун уни садақа билан аралаштиринглар›, дедилар.»

حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ عِيسَى الْبُسْطَامِيُّ، وَحَامِدُ بْنُ يَحْيَى، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ الزُّهْرِيُّ، قَالُوا حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ جَامِعِ بْنِ أَبِي رَاشِدٍ، وَعَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَعْيَنَ، وَعَاصِمٍ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ قَيْسِ بْنِ أَبِي غَرَزَةَ، بِمَعْنَاهُ قَالَ ‏"‏ يَحْضُرُهُ الْكَذِبُ وَالْحَلِفُ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ الزُّهْرِيُّ ‏"‏ اللَّغْوُ وَالْكَذِبُ ‏"‏ ‏.‏

Qays ibn Abu Gʻaraza (roziyallohu anhu)dan shu maʼnoda boshqa sanad orqali ham rivoyat qilingan boʻlib, unda: «(Savdoda) yolgʻon va qasam ichish boʻlib turadi», deyilgan. Abdulloh az-Zuhriy esa: «Behuda gap va yolgʻon», deb keltirgan.Қайс ибн Абу Ғараза (розияллоҳу анҳу)дан шу маънода бошқа санад орқали ҳам ривоят қилинган бўлиб, унда: «(Савдода) ёлғон ва қасам ичиш бўлиб туради», дейилган. Абдуллоҳ аз-Зуҳрий эса: «Беҳуда гап ва ёлғон», деб келтирган.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ الْقَعْنَبِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ، - يَعْنِي ابْنَ مُحَمَّدٍ - عَنْ عَمْرٍو، - يَعْنِي ابْنَ أَبِي عَمْرٍو - عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَجُلاً، لَزِمَ غَرِيمًا لَهُ بِعَشْرَةِ دَنَانِيرَ فَقَالَ وَاللَّهِ لاَ أُفَارِقُكَ حَتَّى تَقْضِيَنِي أَوْ تَأْتِيَنِي بِحَمِيلٍ فَتَحَمَّلَ بِهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَأَتَاهُ بِقَدْرِ مَا وَعَدَهُ فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مِنْ أَيْنَ أَصَبْتَ هَذَا الذَّهَبَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ مِنْ مَعْدِنٍ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ لاَ حَاجَةَ لَنَا فِيهَا وَلَيْسَ فِيهَا خَيْرٌ ‏"‏ ‏.‏ فَقَضَاهَا عَنْهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi oʻn dinor qarzdor boʻlgan qarzdorini ushlab oldi-da, unga: «Allohga qasamki, sen menga (qarzimni) toʻlamaguningcha yoki menga bir kafil keltirmaguningcha sendan ajralmayman», dedi. Shunda Nabiy ﷺ uning kafili boʻldilar. Soʻngra (qarzdor) uning vaʼda qilgani miqdorida (mol) keltirdi. Nabiy ﷺ unga: «Bu oltinni qayoqdan topding?» dedilar. U: «Bir kondan», dedi. (Nabiy ﷺ): «Bizga uning hojati yoʻq, unda yaxshilik yoʻq», dedilar. Soʻng Rasululloh ﷺ qarzni uning oʻrniga toʻlab berdilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир киши ўн динор қарздор бўлган қарздорини ушлаб олди-да, унга: «Аллоҳга қасамки, сен менга (қарзимни) тўламагунингча ёки менга бир кафил келтирмагунингча сендан ажралмайман», деди. Шунда Набий ﷺ унинг кафили бўлдилар. Сўнгра (қарздор) унинг ваъда қилгани миқдорида (мол) келтирди. Набий ﷺ унга: «Бу олтинни қаёқдан топдинг?» дедилар. У: «Бир кондан», деди. (Набий ﷺ): «Бизга унинг ҳожати йўқ, унда яхшилик йўқ», дедилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ қарзни унинг ўрнига тўлаб бердилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو شِهَابٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ عَوْنٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، قَالَ سَمِعْتُ النُّعْمَانَ بْنَ بَشِيرٍ، - وَلاَ أَسْمَعُ أَحَدًا بَعْدَهُ يَقُولُ - سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِنَّ الْحَلاَلَ بَيِّنٌ وَإِنَّ الْحَرَامَ بَيِّنٌ وَبَيْنَهُمَا أُمُورٌ مُشْتَبِهَاتٌ ‏"‏ ‏.‏ وَأَحْيَانًا يَقُولُ ‏"‏ مُشْتَبِهَةٌ ‏"‏ ‏.‏ ‏"‏ وَسَأَضْرِبُ لَكُمْ فِي ذَلِكَ مَثَلاً إِنَّ اللَّهَ حَمَى حِمًى وَإِنَّ حِمَى اللَّهِ مَا حَرَّمَ وَإِنَّهُ مَنْ يَرْعَ حَوْلَ الْحِمَى يُوشِكْ أَنْ يُخَالِطَهُ وَإِنَّهُ مَنْ يُخَالِطِ الرِّيبَةَ يُوشِكْ أَنْ يَجْسُرَ ‏"‏ ‏.‏

Shaʼbiy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Men Nuʼmon ibn Bashir (roziyallohu anhumo)dan eshitdim — undan keyin boshqa hech kimning bunday deganini eshitmaganman — u: Men Rasululloh ﷺ: «Albatta, halol ravshandir va albatta, harom ravshandir, ularning orasida esa shubhali ishlar bordir», deyayotganlarini eshitdim, dedi. (Roviy) baʼzan «mushtabiha» (shubhali narsalar), deb aytadi. «Men sizlarga bu haqda bir misol keltiraman: Albatta, Alloh bir qoʻriqxonani himoyaga oldi, Allohning qoʻriqxonasi esa U harom qilgan narsalardir. Kim qoʻriqxona atrofida (mol) boqsa, uning ichiga kirib qolishi yaqindir. Kim shubhali narsaga aralashsa, (haromga) jurʼat qilishi yaqindir», dedilar.Шаъбий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Мен Нуъмон ибн Башир (розияллоҳу анҳумо)дан эшитдим — ундан кейин бошқа ҳеч кимнинг бундай деганини эшитмаганман — у: Мен Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, ҳалол равшандир ва албатта, ҳаром равшандир, уларнинг орасида эса шубҳали ишлар бордир», деяётганларини эшитдим, деди. (Ровий) баъзан «муштабиҳа» (шубҳали нарсалар), деб айтади. «Мен сизларга бу ҳақда бир мисол келтираман: Албатта, Аллоҳ бир қўриқхонани ҳимояга олди, Аллоҳнинг қўриқхонаси эса У ҳаром қилган нарсалардир. Ким қўриқхона атрофида (мол) боқса, унинг ичига кириб қолиши яқиндир. Ким шубҳали нарсага аралашса, (ҳаромга) журъат қилиши яқиндир», дедилар.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى الرَّازِيُّ، أَخْبَرَنَا عِيسَى، حَدَّثَنَا زَكَرِيَّا، عَنْ عَامِرٍ الشَّعْبِيِّ، قَالَ سَمِعْتُ النُّعْمَانَ بْنَ بَشِيرٍ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ بِهَذَا الْحَدِيثِ قَالَ ‏"‏ وَبَيْنَهُمَا مُشَبَّهَاتٌ لا يَعْلَمُهَا كَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ فَمَنِ اتَّقَى الشُّبُهَاتِ اسْتَبْرَأَ عِرْضَهُ وَدِينَهُ وَمَنْ وَقَعَ فِي الشُّبُهَاتِ وَقَعَ فِي الْحَرَامِ ‏"‏ ‏.‏

Omir Shaʼbiy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Men Nuʼmon ibn Bashir (roziyallohu anhumo)dan eshitdim, u: Men Rasululloh ﷺning shu hadisni aytayotganlarini eshitdim, dedi. (Rasululloh ﷺ): «Ularning orasida shubhali narsalar bor boʻlib, koʻp odamlar uni bilmaydi. Kim shubhali narsalardan saqlansa, oʻz nomusi va dinini pok saqlabdi. Kim shubhali narsalarga tushib qolsa, haromga tushib qolibdi», dedilar.Омир Шаъбий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Мен Нуъмон ибн Башир (розияллоҳу анҳумо)дан эшитдим, у: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг шу ҳадисни айтаётганларини эшитдим, деди. (Расулуллоҳ ﷺ): «Уларнинг орасида шубҳали нарсалар бор бўлиб, кўп одамлар уни билмайди. Ким шубҳали нарсалардан сақланса, ўз номуси ва динини пок сақлабди. Ким шубҳали нарсаларга тушиб қолса, ҳаромга тушиб қолибди», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا عَبَّادُ بْنُ رَاشِدٍ، قَالَ سَمِعْتُ سَعِيدَ بْنَ أَبِي خَيْرَةَ، يَقُولُ حَدَّثَنَا الْحَسَنُ، مُنْذُ أَرْبَعِينَ سَنَةً عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ح وَحَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ بَقِيَّةَ أَخْبَرَنَا خَالِدٌ عَنْ دَاوُدَ - يَعْنِي ابْنَ أَبِي هِنْدٍ - وَهَذَا لَفْظُهُ عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي خَيْرَةَ عَنِ الْحَسَنِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَيَأْتِيَنَّ عَلَى النَّاسِ زَمَانٌ لاَ يَبْقَى أَحَدٌ إِلاَّ أَكَلَ الرِّبَا فَإِنْ لَمْ يَأْكُلْهُ أَصَابَهُ مِنْ بُخَارِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ابْنُ عِيسَى ‏"‏ أَصَابَهُ مِنْ غُبَارِهِ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Odamlarga shunday bir zamon keladiki, hech kim qolmaydiki, illo ribo (sudxoʻrlik) yegan boʻlur. Agar uni yemagan boʻlsa ham, unga uning chang-gʻuboridan yetadi», dedilar. Ibn Iso (oʻz rivoyatida): «Unga uning changidan yetadi», dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Одамларга шундай бир замон келадики, ҳеч ким қолмайдики, илло рибо (судхўрлик) еган бўлур. Агар уни емаган бўлса ҳам, унга унинг чанг-ғуборидан етади», дедилар. Ибн Исо (ўз ривоятида): «Унга унинг чангидан етади», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ، أَخْبَرَنَا ابْنُ إِدْرِيسَ، أَخْبَرَنَا عَاصِمُ بْنُ كُلَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ رَجُلٍ، مِنَ الأَنْصَارِ قَالَ خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي جَنَازَةٍ فَرَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ عَلَى الْقَبْرِ يُوصِي الْحَافِرَ ‏"‏ أَوْسِعْ مِنْ قِبَلِ رِجْلَيْهِ أَوْسِعْ مِنْ قِبَلِ رَأْسِهِ ‏"‏ ‏.‏ فَلَمَّا رَجَعَ اسْتَقْبَلَهُ دَاعِيَ امْرَأَةٍ فَجَاءَ وَجِيءَ بِالطَّعَامِ فَوَضَعَ يَدَهُ ثُمَّ وَضَعَ الْقَوْمُ فَأَكَلُوا فَنَظَرَ آبَاؤُنَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَلُوكُ لُقْمَةً فِي فَمِهِ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ أَجِدُ لَحْمَ شَاةٍ أُخِذَتْ بِغَيْرِ إِذْنِ أَهْلِهَا ‏"‏ ‏.‏ فَأَرْسَلَتِ الْمَرْأَةُ قَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي أَرْسَلْتُ إِلَى الْبَقِيعِ يَشْتَرِي لِي شَاةً فَلَمْ أَجِدْ فَأَرْسَلْتُ إِلَى جَارٍ لِي قَدِ اشْتَرَى شَاةً أَنْ أَرْسِلْ إِلَىَّ بِهَا بِثَمَنِهَا فَلَمْ يُوجَدْ فَأَرْسَلْتُ إِلَى امْرَأَتِهِ فَأَرْسَلَتْ إِلَىَّ بِهَا ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَطْعِمِيهِ الأَسَارَى ‏"‏ ‏.‏

Ansorlardan boʻlgan bir kishidan rivoyat qilinadi: Biz Rasululloh ﷺ bilan birga bir janozaga chiqdik. Men Rasululloh ﷺni qabr ustida turib, qabr qazuvchiga: «Uning oyoqlari tomonidan kengaytir, boshi tomonidan kengaytir», deb tayinlayotganlarini koʻrdim. (Rasululloh ﷺ) qaytganlarida, bir ayolning chaqiruvchisi ularni kutib oldi. (Rasululloh ﷺ) keldilar va taom keltirildi. (Rasululloh ﷺ) qoʻllarini (taomga) uzatdilar, soʻng odamlar ham qoʻl uzatib, yeya boshladilar. Otalarimiz Rasululloh ﷺning bir luqmani ogʻizlarida chaynab turganlarini koʻrdilar. Soʻngra (Rasululloh ﷺ): «Men egalarining ruxsatisiz olingan qoʻy goʻshtini sezyapman», dedilar. Shunda ayol (odam) yuborib: «Yo Rasululloh! Men Baqeʼga (odam) yuborib, oʻzimga bir qoʻy sotib oldirmoqchi edim, lekin topolmadim. Soʻng bir qoʻy sotib olgan qoʻshnimga (odam) yuborib, uni narxiga menga yuborishini soʻradim, ammo u topilmadi. Soʻng uning xotiniga (odam) yuborgan edim, u menga qoʻyni yuboribdi», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Buni asirlarga yedir», dedilar.Ансорлардан бўлган бир кишидан ривоят қилинади: Биз Расулуллоҳ ﷺ билан бирга бир жанозага чиқдик. Мен Расулуллоҳ ﷺни қабр устида туриб, қабр қазувчига: «Унинг оёқлари томонидан кенгайтир, боши томонидан кенгайтир», деб тайинлаётганларини кўрдим. (Расулуллоҳ ﷺ) қайтганларида, бир аёлнинг чақирувчиси уларни кутиб олди. (Расулуллоҳ ﷺ) келдилар ва таом келтирилди. (Расулуллоҳ ﷺ) қўлларини (таомга) узатдилар, сўнг одамлар ҳам қўл узатиб, ея бошладилар. Оталаримиз Расулуллоҳ ﷺнинг бир луқмани оғизларида чайнаб турганларини кўрдилар. Сўнгра (Расулуллоҳ ﷺ): «Мен эгаларининг рухсатисиз олинган қўй гўштини сезяпман», дедилар. Шунда аёл (одам) юбориб: «Ё Расулуллоҳ! Мен Бақеъга (одам) юбориб, ўзимга бир қўй сотиб олдирмоқчи эдим, лекин тополмадим. Сўнг бир қўй сотиб олган қўшнимга (одам) юбориб, уни нархига менга юборишини сўрадим, аммо у топилмади. Сўнг унинг хотинига (одам) юборган эдим, у менга қўйни юборибди», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Буни асирларга едир», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، حَدَّثَنَا سِمَاكٌ، حَدَّثَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ لَعَنَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم آكِلَ الرِّبَا وَمُوكِلَهُ وَشَاهِدَهُ وَكَاتِبَهُ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ ribo (sudxoʻrlik) yeguvchini, uni yedirguvchini, unga guvoh boʻlganni va uni yozib bergenni laʼnatladilar.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ рибо (судхўрлик) егувчини, уни едиргувчини, унга гувоҳ бўлганни ва уни ёзиб бергенни лаънатладилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، حَدَّثَنَا شَبِيبُ بْنُ غَرْقَدَةَ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ يَقُولُ ‏"‏ أَلاَ إِنَّ كُلَّ رِبًا مِنْ رِبَا الْجَاهِلِيَّةِ مَوْضُوعٌ لَكُمْ رُءُوسُ أَمْوَالِكُمْ لاَ تَظْلِمُونَ وَلاَ تُظْلَمُونَ ‏.‏ أَلاَ وَإِنَّ كُلَّ دَمٍ مِنْ دَمِ الْجَاهِلِيَّةِ مَوْضُوعٌ وَأَوَّلُ دَمٍ أَضَعُ مِنْهَا دَمُ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ ‏"‏ ‏.‏ كَانَ مُسْتَرْضَعًا فِي بَنِي لَيْثٍ فَقَتَلَتْهُ هُذَيْلٌ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ هَلْ بَلَّغْتُ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا نَعَمْ ‏.‏ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ اشْهَدْ ‏"‏ ‏.‏ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ ‏.‏

Sulaymon ibn Amr (rahimahulloh) otasi (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladi: Men Rasululloh ﷺning Vidolashuv hajida: «Ogoh boʻlinglar! Albatta, johiliyat davridagi har qanday ribo bekor qilindi. Sizlarga molingizning asl summalari (qaytadi); siz zulm qilmaysiz va sizga zulm qilinmaydi. Ogoh boʻlinglar! Albatta, johiliyat davridagi har qanday qon (talab qilish) bekor qilindi. Men bekor qiladigan birinchi qon — Horis ibn Abdulmuttalibning qonidir», deyayotganlarini eshitdim. U Banu Laysda emizilib turgan edi, uni Huzayl (qabilasi) oʻldirgandi. Soʻngra (Rasululloh ﷺ): «Allohim! Yetkazdimmi?» dedilar. (Odamlar): «Ha», dedilar — uch marta. (Rasululloh ﷺ): «Allohim, guvoh boʻl!» dedilar — uch marta.Сулаймон ибн Амр (раҳимаҳуллоҳ) отаси (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилади: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг Видолашув ҳажида: «Огоҳ бўлинглар! Албатта, жоҳилият давридаги ҳар қандай рибо бекор қилинди. Сизларга молингизнинг асл суммалари (қайтади); сиз зулм қилмайсиз ва сизга зулм қилинмайди. Огоҳ бўлинглар! Албатта, жоҳилият давридаги ҳар қандай қон (талаб қилиш) бекор қилинди. Мен бекор қиладиган биринчи қон — Ҳорис ибн Абдулмутталибнинг қонидир», деяётганларини эшитдим. У Бану Лайсда эмизилиб турган эди, уни Ҳузайл (қабиласи) ўлдирганди. Сўнгра (Расулуллоҳ ﷺ): «Аллоҳим! Етказдимми?» дедилар. (Одамлар): «Ҳа», дедилар — уч марта. (Расулуллоҳ ﷺ): «Аллоҳим, гувоҳ бўл!» дедилар — уч марта.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ السَّرْحِ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، ح وَحَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا عَنْبَسَةُ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ قَالَ ابْنُ الْمُسَيَّبِ إِنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ الْحَلِفُ مَنْفَقَةٌ لِلسِّلْعَةِ مَمْحَقَةٌ لِلْبَرَكَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ابْنُ السَّرْحِ ‏"‏ لِلْكَسْبِ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺ: «Qasam ichish molni oʻtkazadi, (lekin) barakani yoʻqotadi», deyayotganlarini eshitdim. Ibn Sarh (oʻz rivoyatida): «Kasbni (yoʻqotadi)», dedi. U (roviy) buni Said ibn Musayyabdan, u Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺdan ham rivoyat qildi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺ: «Қасам ичиш молни ўтказади, (лекин) баракани йўқотади», деяётганларини эшитдим. Ибн Сарҳ (ўз ривоятида): «Касбни (йўқотади)», деди. У (ровий) буни Саид ибн Мусайябдан, у Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺдан ҳам ривоят қилди.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُعَاذٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، حَدَّثَنِي سُوَيْدُ بْنُ قَيْسٍ، قَالَ جَلَبْتُ أَنَا وَمَخْرَمَةُ الْعَبْدِيُّ، بَزًّا مِنْ هَجَرَ فَأَتَيْنَا بِهِ مَكَّةَ فَجَاءَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَمْشِي فَسَاوَمَنَا بِسَرَاوِيلَ فَبِعْنَاهُ وَثَمَّ رَجُلٌ يَزِنُ بِالأَجْرِ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ زِنْ وَأَرْجِحْ ‏"‏ ‏.‏

Suvayd ibn Qays (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men va Maxrama al-Abdiy Hajardan mato (kiyim-kechak) olib kelib, uni Makkaga keltirdik. Rasululloh ﷺ piyoda yurib oldimizga keldilar va biz bilan ishton (savdosi) ustida narx tortishib, biz uni sotdik. Oʻsha yerda bir kishi haq evaziga (tarozida) tortib turgan edi. Rasululloh ﷺ unga: «Torting va biroz ortigʻi bilan torting», dedilar.Сувайд ибн Қайс (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен ва Махрама ал-Абдий Ҳажардан мато (кийим-кечак) олиб келиб, уни Маккага келтирдик. Расулуллоҳ ﷺ пиёда юриб олдимизга келдилар ва биз билан иштон (савдоси) устида нарх тортишиб, биз уни сотдик. Ўша ерда бир киши ҳақ эвазига (тарозида) тортиб турган эди. Расулуллоҳ ﷺ унга: «Тортинг ва бироз ортиғи билан тортинг», дедилар.

حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ عُمَرَ، وَمُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، - الْمَعْنَى قَرِيبٌ - قَالاَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ أَبِي صَفْوَانَ بْنِ عُمَيْرَةَ، قَالَ أَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِمَكَّةَ قَبْلَ أَنْ يُهَاجِرَ بِهَذَا الْحَدِيثِ وَلَمْ يَذْكُرْ يَزِنُ بِالأَجْرِ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ قَيْسٌ كَمَا قَالَ سُفْيَانُ وَالْقَوْلُ قَوْلُ سُفْيَانَ ‏.‏

Abu Safvon ibn Umayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men hijratdan oldin Makkada Rasululloh ﷺning huzurlariga keldim — deb shu hadisni keltirdi, ammo «haq evaziga tortardi» (degan soʻzni) zikr qilmadi. Abu Dovud aytdi: Uni Qays ham Sufyon aytganidek rivoyat qildi va eʼtiborli soʻz Sufyonning soʻzidir.Абу Сафвон ибн Умайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен ҳижратдан олдин Маккада Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига келдим — деб шу ҳадисни келтирди, аммо «ҳақ эвазига тортарди» (деган сўзни) зикр қилмади. Абу Довуд айтди: Уни Қайс ҳам Суфён айтганидек ривоят қилди ва эътиборли сўз Суфённинг сўзидир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي رِزْمَةَ، سَمِعْتُ أَبِي يَقُولُ، قَالَ رَجُلٌ لِشُعْبَةَ خَالَفَكَ سُفْيَانُ ‏.‏ قَالَ دَمَغْتَنِي ‏.‏ وَبَلَغَنِي عَنْ يَحْيَى بْنِ مَعِينٍ قَالَ كُلُّ مَنْ خَالَفَ سُفْيَانَ فَالْقَوْلُ قَوْلُ سُفْيَانَ ‏.‏

Ibn Abu Rizma (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Men otamning shunday deganini eshitdim: Bir kishi Shuʼbaga: «Sufyon senga muxolif boʻldi (sendan farqli rivoyat qildi)», dedi. U: «Sen meni dovdiratib qoʻyding», dedi. Menga Yahyo ibn Maiyndan yetib kelishicha, u: «Kim Sufyonga muxolif boʻlsa, eʼtiborli soʻz Sufyonning soʻzidir», degan.Ибн Абу Ризма (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Мен отамнинг шундай деганини эшитдим: Бир киши Шуъбага: «Суфён сенга мухолиф бўлди (сендан фарқли ривоят қилди)», деди. У: «Сен мени довдиратиб қўйдинг», деди. Менга Яҳё ибн Маийндан етиб келишича, у: «Ким Суфёнга мухолиф бўлса, эътиборли сўз Суфённинг сўзидир», деган.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ شُعْبَةَ، قَالَ كَانَ سُفْيَانُ أَحْفَظَ مِنِّي ‏.‏

Shuʼba (rahimahulloh) aytdi: «Sufyon mendan koʻra yodida saqlovchiroq (xotirasi kuchliroq) edi.»Шуъба (раҳимаҳуллоҳ) айтди: «Суфён мендан кўра ёдида сақловчироқ (хотираси кучлироқ) эди.»

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا ابْنُ دُكَيْنٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ حَنْظَلَةَ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْوَزْنُ وَزْنُ أَهْلِ مَكَّةَ وَالْمِكْيَالُ مِكْيَالُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَكَذَا رَوَاهُ الْفِرْيَابِيُّ وَأَبُو أَحْمَدَ عَنْ سُفْيَانَ وَافَقَهُمَا فِي الْمَتْنِ وَقَالَ أَبُو أَحْمَدَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مَكَانَ ابْنِ عُمَرَ وَرَوَاهُ الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ عَنْ حَنْظَلَةَ قَالَ ‏"‏ وَزْنُ الْمَدِينَةِ وَمِكْيَالُ مَكَّةَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَاخْتُلِفَ فِي الْمَتْنِ فِي حَدِيثِ مَالِكِ بْنِ دِينَارٍ عَنْ عَطَاءٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي هَذَا ‏.‏

Usmon ibn Abu Shayba bizga, Ibn Dukayn unga, Sufyon unga Hanzaladan, u Tovusdan, u Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilib aytadi: Rasululloh ﷺ: «Tarozi (vazn) Makka aholisining tarozisidir, oʻlchov esa Madina aholisining oʻlchovidir», dedilar. Abu Dovud aytadi: Firyobiy va Abu Ahmad ham buni Sufyondan shunday rivoyat qilganlar va matnda ularga muvofiq kelganlar. Abu Ahmad esa Ibn Umar oʻrniga Ibn Abbosdan, deb aytgan. Valid ibn Muslim buni Hanzaladan rivoyat qilib: «Madina tarozisi va Makka oʻlchovi», degan. Abu Dovud aytadi: Molik ibn Dinorning Atodan, u Nabiy ﷺdan qilgan rivoyatining matnida shu haqda ixtilof bor.Усмон ибн Абу Шайба бизга, Ибн Дукайн унга, Суфён унга Ҳанзаладан, у Товусдан, у Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилиб айтади: Расулуллоҳ ﷺ: «Тарози (вазн) Макка аҳолисининг тарозисидир, ўлчов эса Мадина аҳолисининг ўлчовидир», дедилар. Абу Довуд айтади: Фирёбий ва Абу Аҳмад ҳам буни Суфёндан шундай ривоят қилганлар ва матнда уларга мувофиқ келганлар. Абу Аҳмад эса Ибн Умар ўрнига Ибн Аббосдан, деб айтган. Валид ибн Муслим буни Ҳанзаладан ривоят қилиб: «Мадина тарозиси ва Макка ўлчови», деган. Абу Довуд айтади: Молик ибн Динорнинг Атодан, у Набий ﷺдан қилган ривоятининг матнида шу ҳақда ихтилоф бор.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ مَسْرُوقٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ سَمْعَانَ، عَنْ سَمُرَةَ، قَالَ خَطَبَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ هَا هُنَا أَحَدٌ مِنْ بَنِي فُلاَنٍ ‏"‏ ‏.‏ فَلَمْ يُجِبْهُ أَحَدٌ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ هَا هُنَا أَحَدٌ مِنْ بَنِي فُلاَنٍ ‏"‏ ‏.‏ فَلَمْ يُجِبْهُ أَحَدٌ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ هَا هُنَا أَحَدٌ مِنْ بَنِي فُلاَنٍ ‏"‏ ‏.‏ فَقَامَ رَجُلٌ فَقَالَ أَنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ فَقَالَ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا مَنَعَكَ أَنْ تُجِيبَنِي فِي الْمَرَّتَيْنِ الأُولَيَيْنِ أَمَا إِنِّي لَمْ أُنَوِّهْ بِكُمْ إِلاَّ خَيْرًا إِنَّ صَاحِبَكُمْ مَأْسُورٌ بِدَيْنِهِ ‏"‏ ‏.‏ فَلَقَدْ رَأَيْتُهُ أَدَّى عَنْهُ حَتَّى مَا بَقِيَ أَحَدٌ يَطْلُبُهُ بِشَىْءٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ سَمْعَانُ بْنُ مُشَنَّجٍ ‏.‏

Said ibn Mansur bizga, Abul-Ahvas unga Said ibn Masruqdan, u Shaʼbiydan, u Samʼondan, u Samura (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilib aytadi: Rasululloh ﷺ bizga xutba qilib: «Bu yerda falon-falon urugʻidan birortasi bormi?» dedilar. Lekin hech kim javob bermadi. Soʻng yana: «Bu yerda falon-falon urugʻidan birortasi bormi?» dedilar. Yana hech kim javob bermadi. Soʻng yana: «Bu yerda falon-falon urugʻidan birortasi bormi?» dedilar. Shunda bir kishi turib: «Men bor, ey Rasululloh!» dedi. Rasululloh ﷺ: «Avvalgi ikki martada menga javob berishingdan seni nima toʻsdi? Men sizlar haqingizda faqat yaxshilikni soʻzlamoqchi edim. Albatta, sizlarning sohibingiz qarzi sababli (jannatdan) toʻsib qoʻyilgan», dedilar. (Samura aytadi:) Men uning qarzini, hech kim undan biror narsani talab qiladigan kishi qolmaguncha toʻlab berganini koʻrdim. Abu Dovud aytadi: U Samʼon ibn Mushannajdir.Саид ибн Мансур бизга, Абул-Аҳвас унга Саид ибн Масруқдан, у Шаъбийдан, у Самъондан, у Самура (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилиб айтади: Расулуллоҳ ﷺ бизга хутба қилиб: «Бу ерда фалон-фалон уруғидан бирортаси борми?» дедилар. Лекин ҳеч ким жавоб бермади. Сўнг яна: «Бу ерда фалон-фалон уруғидан бирортаси борми?» дедилар. Яна ҳеч ким жавоб бермади. Сўнг яна: «Бу ерда фалон-фалон уруғидан бирортаси борми?» дедилар. Шунда бир киши туриб: «Мен бор, эй Расулуллоҳ!» деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Аввалги икки мартада менга жавоб беришингдан сени нима тўсди? Мен сизлар ҳақингизда фақат яхшиликни сўзламоқчи эдим. Албатта, сизларнинг соҳибингиз қарзи сабабли (жаннатдан) тўсиб қўйилган», дедилар. (Самура айтади:) Мен унинг қарзини, ҳеч ким ундан бирор нарсани талаб қиладиган киши қолмагунча тўлаб берганини кўрдим. Абу Довуд айтади: У Самъон ибн Мушаннаждир.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ الْمَهْرِيُّ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، حَدَّثَنِي سَعِيدُ بْنُ أَبِي أَيُّوبَ، أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ الْقُرَشِيَّ، يَقُولُ سَمِعْتُ أَبَا بُرْدَةَ بْنَ أَبِي مُوسَى الأَشْعَرِيَّ، يَقُولُ عَنْ أَبِيهِ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ إِنَّ أَعْظَمَ الذُّنُوبِ عِنْدَ اللَّهِ أَنْ يَلْقَاهُ بِهَا عَبْدٌ - بَعْدَ الْكَبَائِرِ الَّتِي نَهَى اللَّهُ عَنْهَا - أَنْ يَمُوتَ رَجُلٌ وَعَلَيْهِ دَيْنٌ لاَ يَدَعُ لَهُ قَضَاءً ‏"‏ ‏.‏

Sulaymon ibn Dovud al-Mahriy bizga, Ibn Vahb unga xabar berib, Said ibn Abu Ayyub unga aytib berdiki, u Abu Abdulloh al-Qurashiyni shunday deganini eshitgan: Men Abu Burda ibn Abu Musa al-Ashʼariyni otasidan, u Rasululloh ﷺdan rivoyat qilib aytganini eshitdim: Rasululloh ﷺ: «Alloh harom qilgan kabira gunohlardan keyin, banda Alloh huzuriga olib boradigan eng katta gunoh shuki, bir kishi zimmasida qarz bilan oʻlsa-yu, uni toʻlash uchun (mol) qoldirmasa», dedilar.Сулаймон ибн Довуд ал-Маҳрий бизга, Ибн Ваҳб унга хабар бериб, Саид ибн Абу Айюб унга айтиб бердики, у Абу Абдуллоҳ ал-Қурашийни шундай деганини эшитган: Мен Абу Бурда ибн Абу Муса ал-Ашъарийни отасидан, у Расулуллоҳ ﷺдан ривоят қилиб айтганини эшитдим: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ ҳаром қилган кабира гуноҳлардан кейин, банда Аллоҳ ҳузурига олиб борадиган энг катта гуноҳ шуки, бир киши зиммасида қарз билан ўлса-ю, уни тўлаш учун (мол) қолдирмаса», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُتَوَكِّلِ الْعَسْقَلاَنِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لاَ يُصَلِّي عَلَى رَجُلٍ مَاتَ وَعَلَيْهِ دَيْنٌ فَأُتِيَ بِمَيِّتٍ فَقَالَ ‏"‏ أَعَلَيْهِ دَيْنٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا نَعَمْ دِينَارَانِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ صَلُّوا عَلَى صَاحِبِكُمْ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ أَبُو قَتَادَةَ الأَنْصَارِيُّ هُمَا عَلَىَّ يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ فَصَلَّى عَلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَلَمَّا فَتَحَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَنَا أَوْلَى بِكُلِّ مُؤْمِنٍ مِنْ نَفْسِهِ فَمَنْ تَرَكَ دَيْنًا فَعَلَىَّ قَضَاؤُهُ وَمَنْ تَرَكَ مَالاً فَلِوَرَثَتِهِ ‏"‏ ‏.‏

Muhammad ibn al-Mutavakkil al-Asqaloniy bizga, Abdurrazzoq unga, Maʼmar unga xabar berib, az-Zuhriydan, u Abu Salamadan, u Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilib aytadi: Rasululloh ﷺ zimmasida qarzi bilan oʻlgan kishiga janoza namozini oʻqimas edilar. Bir marta u zotning oldilariga (bir) maytni olib kelishdi. Shunda u zot: «Uning zimmasida qarz bormi?» dedilar. «Ha, ikki dinor (qarzi bor)», dedilar. U zot: «Sohibingizga oʻzlaringiz namoz oʻqing», dedilar. Shunda Abu Qatoda al-Ansoriy: «U ikki (dinor) mening zimmamga, ey Rasululloh!» dedi. (Jobir) aytadi: Shunda Rasululloh ﷺ unga (janoza) namozini oʻqidilar. Alloh Rasulullohga ﷺ (gʻalaba va) fath ato etganidan keyin, u zot: «Men har bir moʻminga oʻzidan koʻra haqliroqman. Kim qarz qoldirsa, uni toʻlash mening zimmamda; kim mol qoldirsa, u uning vorislariga», dedilar.Муҳаммад ибн ал-Мутаваккил ал-Асқалоний бизга, Абдурраззоқ унга, Маъмар унга хабар бериб, аз-Зуҳрийдан, у Абу Саламадан, у Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилиб айтади: Расулуллоҳ ﷺ зиммасида қарзи билан ўлган кишига жаноза намозини ўқимас эдилар. Бир марта у зотнинг олдиларига (бир) майтни олиб келишди. Шунда у зот: «Унинг зиммасида қарз борми?» дедилар. «Ҳа, икки динор (қарзи бор)», дедилар. У зот: «Соҳибингизга ўзларингиз намоз ўқинг», дедилар. Шунда Абу Қатода ал-Ансорий: «У икки (динор) менинг зиммамга, эй Расулуллоҳ!» деди. (Жобир) айтади: Шунда Расулуллоҳ ﷺ унга (жаноза) намозини ўқидилар. Аллоҳ Расулуллоҳга ﷺ (ғалаба ва) фатҳ ато этганидан кейин, у зот: «Мен ҳар бир мўминга ўзидан кўра ҳақлироқман. Ким қарз қолдирса, уни тўлаш менинг зиммамда; ким мол қолдирса, у унинг ворисларига», дедилар.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَقُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ شَرِيكٍ، عَنْ سِمَاكٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، رَفَعَهُ - قَالَ عُثْمَانُ وَحَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ شَرِيكٍ، عَنْ سِمَاكٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، - عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَهُ قَالَ اشْتَرَى مِنْ عِيرٍ تَبِيعًا وَلَيْسَ عِنْدَهُ ثَمَنُهُ فَأُرْبِحَ فِيهِ فَبَاعَهُ فَتَصَدَّقَ بِالرِّبْحِ عَلَى أَرَامِلِ بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَقَالَ لاَ أَشْتَرِي بَعْدَهَا شَيْئًا إِلاَّ وَعِنْدِي ثَمَنُهُ ‏.‏

Usmon ibn Abu Shayba va Qutayba ibn Said bizga Shariykdan, u Simokdan, u Ikrimadan rivoyat qilib, uni (Nabiyga ﷺ) marfuʼ qildi. Usmon aytdi: Va bizga Vakiʼ ham Shariykdan, u Simokdan, u Ikrimadan, u Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshashini rivoyat qilib aytdi: U zot bir karvondan sotiladigan narsa (mol) sotib oldilar, lekin uning narxi u zotning oldilarida yoʻq edi. Soʻng unda foyda olib, uni sotdilar va foydani Abdul-Muttalib oʻgʻillarining bevalariga sadaqa qildilar va: «Bundan keyin men narxi yonimda boʻlmagan biror narsani sotib olmayman», dedilar.Усмон ибн Абу Шайба ва Қутайба ибн Саид бизга Шарийкдан, у Симокдан, у Икримадан ривоят қилиб, уни (Набийга ﷺ) марфуъ қилди. Усмон айтди: Ва бизга Вакиъ ҳам Шарийкдан, у Симокдан, у Икримадан, у Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан, у Набий ﷺдан шунга ўхшашини ривоят қилиб айтди: У зот бир карвондан сотиладиган нарса (мол) сотиб олдилар, лекин унинг нархи у зотнинг олдиларида йўқ эди. Сўнг унда фойда олиб, уни сотдилар ва фойдани Абдул-Мутталиб ўғилларининг беваларига садақа қилдилар ва: «Бундан кейин мен нархи ёнимда бўлмаган бирор нарсани сотиб олмайман», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَطْلُ الْغَنِيِّ ظُلْمٌ وَإِذَا أُتْبِعَ أَحَدُكُمْ عَلَى مَلِيءٍ فَلْيَتْبَعْ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Maslama al-Qaʼnabiy bizga Molikdan, u Abuz-Zinoddan, u al-Aʼrajdan, u Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladiki, Rasululloh ﷺ: «Boyning (qarzni) kechiktirishi zulmdir. Sizlardan biringiz toʻlovga qodir boy kishiga (qarz uchun) havola qilinsa, unga (havolaga) ergashsin (yaʼni qabul qilsin)», dedilar.Абдуллоҳ ибн Маслама ал-Қаънабий бизга Моликдан, у Абуз-Зиноддан, у ал-Аъраждан, у Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қиладики, Расулуллоҳ ﷺ: «Бойнинг (қарзни) кечиктириши зулмдир. Сизлардан бирингиз тўловга қодир бой кишига (қарз учун) ҳавола қилинса, унга (ҳаволага) эргашсин (яъни қабул қилсин)», дедилар.

حَدَّثَنَا الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أَبِي رَافِعٍ، قَالَ اسْتَسْلَفَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَكْرًا فَجَاءَتْهُ إِبِلٌ مِنَ الصَّدَقَةِ فَأَمَرَنِي أَنْ أَقْضِيَ الرَّجُلَ بَكْرَهُ فَقُلْتُ لَمْ أَجِدْ فِي الإِبِلِ إِلاَّ جَمَلاً خِيَارًا رَبَاعِيًّا ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَعْطِهِ إِيَّاهُ فَإِنَّ خِيَارَ النَّاسِ أَحْسَنُهُمْ قَضَاءً ‏"‏ ‏.‏

Al-Qaʼnabiy bizga Molikdan, u Zayd ibn Aslamdan, u Ato ibn Yasordan, u Abu Rofiʼ (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilib aytadi: Rasululloh ﷺ (birovdan) yosh tuya qarz oldilar. Soʻng u zotga sadaqa tuyalari kelganda, menga oʻsha kishiga uning yosh tuyasini qaytarib berishimni buyurdilar. Men: «Tuyalar orasidan faqat yetti yoshga kirgan, ajoyib bir tuyani topdim», dedim. Shunda Nabiy ﷺ: «Uni oʻshanga ber, chunki odamlarning eng yaxshisi qarzini eng goʻzal tarzda toʻlaydiganidir», dedilar.Ал-Қаънабий бизга Моликдан, у Зайд ибн Асламдан, у Ато ибн Ясордан, у Абу Рофиъ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилиб айтади: Расулуллоҳ ﷺ (бировдан) ёш туя қарз олдилар. Сўнг у зотга садақа туялари келганда, менга ўша кишига унинг ёш туясини қайтариб беришимни буюрдилар. Мен: «Туялар орасидан фақат етти ёшга кирган, ажойиб бир туяни топдим», дедим. Шунда Набий ﷺ: «Уни ўшанга бер, чунки одамларнинг энг яхшиси қарзини энг гўзал тарзда тўлайдиганидир», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ مِسْعَرٍ، عَنْ مُحَارِبِ بْنِ دِثَارٍ، قَالَ سَمِعْتُ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ كَانَ لِي عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم دَيْنٌ فَقَضَانِي وَزَادَنِي ‏.‏

Ahmad ibn Hanbal bizga, Yahyo unga Misʼardan, u Muhorib ibn Disordan rivoyat qilib aytadi: Men Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)ni shunday deganini eshitdim: Nabiy ﷺning zimmalarida menga (toʻlanadigan) qarz bor edi. U zot menga (qarzimni) toʻladilar va ustiga (yana) ziyoda qildilar.Аҳмад ибн Ҳанбал бизга, Яҳё унга Мисъардан, у Муҳориб ибн Дисордан ривоят қилиб айтади: Мен Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)ни шундай деганини эшитдим: Набий ﷺнинг зиммаларида менга (тўланадиган) қарз бор эди. У зот менга (қарзимни) тўладилар ва устига (яна) зиёда қилдилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، وَعَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَوْسٍ، عَنْ عُمَرَ، - رضى الله عنه - قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الذَّهَبُ بِالذَّهَبِ رِبًا إِلاَّ هَاءَ وَهَاءَ وَالْبُرُّ بِالْبُرِّ رِبًا إِلاَّ هَاءَ وَهَاءَ وَالتَّمْرُ بِالتَّمْرِ رِبًا إِلاَّ هَاءَ وَهَاءَ وَالشَّعِيرُ بِالشَّعِيرِ رِبًا إِلاَّ هَاءَ وَهَاءَ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Maslama al-Qaʼnabiy bizga Molikdan, u Ibn Shihobdan, u Molik ibn Avsdan, u Umar (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilib aytadi: Rasululloh ﷺ: «Oltinni oltinga (sotish) ribodir, magar qoʻlma-qoʻl (boʻlsa, mustasno); bugʻdoyni bugʻdoyga (sotish) ribodir, magar qoʻlma-qoʻl (boʻlsa, mustasno); xurmoni xurmoga (sotish) ribodir, magar qoʻlma-qoʻl (boʻlsa, mustasno); arpani arpaga (sotish) ribodir, magar qoʻlma-qoʻl (boʻlsa, mustasno)», dedilar.Абдуллоҳ ибн Маслама ал-Қаънабий бизга Моликдан, у Ибн Шиҳобдан, у Молик ибн Авсдан, у Умар (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилиб айтади: Расулуллоҳ ﷺ: «Олтинни олтинга (сотиш) рибодир, магар қўлма-қўл (бўлса, мустасно); буғдойни буғдойга (сотиш) рибодир, магар қўлма-қўл (бўлса, мустасно); хурмони хурмога (сотиш) рибодир, магар қўлма-қўл (бўлса, мустасно); арпани арпага (сотиш) рибодир, магар қўлма-қўл (бўлса, мустасно)», дедилар.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَبِي الْخَلِيلِ، عَنْ مُسْلِمٍ الْمَكِّيِّ، عَنْ أَبِي الأَشْعَثِ الصَّنْعَانِيِّ، عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الذَّهَبُ بِالذَّهَبِ تِبْرُهَا وَعَيْنُهَا وَالْفِضَّةُ بِالْفِضَّةِ تِبْرُهَا وَعَيْنُهَا وَالْبُرُّ بِالْبُرِّ مُدْىٌ بِمُدْىٍ وَالشَّعِيرُ بِالشَّعِيرِ مُدْىٌ بِمُدْىٍ وَالتَّمْرُ بِالتَّمْرِ مُدْىٌ بِمُدْىٍ وَالْمِلْحُ بِالْمِلْحِ مُدْىٌ بِمُدْىٍ فَمَنْ زَادَ أَوِ ازْدَادَ فَقَدْ أَرْبَى وَلاَ بَأْسَ بِبَيْعِ الذَّهَبِ بِالْفِضَّةِ - وَالْفِضَّةُ أَكْثَرُهُمَا - يَدًا بِيَدٍ وَأَمَّا نَسِيئَةً فَلاَ وَلاَ بَأْسَ بِبَيْعِ الْبُرِّ بِالشَّعِيرِ وَالشَّعِيرُ أَكْثَرُهُمَا يَدًا بِيَدٍ وَأَمَّا نَسِيئَةً فَلاَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ سَعِيدُ بْنُ أَبِي عَرُوبَةَ وَهِشَامٌ الدَّسْتَوَائِيُّ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ مُسْلِمِ بْنِ يَسَارٍ بِإِسْنَادِهِ ‏.‏

Al-Hasan ibn Ali bizga, Bishr ibn Umar unga, Hammom unga Qatodadan, u Abul-Xalildan, u Muslim al-Makkiydan, u Abul-Ashʼas as-Sanʼoniydan, u Uboda ibn as-Somit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladiki, Rasululloh ﷺ: «Oltin oltinga, xom va zarb qilingani; kumush kumushga, xom va zarb qilingani (teng vaznda); bugʻdoy bugʻdoyga, mudy-mudyga (oʻlchovma-oʻlchov); arpa arpaga, mudy-mudyga; xurmo xurmoga, mudy-mudyga; tuz tuzga, mudy-mudyga (sotiladi). Kim ziyoda qilsa yoki ziyoda olsa, demak, riboxoʻrlik qilibdi. Oltinni kumushga sotishda zarar yoʻq — kumush ulardan koʻproq boʻlsa ham — qoʻlma-qoʻl boʻlsa. Ammo nasiyaga (boʻlsa) yoʻq. Bugʻdoyni arpaga sotishda zarar yoʻq — arpa ulardan koʻproq boʻlsa ham — qoʻlma-qoʻl boʻlsa. Ammo nasiyaga (boʻlsa) yoʻq», dedilar. Abu Dovud aytadi: Bu hadisni Said ibn Abu Aruba va Hishom ad-Dastuvoiy Qatodadan, u Muslim ibn Yasordan, uning isnodi bilan rivoyat qilganlar.Ал-Ҳасан ибн Али бизга, Бишр ибн Умар унга, Ҳаммом унга Қатодадан, у Абул-Халилдан, у Муслим ал-Маккийдан, у Абул-Ашъас ас-Санъонийдан, у Убода ибн ас-Сомит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қиладики, Расулуллоҳ ﷺ: «Олтин олтинга, хом ва зарб қилингани; кумуш кумушга, хом ва зарб қилингани (тенг вазнда); буғдой буғдойга, мудй-мудйга (ўлчовма-ўлчов); арпа арпага, мудй-мудйга; хурмо хурмога, мудй-мудйга; туз тузга, мудй-мудйга (сотилади). Ким зиёда қилса ёки зиёда олса, демак, рибохўрлик қилибди. Олтинни кумушга сотишда зарар йўқ — кумуш улардан кўпроқ бўлса ҳам — қўлма-қўл бўлса. Аммо насияга (бўлса) йўқ. Буғдойни арпага сотишда зарар йўқ — арпа улардан кўпроқ бўлса ҳам — қўлма-қўл бўлса. Аммо насияга (бўлса) йўқ», дедилар. Абу Довуд айтади: Бу ҳадисни Саид ибн Абу Аруба ва Ҳишом ад-Дастувоий Қатодадан, у Муслим ибн Ясордан, унинг исноди билан ривоят қилганлар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ خَالِدٍ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ أَبِي الأَشْعَثِ الصَّنْعَانِيِّ، عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِهَذَا الْخَبَرِ يَزِيدُ وَيَنْقُصُ وَزَادَ قَالَ فَإِذَا اخْتَلَفَتْ هَذِهِ الأَصْنَافُ فَبِيعُوا كَيْفَ شِئْتُمْ إِذَا كَانَ يَدًا بِيَدٍ ‏.‏

Abu Bakr ibn Abu Shayba bizga, Vakiʼ unga, Sufyon unga Xoliddan, u Abu Qilobadan, u Abul-Ashʼas as-Sanʼoniydan, u Uboda ibn as-Somit (roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺdan shu xabarni ziyoda va kamaytirish bilan rivoyat qildi va shuni ziyoda qildi: U zot: «Bu turlar bir-biridan farqli boʻlsa, qoʻlma-qoʻl boʻlgani holda, xohlaganingizcha sotaveringlar», dedilar.Абу Бакр ибн Абу Шайба бизга, Вакиъ унга, Суфён унга Холиддан, у Абу Қилобадан, у Абул-Ашъас ас-Санъонийдан, у Убода ибн ас-Сомит (розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺдан шу хабарни зиёда ва камайтириш билан ривоят қилди ва шуни зиёда қилди: У зот: «Бу турлар бир-биридан фарқли бўлса, қўлма-қўл бўлгани ҳолда, хоҳлаганингизча сотаверинглар», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى، وَأَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَأَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ قَالُوا حَدَّثَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ، ح وَحَدَّثَنَا ابْنُ الْعَلاَءِ، أَخْبَرَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ يَزِيدَ، حَدَّثَنِي خَالِدُ بْنُ أَبِي عِمْرَانَ، عَنْ حَنَشٍ، عَنْ فَضَالَةَ بْنِ عُبَيْدٍ، قَالَ أُتِيَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَامَ خَيْبَرَ بِقِلاَدَةٍ فِيهَا ذَهَبٌ وَخَرَزٌ - قَالَ أَبُو بَكْرٍ وَابْنُ مَنِيعٍ فِيهَا خَرَزٌ مُعَلَّقَةٌ بِذَهَبٍ - ابْتَاعَهَا رَجُلٌ بِتِسْعَةِ دَنَانِيرَ أَوْ بِسَبْعَةِ دَنَانِيرَ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ حَتَّى تُمَيِّزَ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ إِنَّمَا أَرَدْتُ الْحِجَارَةَ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ حَتَّى تُمَيِّزَ بَيْنَهُمَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَرَدَّهُ حَتَّى مُيِّزَ بَيْنَهُمَا ‏.‏ وَقَالَ ابْنُ عِيسَى أَرَدْتُ التِّجَارَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَكَانَ فِي كِتَابِهِ الْحِجَارَةُ فَغَيَّرَهُ فَقَالَ التِّجَارَةَ ‏.‏

Muhammad ibn Iso, Abu Bakr ibn Abu Shayba va Ahmad ibn Maniʼ bizga aytib berib, ular: Ibn al-Muborak bizga aytib berdi, dedilar. (Boshqa yoʻldan:) Ibn al-Alo bizga, Ibn al-Muborak unga xabar berib, Said ibn Yaziddan, u Xolid ibn Abu Imron unga aytib berib, u Hanashdan, u Fudola ibn Ubayd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilib aytadi: Xaybar yilida Nabiy ﷺning oldilariga ichida oltin va munchoq boʻlgan bir marjon (shoda) keltirildi — Abu Bakr va Ibn Maniʼ: «Unda oltinga osilgan munchoqlar bor edi», deyishdi — bir kishi uni toʻqqiz dinorga yoki yetti dinorga sotib olibdi. Shunda Nabiy ﷺ: «Yoʻq, uning (oltini)ni undan (munchogʻidan) ajratmaguningizcha (boʻlmaydi)», dedilar. U: «Men faqat toshlarni (munchoqlarni) istagan edim», dedi. Nabiy ﷺ: «Yoʻq, ikkovini bir-biridan ajratmaguningizcha (boʻlmaydi)», dedilar. (Roviy) aytadi: Shunda u (xaridor) uni qaytarib, ikkovi bir-biridan ajratildi. Ibn Iso esa: «Men savdoni istagan edim», deb (rivoyat qildi). Abu Dovud aytadi: Uning kitobida «toshlar» (hijora) deb yozilgan edi, soʻng uni oʻzgartirib, «savdo» (tijora) dedi.Муҳаммад ибн Исо, Абу Бакр ибн Абу Шайба ва Аҳмад ибн Маниъ бизга айтиб бериб, улар: Ибн ал-Муборак бизга айтиб берди, дедилар. (Бошқа йўлдан:) Ибн ал-Ало бизга, Ибн ал-Муборак унга хабар бериб, Саид ибн Язиддан, у Холид ибн Абу Имрон унга айтиб бериб, у Ҳанашдан, у Фудола ибн Убайд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилиб айтади: Хайбар йилида Набий ﷺнинг олдиларига ичида олтин ва мунчоқ бўлган бир маржон (шода) келтирилди — Абу Бакр ва Ибн Маниъ: «Унда олтинга осилган мунчоқлар бор эди», дейишди — бир киши уни тўққиз динорга ёки етти динорга сотиб олибди. Шунда Набий ﷺ: «Йўқ, унинг (олтини)ни ундан (мунчоғидан) ажратмагунингизча (бўлмайди)», дедилар. У: «Мен фақат тошларни (мунчоқларни) истаган эдим», деди. Набий ﷺ: «Йўқ, икковини бир-биридан ажратмагунингизча (бўлмайди)», дедилар. (Ровий) айтади: Шунда у (харидор) уни қайтариб, иккови бир-биридан ажратилди. Ибн Исо эса: «Мен савдони истаган эдим», деб (ривоят қилди). Абу Довуд айтади: Унинг китобида «тошлар» (ҳижора) деб ёзилган эди, сўнг уни ўзгартириб, «савдо» (тижора) деди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ أَبِي شُجَاعٍ، سَعِيدِ بْنِ يَزِيدَ عَنْ خَالِدِ بْنِ أَبِي عِمْرَانَ، عَنْ حَنَشٍ الصَّنْعَانِيِّ، عَنْ فَضَالَةَ بْنِ عُبَيْدٍ، قَالَ اشْتَرَيْتُ يَوْمَ خَيْبَرَ قِلاَدَةً بِاثْنَىْ عَشَرَ دِينَارًا فِيهَا ذَهَبٌ وَخَرَزٌ فَفَصَّلْتُهَا فَوَجَدْتُ فِيهَا أَكْثَرَ مِنَ اثْنَىْ عَشَرَ دِينَارًا فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ لاَ تُبَاعُ حَتَّى تُفَصَّلَ ‏"‏ ‏.‏

Qutayba ibn Said bizga, al-Lays unga Abu Shujoʼ Said ibn Yaziddan, u Xolid ibn Abu Imrondan, u Hanash as-Sanʼoniydan, u Fudola ibn Ubayd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilib aytadi: Xaybar kuni men ichida oltin va munchoq boʻlgan bir marjonni (shodani) oʻn ikki dinorga sotib oldim. Soʻng uni (qismlarga) ajratdim va uning ichida oʻn ikki dinordan koʻproq (oltin) borligini topdim. Buni Nabiy ﷺga aytdim. Shunda u zot: «U (qismlarga) ajratilmaguncha sotilmaydi», dedilar.Қутайба ибн Саид бизга, ал-Лайс унга Абу Шужў Саид ибн Язиддан, у Холид ибн Абу Имрондан, у Ҳанаш ас-Санъонийдан, у Фудола ибн Убайд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилиб айтади: Хайбар куни мен ичида олтин ва мунчоқ бўлган бир маржонни (шодани) ўн икки динорга сотиб олдим. Сўнг уни (қисмларга) ажратдим ва унинг ичида ўн икки динордан кўпроқ (олтин) борлигини топдим. Буни Набий ﷺга айтдим. Шунда у зот: «У (қисмларга) ажратилмагунча сотилмайди», дедилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ أَبِي جَعْفَرٍ، عَنِ الْجُلاَحِ أَبِي كَثِيرٍ، حَدَّثَنِي حَنَشٌ الصَّنْعَانِيُّ، عَنْ فَضَالَةَ بْنِ عُبَيْدٍ، قَالَ كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ خَيْبَرَ نُبَايِعُ الْيَهُودَ الأُوقِيَّةَ مِنَ الذَّهَبِ بِالدِّينَارِ ‏.‏ قَالَ غَيْرُ قُتَيْبَةَ بِالدِّينَارَيْنِ وَالثَّلاَثَةِ ‏.‏ ثُمَّ اتَّفَقَا فَقَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تَبِيعُوا الذَّهَبَ بِالذَّهَبِ إِلاَّ وَزْنًا بِوَزْنٍ ‏"‏ ‏.‏

Qutayba ibn Said bizga, al-Lays unga Ibn Abu Jaʼfardan, u al-Juloh Abu Kasirdan rivoyat qilib, Hanash as-Sanʼoniy unga aytib berib, u Fudola ibn Ubayd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilib aytadi: Biz Xaybar kuni Rasululloh ﷺ bilan birga edik. Yahudiylarga bir uqiya oltinni bir dinorga sotardik. Qutaybadan boshqasi: «Ikki yoki uch dinorga (sotardik)», dedi. Soʻng ikkovi (rivoyatda) ittifoq qilib: Rasululloh ﷺ: «Oltinni oltinga faqat vaznma-vazn (teng oʻlchovda) sotinglar», dedilar, deb (aytishdi).Қутайба ибн Саид бизга, ал-Лайс унга Ибн Абу Жаъфардан, у ал-Жулоҳ Абу Касирдан ривоят қилиб, Ҳанаш ас-Санъоний унга айтиб бериб, у Фудола ибн Убайд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилиб айтади: Биз Хайбар куни Расулуллоҳ ﷺ билан бирга эдик. Яҳудийларга бир уқия олтинни бир динорга сотардик. Қутайбадан бошқаси: «Икки ёки уч динорга (сотардик)», деди. Сўнг иккови (ривоятда) иттифоқ қилиб: Расулуллоҳ ﷺ: «Олтинни олтинга фақат вазнма-вазн (тенг ўлчовда) сотинглар», дедилар, деб (айтишди).

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، وَمُحَمَّدُ بْنُ مَحْبُوبٍ، - الْمَعْنَى وَاحِدٌ - قَالاَ حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ كُنْتُ أَبِيعُ الإِبِلَ بِالْبَقِيعِ فَأَبِيعُ بِالدَّنَانِيرِ وَآخُذُ الدَّرَاهِمَ وَأَبِيعُ بِالدَّرَاهِمِ وَآخُذُ الدَّنَانِيرَ آخُذُ هَذِهِ مِنْ هَذِهِ وَأُعْطِي هَذِهِ مِنْ هَذِهِ فَأَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ فِي بَيْتِ حَفْصَةَ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ رُوَيْدَكَ أَسْأَلُكَ إِنِّي أَبِيعُ الإِبِلَ بِالْبَقِيعِ فَأَبِيعُ بِالدَّنَانِيرِ وَآخُذُ الدَّرَاهِمَ وَأَبِيعُ بِالدَّرَاهِمِ وَآخُذُ الدَّنَانِيرَ آخُذُ هَذِهِ مِنْ هَذِهِ وَأُعْطِي هَذِهِ مِنْ هَذِهِ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ بَأْسَ أَنْ تَأْخُذَهَا بِسَعْرِ يَوْمِهَا مَا لَمْ تَفْتَرِقَا وَبَيْنَكُمَا شَىْءٌ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytadi: Men Baqiʼda tuyalarni sotardim. Goh dinorga sotib, dirham olardim, goh dirhamga sotib, dinor olardim. Bularning oʻrniga bularni olar, bularning oʻrniga bularni berar edim. Soʻng Rasululloh ﷺ huzurlariga keldim, u zot Hafsaning uyida edilar. Men: «Yo Rasululloh, biroz shoshmang, sizdan soʻramoqchiman. Men Baqiʼda tuyalarni sotaman: goh dinorga sotib, dirham olaman, goh dirhamga sotib, dinor olaman. Bularning oʻrniga bularni olaman, bularning oʻrniga bularni beraman», dedim. Shunda Rasululloh ﷺ: «Toki bir-biringizdan ajralmasdan turib, oʻrtangizda hech narsa (toʻlanmagan) qolmasa, ularni oʻsha kunning narxi bilan olishingda hech qanday gunoh yoʻq», dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтади: Мен Бақиъда туяларни сотардим. Гоҳ динорга сотиб, дирҳам олардим, гоҳ дирҳамга сотиб, динор олардим. Буларнинг ўрнига буларни олар, буларнинг ўрнига буларни берар эдим. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига келдим, у зот Ҳафсанинг уйида эдилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ, бироз шошманг, сиздан сўрамоқчиман. Мен Бақиъда туяларни сотаман: гоҳ динорга сотиб, дирҳам оламан, гоҳ дирҳамга сотиб, динор оламан. Буларнинг ўрнига буларни оламан, буларнинг ўрнига буларни бераман», дедим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Токи бир-бирингиздан ажралмасдан туриб, ўртангизда ҳеч нарса (тўланмаган) қолмаса, уларни ўша куннинг нархи билан олишингда ҳеч қандай гуноҳ йўқ», дедилар.

حَدَّثَنَا حُسَيْنُ بْنُ الأَسْوَدِ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا إِسْرَائِيلُ، عَنْ سِمَاكٍ، بِإِسْنَادِهِ وَمَعْنَاهُ وَالأَوَّلُ أَتَمُّ لَمْ يَذْكُرْ ‏"‏ بِسِعْرِ يَوْمِهَا ‏"‏ ‏.‏

Yuqoridagi hadis Simok (ibn Harb)dan boshqa isnod bilan, shu maʼnoda ham rivoyat qilingan. Birinchisi mukammalroqdir. Bunda «oʻsha kunning narxi bilan» degan soʻzlar zikr qilinmagan.Юқоридаги ҳадис Симок (ибн Ҳарб)дан бошқа иснод билан, шу маънода ҳам ривоят қилинган. Биринчиси мукаммалроқдир. Бунда «ўша куннинг нархи билан» деган сўзлар зикр қилинмаган.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ سَمُرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ بَيْعِ الْحَيَوَانِ بِالْحَيَوَانِ نَسِيئَةً ‏.‏

Samura ibn Jundub (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ hayvonni hayvon evaziga nasiyaga (keyin toʻlash sharti bilan) sotishdan qaytardilar.Самура ибн Жундуб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ ҳайвонни ҳайвон эвазига насияга (кейин тўлаш шарти билан) сотишдан қайтардилар.

حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ يَزِيدَ بْنَ أَبِي حَبِيبٍ، عَنْ مُسْلِمِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنْ أَبِي سُفْيَانَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ حَرِيشٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَمَرَهُ أَنْ يُجَهِّزَ جَيْشًا فَنَفِدَتِ الإِبِلُ فَأَمَرَهُ أَنْ يَأْخُذَ فِي قِلاَصِ الصَّدَقَةِ فَكَانَ يَأْخُذُ الْبَعِيرَ بِالْبَعِيرَيْنِ إِلَى إِبِلِ الصَّدَقَةِ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr ibn al-Os (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ unga bir qoʻshinni jihozlashni buyurdilar. Tuyalar yetmay qoldi. Shunda u zot unga zakot (sadaqa) tuyalarining yoshlaridan olishni buyurdilar. U bir tuyani sadaqa tuyalari kelguniga qadar ikki tuya evaziga olar edi.Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Ос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ унга бир қўшинни жиҳозлашни буюрдилар. Туялар етмай қолди. Шунда у зот унга закот (садақа) туяларининг ёшларидан олишни буюрдилар. У бир туяни садақа туялари келгунига қадар икки туя эвазига олар эди.

حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ خَالِدٍ الْهَمْدَانِيُّ، وَقُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ الثَّقَفِيُّ، أَنَّ اللَّيْثَ، حَدَّثَهُمْ عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم اشْتَرَى عَبْدًا بِعَبْدَيْنِ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ bir qulni ikki qul evaziga sotib oldilar.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ бир қулни икки қул эвазига сотиб олдилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يَزِيدَ، أَنَّ زَيْدًا أَبَا عَيَّاشٍ، أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، سَأَلَ سَعْدَ بْنَ أَبِي وَقَّاصٍ عَنِ الْبَيْضَاءِ، بِالسُّلْتِ فَقَالَ لَهُ سَعْدٌ أَيُّهُمَا أَفْضَلُ قَالَ الْبَيْضَاءُ ‏.‏ فَنَهَاهُ عَنْ ذَلِكَ وَقَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُسْأَلُ عَنْ شِرَاءِ التَّمْرِ بِالرُّطَبِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَيَنْقُصُ الرُّطَبُ إِذَا يَبِسَ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا نَعَمْ فَنَهَاهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ ذَلِكَ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ إِسْمَاعِيلُ بْنُ أُمَيَّةَ نَحْوَ مَالِكٍ ‏.‏

Abdulloh ibn Yazid (rahimahulloh)dan rivoyat qilinishicha, Zayd Abu Ayyosh unga xabar berib aytdiki, u Saʼd ibn Abu Vaqqosdan oq bugʻdoyni arpaga (sotish) haqida soʻradi. Saʼd unga: «Qaysi biri afzalroq?» dedi. U: «Oq bugʻdoy», dedi. Shunda Saʼd uni bundan qaytarib, dedi: «Men Rasululloh ﷺdan quruq xurmoni yangi (hoʻl) xurmoga sotib olish haqida soʻralganda eshitdim. Rasululloh ﷺ: ‹Hoʻl xurmo qurib qolganda kamayadimi?› dedilar. ‹Ha›, deyishdi. Shunda Rasululloh ﷺ bundan qaytardilar». Abu Dovud aytdi: Buni Ismoil ibn Umayya ham Molikning rivoyatiga oʻxshatib rivoyat qilgan.Абдуллоҳ ибн Язид (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинишича, Зайд Абу Айёш унга хабар бериб айтдики, у Саъд ибн Абу Ваққосдан оқ буғдойни арпага (сотиш) ҳақида сўради. Саъд унга: «Қайси бири афзалроқ?» деди. У: «Оқ буғдой», деди. Шунда Саъд уни бундан қайтариб, деди: «Мен Расулуллоҳ ﷺдан қуруқ хурмони янги (ҳўл) хурмога сотиб олиш ҳақида сўралганда эшитдим. Расулуллоҳ ﷺ: ‹Ҳўл хурмо қуриб қолганда камаядими?› дедилар. ‹Ҳа›, дейишди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ бундан қайтардилар». Абу Довуд айтди: Буни Исмоил ибн Умайя ҳам Моликнинг ривоятига ўхшатиб ривоят қилган.

حَدَّثَنَا الرَّبِيعُ بْنُ نَافِعٍ أَبُو تَوْبَةَ، حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ، - يَعْنِي ابْنَ سَلاَّمٍ - عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَنَّ أَبَا عَيَّاشٍ، أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، سَمِعَ سَعْدَ بْنَ أَبِي وَقَّاصٍ، يَقُولُ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ بَيْعِ الرُّطَبِ بِالتَّمْرِ نَسِيئَةً ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ عِمْرَانُ بْنُ أَبِي أَنَسٍ عَنْ مَوْلًى لِبَنِي مَخْزُومٍ عَنْ سَعْدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏

Saʼd ibn Abu Vaqqos (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u: «Rasululloh ﷺ hoʻl xurmoni quruq xurmoga nasiyaga sotishdan qaytardilar», deb aytar edi. Abu Dovud aytdi: Buni Imron ibn Abu Anas Bani Maxzumning bir mavlosidan, u Saʼddan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshatib rivoyat qilgan.Саъд ибн Абу Ваққос (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у: «Расулуллоҳ ﷺ ҳўл хурмони қуруқ хурмога насияга сотишдан қайтардилар», деб айтар эди. Абу Довуд айтди: Буни Имрон ибн Абу Анас Бани Махзумнинг бир мавлосидан, у Саъддан, у Набий ﷺдан шунга ўхшатиб ривоят қилган.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي زَائِدَةَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ بَيْعِ الثَّمَرِ بِالتَّمْرِ كَيْلاً وَعَنْ بَيْعِ الْعِنَبِ بِالزَّبِيبِ كَيْلاً وَعَنْ بَيْعِ الزَّرْعِ بِالْحِنْطَةِ كَيْلاً ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ daraxtdagi mevani oʻlchov bilan quruq xurmoga sotishdan, uzumni oʻlchov bilan mayizga sotishdan va ekinni oʻlchov bilan bugʻdoyga sotishdan qaytardilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ дарахтдаги мевани ўлчов билан қуруқ хурмога сотишдан, узумни ўлчов билан майизга сотишдан ва экинни ўлчов билан буғдойга сотишдан қайтардилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَخْبَرَنِي خَارِجَةُ بْنُ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم رَخَّصَ فِي بَيْعِ الْعَرَايَا بِالتَّمْرِ وَالرُّطَبِ ‏.‏

Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ aroyo (daraxtdagi xurmo)ni quruq xurmoga va hoʻl xurmoga sotishga ruxsat berdilar.Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ ароё (дарахтдаги хурмо)ни қуруқ хурмога ва ҳўл хурмога сотишга рухсат бердилар.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا ابْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ بَشِيرِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ بَيْعِ الثَّمَرِ بِالتَّمْرِ وَرَخَّصَ فِي الْعَرَايَا أَنْ تُبَاعَ بِخَرْصِهَا يَأْكُلُهَا أَهْلُهَا رُطَبًا ‏.‏

Sahl ibn Abu Hasma (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ daraxtdagi mevani quruq xurmoga sotishdan qaytardilar, ammo aroyoni taxminiy oʻlchovi bilan, uni egalari hoʻl holda yeyishlari uchun sotishga ruxsat berdilar.Саҳл ибн Абу Ҳасма (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ дарахтдаги мевани қуруқ хурмога сотишдан қайтардилар, аммо ароёни тахминий ўлчови билан, уни эгалари ҳўл ҳолда ейишлари учун сотишга рухсат бердилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ الْحُصَيْنِ، عَنْ مَوْلَى ابْنِ أَبِي أَحْمَدَقَالَ أَبُو دَاوُدَ وَقَالَ لَنَا الْقَعْنَبِيُّ فِيمَا قَرَأَ عَلَى مَالِكٍ عَنْ أَبِي سُفْيَانَ وَاسْمُهُ قُزْمَانُ مَوْلَى ابْنِ أَبِي أَحْمَدَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَخَّصَ فِي بَيْعِ الْعَرَايَا فِيمَا دُونَ خَمْسَةِ أَوْسُقٍ أَوْ فِي خَمْسَةِ أَوْسُقٍ شَكَّ دَاوُدُ بْنُ الْحُصَيْنِ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ حَدِيثُ جَابِرٍ إِلَى أَرْبَعَةِ أَوْسُقٍ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ aroyoni besh vasqdan kam yoki besh vasq miqdorida sotishga ruxsat berdilar — Dovud ibn al-Husayn (ikkisidan qaysi biri ekanida) shubha qildi. Abu Dovud aytdi: Jobirning hadisi toʻrt vasqgacha (ekanini bildiradi).Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ ароёни беш васқдан кам ёки беш васқ миқдорида сотишга рухсат бердилар — Довуд ибн ал-Ҳусайн (иккисидан қайси бири эканида) шубҳа қилди. Абу Довуд айтди: Жобирнинг ҳадиси тўрт васқгача (эканини билдиради).

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ سَعِيدٍ الْهَمْدَانِيُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ الْحَارِثِ، عَنْ عَبْدِ رَبِّهِ بْنِ سَعِيدٍ الأَنْصَارِيِّ، أَنَّهُ قَالَ الْعَرِيَّةُ الرَّجُلُ يُعْرِي الرَّجُلَ النَّخْلَةَ أَوِ الرَّجُلُ يَسْتَثْنِي مِنْ مَالِهِ النَّخْلَةَ أَوْ الاِثْنَتَيْنِ يَأْكُلُهَا فَيَبِيعُهَا بِتَمْرٍ ‏.‏

Abdu Robbihi ibn Said al-Ansoriy (rahimahulloh) aytdi: Ariyya — bir kishining boshqa bir kishiga bir xurmo daraxtini (mevasini yeyishi uchun) ariyatga (vaqtincha) berishi, yoki bir kishining oʻz molidan bir yoki ikki xurmo daraxtini oʻzi yeyish uchun ajratib qolib, soʻng uni quruq xurmoga sotishidir.Абду Роббиҳи ибн Саид ал-Ансорий (раҳимаҳуллоҳ) айтди: Арийя — бир кишининг бошқа бир кишига бир хурмо дарахтини (мевасини ейиши учун) ариятга (вақтинча) бериши, ёки бир кишининг ўз молидан бир ёки икки хурмо дарахтини ўзи ейиш учун ажратиб қолиб, сўнг уни қуруқ хурмога сотишидир.

حَدَّثَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، عَنْ عَبْدَةَ، عَنِ ابْنِ إِسْحَاقَ، قَالَ الْعَرَايَا أَنْ يَهَبَ الرَّجُلُ، لِلرَّجُلِ النَّخَلاَتِ فَيَشُقَّ عَلَيْهِ أَنْ يَقُومَ عَلَيْهَا فَيَبِيعَهَا بِمِثْلِ خَرْصِهَا ‏.‏

Ibn Ishoq (rahimahulloh) aytdi: Aroyo — bir kishining boshqa bir kishiga bir necha xurmo daraxtini hadya qilishi, soʻng (egasiga) ularni parvarish qilib turish ogʻir kelib, uni (qarz oluvchi) taxminiy oʻlchovi miqdoricha (quruq xurmoga) sotishidir.Ибн Ишоқ (раҳимаҳуллоҳ) айтди: Ароё — бир кишининг бошқа бир кишига бир неча хурмо дарахтини ҳадя қилиши, сўнг (эгасига) уларни парвариш қилиб туриш оғир келиб, уни (қарз олувчи) тахминий ўлчови миқдорича (қуруқ хурмога) сотишидир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ بَيْعِ الثِّمَارِ حَتَّى يَبْدُوَ صَلاَحُهَا نَهَى الْبَائِعَ وَالْمُشْتَرِيَ ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ mevalarni pishgani aniq koʻrinmaguncha sotishdan qaytardilar; buni sotuvchiga ham, xaridorga ham (nisbatan) qaytardilar.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ меваларни пишгани аниқ кўринмагунча сотишдан қайтардилар; буни сотувчига ҳам, харидорга ҳам (нисбатан) қайтардилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ النُّفَيْلِيُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ عُلَيَّةَ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ بَيْعِ النَّخْلِ حَتَّى يَزْهُوَ وَعَنِ السُّنْبُلِ حَتَّى يَبْيَضَّ وَيَأْمَنَ الْعَاهَةَ نَهَى الْبَائِعَ وَالْمُشْتَرِيَ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ xurmoni pishib qizara boshlamaguncha sotishdan, boshoqni esa oqarib, ofatdan omon boʻlmaguncha sotishdan qaytardilar. (U zot) sotuvchini ham, xaridorni ham (bundan) qaytardilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ хурмони пишиб қизара бошламагунча сотишдан, бошоқни эса оқариб, офатдан омон бўлмагунча сотишдан қайтардилар. (У зот) сотувчини ҳам, харидорни ҳам (бундан) қайтардилар.

حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ عُمَرَ النَّمَرِيُّ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ خُمَيْرٍ، عَنْ مَوْلًى، لِقُرَيْشٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ بَيْعِ الْغَنَائِمِ حَتَّى تُقْسَمَ وَعَنْ بَيْعِ النَّخْلِ حَتَّى تُحْرَزَ مِنْ كُلِّ عَارِضٍ وَأَنْ يُصَلِّيَ الرَّجُلُ بِغَيْرِ حِزَامٍ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytadi: Rasululloh ﷺ oʻljalarni taqsimlanmaguncha sotishdan, xurmoni har qanday ofatdan omonda boʻlmaguncha sotishdan va kishining belbogʻsiz namoz oʻqishidan qaytardilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтади: Расулуллоҳ ﷺ ўлжаларни тақсимланмагунча сотишдан, хурмони ҳар қандай офатдан омонда бўлмагунча сотишдан ва кишининг белбоғсиз намоз ўқишидан қайтардилар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ، مُحَمَّدُ بْنُ خَلاَّدٍ الْبَاهِلِيُّ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ سَلِيمِ بْنِ حَيَّانَ، أَخْبَرَنَا سَعِيدُ بْنُ مِينَاءَ، قَالَ سَمِعْتُ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، يَقُولُ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ تُبَاعَ الثَّمَرَةُ حَتَّى تُشَقِّحَ ‏.‏ قِيلَ وَمَا تُشَقِّحُ قَالَ تَحْمَارُّ وَتَصْفَارُّ وَيُؤْكَلُ مِنْهَا ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo) aytar edi: Rasululloh ﷺ meva yetilmaguncha (rangi oʻzgarmaguncha) sotishdan qaytardilar. «Yetilishi nima?» deb soʻraldi. (Said ibn Miyno: rivoyatchi) aytdi: «(Meva) qizaradi yoki sargʻayadi va undan yeyish mumkin boʻladi».Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо) айтар эди: Расулуллоҳ ﷺ мева етилмагунча (ранги ўзгармагунча) сотишдан қайтардилар. «Етилиши нима?» деб сўралди. (Саид ибн Мийно: ривоятчи) айтди: «(Мева) қизаради ёки сарғаяди ва ундан ейиш мумкин бўлади».

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ حُمَيْدٍ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ بَيْعِ الْعِنَبِ حَتَّى يَسْوَدَّ وَعَنْ بَيْعِ الْحَبِّ حَتَّى يَشْتَدَّ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ uzumni qoraymaguncha sotishdan va donni qotmaguncha sotishdan qaytardilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ узумни қораймагунча сотишдан ва донни қотмагунча сотишдан қайтардилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا عَنْبَسَةُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنِي يُونُسُ، قَالَ سَأَلْتُ أَبَا الزِّنَادِ عَنْ بَيْعِ الثَّمَرِ، قَبْلَ أَنْ يَبْدُوَ، صَلاَحُهُ وَمَا ذُكِرَ فِي ذَلِكَ فَقَالَ كَانَ عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ يُحَدِّثُ عَنْ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ قَالَ كَانَ النَّاسُ يَتَبَايَعُونَ الثِّمَارَ قَبْلَ أَنْ يَبْدُوَ صَلاَحُهَا فَإِذَا جَدَّ النَّاسُ وَحَضَرَ تَقَاضِيهِمْ قَالَ الْمُبْتَاعُ قَدْ أَصَابَ الثَّمَرَ الدُّمَانُ وَأَصَابَهُ قُشَامٌ وَأَصَابَهُ مُرَاضٌ عَاهَاتٌ يَحْتَجُّونَ بِهَا فَلَمَّا كَثُرَتْ خُصُومَتُهُمْ عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَالْمَشُورَةِ يُشِيرُ بِهَا ‏"‏ فَإِمَّا لاَ فَلاَ تَتَبَايَعُوا الثَّمَرَةَ حَتَّى يَبْدُوَ صَلاَحُهَا ‏"‏ ‏.‏ لِكَثْرَةِ خُصُومَتِهِمْ وَاخْتِلاَفِهِمْ ‏.‏

Yunus (rahimahulloh) aytadi: Men Abu Zinoddan meva yaxshi holatga (pishishga) chiqishidan oldin sotish va bu haqda aytilganlar toʻgʻrisida soʻradim. U dedi: Urva ibn az-Zubayr Sahl ibn Abu Hasmadan, u Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilib aytar edi: «Odamlar mevani yaxshi holatga chiqishidan (pishishidan) oldin oʻzaro sotib-sotar edilar. Hosilni uzish vaqti kelib, haq talab qilinganda xaridor: ‹Mevaga dumon (chirish) ofati tegdi, qusham (toʻkilish) ofati tegdi, muroz (kasallik) ofati tegdi› deb, ana shu (ofat)lar bilan bahonalashar edilar. Ularning Nabiy ﷺ huzuridagi nizolari koʻpayganda, Rasululloh ﷺ — bir maslahat tariqasida ishora qilib — «Agar shunday boʻlsa, unda mevani yaxshi holatga chiqmaguncha (pishmaguncha) oʻzaro sotmanglar» dedilar. Bu ularning nizolari va ixtiloflari koʻpligi sababli (edi)».Юнус (раҳимаҳуллоҳ) айтади: Мен Абу Зиноддан мева яхши ҳолатга (пишишга) чиқишидан олдин сотиш ва бу ҳақда айтилганлар тўғрисида сўрадим. У деди: Урва ибн аз-Зубайр Саҳл ибн Абу Ҳасмадан, у Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилиб айтар эди: «Одамлар мевани яхши ҳолатга чиқишидан (пишишидан) олдин ўзаро сотиб-сотар эдилар. Ҳосилни узиш вақти келиб, ҳақ талаб қилинганда харидор: ‹Мевага думон (чириш) офати тегди, қушам (тўкилиш) офати тегди, муроз (касаллик) офати тегди› деб, ана шу (офат)лар билан баҳоналашар эдилар. Уларнинг Набий ﷺ ҳузуридаги низолари кўпайганда, Расулуллоҳ ﷺ — бир маслаҳат тариқасида ишора қилиб — «Агар шундай бўлса, унда мевани яхши ҳолатга чиқмагунча (пишмагунча) ўзаро сотманглар» дедилар. Бу уларнинг низолари ва ихтилофлари кўплиги сабабли (эди)».

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ الطَّالْقَانِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ بَيْعِ الثَّمَرِ حَتَّى يَبْدُوَ صَلاَحُهُ وَلاَ يُبَاعُ إِلاَّ بِالدِّينَارِ أَوْ بِالدِّرْهَمِ إِلاَّ الْعَرَايَا ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ mevani yaxshi holatga chiqmaguncha (pishmaguncha) sotishdan qaytardilar va u faqat dinor yoki dirhamga sotilsin (dedilar) — aroyodan boshqasi (bundan mustasno).Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ мевани яхши ҳолатга чиқмагунча (пишмагунча) сотишдан қайтардилар ва у фақат динор ёки дирҳамга сотилсин (дедилар) — ароёдан бошқаси (бундан мустасно).

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، وَيَحْيَى بْنُ مَعِينٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ حُمَيْدٍ الأَعْرَجِ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ عَتِيقٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ بَيْعِ السِّنِينَ وَوَضَعَ الْجَوَائِحَ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ لَمْ يَصِحَّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي الثُّلُثِ شَىْءٌ وَهُوَ رَأْىُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ (mevani) yillab (oldindan) sotishdan qaytardilar va ofat yetkazgan (zararlar)ni (xaridordan) soqit qildilar. Abu Dovud aytdi: «(Ofat zarari hosilning) uchdan biri (haqida) Nabiy ﷺdan hech narsa sahih boʻlmagan. Bu Madina ahlining raʼyidir».Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ (мевани) йиллаб (олдиндан) сотишдан қайтардилар ва офат етказган (зарарлар)ни (харидордан) соқит қилдилар. Абу Довуд айтди: «(Офат зарари ҳосилнинг) учдан бири (ҳақида) Набий ﷺдан ҳеч нарса саҳиҳ бўлмаган. Бу Мадина аҳлининг раъйидир».

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، وَسَعِيدِ بْنِ مِينَاءَ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنِ الْمُعَاوَمَةِ وَقَالَ أَحَدُهُمَا بَيْعِ السِّنِينَ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ muovama (koʻp yillik) savdosidan qaytardilar. (Ikki rivoyatchidan) biri uni «yillab sotish» deb (aytdi).Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ муовама (кўп йиллик) савдосидан қайтардилар. (Икки ривоятчидан) бири уни «йиллаб сотиш» деб (айтди).

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ، وَعُثْمَانُ، ابْنَا أَبِي شَيْبَةَ قَالاَ حَدَّثَنَا ابْنُ إِدْرِيسَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ بَيْعِ الْغَرَرِ - زَادَ عُثْمَانُ - وَالْحَصَاةِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ gʻarar (noaniqlik bor) savdosidan qaytardilar. Usmon (rivoyatida): «va tosh (otish bilan qilinadigan) savdodan (ham qaytardilar)» deb (ziyoda qildi).Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ ғарар (ноаниқлик бор) савдосидан қайтардилар. Усмон (ривоятида): «ва тош (отиш билан қилинадиган) савдодан (ҳам қайтардилар)» деб (зиёда қилди).

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، وَأَحْمَدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ السَّرْحِ، - وَهَذَا لَفْظُهُ - قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَزِيدَ اللَّيْثِيِّ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ بَيْعَتَيْنِ وَعَنْ لِبْسَتَيْنِ أَمَّا الْبَيْعَتَانِ فَالْمُلاَمَسَةُ وَالْمُنَابَذَةُ وَأَمَّا اللِّبْسَتَانِ فَاشْتِمَالُ الصَّمَّاءِ وَأَنْ يَحْتَبِيَ الرَّجُلُ فِي ثَوْبٍ وَاحِدٍ كَاشِفًا عَنْ فَرْجِهِ أَوْ لَيْسَ عَلَى فَرْجِهِ مِنْهُ شَىْءٌ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ ikki xil savdodan va ikki xil kiyinishdan qaytardilar. Ikki savdo — mulomasa va munobaza. Ikki kiyinish esa — ishtimol as-sammoʼ (kishining tanasini bir kiyim bilan toʻliq oʻrab, qoʻllarini chiqaradigan joy qoldirmasligi) va kishining bir kiyim ichida, avratini ochib yoki avrati ustida (kiyimdan) hech narsa boʻlmagan holda chordana qurib oʻtirishidir.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ икки хил савдодан ва икки хил кийинишдан қайтардилар. Икки савдо — муломаса ва мунобаза. Икки кийиниш эса — иштимол ас-саммў (кишининг танасини бир кийим билан тўлиқ ўраб, қўлларини чиқарадиган жой қолдирмаслиги) ва кишининг бир кийим ичида, авратини очиб ёки аврати устида (кийимдан) ҳеч нарса бўлмаган ҳолда чордана қуриб ўтиришидир.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَزِيدَ اللَّيْثِيِّ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِهَذَا الْحَدِيثِ زَادَ وَاشْتِمَالُ الصَّمَّاءِ أَنْ يَشْتَمِلَ فِي ثَوْبٍ وَاحِدٍ يَضَعُ طَرَفَىِ الثَّوْبِ عَلَى عَاتِقِهِ الأَيْسَرِ وَيُبْرِزُ شِقَّهُ الأَيْمَنَ وَالْمُنَابَذَةُ أَنْ يَقُولَ إِذَا نَبَذْتُ إِلَيْكَ هَذَا الثَّوْبَ فَقَدْ وَجَبَ الْبَيْعُ وَالْمُلاَمَسَةُ أَنْ يَمَسَّهُ بِيَدِهِ وَلاَ يَنْشُرُهُ وَلاَ يُقَلِّبُهُ فَإِذَا مَسَّهُ وَجَبَ الْبَيْعُ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺdan mana shu hadisni (rivoyat qildi). (Bu rivoyatda quyidagi ziyoda) bor: «Ishtimol as-sammoʼ — kishining bir kiyimga oʻralib, kiyimning ikki uchini chap yelkasiga qoʻyib, oʻng tomonini ochiq qoldirishidir. Munobaza — kishining: ‹Men senga bu kiyimni uloqtirsam, savdo voʼjib boʻladi› deyishidir. Mulomasa — kishining (kiyimni) qoʻli bilan ushlab, uni yoymasligi va agʻdarmasligidir; uni ushlasa, savdo voʼjib boʻladi».Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺдан мана шу ҳадисни (ривоят қилди). (Бу ривоятда қуйидаги зиёда) бор: «Иштимол ас-саммў — кишининг бир кийимга ўралиб, кийимнинг икки учини чап елкасига қўйиб, ўнг томонини очиқ қолдиришидир. Мунобаза — кишининг: ‹Мен сенга бу кийимни улоқтирсам, савдо вўжиб бўлади› дейишидир. Муломаса — кишининг (кийимни) қўли билан ушлаб, уни ёймаслиги ва ағдармаслигидир; уни ушласа, савдо вўжиб бўлади».

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا عَنْبَسَةُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَامِرُ بْنُ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ، أَنَّ أَبَا سَعِيدٍ الْخُدْرِيَّ، قَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِمَعْنَى حَدِيثِ سُفْيَانَ وَعَبْدِ الرَّزَّاقِ جَمِيعًا ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu) aytadi: Rasululloh ﷺ qaytardilar — (deb) Sufyon va Abdurazzoq ikkisining hadisi maʼnosida (bu rivoyatni keltirdi).Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу) айтади: Расулуллоҳ ﷺ қайтардилар — (деб) Суфён ва Абдураззоқ иккисининг ҳадиси маъносида (бу ривоятни келтирди).

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ بَيْعِ حَبَلِ الْحَبَلَةِ ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ habal al-habala savdosidan qaytardilar.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ ҳабал ал-ҳабала савдосидан қайтардилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ وَقَالَ حَبَلُ الْحَبَلَةِ أَنْ تُنْتَجَ النَّاقَةُ بَطْنَهَا ثُمَّ تَحْمِلُ الَّتِي نُتِجَتْ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash (hadisni rivoyat qildi). U: «Habal al-habala — bu tuya boʻgʻozini tugʻishi, soʻngra tugʻilgan (urgʻochi tuya bolasi)ning boʻgʻoz boʻlishidir» dedi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан, у Набий ﷺдан шунга ўхшаш (ҳадисни ривоят қилди). У: «Ҳабал ал-ҳабала — бу туя бўғозини туғиши, сўнгра туғилган (урғочи туя боласи)нинг бўғоз бўлишидир» деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا صَالِحُ أَبُو عَامِرٍ، - قَالَ أَبُو دَاوُدَ كَذَا قَالَ مُحَمَّدٌ - حَدَّثَنَا شَيْخٌ، مِنْ بَنِي تَمِيمٍ قَالَ خَطَبَنَا عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ - أَوْ قَالَ قَالَ عَلِيٌّ قَالَ ابْنُ عِيسَى هَكَذَا حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، - قَالَ سَيَأْتِي عَلَى النَّاسِ زَمَانٌ عَضُوضٌ يَعَضُّ الْمُوسِرُ عَلَى مَا فِي يَدَيْهِ وَلَمْ يُؤْمَرْ بِذَلِكَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى ‏{‏ وَلاَ تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ ‏}‏ وَيُبَايَعُ الْمُضْطَرُّونَ وَقَدْ نَهَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَنْ بَيْعِ الْمُضْطَرِّ وَبَيْعِ الْغَرَرِ وَبَيْعِ الثَّمَرَةِ قَبْلَ أَنْ تُدْرِكَ ‏.‏

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi. U bizga xutba qilib dedi: «Odamlar ustiga shunday qattiq (mashaqqatli) bir zamon keladiki, boy odam oʻz qoʻlidagi narsasini (mol-mulkini) qisib ushlaydi, holbuki bunga buyurilgan emasdi. Alloh taolo: {Oʻzaro saxovat (yaxshilik) qilishni unutmangiz} degan (Baqara, 237). Choragacha qolganlar (zorlikda bʼlganlar) bilan savdo qilinadi, holbuki Paygʻambar ﷺ zorlikda (nochor) qolgan kishi bilan savdo qilishdan, gʻarar (noaniqlik) bor savdodan va meva pishmasidan oldin uni sotishdan qaytarganlar».Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади. У бизга хутба қилиб деди: «Одамлар устига шундай қаттиқ (машаққатли) бир замон келадики, бой одам ўз қўлидаги нарсасини (мол-мулкини) қисиб ушлайди, ҳолбуки бунга буюрилган эмасди. Аллоҳ таоло: {Ўзаро саховат (яхшилик) қилишни унутмангиз} деган (Бақара, 237). Чорагача қолганлар (зорликда бълганлар) билан савдо қилинади, ҳолбуки Пайғамбар ﷺ зорликда (ночор) қолган киши билан савдо қилишдан, ғарар (ноаниқлик) бор савдодан ва мева пишмасидан олдин уни сотишдан қайтарганлар».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سُلَيْمَانَ الْمِصِّيصِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الزِّبْرِقَانِ، عَنْ أَبِي حَيَّانَ التَّيْمِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، رَفَعَهُ قَالَ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ يَقُولُ أَنَا ثَالِثُ الشَّرِيكَيْنِ، مَا لَمْ يَخُنْ أَحَدُهُمَا صَاحِبَهُ فَإِذَا خَانَهُ خَرَجْتُ مِنْ بَيْنِهِمَا ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi. Uni (hadisni) Paygʻambar ﷺga koʻtarib (marfuʼ qilib) aytdi: «Alloh taolo aytadi: ‹Ikki sherikning biri ikkinchisiga xiyonat qilmagunicha, Men ularning uchinchisi (ularga madadkor)man. Biri ikkinchisiga xiyonat qilsa, ular orasidan chiqib ketaman›».Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади. Уни (ҳадисни) Пайғамбар ﷺга кўтариб (марфуъ қилиб) айтди: «Аллоҳ таоло айтади: ‹Икки шерикнинг бири иккинчисига хиёнат қилмагунича, Мен уларнинг учинчиси (уларга мададкор)ман. Бири иккинчисига хиёнат қилса, улар орасидан чиқиб кетаман›».

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ شَبِيبِ بْنِ غَرْقَدَةَ، حَدَّثَنِي الْحَىُّ، عَنْ عُرْوَةَ، - يَعْنِي ابْنَ أَبِي الْجَعْدِ الْبَارِقِيِّ - قَالَ أَعْطَاهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم دِينَارًا يَشْتَرِي بِهِ أُضْحِيَةً أَوْ شَاةً فَاشْتَرَى شَاتَيْنِ فَبَاعَ إِحْدَاهُمَا بِدِينَارٍ فَأَتَاهُ بِشَاةٍ وَدِينَارٍ فَدَعَا لَهُ بِالْبَرَكَةِ فِي بَيْعِهِ فَكَانَ لَوِ اشْتَرَى تُرَابًا لَرَبِحَ فِيهِ ‏.‏

Urva ibn Abul Jaʼd al-Boriqiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ unga qurbonlik hayvoni yoki qoʻy sotib olish uchun bir dinor berdilar. U ikkita qoʻy sotib oldi, soʻng ulardan birini bir dinorga sotdi va u zotga bir qoʻy hamda bir dinor olib keldi. Shunda u zot uning savdosiga baraka tilab duo qildilar. Bas, u tuproq sotib olganda ham, undan foyda koʻrar edi.Урва ибн Абул Жаъд ал-Бориқий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ унга қурбонлик ҳайвони ёки қўй сотиб олиш учун бир динор бердилар. У иккита қўй сотиб олди, сўнг улардан бирини бир динорга сотди ва у зотга бир қўй ҳамда бир динор олиб келди. Шунда у зот унинг савдосига барака тилаб дуо қилдилар. Бас, у тупроқ сотиб олганда ҳам, ундан фойда кўрар эди.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ الصَّبَّاحِ، حَدَّثَنَا أَبُو الْمُنْذِرِ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ زَيْدٍ، - هُوَ أَخُو حَمَّادِ بْنِ زَيْدٍ - حَدَّثَنَا الزُّبَيْرُ بْنُ الْخِرِّيتِ، عَنْ أَبِي لَبِيدٍ، حَدَّثَنِي عُرْوَةُ الْبَارِقِيُّ، بِهَذَا الْخَبَرِ وَلَفْظُهُ مُخْتَلِفٌ ‏.‏

Urva al-Boriqiy (roziyallohu anhu) ushbu xabarni (boshqa sanad bilan) rivoyat qildi, lekin uning lafzi (yuqoridagidan) farqlidir.Урва ал-Бориқий (розияллоҳу анҳу) ушбу хабарни (бошқа санад билан) ривоят қилди, лекин унинг лафзи (юқоридагидан) фарқлидир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ الْعَبْدِيُّ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنِي أَبُو حُصَيْنٍ، عَنْ شَيْخٍ، مِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ عَنْ حَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعَثَ مَعَهُ بِدِينَارٍ يَشْتَرِي لَهُ أُضْحِيَةً فَاشْتَرَاهَا بِدِينَارٍ وَبَاعَهَا بِدِينَارَيْنِ فَرَجَعَ فَاشْتَرَى لَهُ أُضْحِيَةً بِدِينَارٍ وَجَاءَ بِدِينَارٍ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَتَصَدَّقَ بِهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَدَعَا لَهُ أَنْ يُبَارَكَ لَهُ فِي تِجَارَتِهِ ‏.‏

Hakim ibn Hizom (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ u bilan birga, oʻzlari uchun qurbonlik hayvoni sotib olish uchun bir dinor yubordilar. U bir dinorga (qoʻy) sotib oldi va uni ikki dinorga sotdi, soʻng qaytib u zot uchun bir dinorga qurbonlik hayvoni sotib oldi va (ortgan) bir dinorni Paygʻambar ﷺga olib keldi. Bas, Paygʻambar ﷺ uni sadaqa qildilar va uning savdosiga baraka berilishini soʻrab unga duo qildilar.Ҳаким ибн Ҳизом (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ у билан бирга, ўзлари учун қурбонлик ҳайвони сотиб олиш учун бир динор юбордилар. У бир динорга (қўй) сотиб олди ва уни икки динорга сотди, сўнг қайтиб у зот учун бир динорга қурбонлик ҳайвони сотиб олди ва (ортган) бир динорни Пайғамбар ﷺга олиб келди. Бас, Пайғамбар ﷺ уни садақа қилдилар ва унинг савдосига барака берилишини сўраб унга дуо қилдилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَمْزَةَ، أَخْبَرَنَا سَالِمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَنِ اسْتَطَاعَ مِنْكُمْ أَنْ يَكُونَ مِثْلَ صَاحِبِ فَرْقِ الأَرُزِّ فَلْيَكُنْ مِثْلَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا وَمَنْ صَاحِبُ فَرْقِ الأَرُزِّ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَذَكَرَ حَدِيثَ الْغَارِ حِينَ سَقَطَ عَلَيْهِمُ الْجَبَلُ فَقَالَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمُ اذْكُرُوا أَحْسَنَ عَمَلِكُمْ قَالَ ‏"‏ وَقَالَ الثَّالِثُ اللَّهُمَّ إِنَّكَ تَعْلَمُ أَنِّي اسْتَأْجَرْتُ أَجِيرًا بِفَرْقِ أَرُزٍّ فَلَمَّا أَمْسَيْتُ عَرَضْتُ عَلَيْهِ حَقَّهُ فَأَبَى أَنْ يَأْخُذَهُ وَذَهَبَ فَثَمَّرْتُهُ لَهُ حَتَّى جَمَعْتُ لَهُ بَقَرًا وَرِعَاءَهَا فَلَقِيَنِي فَقَالَ أَعْطِنِي حَقِّي ‏.‏ فَقُلْتُ اذْهَبْ إِلَى تِلْكَ الْبَقَرِ وَرِعَائِهَا فَخُذْهَا فَذَهَبَ فَاسْتَاقَهَا ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺning: «Sizlardan kim bir faraq guruchning sohibiga oʻxshash boʻlishga qodir boʻlsa, unga oʻxshash boʻlsin», deyayotganlarini eshitdim. Ular (sahobalar): «Ey Rasululloh, bir faraq guruchning sohibi kim?» dedilar. Shunda u zot gʻor hadisini zikr qildilar. Oʻsha gʻorda ularning ustiga togʻ (qoyasi) qulab tushgan edi va ularning har biri: «Eng yaxshi amalingizni eslab (Allohga) ayting», dedi. U zot dedilar: «Ularning uchinchisi aytdi: ‹Ey Allohim, Sen bilasanki, men bir kishini bir faraq guruchga ishga yolladim. Kech kirgach, unga haqqini taqdim etdim, lekin u olishdan bosh tortib ketib qoldi. Bas, men u (guruch)ni unga koʻpaytirib bordim, hatto unga (oʻsha haq evaziga) sigirlar va ularning podachilarini toʻpladim. Soʻng u meni uchratib: ‹Haqqimni ber›, dedi. Men: ‹Ana u sigirlar va ularning podachisi oldiga borib, ularni ol›, dedim. Bas, u borib, ularni haydab ketdi›».Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: «Сизлардан ким бир фарақ гуручнинг соҳибига ўхшаш бўлишга қодир бўлса, унга ўхшаш бўлсин», деяётганларини эшитдим. Улар (саҳобалар): «Эй Расулуллоҳ, бир фарақ гуручнинг соҳиби ким?» дедилар. Шунда у зот ғор ҳадисини зикр қилдилар. Ўша ғорда уларнинг устига тоғ (қояси) қулаб тушган эди ва уларнинг ҳар бири: «Энг яхши амалингизни эслаб (Аллоҳга) айтинг», деди. У зот дедилар: «Уларнинг учинчиси айтди: ‹Эй Аллоҳим, Сен биласанки, мен бир кишини бир фарақ гуручга ишга ёлладим. Кеч киргач, унга ҳаққини тақдим этдим, лекин у олишдан бош тортиб кетиб қолди. Бас, мен у (гуруч)ни унга кўпайтириб бордим, ҳатто унга (ўша ҳақ эвазига) сигирлар ва уларнинг подачиларини тўпладим. Сўнг у мени учратиб: ‹Ҳаққимни бер›, деди. Мен: ‹Ана у сигирлар ва уларнинг подачиси олдига бориб, уларни ол›, дедим. Бас, у бориб, уларни ҳайдаб кетди›».

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُعَاذٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ اشْتَرَكْتُ أَنَا وَعَمَّارٌ، وَسَعْدٌ، فِيمَا نُصِيبُ يَوْمَ بَدْرٍ قَالَ فَجَاءَ سَعْدٌ بِأَسِيرَيْنِ وَلَمْ أَجِئْ أَنَا وَعَمَّارٌ بِشَىْءٍ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men, Ammor va Saʼd Badr kuni qoʻlga kiritadigan narsamizda sherik boʻldik. Bas, Saʼd ikkita asir olib keldi, men va Ammor esa hech narsa olib kelmadik.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен, Аммор ва Саъд Бадр куни қўлга киритадиган нарсамизда шерик бўлдик. Бас, Саъд иккита асир олиб келди, мен ва Аммор эса ҳеч нарса олиб келмадик.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ عُمَرَ، يَقُولُ مَا كُنَّا نَرَى بِالْمُزَارَعَةِ بَأْسًا حَتَّى سَمِعْتُ رَافِعَ بْنَ خَدِيجٍ يَقُولُ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْهَا ‏.‏ فَذَكَرْتُهُ لِطَاوُسٍ فَقَالَ قَالَ لِي ابْنُ عَبَّاسٍ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَمْ يَنْهَ عَنْهَا وَلَكِنْ قَالَ ‏"‏ لأَنْ يَمْنَحَ أَحَدُكُمْ أَرْضَهُ خَيْرٌ مِنْ أَنْ يَأْخُذَ عَلَيْهَا خَرَاجًا مَعْلُومًا ‏"‏ ‏.‏

Amr ibn Dinor aytadi: Men Ibn Umar (roziyallohu anhumo)ning: «Biz muzoraʼa (yer ijarasi)da hech qanday zarar (ziyon) koʻrmas edik, toki Rofiʼ ibn Xadij: ‹Rasululloh ﷺ undan qaytardilar›, deganini eshitganimgacha», deyayotganini eshitdim. Bas, men buni Tovusga zikr qildim. U dedi: «Menga Ibn Abbos (roziyallohu anhumo): ‹Rasululloh ﷺ undan qaytarganlari yoʻq, balki: «Sizlardan biringizning yerini (birodariga) bepul berishi, undan maʼlum bir haq (ijara) olishidan koʻra yaxshiroqdir», deganlar›, dedi».Амр ибн Динор айтади: Мен Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)нинг: «Биз музораъа (ер ижараси)да ҳеч қандай зарар (зиён) кўрмас эдик, токи Рофиъ ибн Хадиж: ‹Расулуллоҳ ﷺ ундан қайтардилар›, деганини эшитганимгача», деяётганини эшитдим. Бас, мен буни Товусга зикр қилдим. У деди: «Менга Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо): ‹Расулуллоҳ ﷺ ундан қайтарганлари йўқ, балки: «Сизлардан бирингизнинг ерини (биродарига) бепул бериши, ундан маълум бир ҳақ (ижара) олишидан кўра яхшироқдир», деганлар›, деди».

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا ابْنُ عُلَيَّةَ، ح وَحَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا بِشْرٌ، - الْمَعْنَى - عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمَّارٍ، عَنِ الْوَلِيدِ بْنِ أَبِي الْوَلِيدِ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، قَالَ قَالَ زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ يَغْفِرُ اللَّهُ لِرَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ أَنَا وَاللَّهِ، أَعْلَمُ بِالْحَدِيثِ مِنْهُ إِنَّمَا أَتَاهُ رَجُلاَنِ - قَالَ مُسَدَّدٌ مِنَ الأَنْصَارِ ثُمَّ اتَّفَقَا - قَدِ اقْتَتَلاَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنْ كَانَ هَذَا شَأْنَكُمْ فَلاَ تُكْرُوا الْمَزَارِعَ ‏"‏ ‏.‏ زَادَ مُسَدَّدٌ فَسَمِعَ قَوْلَهُ ‏"‏ لاَ تُكْرُوا الْمَزَارِعَ ‏"‏ ‏.‏

Urva ibn az-Zubayr (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi. U dedi: Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu) aytdi: «Alloh Rofiʼ ibn Xadijni magʻfirat qilsin! Vallohi, men hadisni undan koʻra yaxshiroq bilaman. Uning oldiga ikki kishi — (Musaddad rivoyatida: ansorlardan) — bir-biri bilan janjallashgan holda keldi. Shunda Rasululloh ﷺ: ‹Agar sizlarning holatingiz shunday boʻlsa, ekinzorlarni ijaraga bermangiz›, dedilar». Musaddad (rivoyatida) ziyoda qildi: Bas, u (Rofiʼ) u zotning: «Ekinzorlarni ijaraga bermangiz», degan soʻzlarini (shundan) eshitdi.Урва ибн аз-Зубайр (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади. У деди: Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу) айтди: «Аллоҳ Рофиъ ибн Хадижни мағфират қилсин! Валлоҳи, мен ҳадисни ундан кўра яхшироқ биламан. Унинг олдига икки киши — (Мусаддад ривоятида: ансорлардан) — бир-бири билан жанжаллашган ҳолда келди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: ‹Агар сизларнинг ҳолатингиз шундай бўлса, экинзорларни ижарага бермангиз›, дедилар». Мусаддад (ривоятида) зиёда қилди: Бас, у (Рофиъ) у зотнинг: «Экинзорларни ижарага бермангиз», деган сўзларини (шундан) эшитди.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عِكْرِمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَبِيبَةَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ سَعْدٍ، قَالَ كُنَّا نُكْرِي الأَرْضَ بِمَا عَلَى السَّوَاقِي مِنَ الزَّرْعِ وَمَا سَعِدَ بِالْمَاءِ مِنْهَا فَنَهَانَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ ذَلِكَ وَأَمَرَنَا أَنْ نُكْرِيَهَا بِذَهَبٍ أَوْ فِضَّةٍ ‏.‏

Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi. U dedi: «Biz yerni ariqlar boʻyidagi ekin evaziga va undan suv yetib oʻsgan (ekin) evaziga ijaraga berar edik. Bas, Rasululloh ﷺ bizni bundan qaytardilar va yerni oltin yoki kumush evaziga ijaraga berishimizga buyurdilar».Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади. У деди: «Биз ерни ариқлар бўйидаги экин эвазига ва ундан сув етиб ўсган (экин) эвазига ижарага берар эдик. Бас, Расулуллоҳ ﷺ бизни бундан қайтардилар ва ерни олтин ёки кумуш эвазига ижарага беришимизга буюрдилар».

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى الرَّازِيُّ، أَخْبَرَنَا عِيسَى، حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، ح وَحَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا لَيْثٌ، كِلاَهُمَا عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، - وَاللَّفْظُ لِلأَوْزَاعِيِّ - حَدَّثَنِي حَنْظَلَةُ بْنُ قَيْسٍ الأَنْصَارِيُّ، قَالَ سَأَلْتُ رَافِعَ بْنَ خَدِيجٍ عَنْ كِرَاءِ الأَرْضِ، بِالذَّهَبِ وَالْوَرِقِ فَقَالَ لاَ بَأْسَ بِهَا إِنَّمَا كَانَ النَّاسُ يُؤَاجِرُونَ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِمَا عَلَى الْمَاذِيَانَاتِ وَأَقْبَالِ الْجَدَاوِلِ وَأَشْيَاءَ مِنَ الزَّرْعِ فَيَهْلِكُ هَذَا وَيَسْلَمُ هَذَا وَيَسْلَمُ هَذَا وَيَهْلِكُ هَذَا وَلَمْ يَكُنْ لِلنَّاسِ كِرَاءٌ إِلاَّ هَذَا فَلِذَلِكَ زَجَرَ عَنْهُ فَأَمَّا شَىْءٌ مَضْمُونٌ مَعْلُومٌ فَلاَ بَأْسَ بِهِ ‏.‏ وَحَدِيثُ إِبْرَاهِيمَ أَتَمُّ وَقَالَ قُتَيْبَةُ عَنْ حَنْظَلَةَ عَنْ رَافِعٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رِوَايَةُ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ عَنْ حَنْظَلَةَ نَحْوَهُ ‏.‏

Hanzala ibn Qays al-Ansoriy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi. U dedi: Men Rofiʼ ibn Xadij (roziyallohu anhu)dan yerni oltin va kumush (yaʼni dinor va dirham) evaziga ijaraga berish haqida soʻradim. U dedi: «Unda hech qanday zarar yoʻq. Odamlar Rasululloh ﷺ zamonlarida yerni mozyonalar (katta ariqlar) boʻyidagi, jadvallar (kichik ariqlar) boshidagi (oʻsadigan ekin) va boshqa ekinlardan baʼzi narsalar evaziga ijaraga berar edilar. Bas, bu (qism) halok boʻlar, u (qism) omon qolar; yoki bu omon qolar, u halok boʻlar edi. Odamlarda bundan boshqa ijara (turi) yoʻq edi. Shu sababli u (zot) undan qattiq qaytardilar. Ammo zimmaga olingan, maʼlum (aniq) bir narsa boʻlsa, unda hech qanday zarar yoʻq». Ibrohimning hadisi (rivoyati) toʻliqroqdir. Qutayba esa «Hanzaladan, Rofiʼdan» dedi. Abu Dovud aytdi: Yahyo ibn Saidning Hanzaladan qilgan rivoyati ham shunga oʻxshashdir.Ҳанзала ибн Қайс ал-Ансорий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади. У деди: Мен Рофиъ ибн Хадиж (розияллоҳу анҳу)дан ерни олтин ва кумуш (яъни динор ва дирҳам) эвазига ижарага бериш ҳақида сўрадим. У деди: «Унда ҳеч қандай зарар йўқ. Одамлар Расулуллоҳ ﷺ замонларида ерни мозёналар (катта ариқлар) бўйидаги, жадваллар (кичик ариқлар) бошидаги (ўсадиган экин) ва бошқа экинлардан баъзи нарсалар эвазига ижарага берар эдилар. Бас, бу (қисм) ҳалок бўлар, у (қисм) омон қолар; ёки бу омон қолар, у ҳалок бўлар эди. Одамларда бундан бошқа ижара (тури) йўқ эди. Шу сабабли у (зот) ундан қаттиқ қайтардилар. Аммо зиммага олинган, маълум (аниқ) бир нарса бўлса, унда ҳеч қандай зарар йўқ». Иброҳимнинг ҳадиси (ривояти) тўлиқроқдир. Қутайба эса «Ҳанзаладан, Рофиъдан» деди. Абу Довуд айтди: Яҳё ибн Саиднинг Ҳанзаладан қилган ривояти ҳам шунга ўхшашдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ حَنْظَلَةَ بْنِ قَيْسٍ، أَنَّهُ سَأَلَ رَافِعَ بْنَ خَدِيجٍ عَنْ كِرَاءِ الأَرْضِ، فَقَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ كِرَاءِ الأَرْضِ فَقُلْتُ أَبِالذَّهَبِ وَالْوَرِقِ فَقَالَ أَمَّا بِالذَّهَبِ وَالْوَرِقِ فَلاَ بَأْسَ بِهِ ‏.‏

Hanzala ibn Qays (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u Rofiʼ ibn Xadij (roziyallohu anhu)dan yerni ijaraga berish haqida soʻradi. U dedi: «Rasululloh ﷺ yerni ijaraga berishdan qaytardilar». Men: «Oltin va kumush (dinor va dirham) evaziga ham-a?» dedim. U: «Oltin va kumush evaziga boʻlsa, unda hech qanday zarar yoʻq», dedi.Ҳанзала ибн Қайс (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у Рофиъ ибн Хадиж (розияллоҳу анҳу)дан ерни ижарага бериш ҳақида сўради. У деди: «Расулуллоҳ ﷺ ерни ижарага беришдан қайтардилар». Мен: «Олтин ва кумуш (динор ва дирҳам) эвазига ҳам-а?» дедим. У: «Олтин ва кумуш эвазига бўлса, унда ҳеч қандай зарар йўқ», деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ شُعَيْبِ بْنِ اللَّيْثِ، حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ جَدِّي اللَّيْثِ، حَدَّثَنِي عُقَيْلٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَخْبَرَنِي سَالِمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، أَنَّ ابْنَ عُمَرَ، كَانَ يُكْرِي أَرْضَهُ حَتَّى بَلَغَهُ أَنَّ رَافِعَ بْنَ خَدِيجٍ الأَنْصَارِيَّ حَدَّثَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَنْهَى عَنْ كِرَاءِ الأَرْضِ فَلَقِيَهُ عَبْدُ اللَّهِ فَقَالَ يَا ابْنَ خَدِيجٍ مَاذَا تُحَدِّثُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي كِرَاءِ الأَرْضِ قَالَ رَافِعٌ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ سَمِعْتُ عَمَّىَّ وَكَانَا قَدْ شَهِدَا بَدْرًا يُحَدِّثَانِ أَهْلَ الدَّارِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ كِرَاءِ الأَرْضِ ‏.‏ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ وَاللَّهِ لَقَدْ كُنْتُ أَعْلَمُ فِي عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّ الأَرْضَ تُكْرَى ‏.‏ ثُمَّ خَشِيَ عَبْدُ اللَّهِ أَنْ يَكُونَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَحْدَثَ فِي ذَلِكَ شَيْئًا لَمْ يَكُنْ عَلِمَهُ فَتَرَكَ كِرَاءَ الأَرْضِ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ أَيُّوبُ وَعُبَيْدُ اللَّهِ وَكَثِيرُ بْنُ فَرْقَدٍ وَمَالِكٌ عَنْ نَافِعٍ عَنْ رَافِعٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَرَوَاهُ الأَوْزَاعِيُّ عَنْ حَفْصِ بْنِ عِنَانٍ عَنْ نَافِعٍ عَنْ رَافِعٍ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَكَذَلِكَ رَوَاهُ زَيْدُ بْنُ أَبِي أُنَيْسَةَ عَنِ الْحَكَمِ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ أَتَى رَافِعًا فَقَالَ سَمِعْتَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ نَعَمْ ‏.‏ وَكَذَا قَالَ عِكْرِمَةُ بْنُ عَمَّارٍ عَنْ أَبِي النَّجَاشِيِّ عَنْ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ عَلَيْهِ السَّلاَمُ ‏.‏ وَرَوَاهُ الأَوْزَاعِيُّ عَنْ أَبِي النَّجَاشِيِّ عَنْ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ عَنْ عَمِّهِ ظُهَيْرِ بْنِ رَافِعٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ أَبُو النَّجَاشِيِّ عَطَاءُ بْنُ صُهَيْبٍ ‏.‏

Solim ibn Abdulloh ibn Umar (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Ibn Umar (roziyallohu anhumo) oʻz yerini ijaraga berar edi, toki unga Rofiʼ ibn Xadij al-Ansoriy: ‹Rasululloh ﷺ yerni ijaraga berishdan qaytarar edilar›, deb hadis aytgani yetib bordi. Bas, Abdulloh uni uchratib: «Ey Ibn Xadij, yerni ijaraga berish haqida Rasululloh ﷺdan nima deb hadis aytyapsan?» dedi. Rofiʼ Abdulloh ibn Umarga: «Men ikki amakimni — ular Badrda ishtirok etgan edilar — uy ahliga: ‹Rasululloh ﷺ yerni ijaraga berishdan qaytardilar›, deb hadis aytayotganlarini eshitdim», dedi. Abdulloh dedi: «Vallohi, men Rasululloh ﷺ zamonlarida yer ijaraga berilishini bilar edim». Soʻng Abdulloh, Rasululloh ﷺ bu haqda oʻzi bilmagan biror yangi narsa (hukm) keltirgan boʻlishlaridan qoʻrqdi va yerni ijaraga berishni tark etdi. Abu Dovud aytdi: Buni Ayyub, Ubaydulloh, Kasir ibn Farqad va Molik — Nofeʼdan, u Rofiʼdan, u Paygʻambar ﷺdan rivoyat qildilar. Uni Avzoiy — Hafs ibn Inondan, u Nofeʼdan, u Rofiʼdan rivoyat qilib, u: ‹Men Rasululloh ﷺdan eshitdim›, dedi. Shuningdek, uni Zayd ibn Abu Unaysa — Hakamdan, u Nofeʼdan, u Ibn Umardan rivoyat qildiki, u Rofiʼning oldiga kelib: «Rasululloh ﷺdan eshitdingmi?» dedi. U: «Ha», dedi. Yana Ikrima ibn Ammor — Abun-Najoshiydan, u Rofiʼ ibn Xadijdan shunday dedi: «Men Paygʻambar alayhissalomdan eshitdim». Uni Avzoiy — Abun-Najoshiydan, u Rofiʼ ibn Xadijdan, u amakisi Zuhayr ibn Rofiʼdan, u Paygʻambar ﷺdan rivoyat qildi. Abu Dovud aytdi: Abun-Najoshiy — bu Ato ibn Suhaybdir.Солим ибн Абдуллоҳ ибн Умар (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) ўз ерини ижарага берар эди, токи унга Рофиъ ибн Хадиж ал-Ансорий: ‹Расулуллоҳ ﷺ ерни ижарага беришдан қайтарар эдилар›, деб ҳадис айтгани етиб борди. Бас, Абдуллоҳ уни учратиб: «Эй Ибн Хадиж, ерни ижарага бериш ҳақида Расулуллоҳ ﷺдан нима деб ҳадис айтяпсан?» деди. Рофиъ Абдуллоҳ ибн Умарга: «Мен икки амакимни — улар Бадрда иштирок этган эдилар — уй аҳлига: ‹Расулуллоҳ ﷺ ерни ижарага беришдан қайтардилар›, деб ҳадис айтаётганларини эшитдим», деди. Абдуллоҳ деди: «Валлоҳи, мен Расулуллоҳ ﷺ замонларида ер ижарага берилишини билар эдим». Сўнг Абдуллоҳ, Расулуллоҳ ﷺ бу ҳақда ўзи билмаган бирор янги нарса (ҳукм) келтирган бўлишларидан қўрқди ва ерни ижарага беришни тарк этди. Абу Довуд айтди: Буни Айюб, Убайдуллоҳ, Касир ибн Фарқад ва Молик — Нофеъдан, у Рофиъдан, у Пайғамбар ﷺдан ривоят қилдилар. Уни Авзоий — Ҳафс ибн Инондан, у Нофеъдан, у Рофиъдан ривоят қилиб, у: ‹Мен Расулуллоҳ ﷺдан эшитдим›, деди. Шунингдек, уни Зайд ибн Абу Унайса — Ҳакамдан, у Нофеъдан, у Ибн Умардан ривоят қилдики, у Рофиънинг олдига келиб: «Расулуллоҳ ﷺдан эшитдингми?» деди. У: «Ҳа», деди. Яна Икрима ибн Аммор — Абун-Нажошийдан, у Рофиъ ибн Хадиждан шундай деди: «Мен Пайғамбар алайҳиссаломдан эшитдим». Уни Авзоий — Абун-Нажошийдан, у Рофиъ ибн Хадиждан, у амакиси Зуҳайр ибн Рофиъдан, у Пайғамбар ﷺдан ривоят қилди. Абу Довуд айтди: Абун-Нажоший — бу Ато ибн Суҳайбдир.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ بْنِ مَيْسَرَةَ، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ الْحَارِثِ، حَدَّثَنَا سَعِيدٌ، عَنْ يَعْلَى بْنِ حَكِيمٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، أَنَّ رَافِعَ بْنَ خَدِيجٍ، قَالَ كُنَّا نُخَابِرُ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَ أَنَّ بَعْضَ عُمُومَتِهِ أَتَاهُ فَقَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ أَمْرٍ كَانَ لَنَا نَافِعًا وَطَوَاعِيَةُ اللَّهِ وَرَسُولِهِ أَنْفَعُ لَنَا وَأَنْفَعُ ‏.‏ قَالَ قُلْنَا وَمَا ذَاكَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ كَانَتْ لَهُ أَرْضٌ فَلْيَزْرَعْهَا أَوْ فَلْيُزْرِعْهَا أَخَاهُ وَلاَ يُكَارِيهَا بِثُلُثٍ وَلاَ بِرُبُعٍ وَلاَ بِطَعَامٍ مُسَمًّى ‏"‏ ‏.‏

Rofiʼ ibn Xadij (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi. U dedi: «Biz Rasululloh ﷺ zamonlarida muxobara (hosildan ulush evaziga yer ekish) qilar edik». Soʻng u zikr qildiki, amakilaridan biri uning oldiga kelib: «Rasululloh ﷺ biz uchun foydali boʻlgan bir ishdan qaytardilar. Holbuki Allohga va Uning Rasuliga itoat qilish biz uchun foydaliroq va manfaatliroqdir», dedi. U (Rofiʼ) dedi: «Biz: ‹U nima (qaytarilgan ish)?› dedik. U: ‹Rasululloh ﷺ: «Kimning yeri boʻlsa, uni oʻzi eksin yoki birodariga ekdirsin va uni uchdan bir, toʻrtdan bir (hosil) yoki maʼlum (aniq belgilangan) bir taom evaziga ijaraga bermasin», dedilar›, dedi».Рофиъ ибн Хадиж (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади. У деди: «Биз Расулуллоҳ ﷺ замонларида мухобара (ҳосилдан улуш эвазига ер экиш) қилар эдик». Сўнг у зикр қилдики, амакиларидан бири унинг олдига келиб: «Расулуллоҳ ﷺ биз учун фойдали бўлган бир ишдан қайтардилар. Ҳолбуки Аллоҳга ва Унинг Расулига итоат қилиш биз учун фойдалироқ ва манфаатлироқдир», деди. У (Рофиъ) деди: «Биз: ‹У нима (қайтарилган иш)?› дедик. У: ‹Расулуллоҳ ﷺ: «Кимнинг ери бўлса, уни ўзи эксин ёки биродарига экдирсин ва уни учдан бир, тўртдан бир (ҳосил) ёки маълум (аниқ белгиланган) бир таом эвазига ижарага бермасин», дедилар›, деди».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، قَالَ كَتَبَ إِلَىَّ يَعْلَى بْنُ حَكِيمٍ أَنِّي سَمِعْتُ سُلَيْمَانَ بْنَ يَسَارٍ، بِمَعْنَى إِسْنَادِ عُبَيْدِ اللَّهِ وَحَدِيثِهِ ‏.‏

Muhammad ibn Ubayd bizga hadis aytib, u Hammod ibn Zayddan, u Ayyub (rahimahulloh)dan rivoyat qildi. U dedi: Maʼla ibn Hakim menga: «Men Sulaymon ibn Yasordan eshitdim», deb yozib yubordi va u Ubaydullohning isnodi hamda hadisining maʼnosida (rivoyat qildi).Муҳаммад ибн Убайд бизга ҳадис айтиб, у Ҳаммод ибн Зайддан, у Айюб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилди. У деди: Маъла ибн Ҳаким менга: «Мен Сулаймон ибн Ясордан эшитдим», деб ёзиб юборди ва у Убайдуллоҳнинг исноди ҳамда ҳадисининг маъносида (ривоят қилди).

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ ذَرٍّ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنِ ابْنِ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ جَاءَنَا أَبُو رَافِعٍ مِنْ عِنْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ نَهَانَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ أَمْرٍ كَانَ يَرْفَقُ بِنَا وَطَاعَةُ اللَّهِ وَطَاعَةُ رَسُولِهِ أَرْفَقُ بِنَا نَهَانَا أَنْ يَزْرَعَ أَحَدُنَا إِلاَّ أَرْضًا يَمْلِكُ رَقَبَتَهَا أَوْ مَنِيحَةً يَمْنَحُهَا رَجُلٌ ‏.‏

Rofiʼ ibn Xadij (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Abu Rofiʼ Rasululloh ﷺ huzurlaridan oldimizga keldi va dedi: «Rasululloh ﷺ bizni biz uchun foydali boʻlgan bir ishdan qaytardilar, lekin Allohga itoat va Uning Rasuliga itoat biz uchun yanada foydaliroqdir. U zot birortamiz oʻzimiz egalik qiladigan yerdan yoki bir kishi (foydalanish uchun) bergan yerdan boshqasini ekishimizdan qaytardilar».Рофиъ ибн Хадиж (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Абу Рофиъ Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларидан олдимизга келди ва деди: «Расулуллоҳ ﷺ бизни биз учун фойдали бўлган бир ишдан қайтардилар, лекин Аллоҳга итоат ва Унинг Расулига итоат биз учун янада фойдалироқдир. У зот бирортамиз ўзимиз эгалик қиладиган ердан ёки бир киши (фойдаланиш учун) берган ердан бошқасини экишимиздан қайтардилар».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، أَنَّ أُسَيْدَ بْنَ ظُهَيْرٍ، قَالَ جَاءَنَا رَافِعُ بْنُ خَدِيجٍ فَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ يَنْهَاكُمْ عَنْ أَمْرٍ، كَانَ لَكُمْ نَافِعًا وَطَاعَةُ اللَّهِ وَطَاعَةُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْفَعُ لَكُمْ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَنْهَاكُمْ عَنِ الْحَقْلِ وَقَالَ ‏"‏ مَنِ اسْتَغْنَى عَنْ أَرْضِهِ فَلْيَمْنَحْهَا أَخَاهُ أَوْ لِيَدَعْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَهَكَذَا رَوَاهُ شُعْبَةُ وَمُفَضَّلُ بْنُ مُهَلْهَلٍ عَنْ مَنْصُورٍ ‏.‏ قَالَ شُعْبَةُ أُسَيْدُ ابْنُ أَخِي رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ ‏.‏

Usayd ibn Zuhayr (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rofiʼ ibn Xadij oldimizga kelib dedi: «Rasululloh ﷺ sizlarni siz uchun foydali boʻlgan bir ishdan qaytarmoqdalar, lekin Allohga itoat va Uning Rasuliga ﷺ itoat siz uchun yanada foydaliroqdir. Rasululloh ﷺ sizlarni yerni hosilning bir qismi evaziga ijaraga berishdan qaytarmoqdalar». Va dedilar: «Kim oʻz yeriga muhtoj boʻlmasa, uni birodariga (tekin) bersin yoki (boʻsh) tashlab qoʻysin». Abu Dovud aytdi: Shuʼba va Mufazzal ibn Muhalhil ham buni Mansurdan shunday rivoyat qilishgan. Shuʼba aytdi: Usayd — Rofiʼ ibn Xadijning jiyani.Усайд ибн Зуҳайр (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Рофиъ ибн Хадиж олдимизга келиб деди: «Расулуллоҳ ﷺ сизларни сиз учун фойдали бўлган бир ишдан қайтармоқдалар, лекин Аллоҳга итоат ва Унинг Расулига ﷺ итоат сиз учун янада фойдалироқдир. Расулуллоҳ ﷺ сизларни ерни ҳосилнинг бир қисми эвазига ижарага беришдан қайтармоқдалар». Ва дедилар: «Ким ўз ерига муҳтож бўлмаса, уни биродарига (текин) берсин ёки (бўш) ташлаб қўйсин». Абу Довуд айтди: Шуъба ва Муфаззал ибн Муҳалҳил ҳам буни Мансурдан шундай ривоят қилишган. Шуъба айтди: Усайд — Рофиъ ибн Хадижнинг жияни.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، حَدَّثَنَا أَبُو جَعْفَرٍ الْخَطْمِيُّ، قَالَ بَعَثَنِي عَمِّي أَنَا وَغُلاَمًا، لَهُ إِلَى سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ قَالَ فَقُلْنَا لَهُ شَىْءٌ بَلَغَنَا عَنْكَ فِي الْمُزَارَعَةِ ‏.‏ قَالَ كَانَ ابْنُ عُمَرَ لاَ يَرَى بِهَا بَأْسًا حَتَّى بَلَغَهُ عَنْ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ حَدِيثٌ فَأَتَاهُ فَأَخْبَرَهُ رَافِعٌ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَتَى بَنِي حَارِثَةَ فَرَأَى زَرْعًا فِي أَرْضِ ظُهَيْرٍ فَقَالَ ‏"‏ مَا أَحْسَنَ زَرْعَ ظُهَيْرٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا لَيْسَ لِظُهَيْرٍ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَلَيْسَ أَرْضُ ظُهَيْرٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا بَلَى وَلَكِنَّهُ زَرْعُ فُلاَنٍ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَخُذُوا زَرْعَكُمْ وَرُدُّوا عَلَيْهِ النَّفَقَةَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ رَافِعٌ فَأَخَذْنَا زَرْعَنَا وَرَدَدْنَا إِلَيْهِ النَّفَقَةَ ‏.‏ قَالَ سَعِيدٌ أَفْقِرْ أَخَاكَ أَوْ أَكْرِهِ بِالدَّرَاهِمِ ‏.‏

Abu Jaʼfar al-Xatmiy (rahimahulloh) aytdi: Amakim meni va oʻzining bir xizmatkorini Said ibn al-Musayyab huzuriga yubordi. Biz unga: «Muzoraʼa (yer ijarasi) haqida sizdan bizga bir narsa yetib keldi», dedik. U dedi: Ibn Umar buni makruh deb bilmas edi, toki unga Rofiʼ ibn Xadijdan bir hadis yetib kelguncha. Soʻng u Rofiʼning oldiga keldi, Rofiʼ esa unga xabar berib aytdiki: Rasululloh ﷺ Banu Horisaning oldiga keldilar va Zuhayrning yerida bir ekinni koʻrib: «Zuhayrning ekini naqadar chiroyli!» dedilar. Ular: «Bu Zuhayrniki emas», deyishdi. U zot: «Bu Zuhayrning yeri emasmi?» dedilar. Ular: «Ha, lekin ekin falonchiniki», deyishdi. U zot: «Ekiningizni oling va unga sarf-xarajatini qaytaring», dedilar. Rofiʼ dedi: Shunda biz ekinimizni oldik va unga sarf-xarajatini qaytardik. Said dedi: Birodaringga (yeringni tekin) ber yoki dirhamlarga ijaraga ber.Абу Жаъфар ал-Хатмий (раҳимаҳуллоҳ) айтди: Амаким мени ва ўзининг бир хизматкорини Саид ибн ал-Мусайяб ҳузурига юборди. Биз унга: «Музораъа (ер ижараси) ҳақида сиздан бизга бир нарса етиб келди», дедик. У деди: Ибн Умар буни макруҳ деб билмас эди, токи унга Рофиъ ибн Хадиждан бир ҳадис етиб келгунча. Сўнг у Рофиънинг олдига келди, Рофиъ эса унга хабар бериб айтдики: Расулуллоҳ ﷺ Бану Ҳорисанинг олдига келдилар ва Зуҳайрнинг ерида бир экинни кўриб: «Зуҳайрнинг экини нақадар чиройли!» дедилар. Улар: «Бу Зуҳайрники эмас», дейишди. У зот: «Бу Зуҳайрнинг ери эмасми?» дедилар. Улар: «Ҳа, лекин экин фалончиники», дейишди. У зот: «Экинингизни олинг ва унга сарф-харажатини қайтаринг», дедилар. Рофиъ деди: Шунда биз экинимизни олдик ва унга сарф-харажатини қайтардик. Саид деди: Биродарингга (ерингни текин) бер ёки дирҳамларга ижарага бер.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، حَدَّثَنَا طَارِقُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ، قَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ الْمُحَاقَلَةِ وَالْمُزَابَنَةِ وَقَالَ ‏"‏ إِنَّمَا يَزْرَعُ ثَلاَثَةٌ رَجُلٌ لَهُ أَرْضٌ فَهُوَ يَزْرَعُهَا وَرَجُلٌ مُنِحَ أَرْضًا فَهُوَ يَزْرَعُ مَا مُنِحَ وَرَجُلٌ اسْتَكْرَى أَرْضًا بِذَهَبٍ أَوْ فِضَّةٍ ‏"‏ ‏.‏

Rofiʼ ibn Xadij (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ muhoqala va muzobanadan qaytardilar va dedilar: «Faqat uch (toifa) kishi ekin ekadi: oʻz yeri boʻlib, uni ekadigan kishi; (foydalanishga) yer berilgan, oʻziga berilgan yerni ekadigan kishi; va yerni oltin yoki kumush evaziga ijaraga olgan kishi».Рофиъ ибн Хадиж (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ муҳоқала ва музобанадан қайтардилар ва дедилар: «Фақат уч (тоифа) киши экин экади: ўз ери бўлиб, уни экадиган киши; (фойдаланишга) ер берилган, ўзига берилган ерни экадиган киши; ва ерни олтин ёки кумуш эвазига ижарага олган киши».

قَالَ أَبُو دَاوُدَ قَرَأْتُ عَلَى سَعِيدِ بْنِ يَعْقُوبَ الطَّالْقَانِيِّ قُلْتُ لَهُ حَدَّثَكُمُ ابْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ سَعِيدٍ أَبِي شُجَاعٍ، حَدَّثَنِي عُثْمَانُ بْنُ سَهْلِ بْنِ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ، قَالَ إِنِّي لَيَتِيمٌ فِي حِجْرِ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ وَحَجَجْتُ مَعَهُ فَجَاءَهُ أَخِي عِمْرَانُ بْنُ سَهْلٍ فَقَالَ أَكْرَيْنَا أَرْضَنَا فُلاَنَةَ بِمِائَتَىْ دِرْهَمٍ فَقَالَ دَعْهُ فَإِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ كِرَاءِ الأَرْضِ ‏.‏

Abu Dovud aytdi: Men Said ibn Yaʼqub at-Toliqoniyga (hadisni) oʻqib berdim va unga dedim: Ibn al-Muborak sizlarga Said Abu Shujoʼdan rivoyat qilib aytdi: Menga Usmon ibn Sahl ibn Rofiʼ ibn Xadij hadis aytib dedi: Men Rofiʼ ibn Xadijning tarbiyasidagi yetim edim va u bilan birga haj qildim. Soʻng oldimga akam Imron ibn Sahl kelib dedi: «Yerimizni falon ayolga ikki yuz dirhamga ijaraga berdik». Shunda u dedi: «Uni qoʻy (tashla), chunki Nabiy ﷺ yerni ijaraga berishdan qaytarganlar».Абу Довуд айтди: Мен Саид ибн Яъқуб ат-Толиқонийга (ҳадисни) ўқиб бердим ва унга дедим: Ибн ал-Муборак сизларга Саид Абу Шужўдан ривоят қилиб айтди: Менга Усмон ибн Саҳл ибн Рофиъ ибн Хадиж ҳадис айтиб деди: Мен Рофиъ ибн Хадижнинг тарбиясидаги етим эдим ва у билан бирга ҳаж қилдим. Сўнг олдимга акам Имрон ибн Саҳл келиб деди: «Еримизни фалон аёлга икки юз дирҳамга ижарага бердик». Шунда у деди: «Уни қўй (ташла), чунки Набий ﷺ ерни ижарага беришдан қайтарганлар».

حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ دُكَيْنٍ، حَدَّثَنَا بُكَيْرٌ، - يَعْنِي ابْنَ عَامِرٍ - عَنِ ابْنِ أَبِي نُعْمٍ، حَدَّثَنِي رَافِعُ بْنُ خَدِيجٍ، أَنَّهُ زَرَعَ أَرْضًا فَمَرَّ بِهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ يَسْقِيهَا فَسَأَلَهُ ‏"‏ لِمَنِ الزَّرْعُ وَلِمَنِ الأَرْضُ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ زَرْعِي بِبَذْرِي وَعَمَلِي لِيَ الشَّطْرُ وَلِبَنِي فُلاَنٍ الشَّطْرُ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ أَرْبَيْتُمَا فَرُدَّ الأَرْضَ عَلَى أَهْلِهَا وَخُذْ نَفَقَتَكَ ‏"‏ ‏.‏

Rofiʼ ibn Xadij (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u bir yerni ekkan edi. Nabiy ﷺ u suv quyayotgan paytda yonidan oʻtib qoldilar va undan: «Bu ekin kimniki va bu yer kimniki?» deb soʻradilar. U: «Ekin mening urugʻim va mehnatim bilan boʻlgani uchun meniki; yarmi meniki, yarmi falonchilarniki», dedi. Shunda u zot: «Ikkalangiz riboga qoʻl urdingiz. Yerni egasiga qaytar va oʻz sarf-xarajatingni ol», dedilar.Рофиъ ибн Хадиж (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у бир ерни эккан эди. Набий ﷺ у сув қуяётган пайтда ёнидан ўтиб қолдилар ва ундан: «Бу экин кимники ва бу ер кимники?» деб сўрадилар. У: «Экин менинг уруғим ва меҳнатим билан бўлгани учун меники; ярми меники, ярми фалончиларники», деди. Шунда у зот: «Иккалангиз рибога қўл урдингиз. Ерни эгасига қайтар ва ўз сарф-харажатингни ол», дедилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا شَرِيكٌ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ زَرَعَ فِي أَرْضِ قَوْمٍ بِغَيْرِ إِذْنِهِمْ فَلَيْسَ لَهُ مِنَ الزَّرْعِ شَىْءٌ وَلَهُ نَفَقَتُهُ ‏"‏ ‏.‏

Rofiʼ ibn Xadij (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ dedilar: «Kim bir qavmning yeriga ularning ruxsatisiz ekin eksa, unga ekindan hech narsa (haqqi) yoʻq, lekin unga oʻz sarf-xarajati (qaytariladi)».Рофиъ ибн Хадиж (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ дедилар: «Ким бир қавмнинг ерига уларнинг рухсатисиз экин экса, унга экиндан ҳеч нарса (ҳаққи) йўқ, лекин унга ўз сарф-харажати (қайтарилади)».

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، ح وَحَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، أَنَّ حَمَّادًا، وَعَبْدَ الْوَارِثِ، حَدَّثَاهُمْ كُلُّهُمْ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، - قَالَ عَنْ حَمَّادٍ، وَسَعِيدِ بْنِ مِينَاءَ، ثُمَّ اتَّفَقُوا - عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ الْمُحَاقَلَةِ وَالْمُزَابَنَةِ وَالْمُخَابَرَةِ وَالْمُعَاوَمَةِ - قَالَ عَنْ حَمَّادٍ وَقَالَ أَحَدُهُمَا وَالْمُعَاوَمَةِ وَقَالَ الآخَرُ بَيْعِ السِّنِينَ ثُمَّ اتَّفَقُوا - وَعَنِ الثُّنْيَا وَرَخَّصَ فِي الْعَرَايَا ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ muhoqala, muzobana, muxobara va muovamadan qaytardilar. Hammoddan (rivoyatda) aytishicha, ikkisidan biri «muovama» dedi, boshqasi esa «yillab (oldindan) sotish» dedi, soʻng (roviylar) bir fikrga keldilar — yana sunyo (mahsulotning maʼlum qismini istisno qilib sotish)dan ham qaytardilar va aroyoga ruxsat berdilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ муҳоқала, музобана, мухобара ва муовамадан қайтардилар. Ҳаммоддан (ривоятда) айтишича, иккисидан бири «муовама» деди, бошқаси эса «йиллаб (олдиндан) сотиш» деди, сўнг (ровийлар) бир фикрга келдилар — яна сунё (маҳсулотнинг маълум қисмини истисно қилиб сотиш)дан ҳам қайтардилар ва ароёга рухсат бердилар.

حَدَّثَنَا أَبُو حَفْصٍ، عُمَرُ بْنُ يَزِيدَ السَّيَّارِيُّ حَدَّثَنَا عَبَّادُ بْنُ الْعَوَّامِ، عَنْ سُفْيَانَ بْنِ حُسَيْنٍ، عَنْ يُونُسَ بْنِ عُبَيْدٍ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ الْمُزَابَنَةِ وَالْمُحَاقَلَةِ وَعَنِ الثُّنْيَا إِلاَّ أَنْ يُعْلَمَ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ muzobana, muhoqala va sunyo (mahsulotning maʼlum qismini istisno qilib sotish)dan qaytardilar, magar u maʼlum (aniq) boʻlsa (mustasno).Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ музобана, муҳоқала ва сунё (маҳсулотнинг маълум қисмини истисно қилиб сотиш)дан қайтардилар, магар у маълум (аниқ) бўлса (мустасно).

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مَعِينٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ رَجَاءٍ، - يَعْنِي الْمَكِّيَّ - قَالَ ابْنُ خُثَيْمٍ حَدَّثَنِي عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَنْ لَمْ يَذَرِ الْمُخَابَرَةَ فَلْيَأْذَنْ بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ ‏"‏ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺ ning shunday deganlarini eshitdim: «Kim muxobarani tark etmasa, Alloh va Uning Rasuli tarafidan boʻladigan urushdan ogoh boʻlsin».Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг шундай деганларини эшитдим: «Ким мухобарани тарк этмаса, Аллоҳ ва Унинг Расули тарафидан бўладиган урушдан огоҳ бўлсин».

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ أَيُّوبَ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بُرْقَانَ، عَنْ ثَابِتِ بْنِ الْحَجَّاجِ، عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، قَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ الْمُخَابَرَةِ ‏.‏ قُلْتُ وَمَا الْمُخَابَرَةُ قَالَ أَنْ تَأْخُذَ الأَرْضَ بِنِصْفٍ أَوْ ثُلُثٍ أَوْ رُبُعٍ ‏.‏

Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ muxobaradan qaytardilar. Men: «Muxobara nima?» deb soʻradim. U dedi: «Yerni (hosilning) yarmi, uchdan biri yoki choragi evaziga (ekishga) olishingdir».Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ мухобарадан қайтардилар. Мен: «Мухобара нима?» деб сўрадим. У деди: «Ерни (ҳосилнинг) ярми, учдан бири ёки чораги эвазига (экишга) олишингдир».

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم عَامَلَ أَهْلَ خَيْبَرَ بِشَطْرِ مَا يَخْرُجُ مِنْ ثَمَرٍ أَوْ زَرْعٍ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ Xaybar ahli bilan undan chiqadigan meva yoki ekinning yarmi evaziga (ishlash uchun) shartnoma tuzdilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ Хайбар аҳли билан ундан чиқадиган мева ёки экиннинг ярми эвазига (ишлаш учун) шартнома туздилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، عَنِ اللَّيْثِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، - يَعْنِي ابْنَ غَنَجٍ - عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم دَفَعَ إِلَى يَهُودِ خَيْبَرَ نَخْلَ خَيْبَرَ وَأَرْضَهَا عَلَى أَنْ يَعْتَمِلُوهَا مِنْ أَمْوَالِهِمْ وَأَنَّ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم شَطْرَ ثَمَرَتِهَا ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ Xaybar yahudiylariga Xaybarning xurmozorlari va yerini, ular oʻz mol-mulklari bilan ishlov berishlari hamda hosilning yarmi Rasululloh ﷺ ga boʻlishi sharti bilan topshirdilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ Хайбар яҳудийларига Хайбарнинг хурмозорлари ва ерини, улар ўз мол-мулклари билан ишлов беришлари ҳамда ҳосилнинг ярми Расулуллоҳ ﷺ га бўлиши шарти билан топширдилар.

حَدَّثَنَا أَيُّوبُ بْنُ مُحَمَّدٍ الرَّقِّيُّ، حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ أَيُّوبَ، حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ بُرْقَانَ، عَنْ مَيْمُونِ بْنِ مِهْرَانَ، عَنْ مِقْسَمٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ افْتَتَحَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَيْبَرَ وَاشْتَرَطَ أَنَّ لَهُ الأَرْضَ وَكُلَّ صَفْرَاءَ وَبَيْضَاءَ ‏.‏ قَالَ أَهْلُ خَيْبَرَ نَحْنُ أَعْلَمُ بِالأَرْضِ مِنْكُمْ فَأَعْطِنَاهَا عَلَى أَنَّ لَكُمْ نِصْفَ الثَّمَرَةِ وَلَنَا نِصْفٌ ‏.‏ فَزَعَمَ أَنَّهُ أَعْطَاهُمْ عَلَى ذَلِكَ فَلَمَّا كَانَ حِينَ يُصْرَمُ النَّخْلُ بَعَثَ إِلَيْهِمْ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ رَوَاحَةَ فَحَزَرَ عَلَيْهِمُ النَّخْلَ وَهُوَ الَّذِي يُسَمِّيهِ أَهْلُ الْمَدِينَةِ الْخَرْصَ فَقَالَ فِي ذِهْ كَذَا وَكَذَا قَالُوا أَكْثَرْتَ عَلَيْنَا يَا ابْنَ رَوَاحَةَ ‏.‏ فَقَالَ فَأَنَا أَلِي حَزْرَ النَّخْلِ وَأُعْطِيكُمْ نِصْفَ الَّذِي قُلْتُ ‏.‏ قَالُوا هَذَا الْحَقُّ وَبِهِ تَقُومُ السَّمَاءُ وَالأَرْضُ قَدْ رَضِينَا أَنْ نَأْخُذَهُ بِالَّذِي قُلْتَ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Xaybarni fath qildilar va u zot oʻzlari uchun yerni hamda har qanday sariq va oq narsani (oltin va kumushni) shart qilib qoʻydilar. Xaybar ahli: «Biz yerni sizdan koʻra yaxshiroq bilamiz. Mahsulning yarmi sizga, yarmi bizga boʻlishi sharti bilan uni bizga bering», dedi. (Rivoyat qiluvchi) u zot ana shu shart bilan yerni ularga berdilar, deb gumon qildi. Xurmo terish vaqti kelganda, u zot ularning oldiga Abdulloh ibn Ravohani yubordilar. U xurmoni chama bilan oʻlchab chiqdi — Madina ahli buni xars (taxmin) deb ataydi — va: «Bu xurmoda buncha-buncha (hosil) bor», dedi. Ular: «Ey Ibn Ravoha, bizga koʻp chiqarib yubording», dedilar. U: «Unday boʻlsa, xurmoni oʻlchashni oʻzim ado etaman va sizga men aytgan miqdorning yarmini beraman», dedi. Ular: «Mana shu haqdir, osmon va yer shu bilan barpo turadi. Sen aytgancha olishga rozi boʻldik», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Хайбарни фатҳ қилдилар ва у зот ўзлари учун ерни ҳамда ҳар қандай сариқ ва оқ нарсани (олтин ва кумушни) шарт қилиб қўйдилар. Хайбар аҳли: «Биз ерни сиздан кўра яхшироқ биламиз. Маҳсулнинг ярми сизга, ярми бизга бўлиши шарти билан уни бизга беринг», деди. (Ривоят қилувчи) у зот ана шу шарт билан ерни уларга бердилар, деб гумон қилди. Хурмо териш вақти келганда, у зот уларнинг олдига Абдуллоҳ ибн Равоҳани юбордилар. У хурмони чама билан ўлчаб чиқди — Мадина аҳли буни харс (тахмин) деб атайди — ва: «Бу хурмода бунча-бунча (ҳосил) бор», деди. Улар: «Эй Ибн Равоҳа, бизга кўп чиқариб юбординг», дедилар. У: «Ундай бўлса, хурмони ўлчашни ўзим адо этаман ва сизга мен айтган миқдорнинг ярмини бераман», деди. Улар: «Мана шу ҳақдир, осмон ва ер шу билан барпо туради. Сен айтганча олишга рози бўлдик», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَهْلٍ الرَّمْلِيُّ، حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ أَبِي الزَّرْقَاءِ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بُرْقَانَ، بِإِسْنَادِهِ وَمَعْنَاهُ قَالَ فَحَزَرَ وَقَالَ عِنْدَ قَوْلِهِ وَكُلَّ صَفْرَاءَ وَبَيْضَاءَ يَعْنِي الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ لَهُ ‏.‏

Yuqoridagi hadis Jaʼfar ibn Burqondan ham oʻz isnodi bilan shu maʼnoda rivoyat qilingan. Bu rivoyatda u: «Chama bilan oʻlchadi», dedi va «har qanday sariq va oq narsa» degan soʻzning oʻrnida: «Yaʼni oltin va kumush u zotga (tegishli)», dedi.Юқоридаги ҳадис Жаъфар ибн Бурқондан ҳам ўз исноди билан шу маънода ривоят қилинган. Бу ривоятда у: «Чама билан ўлчади», деди ва «ҳар қандай сариқ ва оқ нарса» деган сўзнинг ўрнида: «Яъни олтин ва кумуш у зотга (тегишли)», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سُلَيْمَانَ الأَنْبَارِيُّ، حَدَّثَنَا كَثِيرٌ، - يَعْنِي ابْنَ هِشَامٍ - عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بُرْقَانَ، حَدَّثَنَا مَيْمُونٌ، عَنْ مِقْسَمٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم حِينَ افْتَتَحَ خَيْبَرَ فَذَكَرَ نَحْوَ حَدِيثِ زَيْدٍ قَالَ فَحَزَرَ النَّخْلَ وَقَالَ فَأَنَا أَلِي جُذَاذَ النَّخْلِ وَأُعْطِيكُمْ نِصْفَ الَّذِي قُلْتُ ‏.‏

Miqsamdan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ Xaybarni fath qilganlarida... — soʻng u Zayd (ibn Abuz-Zarqo) hadisiga oʻxshash hadisni zikr qildi. Bu rivoyatda: «U xurmoni chama bilan oʻlchadi va: ‹Xurmoni terishni oʻzim ado etaman va sizga men aytgan miqdorning yarmini beraman›, dedi», deyilgan.Миқсамдан ривоят қилинадики, Набий ﷺ Хайбарни фатҳ қилганларида... — сўнг у Зайд (ибн Абуз-Зарқо) ҳадисига ўхшаш ҳадисни зикр қилди. Бу ривоятда: «У хурмони чама билан ўлчади ва: ‹Хурмони теришни ўзим адо этаман ва сизга мен айтган миқдорнинг ярмини бераман›, деди», дейилган.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مَعِينٍ، حَدَّثَنَا حَجَّاجٌ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، قَالَ أُخْبِرْتُ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، - رضى الله عنها - قَالَتْ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَبْعَثُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ رَوَاحَةَ فَيَخْرُصُ النَّخْلَ حِينَ يَطِيبُ قَبْلَ أَنْ يُؤْكَلَ مِنْهُ ثُمَّ يُخَيِّرُ يَهُودَ يَأْخُذُونَهُ بِذَلِكَ الْخَرْصِ أَوْ يَدْفَعُونَهُ إِلَيْهِمْ بِذَلِكَ الْخَرْصِ لِكَىْ تُحْصَى الزَّكَاةُ قَبْلَ أَنْ تُؤْكَلَ الثِّمَارُ وَتُفَرَّقَ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ xurmolar pishay deb qolganda, ulardan yeyilishidan oldin Abdulloh ibn Ravohani yuborar edilar. U esa xurmoni chama bilan oʻlchab (xars qilib) chiqar edi. Soʻng yahudiylarni ixtiyorli qilar edi: ular xurmoni ana shu taxmin bilan oʻzlarida olib qolar yoki ana shu taxmin bilan ularga (musulmonlarga) topshirar edilar — toki mevalar yeyilishidan va boʻlinib ketishidan oldin zakot hisoblab chiqilsin.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ хурмолар пишай деб қолганда, улардан ейилишидан олдин Абдуллоҳ ибн Равоҳани юборар эдилар. У эса хурмони чама билан ўлчаб (харс қилиб) чиқар эди. Сўнг яҳудийларни ихтиёрли қилар эди: улар хурмони ана шу тахмин билан ўзларида олиб қолар ёки ана шу тахмин билан уларга (мусулмонларга) топширар эдилар — токи мевалар ейилишидан ва бўлиниб кетишидан олдин закот ҳисоблаб чиқилсин.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي خَلَفٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَابِقٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ طَهْمَانَ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّهُ قَالَ أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ خَيْبَرَ فَأَقَرَّهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَمَا كَانُوا وَجَعَلَهَا بَيْنَهُ وَبَيْنَهُمْ فَبَعَثَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ رَوَاحَةَ فَخَرَصَهَا عَلَيْهِمْ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, u shunday dedi: Alloh Oʻz Paygʻambariga ﷺ Xaybarni fay (jangsiz qoʻlga kirgan oʻlja) qilib berdi. Rasululloh ﷺ ularni (yahudiylarni) avvalgidek (yerda) qoldirdilar va uni oʻzlari bilan ularning oʻrtasida (sherik) qildilar. Soʻng Abdulloh ibn Ravohani yubordilar, u esa ular ustidagi (hosilni) chama bilan oʻlchab chiqdi.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, у шундай деди: Аллоҳ Ўз Пайғамбарига ﷺ Хайбарни фай (жангсиз қўлга кирган ўлжа) қилиб берди. Расулуллоҳ ﷺ уларни (яҳудийларни) аввалгидек (ерда) қолдирдилар ва уни ўзлари билан уларнинг ўртасида (шерик) қилдилар. Сўнг Абдуллоҳ ибн Равоҳани юбордилар, у эса улар устидаги (ҳосилни) чама билан ўлчаб чиқди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَمُحَمَّدُ بْنُ بَكْرٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَنِي أَبُو الزُّبَيْرِ، أَنَّهُ سَمِعَ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، يَقُولُ خَرَصَهَا ابْنُ رَوَاحَةَ أَرْبَعِينَ أَلْفَ وَسْقٍ وَزَعَمَ أَنَّ الْيَهُودَ لَمَّا خَيَّرَهُمُ ابْنُ رَوَاحَةَ أَخَذُوا الثَّمَرَ وَعَلَيْهِمْ عِشْرُونَ أَلْفَ وَسْقٍ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Ibn Ravoha uni (Xaybar hosilini) qirq ming vasq deb chama bilan oʻlchadi. (Rivoyat qiluvchi) Ibn Ravoha yahudiylarni ixtiyorli qilganda, ular mevalarni oʻzlarida olib qolib, zimmalariga yigirma ming vasq (xurmo musulmonlarga berish majburiyati) yuklandi, deb gumon qildi.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Ибн Равоҳа уни (Хайбар ҳосилини) қирқ минг васқ деб чама билан ўлчади. (Ривоят қилувчи) Ибн Равоҳа яҳудийларни ихтиёрли қилганда, улар меваларни ўзларида олиб қолиб, зиммаларига йигирма минг васқ (хурмо мусулмонларга бериш мажбурияти) юкланди, деб гумон қилди.