حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ ، أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنْ ابْنِ عُمَرَ : أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، قَالَ : " مَاحَقُّ امْرِئٍ مُسْلِمٍ يَبِيتُ لَيْلَتَيْنِ وَلَهُ شَيْءٌ يُوصِي فِيهِ، إِلَّا وَوَصِيَّتُهُ مَكْتُوبَةٌ عِنْدَهُ "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Vasiyat qiladigan biror narsasi bor musulmon kishi uchun vasiyati yozilgan holda yonida turmasdan ikki kecha tunashga haqqi yoʻq», dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Васият қиладиган бирор нарсаси бор мусулмон киши учун васияти ёзилган ҳолда ёнида турмасдан икки кеча тунашга ҳаққи йўқ», дедилар.

حَدَّثَنَا عَفَّانُ ، حَدَّثَنَا أَبُو الْأَشْهَبِ ، حَدَّثَنَا الْحَسَنُ ، قَالَ : " الْمُؤْمِنُ لَا يَأْكُلُ فِي كُلِّ بَطْنِهِ، وَلَا تَزَالُ وَصِيَّتُهُ تَحْتَ جَنْبِهِ "

Hasan: «Moʻmin qornini toʻldirib yemaydi va uning vasiyati doim yonboshi ostida turadi», dedi.Ҳасан: «Мўмин қорнини тўлдириб емайди ва унинг васияти доим ёнбоши остида туради», деди.

أَخْبَرَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ أَبِي هِنْدٍ ، عَنْ الْقَاسِمِ بْنِ عُمَرَ ، قَالَ : " قَالَ لِي ثُمَامَةُ بْنُ حَزْنٍ : مَا فَعَلَ أَبُوكَ؟ قُلْتُ : مَاتَ، قَالَ : فَهَلْ أَوْصَى؟ فَإِنَّهُ كَانَ يُقَالُ : إِذَا أَوْصَى الرَّجُلُ، كَانَتْ وَصِيَّتُهُ تَمَامًا لِمَا ضَيَّعَ مِنْ زَكَاتِهِ " . قَالَ أَبُو مُحَمَّد ، وقال غَيْرُهُ : الْقَاسِمُ بْنُ عَمْرٍو

Qosim ibn Umar aytdi: Sumoma ibn Hazn menga: Otangga nima boʻldi? dedi. Men: Vafot etdi, dedim. U: Vasiyat qildimi? Chunki: kishi vasiyat qilsa, uning vasiyati zakotidan zoye qilgan narsasini toʻldiruvchi boʻladi, deyilar edi, dedi. Abu Muhammad aytdi, boshqasi esa: Qosim ibn Amr, dedi.Қосим ибн Умар айтди: Сумома ибн Ҳазн менга: Отангга нима бўлди? деди. Мен: Вафот этди, дедим. У: Васият қилдими? Чунки: киши васият қилса, унинг васияти закотидан зое қилган нарсасини тўлдирувчи бўлади, дейилар эди, деди. Абу Муҳаммад айтди, бошқаси эса: Қосим ибн Амр, деди.

حَدَّثَنَا أَبُو النُّعْمَانِ ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ ، حَدَّثَنَا دَاوُدُ بْنُ أَبِي هِنْدٍ ، عَنْ الشَّعْبِيِّ ، قَالَ : كَانَ يُقَالُ : " مَنْ أَوْصَى بِوَصِيَّةٍ فَلَمْ يَجُرْ، وَلَمْ يَحِفْ، كَانَ لَهُ مِنْ الْأَجْرِ مِثْلُ مَا أَنْ لَوْ تَصَدَّقَ بِهِ فِي حَيَاتِهِ "

Shaʼbiy aytdi: Shunday deyilar edi: «Kim zulm ham, hayf ham qilmay vasiyat qilsa, unga hayotligida uni sadaqa qilgani kabi ajr boʻladi».Шаъбий айтди: Шундай дейилар эди: «Ким зулм ҳам, ҳайф ҳам қилмай васият қилса, унга ҳаётлигида уни садақа қилгани каби ажр бўлади».

أَخْبَرَنَا سَهْلُ بْنُ حَمَّادٍ ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ ، عَنْ أَبِي يُونُسَ ، عَنْ قَزَعَةَ ، قَالَ : قِيلَ لِهَرِمِ بْنِ حَيَّانَ : أَوْصِهْ، قَالَ : " أُوصِيكُمْ بِالْآيَاتِ الْأَوَاخِرِ مِنْ سُورَةِ النَّحْلِ ، وَقَرَأَ ابْنُ حَيَّانَ : # ادْعُ إِلَى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ إِلَى قَوْلِهِ : وَالَّذِينَ هُمْ مُحْسِنُونَ سورة النحل آية 125 - 128 # "

Qazaʼa aytdi: Harim ibn Hayyonga: Vasiyat qil, deyildi. U: «Men sizlarga Nahl surasining oxirgi oyatlarini vasiyat qilaman», dedi va Ibn Hayyon: «Rabbingning yoʻliga hikmat bilan daʼvat qil» degan oyatdan «...va ular ehson qiluvchilardir» degan soʻzigacha oʻqidi.Қазаъа айтди: Ҳарим ибн Ҳайёнга: Васият қил, дейилди. У: «Мен сизларга Наҳл сурасининг охирги оятларини васият қиламан», деди ва Ибн Ҳайён: «Раббингнинг йўлига ҳикмат билан даъват қил» деган оятдан «...ва улар эҳсон қилувчилардир» деган сўзигача ўқиди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ ، عَنْ مَالِكِ بْنِ مِغْوَلٍ ، عَنْ طَلْحَةَ بْنِ مُصَرِّفٍ الْيَامِيِّ ، قَالَ : سَأَلْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أَبِي أَوْفَى : أَوْصَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ؟ قَالَ : لَا، قُلْت : فَكَيْفَ كُتِبَ عَلَى النَّاسِ الْوَصِيَّةُ أَوْ : أُمِرُوا بِالْوَصِيَّةِ؟ فَقَالَ : أَوْصَى بِكِتَابِ اللَّهِ . وقَالَ هُزَيْلُ بْنُ شُرَحْبِيلَ : أَبُو بَكْرٍ كَانَ يَتَأَمَّرُ عَلَى وَصِيِّ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، وَدَّ أَبُو بَكْرٍ أَنَّهُ وَجَدَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَهْدًا، فَخَزَمَ أَنْفَهُ بِخِزَامَةٍ ذلِكَ

Talha ibn Musarrif Yomiy aytdi: Men Abdulloh ibn Abu Avfodan: Rasululloh ﷺ vasiyat qildilarmi? deb soʻradim. U: «Yoʻq», dedi. Men: «Unda odamlarga vasiyat qanday qilib farz qilindi yoki ular vasiyatga qanday buyurildi?» dedim. U: «Allohning Kitobiga (amal qilishni) vasiyat qildilar», dedi. Huzayl ibn Shurahbil aytdi: Abu Bakr Rasululloh ﷺning vasiysi ustidan amirlik qilarmidi? Abu Bakr Rasululloh ﷺdan bir ahd topishni orzu qilar edi, shunda u buning uchun oʻz burniga halqa solgan boʻlar edi.Талҳа ибн Мусарриф Ёмий айтди: Мен Абдуллоҳ ибн Абу Авфодан: Расулуллоҳ ﷺ васият қилдиларми? деб сўрадим. У: «Йўқ», деди. Мен: «Унда одамларга васият қандай қилиб фарз қилинди ёки улар васиятга қандай буюрилди?» дедим. У: «Аллоҳнинг Китобига (амал қилишни) васият қилдилар», деди. Ҳузайл ибн Шураҳбил айтди: Абу Бакр Расулуллоҳ ﷺнинг васийси устидан амирлик қилармиди? Абу Бакр Расулуллоҳ ﷺдан бир аҳд топишни орзу қилар эди, шунда у бунинг учун ўз бурнига ҳалқа солган бўлар эди.

أَخْبَرَنَا يَزِيدُ ، أنبأنا هَمَّامٌ ، عَنْ قَتَادَةَ : " # كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالأَقْرَبِينَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ سورة البقرة آية 180 #، قَالَ : " الْخَيْرُ : الْمَالُ، كَانَ يُقَالُ : أَلْفًا فَمَا فَوْقَ ذَلِكَ "

Qatoda: «Sizlardan biringizga oʻlim yetib kelganda, agar u mol qoldirayotgan boʻlsa, ota-ona va yaqin qarindoshlarga yaxshilik bilan vasiyat qilish farz qilindi; bu taqvodorlar zimmasidagi haqdir» (Baqara surasi, 180-oyat) haqida: «Xayr — bu moldir. Ming (dirham) va undan yuqorisi, deyilar edi», dedi.Қатода: «Сизлардан бирингизга ўлим етиб келганда, агар у мол қолдираётган бўлса, ота-она ва яқин қариндошларга яхшилик билан васият қилиш фарз қилинди; бу тақводорлар зиммасидаги ҳақдир» (Бақара сураси, 180-оят) ҳақида: «Хайр — бу молдир. Минг (дирҳам) ва ундан юқориси, дейилар эди», деди.

أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ عَوْنٍ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ : " أَنَّهُ أَوْصَى ذِكْرُ مَا أَوْصَى بِهِ، أَوْ هَذَا ذِكْرُ مَا أَوْصَى بِهِ مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عَمْرَةَ بَنِيهِ وَأَهْلَ بَيْتِهِ : # فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَصْلِحُوا ذَاتَ بَيْنِكُمْ وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ سورة الأنفال آية 1 #، وَأَوْصَاهُمْ بِمَا أَوْصَى بِهِ إِبْرَاهِيمُ بَنِيهِ، وَيَعْقُوبُ : # يَا بَنِيَّ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَى لَكُمُ الدِّينَ فَلا تَمُوتُنَّ إِلا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ سورة البقرة آية 132 #، وَأَوْصَاهُمْ أَنْ لَا يَرْغَبُوا أَنْ يَكُونُوا مَوَالِيَ الْأَنْصَارِ وَإِخْوَانَهُمْ فِي الدِّينِ، وَأَنَّ الْعِفَّةَ وَالصِّدْقَ خَيْرٌ وَأَتْقَى مِنْ الزِّنَا وَالْكَذِبِ، إِنْ حَدَثَ بِهِ حَدَثٌ فِي مَرَضِي هَذَا قَبْلَ أَنْ أُغَيِّرَ وَصِيَّتِي هَذِهِ، ثُمَّ ذَكَرَ حَاجَتَهُ "

Muhammad ibn Sirindan rivoyat qilinadiki, u vasiyat qildi: Vasiyat qilgan narsasining zikri, yoki: Bu Muhammad ibn Abu Amraning oʻz oʻgʻillari va ahli baytiga qilgan vasiyatining zikridir: «Allohdan qoʻrqinglar, oʻzaro munosabatlaringizni isloh qilinglar, agar moʻmin boʻlsanglar, Alloh va Uning Rasuliga itoat qilinglar» (Anfol surasi, 1-oyat). Va u ularga Ibrohim oʻz oʻgʻillariga hamda Yaʼqub vasiyat qilgan narsani vasiyat qildi: «Ey oʻgʻillarim, Alloh sizlar uchun bu dinni tanladi; bas, faqat musulmon holingizda vafot etinglar» (Baqara surasi, 132-oyat). Va u ularga ansorlarning mavlolari hamda dinda birodarlari boʻlishdan yuz oʻgirmaslikni vasiyat qildi; iffat va rostgoʻylik zino va yolgʻondan yaxshiroq va taqvoliroqdir. Agar bu kasalligimda, vasiyatimni oʻzgartirishimdan oldin, menga biror hodisa yuz bersa... soʻng oʻz hojatini zikr qildi.Муҳаммад ибн Сириндан ривоят қилинадики, у васият қилди: Васият қилган нарсасининг зикри, ёки: Бу Муҳаммад ибн Абу Амранинг ўз ўғиллари ва аҳли байтига қилган васиятининг зикридир: «Аллоҳдан қўрқинглар, ўзаро муносабатларингизни ислоҳ қилинглар, агар мўмин бўлсанглар, Аллоҳ ва Унинг Расулига итоат қилинглар» (Анфол сураси, 1-оят). Ва у уларга Иброҳим ўз ўғилларига ҳамда Яъқуб васият қилган нарсани васият қилди: «Эй ўғилларим, Аллоҳ сизлар учун бу динни танлади; бас, фақат мусулмон ҳолингизда вафот этинглар» (Бақара сураси, 132-оят). Ва у уларга ансорларнинг мавлолари ҳамда динда биродарлари бўлишдан юз ўгирмасликни васият қилди; иффат ва ростгўйлик зино ва ёлғондан яхшироқ ва тақволироқдир. Агар бу касаллигимда, васиятимни ўзгартиришимдан олдин, менга бирор ҳодиса юз берса... сўнг ўз ҳожатини зикр қилди.

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ حَسَّانَ ، عَنْ ابْنِ سِيرِينَ ، عَنْ أَنَسٍ ، قَالَ : " هَكَذَا كَانُوا يُوصُونَ : هَذَا مَا أَوْصَى بِهِ فُلَانُ بْنُ فُلَانٍ، أَنَّهُ يَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ، وَأَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ، وَأَنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ لَا رَيْبَ فِيهَا، وَأَنَّ اللَّهَ يَبْعَثُ مَنْ فِي الْقُبُورِ، وَأَوْصَى مَنْ تَرَكَ بَعْدَهُ مِنْ أَهْلِهِ أَنْ يَتَّقُوا اللَّهَ وَيُصْلِحُوا ذَاتَ بَيْنِهِمْ، وَأَنْ يُطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ إِنْ كَانُوا مُؤْمِنِينَ، وَأَوْصَاهُمْ بِمَا أَوْصَى بِهِ إِبْرَاهِيمُ بَنِيهِ وَيَعْقُوبُ : # يَا بَنِيَّ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَى لَكُمُ الدِّينَ فَلا تَمُوتُنَّ إِلا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ سورة البقرة آية 132 #، وَأَوْصَى إِنْ حَدَثَ بِهِ حَدَثٌ مِنْ وَجَعِهِ هَذَا، أَنَّ حَاجَتَهُ كَذَا وَكَذَا "

Anas aytdi: Ular shunday vasiyat qilar edilar: Bu falonchi ibn falonchining vasiyat qilgan narsasidir: u Allohdan oʻzga iloh yoʻqligiga, U yolgʻiz, sherigi yoʻq ekaniga, Muhammad Uning bandasi va rasuli ekaniga, qiyomat soati shubhasiz kelishiga va Alloh qabrlardagilarni tiriltirishiga guvohlik beradi. U oʻzidan keyin qoldirgan ahliga Allohdan qoʻrqishni, oʻzaro munosabatlarini isloh qilishni va agar moʻmin boʻlsalar Alloh va Uning Rasuliga itoat qilishni vasiyat qildi. Va ularga Ibrohim oʻz oʻgʻillariga hamda Yaʼqub vasiyat qilgan narsani vasiyat qildi: «Ey oʻgʻillarim, Alloh sizlar uchun bu dinni tanladi; bas, faqat musulmon holingizda vafot etinglar» (Baqara surasi, 132-oyat). Va agar shu ogʻrigʻidan unga biror hodisa yuz bersa, hojati shunday-shunday ekanini vasiyat qildi.Анас айтди: Улар шундай васият қилар эдилар: Бу фалончи ибн фалончининг васият қилган нарсасидир: у Аллоҳдан ўзга илоҳ йўқлигига, У ёлғиз, шериги йўқ эканига, Муҳаммад Унинг бандаси ва расули эканига, қиёмат соати шубҳасиз келишига ва Аллоҳ қабрлардагиларни тирилтиришига гувоҳлик беради. У ўзидан кейин қолдирган аҳлига Аллоҳдан қўрқишни, ўзаро муносабатларини ислоҳ қилишни ва агар мўмин бўлсалар Аллоҳ ва Унинг Расулига итоат қилишни васият қилди. Ва уларга Иброҳим ўз ўғилларига ҳамда Яъқуб васият қилган нарсани васият қилди: «Эй ўғилларим, Аллоҳ сизлар учун бу динни танлади; бас, фақат мусулмон ҳолингизда вафот этинглар» (Бақара сураси, 132-оят). Ва агар шу оғриғидан унга бирор ҳодиса юз берса, ҳожати шундай-шундай эканини васият қилди.

حَدَّثَنَا الْحَكَمُ بْنُ الْمُبَارَكِ ، أَخْبَرَنَا الْوَلِيدُ ، عَنْ حَفْصِ بْنِ غَيْلَانَ ، عَنْ مَكْحُولٍ حِينَ أَوْصَى، قَالَ : " نَشَهُّدُ هَذَا فَاشْهَدْ بِهِ : نَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ، وَأَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ، وَيُؤْمِنُ بِاللَّهِ، وَيَكْفُرُ بِالطَّاغُوتِ عَلَى ذَلِكَ يَحْيَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ، وَيَمُوتُ، وَيُبْعَثُ، وَأَوْصَى فِيمَا رَزَقَهُ اللَّهُ فِيمَا تَرَكَ إِنْ حَدَثَ بِهِ حَدَثٌ وَهُوَ كَذَا وَكَذَا، إِنْ لَمْ يُغَيِّرْ شَيْئًا مِمَّا فِي هَذِهِ الْوَصِيَّةِ " . حَدَّثَنَا الْحَكَمُ ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ ، قَالَ : أَخْبَرَنِي ابْنُ ثَوْبَانَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ مَكْحُولٍ ، قَالَ : هَذِهِ وَصِيَّةُ أَبِي الدَّرْدَاءِ

Makhul vasiyat qilgan chogʻida aytdi: Biz bunga guvohlik beramiz, sen ham bunga guvoh boʻl: Biz Allohdan oʻzga iloh yoʻqligiga, U yolgʻiz, sherigi yoʻq ekaniga va Muhammad Uning bandasi va rasuli ekaniga guvohlik beramiz. U Allohga imon keltiradi, togʻutga kufr keltiradi; Alloh xohlasa, shu (eʼtiqod) uzra yashaydi, shu uzra vafot etadi va shu uzra qayta tiriltiriladi. Va u Alloh oʻziga rizq qilgan, qoldirib ketadigan narsalari haqida — agar unga biror hodisa yuz bersa va bu vasiyatidagi biror narsani oʻzgartirmagan boʻlsa — shunday-shunday vasiyat qildi. Makhul aytdi: Bu Abu Dardoning vasiyati edi.Макҳул васият қилган чоғида айтди: Биз бунга гувоҳлик берамиз, сен ҳам бунга гувоҳ бўл: Биз Аллоҳдан ўзга илоҳ йўқлигига, У ёлғиз, шериги йўқ эканига ва Муҳаммад Унинг бандаси ва расули эканига гувоҳлик берамиз. У Аллоҳга имон келтиради, тоғутга куфр келтиради; Аллоҳ хоҳласа, шу (эътиқод) узра яшайди, шу узра вафот этади ва шу узра қайта тирилтирилади. Ва у Аллоҳ ўзига ризқ қилган, қолдириб кетадиган нарсалари ҳақида — агар унга бирор ҳодиса юз берса ва бу васиятидаги бирор нарсани ўзгартирмаган бўлса — шундай-шундай васият қилди. Макҳул айтди: Бу Абу Дардонинг васияти эди.

حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ عَوْنٍ ، حَدَّثَنَا أَبُو حَيَّانَ التَّيْمِيُّ ، عَنْ أَبِيهِ ، قَالَ : كَتَبَ الرَّبِيعُ بْنُ خُثَيْمٍ وَصِيَّتَهُ : بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ : " هَذَا مَا أَوْصَى بِهِ الرَّبِيعُ بْنُ خُثَيْمٍ وَأَشْهَدَ اللَّهَ عَلَيْهِ، وَكَفَى بِاللَّهِ شَهِيدًا، وَجَازِيًا لِعِبَادِهِ الصَّالِحِينَ وَمُثِيبًا بِأَنِّي رَضِيتُ بِاللَّهِ رَبًّا، وَبِالْإِسْلَامِ دِينًا، وَبِمُحَمَّدٍ نَبِيًّا، وَإِنِّي آمُرُ نَفْسِي وَمَنْ أَطَاعَنِي أَنْ نَعْبُدَ اللَّهَ فِي الْعَابِدِينَ، وَنَحْمَدَهُ فِي الْحَامِدِينَ، وَأَنْ نَنْصَحَ لِجَمَاعَةِ الْمُسْلِمِينَ "

Abu Hayyon Taymiy otasidan rivoyat qiladi, u aytdi: Robiʼ ibn Xusaym oʻz vasiyatini yozdi: Bismillahir rohmanir rohiym. Bu Robiʼ ibn Xusaym vasiyat qilgan va bunga Allohni guvoh qilgan narsadir — guvoh boʻlishga, solih bandalariga mukofot va savob berishga Allohning Oʻzi kifoya qiladi: men Allohni Rabb, Islomni din, Muhammadni nabiy deb rozi boʻldim. Men oʻzimni va menga itoat qilgan kishini ibodat qiluvchilar qatorida Allohga ibodat qilishga, hamd aytuvchilar qatorida Unga hamd aytishga va musulmonlar jamoasiga nasihat qilishga buyuraman.Абу Ҳайён Таймий отасидан ривоят қилади, у айтди: Робиъ ибн Хусайм ўз васиятини ёзди: Бисмиллаҳир роҳманир роҳийм. Бу Робиъ ибн Хусайм васият қилган ва бунга Аллоҳни гувоҳ қилган нарсадир — гувоҳ бўлишга, солиҳ бандаларига мукофот ва савоб беришга Аллоҳнинг Ўзи кифоя қилади: мен Аллоҳни Рабб, Исломни дин, Муҳаммадни набий деб рози бўлдим. Мен ўзимни ва менга итоат қилган кишини ибодат қилувчилар қаторида Аллоҳга ибодат қилишга, ҳамд айтувчилар қаторида Унга ҳамд айтишга ва мусулмонлар жамоасига насиҳат қилишга буюраман.

حَدَّثَنَا أَبُو النُّعْمَانِ ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ ، عَنْ هِشَامٍ ، عَنْ أَبِيهِ : " أَنَّ عَلِيًّا دَخَلَ عَلَى مَرِيضٍ، فَذَكَرُوا لَهُ الْوَصِيَّةَ، فَقال عَلِيٌّ : قَالَ اللَّهُ : # إِنْ تَرَكَ خَيْرًا سورة البقرة آية 180 #، وَلَا أُرَاهُ تَرَكَ خَيْرًا " . قَالَ حَمَّادٌ : فَحَفِظْتُ أَنَّهُ تَرَكَ أَكْثَرَ مِنْ سَبْعِ مِائَةٍ

Hishom otasidan rivoyat qiladi: Ali bir bemorning oldiga kirdi, unga vasiyat haqida gapirdilar. Shunda Ali: «Alloh: agar mol qoldirsa, degan; men esa uni mol qoldirgan deb koʻrmayapman», dedi. Hammod aytdi: Men uning yetti yuzdan koʻproq qoldirganini yodladim.Ҳишом отасидан ривоят қилади: Али бир беморнинг олдига кирди, унга васият ҳақида гапирдилар. Шунда Али: «Аллоҳ: агар мол қолдирса, деган; мен эса уни мол қолдирган деб кўрмаяпман», деди. Ҳаммод айтди: Мен унинг етти юздан кўпроқ қолдирганини ёдладим.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كُنَاسَةَ ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ ، عَنْ أَبِيهِ ، قَالَ : " دَخَلَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ عَلَى رَجُلٍ مِنْ قَوْمِهِ يَعُودُهُ، فَقَالَ : أُوصِي؟ قَالَ : لا، لَمْ تَدَعْ مَالًا، فَدَعْ مَالَكَ لِوَلَدِكَ "

Hishom otasidan rivoyat qiladi, u aytdi: Ali ibn Abu Tolib oʻz qavmidan bir kishini yoʻqlab kirdi. U: Vasiyat qilaymi? dedi. U: «Yoʻq, sen mol qoldirmading-ku; molingni farzandingga qoldir», dedi.Ҳишом отасидан ривоят қилади, у айтди: Али ибн Абу Толиб ўз қавмидан бир кишини йўқлаб кирди. У: Васият қилайми? деди. У: «Йўқ, сен мол қолдирмадинг-ку; молингни фарзандингга қолдир», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو زَيْدٍ ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ ، عَنْ مَنْصُورٍ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ : " فِي رَجُلٍ أَوْصَى وَالْوَرَثَةُ شُهُودٌ مُقِرُّونَ، فَقَالَ : لَا يَجُوزُ " . قَالَ أَبُو مُحَمَّد : يَعْنِي : إِذَا أَنْكَرُوا بَعْدُ

Ibrohim vorislar hozir boʻlib, (vasiyatni) tan olgan holda vasiyat qilgan kishi haqida: «Joiz emas», dedi. Abu Muhammad aytdi: yaʼni keyin inkor qilsalar.Иброҳим ворислар ҳозир бўлиб, (васиятни) тан олган ҳолда васият қилган киши ҳақида: «Жоиз эмас», деди. Абу Муҳаммад айтди: яъни кейин инкор қилсалар.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ ، قَالَ : سَأَلْتُ الحَكَمَ ، وَحَمَّادًا : " عَنِ الْأَوْلِيَاءِ يُجِيزُونَ الْوَصِيَّةَ، فَإِذَا مَاتَ لَمْ يُجِيزُوا؟ قَالَا : لَا يَجُوزُ "

Shuʼba aytdi: Men Hakam va Hammoddan valiylar vasiyatni joiz deb bilishi, u vafot etganda esa joiz deb bilmasligi haqida soʻradim. Ikkovi: «Joiz boʻlmaydi», dedilar.Шуъба айтди: Мен Ҳакам ва Ҳаммоддан валийлар васиятни жоиз деб билиши, у вафот этганда эса жоиз деб билмаслиги ҳақида сўрадим. Иккови: «Жоиз бўлмайди», дедилар.

أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ أَبِي هِنْدٍ ، عَنْ عَامِرٍ ، عَنْ شُرَيْحٍ : " فِي الرَّجُلِ يُوصِي بِأَكْثَرَ مِنْ ثُلُثِهِ، قَالَ : إِنْ أَجَازَتْهُ الْوَرَثَةُ، أَجَزْنَاهُ، وَإِنْ قَالَتِ الْوَرَثَةُ : أَجَزْنَاهُ، فَهُمْ بِالْخِيَارِ إِذَا نَفَضُوا أَيْدِيَهُمْ مِنْ الْقَبْرِ "

Shurayh oʻz molining uchdan biridan koʻprogʻini vasiyat qilgan kishi haqida: «Agar vorislar uni joiz desalar, biz ham joiz deymiz. Vorislar: joiz qildik, desalar ham, qabrdan qoʻllarini qoqib qaytganlarida ular ixtiyorlidirlar», dedi.Шурайҳ ўз молининг учдан биридан кўпроғини васият қилган киши ҳақида: «Агар ворислар уни жоиз десалар, биз ҳам жоиз деймиз. Ворислар: жоиз қилдик, десалар ҳам, қабрдан қўлларини қоқиб қайтганларида улар ихтиёрлидирлар», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ ، حَدَّثَنَا الْمَسْعُودِيُّ ، عَنْ أَبِي عَوْنٍ ، عَنْ الْقَاسِمِ : " أَنَّ رَجُلًا اسْتَأْذَنَ وَرَثَتَهُ أَنْ يُوصِيَ بِأَكْثَرَ مِنَ الثُّلُثِ، فَأَذِنُوا لَهُ، ثُمَّ رَجَعُوا فِيهِ بَعْدَ مَا مَاتَ، فَسُئِلَ عَبْدُ اللَّهِ عَنْ ذَلِكَ، فَقَالَ : هَذَا التَّكَرُّهُ لَا يَجُوزُ "

Qosimdan rivoyat qilinadi: Bir kishi merosxoʻrlaridan molining uchdan biridan koʻproq vasiyat qilishga ruxsat soʻradi, ular unga ruxsat berdilar. Soʻng u vafot etganidan keyin ular ruxsatlaridan qaytdilar. Bu haqda Abdullohdan soʻralganida, u: «Bu koʻngilsiz berilgan ruxsatdir, joiz emas», dedi.Қосимдан ривоят қилинади: Бир киши меросхўрларидан молининг учдан биридан кўпроқ васият қилишга рухсат сўради, улар унга рухсат бердилар. Сўнг у вафот этганидан кейин улар рухсатларидан қайтдилар. Бу ҳақда Абдуллоҳдан сўралганида, у: «Бу кўнгилсиз берилган рухсатдир, жоиз эмас», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو النُّعْمَانِ ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ ، عَنْ هِشَامٍ ، عَنْ الْحَسَنِ : " فِي الرَّجُلِ يُوصِي بِأَكْثَرَ مِنْ الثُّلُثِ فَرَضِيَ الْوَرَثَةُ، قَالَ : هُوَ جَائِزٌ " . قَالَ أَبُو مُحَمَّد : أَجَزْنَاهُ يَعْنِي فِي الْحَيَاةِ

Hasandan uchdan biridan koʻproq vasiyat qilgan va merosxoʻrlari bunga rozi boʻlgan kishi haqida (soʻralganida), u: «Bu joizdir», dedi. Abu Muhammad aytdi: Biz uni joiz dedik, yaʼni hayotlik chogʻida (berilgan ruxsatni).Ҳасандан учдан биридан кўпроқ васият қилган ва меросхўрлари бунга рози бўлган киши ҳақида (сўралганида), у: «Бу жоиздир», деди. Абу Муҳаммад айтди: Биз уни жоиз дедик, яъни ҳаётлик чоғида (берилган рухсатни).

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ الطَّيَالِسِيُّ ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ ، عَنْ يُونُسَ بْنِ جُبَيْرٍ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَعْدٍ ، عَنْ أَبِيهِ : أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ دَخَلَ عَلَيْهِ وَهُوَ بِمَكَّةَ ، وَلَيْسَ لَهُ إِلَّا ابْنَةٌ، فَقُلْتُ لَهُ : " إِنَّهُ لَيْسَ لِي إِلَّا ابْنَةٌ وَاحِدَةٌ، فَأُوصِي بِمَالِي كُلِّهِ؟ فَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : لَا، قُلْتُ : فَأُوصِي بِالنِّصْفِ؟ فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : لَا، قَالَ : فَأُوصِي بِالثُّلُثِ؟ قَالَ : فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : الثُّلُثُ، وَالثُّلُثُ كَثِيرٌ "

Muhammad ibn Saʼd otasidan rivoyat qiladi: Nabiy ﷺ u Makkada ekanida uning oldiga kirdilar, uning bir qizidan boshqa (farzandi) yoʻq edi. Men u zotga: «Mening bitta qizimdan boshqa (merosxoʻrim) yoʻq, molimning hammasini vasiyat qilaymi?» dedim. Nabiy ﷺ: ‹Yoʻq›, dedilar. Men: «Yarmini vasiyat qilaymi?» dedim. Nabiy ﷺ unga: ‹Yoʻq›, dedilar. U: «Uchdan birini vasiyat qilaymi?» dedi. Rasululloh ﷺ: ‹Uchdan birini, uchdan biri ham koʻpdir›, dedilar.Муҳаммад ибн Саъд отасидан ривоят қилади: Набий ﷺ у Маккада эканида унинг олдига кирдилар, унинг бир қизидан бошқа (фарзанди) йўқ эди. Мен у зотга: «Менинг битта қизимдан бошқа (меросхўрим) йўқ, молимнинг ҳаммасини васият қилайми?» дедим. Набий ﷺ: ‹Йўқ›, дедилар. Мен: «Ярмини васият қилайми?» дедим. Набий ﷺ унга: ‹Йўқ›, дедилар. У: «Учдан бирини васият қилайми?» деди. Расулуллоҳ ﷺ: ‹Учдан бирини, учдан бири ҳам кўпдир›, дедилар.

أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاق ، عَنْ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ عَامِرِ بْنِ سَعْدٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، قَالَ : " اشْتَكَيْتُ مَعَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ حَتَّى أُدْنِفْتُ، فَدَخَلَ عَلَيَّ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَعُودُنِي، فَقُلْتُ : يَا رَسُولَ اللَّهِ، مَا أُرَانِي إِلَّا أَلَمَّ بِي وَأَنَا ذُو مَالٍ كَثِيرٍ، وَإِنَّمَا يَرِثُنِي ابْنَةٌ لِي، أَفَأَتَصَدَّقُ بِمَالِي كُلِّهِ؟ قَالَ : لَا، قُلْتُ : فَبِنِصْفِهِ؟ قَال : لَا، قُلْتُ : فَالثُّلُثِ؟ قَالَ : الثُّلُثُ، وَالثُّلُثُ كَثِيرٌ، إِنَّكَ إِنْ تَتْرُكْ وَرَثَتَكَ أَغْنِيَاءَ، خَيْرٌ مِنْ أَنْ تَتْرُكَهُمْ فُقَرَاءَ يَتَكَفَّفُونَ النَّاسَ بِأَيْدِيهِمْ، وَإِنَّكَ لَا تُنْفِقُ نَفَقَةً إِلَّا آجَرَكَ اللَّهُ فِيهَا، حَتَّى مَا تَجْعَلُ فِي فِي امْرَأَتِكَ "

Omir ibn Saʼd otasidan rivoyat qiladi: U dedi: «Vidolashuv hajjida Nabiy ﷺ bilan (birga) kasal boʻlib qoldim, hatto ahvolim ogʻirlashdi. Rasululloh ﷺ meni koʻrgani oldimga kirdilar. Men: ‹Ey Rasululloh, ahvolim ogʻirlashganini koʻryapman, mening koʻp molim bor, menga faqat bir qizim merosxoʻr boʻladi. Molimning hammasini sadaqa qilaymi?› dedim. U zot: ‹Yoʻq›, dedilar. Men: ‹Yarmini-chi?› dedim. U zot: ‹Yoʻq›, dedilar. Men: ‹Uchdan birini-chi?› dedim. U zot: ‹Uchdan birini, uchdan biri ham koʻpdir. Merosxoʻrlaringni boy qoldirishing, ularni odamlarga qoʻl choʻzadigan muhtoj qilib qoldirishingdan koʻra yaxshiroqdir. Sen qilgan har qanday nafaqa uchun Alloh senga ajr beradi, hatto xotiningning ogʻziga solgan (luqmang) uchun ham›, dedilar».Омир ибн Саъд отасидан ривоят қилади: У деди: «Видолашув ҳажжида Набий ﷺ билан (бирга) касал бўлиб қолдим, ҳатто аҳволим оғирлашди. Расулуллоҳ ﷺ мени кўргани олдимга кирдилар. Мен: ‹Эй Расулуллоҳ, аҳволим оғирлашганини кўряпман, менинг кўп молим бор, менга фақат бир қизим меросхўр бўлади. Молимнинг ҳаммасини садақа қилайми?› дедим. У зот: ‹Йўқ›, дедилар. Мен: ‹Ярмини-чи?› дедим. У зот: ‹Йўқ›, дедилар. Мен: ‹Учдан бирини-чи?› дедим. У зот: ‹Учдан бирини, учдан бири ҳам кўпдир. Меросхўрларингни бой қолдиришинг, уларни одамларга қўл чўзадиган муҳтож қилиб қолдиришингдан кўра яхшироқдир. Сен қилган ҳар қандай нафақа учун Аллоҳ сенга ажр беради, ҳатто хотинингнинг оғзига солган (луқманг) учун ҳам›, дедилар».

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ ، عَنْ إِسْحَاق بْنِ سُوَيْدٍ ، عَنْ الْعَلَاءِ بْنِ زِيَادٍ : " أَنَّ أَبَاهُ زِيَادَ بْنَ مَطَرٍ أَوْصَى، فَقَالَ : وَصِيَّتِي مَا اتَّفَقَ عَلَيْهِ فُقَهَاءُ أَهْلِ الْبَصْرَةِ ، فَسَأَلْتُ، فَاتَّفَقُوا عَلَى الْخُمُسِ "

Alo ibn Ziyoddan rivoyat qilinadi: Uning otasi Ziyod ibn Matar vasiyat qilib: «Mening vasiyatim — Basra fuqaholari nimaga kelishsalar, oʻshadir», dedi. Men soʻradim, ular beshdan bir ustida kelishdilar.Ало ибн Зиёддан ривоят қилинади: Унинг отаси Зиёд ибн Матар васият қилиб: «Менинг васиятим — Басра фуқаҳолари нимага келишсалар, ўшадир», деди. Мен сўрадим, улар бешдан бир устида келишдилар.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ ، عَنْ إِسْحَاق بْنِ سُوَيْدٍ ، عَنْ الْعَلَاءِ بْنِ زِيَادٍ : أَنَّ رَجُلًا سَأَلَ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ، فَقَالَ : " إِنَّ وَارِثِي كَلَالَةٌ، فَأُوصِي بِالنِّصْفِ؟ قَالَ : لَا، قَالَ : فَالثُّلُثِ؟ قَالَ : لَا، قَالَ : فَالرُّبُع؟ قَالَ : لَا، قَالَ : فَالْخُمُس؟ قَالَ : لَا، حَتَّى صَارَ إِلَى الْعُشْرِ، فَقَالَ : أَوْصِ بِالْعُشْرِ "

Alo ibn Ziyoddan rivoyat qilinadi: Bir kishi Umar ibn Xattobdan soʻrab: «Mening merosxoʻrim kaloladir, yarmini vasiyat qilaymi?» dedi. U: «Yoʻq», dedi. U: «Uchdan birini-chi?» dedi. U: «Yoʻq», dedi. U: «Toʻrtdan birini-chi?» dedi. U: «Yoʻq», dedi. U: «Beshdan birini-chi?» dedi. U: «Yoʻq», dedi — to oʻndan birga yetgunicha. Soʻng: «Oʻndan birni vasiyat qil», dedi.Ало ибн Зиёддан ривоят қилинади: Бир киши Умар ибн Хаттобдан сўраб: «Менинг меросхўрим калоладир, ярмини васият қилайми?» деди. У: «Йўқ», деди. У: «Учдан бирини-чи?» деди. У: «Йўқ», деди. У: «Тўртдан бирини-чи?» деди. У: «Йўқ», деди. У: «Бешдан бирини-чи?» деди. У: «Йўқ», деди — то ўндан бирга етгунича. Сўнг: «Ўндан бирни васият қил», деди.

حَدَّثَنَا يَعْلَى ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيل ، عَنْ عَامِرٍ ، قَالَ : " إِنَّمَا كَانُوا يُوصُونَ بِالْخُمُسِ وَالرُّبُعِ، وَكَانَ الثُّلُثُ مُنْتَهَى الْجَامِحِ . قَالَ أَبُو مُحَمَّد : يَعْنِي بِالْجَامِحِ : الْفَرَسَ الْجَمُوحَ

Omirdan rivoyat qilinadi: U dedi: «Ular beshdan bir va toʻrtdan birni vasiyat qilar edilar, uchdan bir esa jilovsiz otning yetadigan chegarasi edi». Abu Muhammad aytdi: «jomih» deganda jilovga boʻysunmaydigan otni koʻzda tutadi.Омирдан ривоят қилинади: У деди: «Улар бешдан бир ва тўртдан бирни васият қилар эдилар, учдан бир эса жиловсиз отнинг етадиган чегараси эди». Абу Муҳаммад айтди: «жомиҳ» деганда жиловга бўйсунмайдиган отни кўзда тутади.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ ، عَنْ حُمَيْدٍ ، عَنْ بَكْرٍ ، قَالَ : " أَوْصَيْتُ إِلَى حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، فَقَالَ : مَا كُنْتُ لِأَقْبَلَ وَصِيَّةَ رَجُلٍ لَهُ وَلَدٌ يُوصِي بِالثُّلُثِ "

Bakr dedi: «Men Humayd ibn Abdurrahmonni vasiy qilgan edim, u: ‹Farzandi bor kishining uchdan bir haqida qilgan vasiyatini men qabul qiladigan emasman›, dedi».Бакр деди: «Мен Ҳумайд ибн Абдурраҳмонни васий қилган эдим, у: ‹Фарзанди бор кишининг учдан бир ҳақида қилган васиятини мен қабул қиладиган эмасман›, деди».

حَدَّثَنَا قَبِيصَةُ ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ ، عَنْ هِشَامٍ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ ، عَنْ شُرَيْحٍ ، قَالَ : " الثُّلُثُ جَهْدٌ وَهُوَ جَائِزٌ "

Shurayh dedi: «Uchdan bir — imkonning oxiri, u joizdir».Шурайҳ деди: «Учдан бир — имконнинг охири, у жоиздир».

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ ، عَنْ إِسْرَائِيلَ ، عَنْ مَنْصُورٍ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ ، قَالَ : " كَانَ السُّدُسُ أَحَبَّ إِلَيْهِمْ مِنْ الثُّلُثِ "

Ibrohimdan rivoyat qilinadi: U dedi: «Ularning nazdida oltidan bir uchdan birdan koʻra sevimliroq edi».Иброҳимдан ривоят қилинади: У деди: «Уларнинг наздида олтидан бир учдан бирдан кўра севимлироқ эди».

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ ، حَدَّثَنَا شَرِيكٌ ، عَنْ مُغِيرَةَ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ ، قَالَ : " الْوَصِيُّ أَمِينٌ فِيمَا أُوصِيَ إِلَيْهِ بِهِ "

Ibrohimdan rivoyat qilinadi: U dedi: «Vasiy — oʻziga vasiyat qilingan narsada aminddir».Иброҳимдан ривоят қилинади: У деди: «Васий — ўзига васият қилинган нарсада аминддир».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُبَارَكِ ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَمْزَةَ ، عَنْ أبي وَهْبٍ ، عَنْ مَكْحُولٍ ، قَالَ : " أَمْرُ الْوَصِيِّ جَائِزٌ فِي كُلِّ شَيْءٍ، إِلَّا فِي الِابْتِيَاعِ، وَإِذَا بَاعَ بَيْعًا لَمْ يُقِلْ " ، وَهُوَ رَأْيُ يَحْيَى بْنِ حَمْزَةَ

Makhuldan rivoyat qilinadi: U dedi: «Vasiyning ishi hamma narsada joizdir, faqat sotib olishdan boshqa; u bir narsani sotsa, savdoni bekor qilmaydi». Bu Yahyo ibn Hamzaning ham fikridir.Макҳулдан ривоят қилинади: У деди: «Васийнинг иши ҳамма нарсада жоиздир, фақат сотиб олишдан бошқа; у бир нарсани сотса, савдони бекор қилмайди». Бу Яҳё ибн Ҳамзанинг ҳам фикридир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُبَارَكِ ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ ، عَنْ الْأَوْزَاعِيِّ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ ، قَالَ : " الْوَصِيُّ أَمِينٌ فِي كُلِّ شَيْءٍ، إِلَّا فِي الْعِتْقِ، فَإِنَّ عَلَيْهِ أَنْ يُقِيمَ الْوَلَاءَ "

Yahyo ibn Abu Kasirdan rivoyat qilinadi: U dedi: «Vasiy hamma narsada aminddir, faqat qul ozod qilishdan boshqa — unda valoni tiklash uning zimmasidadir».Яҳё ибн Абу Касирдан ривоят қилинади: У деди: «Васий ҳамма нарсада аминддир, фақат қул озод қилишдан бошқа — унда валони тиклаш унинг зиммасидадир».

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ ، عَنْ إِسْرَائِيلَ ، عَنْ مَنْصُورٍ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ : " فِي مَالِ الْيَتِيمِ يَعْمَلُ بِهِ الْوَصِيُّ إِذَا أَوْصَى إِلَى الرَّجُلِ "

Ibrohimdan yetimning moli haqida rivoyat qilinadi: Bir kishiga vasiyat qilinganida, vasiy u bilan ish yuritadi.Иброҳимдан етимнинг моли ҳақида ривоят қилинади: Бир кишига васият қилинганида, васий у билан иш юритади.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الصَّلْتِ ، حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ مُحَمَّدٍ ، عَنْ إِسْمَاعِيل ، عَنْ الْحَسَنِ ، قَالَ : " وَصِيُّ الْيَتِيمِ يَأْخُذُ لَهُ بِالشُّفْعَةِ، وَالْغَائِبُ عَلَى شُفْعَتِهِ "

Hasandan rivoyat qilinadi: U dedi: «Yetimning vasiysi uning uchun shufʼani oladi, gʻoyib kishi esa oʻz shufʼasida qolaveradi».Ҳасандан ривоят қилинади: У деди: «Етимнинг васийси унинг учун шуфъани олади, ғойиб киши эса ўз шуфъасида қолаверади».

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُبَارَكِ ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَمْزَةَ ، عَنْ عِكْرِمَةَ شَيْخٍ مِنْ أَهْلِ دِمَشْقَ ، قَالَ : " كُنْتُ عِنْدَ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ، وَعِنْدَهُ سُلَيْمَانُ بْنُ حَبِيبٍ، وَأَبُو قِلَابَةَ ، إِذْ دَخَلَ غُلَامٌ، فَقَالَ : أَرْضُنَا بِمَكَانِ كَذَا وَكَذَا، بَاعَكُمْ الْوَصِيُّ وَنَحْنُ أَطْفَالٌ، فَالْتَفَتَ إِلَى سُلَيْمَانَ بْنِ حَبِيبٍ، فَقَالَ : مَا تَقُولُ؟ قَالَ : فَأَضْجَعَ فِي الْقَوْلِ، فَالْتَفَتَ إِلَى أَبِي قِلَابَةَ، فَقَالَ : مَا تَقُولُ؟ قَالَ : رُدَّ عَلَى الْغُلَامِ أَرْضَهُ، قَالَ : إِذًا يَهْلِكُ مَالُنَا؟ قَالَ : أَنْتَ أَهْلَكْتَهُ "

Damashq ahlidan boʻlgan shayx Ikrimadan rivoyat qilinadi: U dedi: «Men Umar ibn Abdulazizning huzurida edim, uning oldida Sulaymon ibn Habib va Abu Qilaba ham bor edi. Shunda bir yigit kirib: ‹Falon joydagi yerimizni, biz yosh bolalar boʻlganimizda, vasiy sizlarga sotib yuborgan edi›, dedi. U Sulaymon ibn Habibga yuzlanib: ‹Nima deysan?› dedi. U gapida sustlik qildi. Soʻng u Abu Qilabaga yuzlanib: ‹Nima deysan?› dedi. U: ‹Yigitga yerini qaytar›, dedi. U: ‹Unda molimiz nobud boʻladi-ku?› dedi. U: ‹Uni sen nobud qilgansan›, dedi».Дамашқ аҳлидан бўлган шайх Икримадан ривоят қилинади: У деди: «Мен Умар ибн Абдулазизнинг ҳузурида эдим, унинг олдида Сулаймон ибн Ҳабиб ва Абу Қилаба ҳам бор эди. Шунда бир йигит кириб: ‹Фалон жойдаги еримизни, биз ёш болалар бўлганимизда, васий сизларга сотиб юборган эди›, деди. У Сулаймон ибн Ҳабибга юзланиб: ‹Нима дейсан?› деди. У гапида сустлик қилди. Сўнг у Абу Қилабага юзланиб: ‹Нима дейсан?› деди. У: ‹Йигитга ерини қайтар›, деди. У: ‹Унда молимиз нобуд бўлади-ку?› деди. У: ‹Уни сен нобуд қилгансан›, деди».

أَخْبَرَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنْ أَشْعَثَ ، عَنْ الْحَسَنِ : " فِي رَجُلٍ أَوْصَى لِرَجُلٍ بِنِصْفِ مَالِهِ، وَلِآخَرَ بِثُلُثِ مَالِهِ، قَالَ : يَضْرِبَانِ بِذَلِكَ فِي الثُّلُثِ : هَذَا بِالنِّصْفِ، وَهَذَا بِالثُّلُث "

Hasandan bir kishiga molining yarmini, boshqasiga molining uchdan birini vasiyat qilgan kishi haqida rivoyat qilinadi: U dedi: «Ikkovi ham uchdan bir ichidan hissa oladi: biri yarmiga koʻra, biri uchdan biriga koʻra».Ҳасандан бир кишига молининг ярмини, бошқасига молининг учдан бирини васият қилган киши ҳақида ривоят қилинади: У деди: «Иккови ҳам учдан бир ичидан ҳисса олади: бири ярмига кўра, бири учдан бирига кўра».

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ الطَّيَالِسِيُّ ، حَدَّثَنَا زَائِدَةُ ، عَنْ الشَّيْبَانِيِّ ، عَنْ الشَّعْبِيِّ ، قَالَ : " يُغَيِّرُ صَاحِبُ الْوَصِيَّةِ مِنْهَا مَا شَاءَ، غَيْرَ الْعَتَاقَةِ "

Shaʼbiydan rivoyat qilinadi: U dedi: «Vasiyat egasi undan xohlagan narsasini oʻzgartiradi, qul ozod qilishdan boshqa».Шаъбийдан ривоят қилинади: У деди: «Васият эгаси ундан хоҳлаган нарсасини ўзгартиради, қул озод қилишдан бошқа».

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ الطَّيَالِسِيُّ ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي رَبِيعَةَ : " أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ، قَالَ : " يُحْدِثُ الرَّجُلُ فِي وَصِيَّتِهِ مَا شَاءَ، وَمِلَاكُ الْوَصِيَّةِ آخِرُهَا "

Abdulloh ibn Abu Rabiadan rivoyat qilinadi: Umar ibn Xattob dedi: «Kishi oʻz vasiyatida xohlaganini yangilaydi, vasiyatning eʼtibori esa uning oxirgisidadir».Абдуллоҳ ибн Абу Рабиадан ривоят қилинади: Умар ибн Хаттоб деди: «Киши ўз васиятида хоҳлаганини янгилайди, васиятнинг эътибори эса унинг охиргисидадир».

حَدَّثَنَا سَهْلُ بْنُ حَمَّادٍ ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ ، قَالَ : حَدَّثَنِي قَتَادَةُ ، قَالَ : حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ : " أَنَّ أَبَاهُ أَعْتَقَ رَقِيقًا لَهُ فِي مَرَضِهِ، ثُمَّ بَدَا لَهُ أَنْ يَرُدَّهُمْ وَيُعْتِقَ غَيْرَهُمْ، قَالَ : فَخَاصَمُونِي إِلَى عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ مَرْوَانَ ، فَأَجَازَ عِتْقَ الْآخِرِينَ، وَأَبْطَلَ عِتْقَ الْأَوَّلِينَ "

Amr ibn Dinordan rivoyat qilinadi: Uning otasi kasalligida oʻziga qarashli qullarni ozod qildi, soʻng ularni qaytarib, boshqalarni ozod qilmoqchi boʻldi. U dedi: «Ular men bilan Abdulmalik ibn Marvon huzurida daʼvolashdilar; u keyingilarning ozodligini joiz qildi, avvalgilarning ozodligini bekor qildi».Амр ибн Динордан ривоят қилинади: Унинг отаси касаллигида ўзига қарашли қулларни озод қилди, сўнг уларни қайтариб, бошқаларни озод қилмоқчи бўлди. У деди: «Улар мен билан Абдулмалик ибн Марвон ҳузурида даъволашдилар; у кейингиларнинг озодлигини жоиз қилди, аввалгиларнинг озодлигини бекор қилди».

حَدَّثَنَا سَهْلُ بْنُ حَمَّادٍ ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي رَبِيعَةَ ، عَنْ الشَّرِيدِ بْنِ سُوَيْدٍ ، قَالَ : قَالَ عُمَرُ : " يُحْدِثُ الرَّجُلُ فِي وَصِيَّتِهِ مَا شَاءَ، وَمِلَاكُ الْوَصِيَّةِ آخِرُهَا " . قَالَ أَبُو مُحَمَّد : هَمَّامٌ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ عَمْرٍو، وَبَيْنَهُمَا قَتَادَةُ

Sharid ibn Suvayddan rivoyat qilinadi: U dedi: Umar aytdi: «Kishi oʻz vasiyatida xohlaganini yangilaydi, vasiyatning eʼtibori esa uning oxirgisidadir». Abu Muhammad aytdi: Hammom Amrdan eshitmagan, ikkovining orasida Qatoda bor.Шарид ибн Сувайддан ривоят қилинади: У деди: Умар айтди: «Киши ўз васиятида хоҳлаганини янгилайди, васиятнинг эътибори эса унинг охиргисидадир». Абу Муҳаммад айтди: Ҳаммом Амрдан эшитмаган, икковининг орасида Қатода бор.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ الْمُغِيرَةِ ، قَالَ : ابْنُ الْمُبَارَكِ حَدَّثَنَا، عَنْ مَعْمَرٍ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ : " فِي الرَّجُلِ يُوصِي بِوَصِيَّةٍ ثُمَّ يُوصِي بِأُخْرَى، قَالَ : هُمَا جَائِزَتَانِ فِي مَالِهِ "

Zuhriydan bir vasiyat qilib, soʻng boshqa vasiyat qilgan kishi haqida rivoyat qilinadi: U dedi: «Ikkovi ham uning molida joizdir».Зуҳрийдан бир васият қилиб, сўнг бошқа васият қилган киши ҳақида ривоят қилинади: У деди: «Иккови ҳам унинг молида жоиздир».

حَدَّثَنَا سَعِيدٌ ، عَنْ ابْنِ الْمُبَارَكِ ، عَنْ مَعْمَرٍ ، عَنْ قَتَادَةَ ، قَالَ : قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ : " مِلَاكُ الْوَصِيَّةِ آخِرُهَا "

Qatodadan rivoyat qilinadi: U dedi: Umar ibn Xattob aytdi: «Vasiyatning eʼtibori uning oxirgisidadir».Қатодадан ривоят қилинади: У деди: Умар ибн Хаттоб айтди: «Васиятнинг эътибори унинг охиргисидадир».

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُبَارَكِ ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ ، عَنْ الْأَوْزَاعِيِّ ، عَنْ يَحْيَى ، قَالَ : " إِذَا اتَّهَمَ الْقَاضِي الْوَصِيَّ لَمْ يَعْزِلْهُ، وَلَكِنْ يُوَكِّلُ مَعَهُ غَيْرَهُ " وَهُوَ رَأْيُ الْأَوْزَاعِيِّ

Yahyodan rivoyat qilinadi: U dedi: «Qozi vasiyni gumon qilsa, uni ishdan olmaydi, balki u bilan birga boshqasini vakil qiladi». Bu Avzoiyning fikridir.Яҳёдан ривоят қилинади: У деди: «Қози васийни гумон қилса, уни ишдан олмайди, балки у билан бирга бошқасини вакил қилади». Бу Авзоийнинг фикридир.

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ ، حَدَّثَنَا شَرِيكٌ ، عَنْ الشَّيْبَانِيِّ ، عَنْ عَامِرٍ ، قَالَ : " يَجُوزُ بَيْعُ الْمَرِيضِ وَشِرَاؤُهُ وَنِكَاحُهُ، وَلَا يَكُونُ مِنَ الثُّلُثِ "

Omirdan rivoyat qilinadi: U dedi: «Kasal kishining sotgani, sotib olgani va nikohi joizdir, u uchdan birdan hisoblanmaydi».Омирдан ривоят қилинади: У деди: «Касал кишининг сотгани, сотиб олгани ва никоҳи жоиздир, у учдан бирдан ҳисобланмайди».

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ ، عَنْ مُطَرِّفٍ ، عَنْ الْحَارِثِ الْعُكْلِيِّ ، قَالَ : " مَا حَابَى بِهِ الْمَرِيضُ فِي مَرَضِهِ مِنْ بَيْعٍ أَوْ شِرَاءٍ، فَهُوَ فِي ثُلُثِهِ قِيمَةُ عَدْلٍ "

Horis al-Ukliydan rivoyat qilinadi: U dedi: «Kasal kishi oʻz kasalligida sotish yoki sotib olishda kimgadir yon bosib bergan narsasi adolatli baho boʻyicha uning uchdan biridan hisoblanadi».Ҳорис ал-Уклийдан ривоят қилинади: У деди: «Касал киши ўз касаллигида сотиш ёки сотиб олишда кимгадир ён босиб берган нарсаси адолатли баҳо бўйича унинг учдан биридан ҳисобланади».

حَدَّثَنَا أَبُو النُّعْمَانِ ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ ، عَنْ يَحْيَى هُوَ ابْنُ سَعِيدٍ ، قَالَ : أَعْطَتِ امْرَأَةٌ مِنْ أَهْلِنَا وَهِيَ حَامِلٌ، فَسُئِلَ الْقَاسِمُ ، فَقَالَ : " هُوَ مِنْ جَمِيعِ الْمَالِ، قَالَ يَحْيَى : وَنَحْنُ نَقُولُ : إِذَا ضَرَبَهَا الْمَخَاضُ فَمَا أَعْطَتْ، فَمِنْ الثُّلُثِ "

Yahyo ibn Saʼiddan rivoyat qilinadi: U dedi: Bizning ahlimizdan bir ayol homilador holida (mol) berdi. Qosimdan soʻralganida, u: «Bu butun moldan hisoblanadi», dedi. Yahyo aytdi: Biz esa: «Uni toʻlgʻoq tutgach bergan narsasi uchdan birdan hisoblanadi», deymiz.Яҳё ибн Саъиддан ривоят қилинади: У деди: Бизнинг аҳлимиздан бир аёл ҳомиладор ҳолида (мол) берди. Қосимдан сўралганида, у: «Бу бутун молдан ҳисобланади», деди. Яҳё айтди: Биз эса: «Уни тўлғоқ тутгач берган нарсаси учдан бирдан ҳисобланади», деймиз.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ، حَدَّثَنَا أَبُو شِهَابٍ ، عَنْ عَمْرٍو ، عَنْ الْحَسَنِ : " فِي رَجُلٍ قَالَ لِغُلَامِهِ : إِنْ دَخَلْتُ دَارَ فُلَانٍ، فَغُلَامِي حُرٌّ، ثُمَّ دَخَلَهَا وَهُوَ مَرِيضٌ، قَالَ : يُعْتَقُ مِنْ الثُّلُثِ، وَإِنْ دَخَلَ فِي صِحَّتِهِ، عُتِقَ مِنْ جَمِيعِ الْمَالِ "

Hasandan quliga: «Falonchining uyiga kirsam, qulim ozoddir», degan, soʻng kasal holida oʻsha uyga kirgan kishi haqida rivoyat qilinadi: U dedi: «Uchdan birdan ozod qilinadi; agar sogʻligʻida kirgan boʻlsa, butun moldan ozod qilinadi».Ҳасандан қулига: «Фалончининг уйига кирсам, қулим озоддир», деган, сўнг касал ҳолида ўша уйга кирган киши ҳақида ривоят қилинади: У деди: «Учдан бирдан озод қилинади; агар соғлиғида кирган бўлса, бутун молдан озод қилинади».

أخبرنا مَرْوَانُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَمْزَةَ ، حَدَّثَنَا النُّعْمَانُ بْنُ الْمُنْذِرِ ، عَنْ مَكْحُولٍ ، قَالَ : " إِذَا كَانَ الْوَرَثَةُ مَحَاوِيجَ، فَلَا أَرَى بَأْسًا أَنْ يُرَدَّ عَلَيْهِمْ مِنْ الثُّلُثِ " ، قَالَ يَحْيَى : فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لِلْأَوْزَاعِيِّ فَأَعْجَبَهُ

Makhuldan rivoyat qilinadi: U dedi: «Merosxoʻrlar muhtoj boʻlsalar, uchdan biridan ularga qaytarilishida zarar koʻrmayman». Yahyo aytdi: Men buni Avzoiyga aytgan edim, unga maʼqul tushdi.Макҳулдан ривоят қилинади: У деди: «Меросхўрлар муҳтож бўлсалар, учдан биридан уларга қайтарилишида зарар кўрмайман». Яҳё айтди: Мен буни Авзоийга айтган эдим, унга маъқул тушди.

أخبرنا أَبُو النُّعْمَانِ ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ ، حَدَّثَنَا يُونُسُ ، عَنْ الْحَسَنِ . ح وأَخْبَرَنَا مُغِيرَةُ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ ، قَالَا : " إِذَا شَهِدَ شَاهِدَانِ مِنْ الْوَرَثَةِ، جَازَ عَلَى جَمِيعِهِمْ، وَإِذَا شَهِدَ وَاحِدٌ، فَفِي نَصِيبِهِ بِحِصَّتِهِ "

Hasan va Ibrohim ikkovi dedilar: «Merosxoʻrlardan ikki kishi guvohlik bersa, bu ularning hammasiga joriy boʻladi; bittasi guvohlik bersa, oʻz ulushidagi hissasicha joriy boʻladi».Ҳасан ва Иброҳим иккови дедилар: «Меросхўрлардан икки киши гувоҳлик берса, бу уларнинг ҳаммасига жорий бўлади; биттаси гувоҳлик берса, ўз улушидаги ҳиссасича жорий бўлади».

حَدَّثَنَا أَبُو النُّعْمَانِ ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ ، حَدَّثَنَا مُطَرِّفٌ : أَنَّهُ سَمِعَ الشَّعْبِيَّ ، يَقُولُ : " إِذَا شَهِدَ رَجُلٌ مِنْ الْوَرَثَةِ، فَفِي نَصِيبِهِ بِحِصَّتِهِ، ثُمَّ قَالَ : بَعْدَ ذَلِكَ فِي جَمِيعِ حِصَّتِهِ "

Mutarrif Shaʼbiyning shunday deyayotganini eshitdi: «Merosxoʻrlardan bir kishi guvohlik bersa, oʻz ulushidagi hissasicha joriy boʻladi». Soʻng shundan keyin: «Butun oʻz hissasida», dedi.Мутарриф Шаъбийнинг шундай деяётганини эшитди: «Меросхўрлардан бир киши гувоҳлик берса, ўз улушидаги ҳиссасича жорий бўлади». Сўнг шундан кейин: «Бутун ўз ҳиссасида», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ الطَّيَالِسِيُّ ، حَدَّثَنَا أَبُو شِهَابٍ عَبْدُ رَبِّهِ بْنُ نَافِعٍ ، عَنْ الْأَعْمَشِ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ ، قَالَ : " إِذَا أَوْصَى الرَّجُلُ بِالثُّلُثِ، وَالرُّبُعِ، فَفِي الْعَيْنِ وَالدَّيْنِ، وَإِذَا أَوْصَى بِخَمْسِينَ أَوْ سِتِّينَ إِلَى الْمِائَةِ، فَفِي الْعَيْنِ حَتَّى يَبْلُغَ الثُّلُثَ "

Ibrohimdan rivoyat qilinadi: U dedi: «Kishi uchdan bir yoki toʻrtdan birni vasiyat qilsa, bu naqd molda ham, qarzda ham (joriy) boʻladi; ellik yoki oltmishdan yuzgacha vasiyat qilsa, uchdan birga yetgunicha naqd molda boʻladi».Иброҳимдан ривоят қилинади: У деди: «Киши учдан бир ёки тўртдан бирни васият қилса, бу нақд молда ҳам, қарзда ҳам (жорий) бўлади; эллик ёки олтмишдан юзгача васият қилса, учдан бирга етгунича нақд молда бўлади».

أَخْبَرَنَا مَرْوَانُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ بِلَالٍ ، حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ قُسَيْطٍ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " الْمَرْءُ أَحَقُّ بِثُلُثِ مَالِهِ، يَضَعُهُ فِي أَيِّ مَالِهِ شَاءَ "

Yazid ibn Abdulloh ibn Qusaytdan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kishi oʻz molining uchdan biriga haqliroqdir, uni molining xohlagan joyiga qoʻyadi», dedilar.Язид ибн Абдуллоҳ ибн Қусайтдан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Киши ўз молининг учдан бирига ҳақлироқдир, уни молининг хоҳлаган жойига қўяди», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الصَّمَدِ بْنُ عَبْدِ الْوَارِثِ ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ ، حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاق ، عَنْ أَبِي حَبِيبَةَ ، قَالَ : سَأَلْتُ أَبَا الدَّرْدَاءِ عَنْ رَجُلٍ جَعَلَ دَرَاهِمَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، فَقَالَ أَبُو الدَّرْدَاءِ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَثَلُ الَّذِي يَتَصَدَّقُ عِنْدَ مَوْتِهِ أَوْ يُعْتِقُ، كَالَّذِي يُهْدِي بَعْدَ مَا شَبِعَ "

Abu Habiba dedi: Men Abu Dardodan Alloh yoʻlida dirhamlar ajratgan kishi haqida soʻradim. Abu Dardo dedi: Rasululloh ﷺ: «Oʻlimi oldidan sadaqa qiladigan yoki qul ozod qiladigan kishining misoli — toʻyib olganidan keyin hadya qiladigan kishining misoliga oʻxshaydi», dedilar.Абу Ҳабиба деди: Мен Абу Дардодан Аллоҳ йўлида дирҳамлар ажратган киши ҳақида сўрадим. Абу Дардо деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Ўлими олдидан садақа қиладиган ёки қул озод қиладиган кишининг мисоли — тўйиб олганидан кейин ҳадя қиладиган кишининг мисолига ўхшайди», дедилар.

حَدَّثَنَا الْمُعَلَّى بْنُ أَسَدٍ ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ ، عَنْ يُونُسَ ، عَنْ الْحَسَنِ : " فِي الرَّجُلِ يُوصِي بِأَشْيَاءَ وَمِنْهَا الْعِتْقُ، فَيُجَاوِزُ الثُّلُثَ، قَالَ : يُبْدَأُ بِالْعِتْقِ " . حَدَّثَنَا الْمُعَلَّى بْنُ أَسَدٍ ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ ، عَنْ أَيُّوبَ ، عَنْ مُحَمَّدٍ ، قَالَ : بِالْحِصَصِ

Hasandan bir necha narsani, jumladan qul ozod qilishni vasiyat qilib, uchdan birdan oshirib yuborgan kishi haqida rivoyat qilinadi: U dedi: «Ozod qilishdan boshlanadi». Muhammad esa: «Hissalarga koʻra taqsimlanadi», dedi.Ҳасандан бир неча нарсани, жумладан қул озод қилишни васият қилиб, учдан бирдан ошириб юборган киши ҳақида ривоят қилинади: У деди: «Озод қилишдан бошланади». Муҳаммад эса: «Ҳиссаларга кўра тақсимланади», деди.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ بِشْرٍ ، حَدَّثَنَا الْمُعَافَى ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ الْأَسْوَدِ ، عَنْ عَطَاءٍ ، قَالَ : " مَنْ أَوْصَى أَوْ أَعْتَقَ، فَكَانَ فِي وَصِيَّتِهِ عَوْلٌ، دَخَلَ الْعَوْلُ عَلَى أَهْلِ الْعَتَاقَةِ، وَأَهْلِ الْوَصِيَّةِ " . قَالَ عَطَاءٌ : إِنَّ أَهْلَ الْمَدِينَةِ غَلَبُونَا، يَبْدَءُونَ بِالْعَتَاقَةِ قَبْلُ

Atodan rivoyat qilinadi: U dedi: «Kim vasiyat qilsa yoki qul ozod qilsa-yu, vasiyatida avl boʻlsa, avl ozodlik egalariga ham, vasiyat egalariga ham tushadi». Ato aytdi: Madina ahli bizni yengdilar, ular avval ozod qilishdan boshlaydilar.Атодан ривоят қилинади: У деди: «Ким васият қилса ёки қул озод қилса-ю, васиятида авл бўлса, авл озодлик эгаларига ҳам, васият эгаларига ҳам тушади». Ато айтди: Мадина аҳли бизни енгдилар, улар аввал озод қилишдан бошлайдилар.

حَدَّثَنَا أَبُو النُّعْمَانِ ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ ، قَالَ : قَالَ عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ " فِي الَّذِي يُوصِي بِعِتْقٍ، وَغَيْرِهِ فَيَزِيدُ عَلَى الثُّلُثِ، قَالَ : بِالْحِصَصِ "

Hammod ibn Zayd dedi: Amr ibn Dinor qul ozod qilishni va boshqa narsalarni vasiyat qilib, uchdan birdan oshirib yuborgan kishi haqida: «Hissalarga koʻra taqsimlanadi», dedi.Ҳаммод ибн Зайд деди: Амр ибн Динор қул озод қилишни ва бошқа нарсаларни васият қилиб, учдан бирдан ошириб юборган киши ҳақида: «Ҳиссаларга кўра тақсимланади», деди.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ ، عَنْ كَثِيرِ بْنِ شِنْظِيرٍ ، عَنْ الْحَسَنِ : " فِي رَجُلٍ أَوْصَى بِأَكْثَرَ مِنْ الثُّلُثِ وَفِيهِ عِتْقٌ؟ قَالَ : يُبْدَأُ بِالْعِتْقِ "

Hasandan uchdan biridan koʻproq vasiyat qilgan va vasiyatida qul ozod qilish ham bor kishi haqida rivoyat qilinadi: U dedi: «Ozod qilishdan boshlanadi».Ҳасандан учдан биридан кўпроқ васият қилган ва васиятида қул озод қилиш ҳам бор киши ҳақида ривоят қилинади: У деди: «Озод қилишдан бошланади».

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ ، عَنْ إِسْرَائِيلَ ، عَنْ مَنْصُورٍ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ ، قَالَ : " يُبْدَأُ بِالْعَتَاقَةِ قَبْلَ الْوَصِيَّةِ "

Ibrohimdan rivoyat qilinadi: U dedi: «Vasiyatdan oldin qul ozod qilishdan boshlanadi».Иброҳимдан ривоят қилинади: У деди: «Васиятдан олдин қул озод қилишдан бошланади».

أَخْبَرَنَا الْمُعَلَّى بْنُ أَسَدٍ ، قَالَ : حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ ، عَنْ يُونُسَ ، عَنْ الْحَسَنِ : " فِي الرَّجُلِ يُوصِي لِبَنِي فُلَانٍ، قَالَ : غَنِيُّهُمْ وَفَقِيرُهُمْ وَذَكَرُهُمْ وَأُنْثَاهُمْ سَوَاءٌ "

Hasandan falonchining oʻgʻillariga vasiyat qilgan kishi haqida rivoyat qilinadi: U dedi: «Ularning boyi ham, kambagʻali ham, erkagi ham, ayoli ham tengdir».Ҳасандан фалончининг ўғилларига васият қилган киши ҳақида ривоят қилинади: У деди: «Уларнинг бойи ҳам, камбағали ҳам, эркаги ҳам, аёли ҳам тенгдир».

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ، حَدَّثَنَا أَبُو شِهَابٍ ، عَنْ عَمْرٍو ، عَنْ الْحَسَنِ ، قَالَ : " إِذَا أَوْصَى لِبَنِي فُلَانٍ، فَالذَّكَرُ وَالْأُنْثَى فِيهِ سَوَاءٌ "

Hasandan rivoyat qilinadi: U dedi: «Falonchining oʻgʻillariga vasiyat qilsa, unda erkak ham, ayol ham tengdir».Ҳасандан ривоят қилинади: У деди: «Фалончининг ўғилларига васият қилса, унда эркак ҳам, аёл ҳам тенгдир».

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ ، حَدَّثَنَا زَائِدَةُ بْنُ مُوسَى الْهَمْدَانِيُّ ، حَدَّثَنِي سَيَّارُ بْنُ أَبِي كَرِبٍ : " أَنَّ آتِيًا أَتَى شُرَيْحًا ، فَسَأَلَهُ عَنْ رَجُلٍ أَوْصَى بِسَهْمٍ مِنْ مَالِهِ، قَالَ : تُحْسَبُ الْفَرِيضَةُ، فَمَا بَلَغَ سِهَامَهَا، أُعْطِيَ الْمُوصَى لَهُ سَهْمًا كَأَحَدِهَا "

Sayyor ibn Abu Karib (rivoyat qildi)ki, bir kishi Shurayhning oldiga kelib, undan molidan bir sahm vasiyat qilgan kishi haqida soʻradi. U: «Farizalar hisoblanadi, uning sahmlari qanchaga yetsa, vasiyat qilingan kishiga ulardan biriga teng bir sahm beriladi», dedi.Сайёр ибн Абу Кариб (ривоят қилди)ки, бир киши Шурайҳнинг олдига келиб, ундан молидан бир саҳм васият қилган киши ҳақида сўради. У: «Фаризалар ҳисобланади, унинг саҳмлари қанчага етса, васият қилинган кишига улардан бирига тенг бир саҳм берилади», деди.

أَخْبَرَنَا مَرْوَانُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، حَدَّثَنَا سَعِيدٌ ، عَنْ مَكْحُولٍ ، قَالَ : " إِذَا تَصَدَّقَ الرَّجُلُ عَلَى بَعْضِ وَرَثَتِهِ وَهُوَ صَحِيحٌ بِأَكْثَرَ مِنْ النِّصْفِ، رُدَّ إِلَى الثُّلُثِ، وَإِذَا أَعْطَى النِّصْفَ، جَازَ لَهُ ذَلِكَ " . قَالَ سَعِيدٌ : وَكَانَ قُضَاةُ أَهْلِ دِمَشْقَ يَقْضُونَ بِذَلِكَ

Makhuldan rivoyat qilinadi: U dedi: «Kishi sogʻligʻida merosxoʻrlaridan baʼzisiga yarmidan koʻproq sadaqa qilsa, uchdan birga qaytariladi; yarmini bergan boʻlsa, bu unga joizdir». Saʼid aytdi: Damashq ahlining qozilari shu bilan hukm qilar edilar.Макҳулдан ривоят қилинади: У деди: «Киши соғлиғида меросхўрларидан баъзисига ярмидан кўпроқ садақа қилса, учдан бирга қайтарилади; ярмини берган бўлса, бу унга жоиздир». Саъид айтди: Дамашқ аҳлининг қозилари шу билан ҳукм қилар эдилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي شَيْبَةَ ، حَدَّثَنَا حَفْصٌ ، عَنْ إِسْمَاعِيل بْنِ أَبِي خَالِدٍ ، عَنِ الْحَكَمِ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ ، قَالَ : " الْكَفَنُ مِنْ جَمِيعِ الْمَالِ "

Ibrohimdan rivoyat qilinadi: U dedi: «Kafan butun moldan olinadi».Иброҳимдан ривоят қилинади: У деди: «Кафан бутун молдан олинади».

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى ، عَنْ مُعَاذٍ ، عَنْ أَشْعَثَ ، عَنْ الْحَسَنِ : " فِي رَجُلٍ مَاتَ وَتَرَكَ قِيمَةَ أَلْفَيْ دِرْهَمٍ، وَعَلَيْهِ مِثْلُهَا أَوْ أَكْثَرُ، قَالَ : يُكَفَّنُ مِنْهَا، وَلَا يُعْطَى دَيْنُهُ "

Hasandan ikki ming dirham qiymatidagi mol qoldirib vafot etgan va zimmasida shuncha yoki undan koʻproq qarzi boʻlgan kishi haqida rivoyat qilinadi: U dedi: «Oʻsha (mol)dan kafanlanadi, qarzi esa undan oldin toʻlanmaydi».Ҳасандан икки минг дирҳам қийматидаги мол қолдириб вафот этган ва зиммасида шунча ёки ундан кўпроқ қарзи бўлган киши ҳақида ривоят қилинади: У деди: «Ўша (мол)дан кафанланади, қарзи эса ундан олдин тўланмайди».

حَدَّثَنَا قَبِيصَةُ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، عَمَّنْ سَمِعَ إِبْرَاهِيمَ ، قَالَ : " يُبْدَأُ بِالْكَفَنِ، ثُمَّ الدَّيْنِ، ثُمَّ الْوَصِيَّةِ "

Ibrohimdan rivoyat qilinadi: U dedi: «Kafandan boshlanadi, soʻng qarz, soʻng vasiyat».Иброҳимдан ривоят қилинади: У деди: «Кафандан бошланади, сўнг қарз, сўнг васият».

حَدَّثَنَا قَبِيصَةُ ، أنبأنا سُفْيَانُ ، عَنْ فِرَاسٍ ، عَنْ الشَّعْبِيِّ : " فِي الْمَرْأَةِ تَمُوتُ، قَالَ : " تُكَفَّنُ مِنْ مَالِهَا، لَيْسَ عَلَى الزَّوْجِ شَيْءٌ "

Shaʼbiydan vafot etgan ayol haqida rivoyat qilinadi: U dedi: «U oʻz molidan kafanlanadi, erning zimmasida hech narsa yoʻq».Шаъбийдан вафот этган аёл ҳақида ривоят қилинади: У деди: «У ўз молидан кафанланади, эрнинг зиммасида ҳеч нарса йўқ».

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ الْمُغِيرَةِ ، عَنْ ابْنِ الْمُبَارَكِ ، عَنْ ابْنِ جُرَيْجٍ ، عَنْ عَطَاءٍ ، قَالَ : " الْحَنُوطُ، وَالْكَفَنُ مِنْ رَأْسِ الْمَالِ "

Atodan rivoyat qilinadi: U dedi: «Hanut va kafan asl moldan olinadi».Атодан ривоят қилинади: У деди: «Ҳанут ва кафан асл молдан олинади».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُيَيْنَةَ ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُسْهِرٍ ، عَنْ إِسْمَاعِيل ، عَنْ الْحَسَنِ ، قَالَ : " الْكَفَنُ مِنْ وَسَطِ الْمَالِ، يكفن على قدر ما كان يلبس في حياته، ثم يخرج الدين، ثم الثلث "

Hasandan rivoyat qilinadi: U dedi: «Kafan molning oʻrtachasidan olinadi; u hayotida kiyadigan (kiyimi) darajasida kafanlanadi, soʻng qarz chiqariladi, soʻng uchdan bir».Ҳасандан ривоят қилинади: У деди: «Кафан молнинг ўртачасидан олинади; у ҳаётида киядиган (кийими) даражасида кафанланади, сўнг қарз чиқарилади, сўнг учдан бир».

حَدَّثَنَا أَبُو النُّعْمَانِ ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ ، أَنْبَأَنَا مَنْصُورٌ ، عَنِ الْحَسَنِ ، أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ : " إِذَا أَوْصَى الرَّجُلُ إِلَى الرَّجُلِ وَهُوَ غَائِبٌ، فَلْيَقْبَلْ وَصِيَّتَهُ، وَإِنْ كَانَ حَاضِرًا، فَهُوَ بِالْخِيَارِ : إِنْ شَاءَ، قَبِلَ، وَإِنْ شَاء، َتَرَكَ "

Hasan shunday der edi: «Kishi gʻoyib boʻlgan bir kishini vasiy qilsa, u vasiyatini qabul qilsin; agar hozir boʻlsa, u ixtiyorlidir: xohlasa qabul qiladi, xohlasa tark qiladi».Ҳасан шундай дер эди: «Киши ғойиб бўлган бир кишини васий қилса, у васиятини қабул қилсин; агар ҳозир бўлса, у ихтиёрлидир: хоҳласа қабул қилади, хоҳласа тарк қилади».

حَدَّثَنَا صَالِحُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ ، عَنْ أَيُّوبَ ، قَالَ : سَأَلْتُ الْحَسَنَ ، وَمُحَمَّدًا عَنِ " الرَّجُلِ يُوصِي إِلَى الرَّجُلِ، قَالَا : نَخْتَارُ أَنْ يَقْبَلَ "

Ayyub dedi: Men Hasan va Muhammaddan bir kishini vasiy qilgan kishi haqida soʻradim. Ikkovi: «Biz uning qabul qilishini afzal koʻramiz», dedilar.Айюб деди: Мен Ҳасан ва Муҳаммаддан бир кишини васий қилган киши ҳақида сўрадим. Иккови: «Биз унинг қабул қилишини афзал кўрамиз», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَسْعَدَ ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ ، عَنْ هِشَامٍ ، عَنِ الْحَسَنِ ، قَالَ : " إِذَا أَوْصَى الرَّجُلُ إِلَى الرَّجُلِ وَهُوَ غَائِبٌ، فَإِذَا قَدِمَ فَإِنْ شَاءَ، قَبِلَ ، فَإِذَا قَبِلَ، لَمْ يَكُنْ لَهُ أَنْ يَرُدَّ "

Hasandan rivoyat qilinadi: U dedi: «Kishi gʻoyib boʻlgan bir kishini vasiy qilsa, u kelganida xohlasa qabul qiladi; qabul qilganidan keyin esa uni qaytarishga haqqi yoʻq».Ҳасандан ривоят қилинади: У деди: «Киши ғойиб бўлган бир кишини васий қилса, у келганида хоҳласа қабул қилади; қабул қилганидан кейин эса уни қайтаришга ҳаққи йўқ».

حَدَّثَنَا الْوَضَّاحُ بْنُ يَحْيَى ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ ، عَنْ هِشَامٍ ، عَنْ الْحَسَنِ ، قَالَ : " إِذَا أَوْصَى الرَّجُلُ إِلَى الرَّجُلِ، فَعُرِضَتْ عَلَيْهِ الْوَصِيَّةُ، وَكَانَ غَائِبًا فَقَبِلَ، لَمْ يَكُنْ لَهُ أَنْ يَرْجِعَ "

Hasandan rivoyat qilinadi: U dedi: «Kishi bir kishini vasiy qilsa va unga vasiyat taqdim etilsa, u gʻoyib boʻlib turib, soʻng qabul qilsa, endi qaytishga haqqi yoʻq».Ҳасандан ривоят қилинади: У деди: «Киши бир кишини васий қилса ва унга васият тақдим этилса, у ғойиб бўлиб туриб, сўнг қабул қилса, энди қайтишга ҳаққи йўқ».

حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ عَوْنٍ ، عَنْ شعبة ، عَنْ أَبِي مَعْشَرٍ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ ، قَالَ : " إِذَا أَوْصَى الرَّجُلُ لِإِنْسَانٍ، وَهُوَ غَائِبٌ، وَكَانَ مَيِّتًا، وَهُوَ لَا يَدْرِي، فَهِيَ رَاجِعَةٌ "

Ibrohimdan rivoyat qilinadi: U dedi: «Kishi gʻoyib boʻlgan bir insonga vasiyat qilsa-yu, u esa vafot etgan boʻlsa, bu buni bilmasa, u (vasiyat) qaytadi».Иброҳимдан ривоят қилинади: У деди: «Киши ғойиб бўлган бир инсонга васият қилса-ю, у эса вафот этган бўлса, бу буни билмаса, у (васият) қайтади».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ ، حَدَّثَنَا يُونُسُ ، عَنْ الْحَسَنِ ، قَالَ : " إِذَا أَوْصَى لِعَبْدِهِ ثُلُثَ مَالِهِ، رُبُعَ مَالِهِ، خُمُسَ مَالِهِ، فَهُوَ مِنْ مَالِهِ دَخَلَتْهُ عَتَاقَةٌ "

Hasandan rivoyat qilinadi: U dedi: «Oʻz quliga molining uchdan birini, toʻrtdan birini yoki beshdan birini vasiyat qilsa, bu uning molidan boʻladi va unga ozodlik kiradi».Ҳасандан ривоят қилинади: У деди: «Ўз қулига молининг учдан бирини, тўртдан бирини ёки бешдан бирини васият қилса, бу унинг молидан бўлади ва унга озодлик киради».

حَدَّثَنَا يَعْلَى ، عَنْ إِسْمَاعِيل ، عَنْ قَيْسٍ ، قَالَ : كَانَ يُقَالُ : " إِنَّ الرَّجُلَ لَيُحْرَمُ بَرَكَةَ مَالِهِ فِي حَيَاتِهِ، فَإِذَا كَانَ عِنْدَ الْمَوْتِ، تَزَوَّدَ بِفَجْرَةٍ "

Qaysdan rivoyat qilinadi: U dedi: Shunday aytilar edi: «Kishi hayotida molining barakasidan mahrum qilinadi, oʻlim chogʻi kelganda esa gunoh bilan ozuqa gʻamlaydi».Қайсдан ривоят қилинади: У деди: Шундай айтилар эди: «Киши ҳаётида молининг баракасидан маҳрум қилинади, ўлим чоғи келганда эса гуноҳ билан озуқа ғамлайди».

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ، حَدَّثَنَا أَبُو زُبَيْدٍ ، حَدَّثَنَا حُصَيْنٌ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ التَّيْمِيِّ ، عَنْ أَبِيهِ ، قَالَ : قَالَ عَبْدُ اللَّهِ : " الْمُرَّانِ : الْإِمْسَاكُ فِي الْحَيَاةِ، وَالتَّبْذِيرُ عِنْدَ الْمَوْتِ " . قَالَ أَبُو مُحَمَّد : يُقَالُ : مُرٌّ فِي الْحَيَاةِ، وَمُرٌّ عِنْدَ الْمَوْتِ

Ibrohim at-Taymiy otasidan rivoyat qiladi: U dedi: Abdulloh aytdi: «Ikki achchiq narsa bor: hayotda (molni) ushlab qolish va oʻlim chogʻida isrof qilish». Abu Muhammad aytdi: Aytiladi: hayotda achchiq, oʻlim chogʻida achchiq.Иброҳим ат-Таймий отасидан ривоят қилади: У деди: Абдуллоҳ айтди: «Икки аччиқ нарса бор: ҳаётда (молни) ушлаб қолиш ва ўлим чоғида исроф қилиш». Абу Муҳаммад айтди: Айтилади: ҳаётда аччиқ, ўлим чоғида аччиқ.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ ، عَنْ إِسْرَائِيلَ ، عَنْ مَنْصُورٍ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ ، قَالَ : " إِذَا أَوْصَى الرَّجُلُ لِآخَرَ بِمِثْلِ نَصِيبِ ابْنِهِ، فَلَا يَتِمُّ لَهُ مِثْلُ نَصِيبِهِ، حَتَّى يَنْقُصَ مِنْهُ "

Ibrohimdan rivoyat qilinadi: U dedi: «Kishi boshqa birovga oʻgʻlining ulushicha vasiyat qilsa, unga oʻsha ulushning tengi toʻliq berilmaydi, balki undan kamaytiriladi».Иброҳимдан ривоят қилинади: У деди: «Киши бошқа бировга ўғлининг улушича васият қилса, унга ўша улушнинг тенги тўлиқ берилмайди, балки ундан камайтирилади».

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ أَبِي هِنْدٍ ، عَنْ الشَّعْبِيِّ : " فِي رَجُلٍ كَانَ لَهُ ثَلَاثَةُ بَنِينَ، فَأَوْصَى لِرَجُلٍ مِثْلَ نَصِيبِ أَحَدِهِمْ لَوْ كَانُوا أَرْبَعَةً، قَالَ الشَّعْبِيُّ : يُعْطَى الْخُمُسَ "

Shaʼbiydan uchta oʻgʻli boʻlgan va bir kishiga — agar ular toʻrtta boʻlganida — ulardan birining ulushicha vasiyat qilgan kishi haqida rivoyat qilinadi: Shaʼbiy: «Unga beshdan bir beriladi», dedi.Шаъбийдан учта ўғли бўлган ва бир кишига — агар улар тўртта бўлганида — улардан бирининг улушича васият қилган киши ҳақида ривоят қилинади: Шаъбий: «Унга бешдан бир берилади», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ ، حَدَّثَنَا دَاوُدُ بْنُ أَبِي هِنْدٍ ، قَالَ : " سَأَلْنَا عَامِرًا عَنْ رَجُلٍ تَرَكَ ابْنَيْنِ، وَأَوْصَى بِمِثْلِ نَصِيبِ أَحَدِهِمْ لَوْ كَانُوا ثَلَاثَةً، قَالَ : أَوْصَى بِالرُّبُعِ "

Dovud ibn Abu Hind dedi: Biz Omirdan ikki oʻgʻil qoldirib, bir kishiga — agar ular uchta boʻlganida — ulardan birining ulushicha vasiyat qilgan kishi haqida soʻradik. U: «U toʻrtdan birni vasiyat qilibdi», dedi.Довуд ибн Абу Ҳинд деди: Биз Омирдан икки ўғил қолдириб, бир кишига — агар улар учта бўлганида — улардан бирининг улушича васият қилган киши ҳақида сўрадик. У: «У тўртдан бирни васият қилибди», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو النُّعْمَانِ ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ ، عَنْ مُغِيرَةَ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ ، قَالَ : " فِي رَجُلٍ أَوْصَى بِمِثْلِ نَصِيبِ بَعْضِ الْوَرَثَةِ، قَالَ : لَا يَجُوزُ، وَإِنْ كَانَ أَقَلَّ مِنْ الثُّلُثِ " ، قَالَ أَبُو مُحَمَّد : هُوَ حَسَنٌ

Ibrohimdan merosxoʻrlarining baʼzisining ulushicha vasiyat qilgan kishi haqida rivoyat qilinadi: U dedi: «Joiz emas, garchi uchdan birdan kam boʻlsa ham». Abu Muhammad aytdi: Bu yaxshi (soʻz)dir.Иброҳимдан меросхўрларининг баъзисининг улушича васият қилган киши ҳақида ривоят қилинади: У деди: «Жоиз эмас, гарчи учдан бирдан кам бўлса ҳам». Абу Муҳаммад айтди: Бу яхши (сўз)дир.

حَدَّثَنَا قَبِيصَةُ ، أنبأنا سُفْيَانُ ، عَنْ ابْنِ أَبِي السَّفَرِ ، عَنْ الشَّعْبِيِّ : " فِي رَجُلٍ أَوْصَى فِي غَلَّةِ عَبْدِهِ بِدِرْهَمٍ، وَغَلَّتُهُ سِتَّةٌ، قَالَ : لَهُ سُدُسُهُ "

Shaʼbiydan oʻz qulining daromadidan bir dirham vasiyat qilgan, qulining daromadi esa oltita boʻlgan kishi haqida rivoyat qilinadi: U dedi: «Unga uning oltidan biri (tegadi)».Шаъбийдан ўз қулининг даромадидан бир дирҳам васият қилган, қулининг даромади эса олтита бўлган киши ҳақида ривоят қилинади: У деди: «Унга унинг олтидан бири (тегади)».

أخبرنا قَبِيصَةُ ، قَالَ : سَمِعْتُ سُفْيَانَ ، يَقُولُ : " إِذَا أَقَرَّ لِوَارِثٍ وَلِغَيْرِ وَارِثٍ بِمِائَةِ دِرْهَمٍ، قَالَ : أَرَى أَنْ أُبْطِلَهُمَا جَمِيعًا "

Qabisa dedi: Men Sufyonning shunday deyayotganini eshitdim: «Merosxoʻrga ham, merosxoʻr boʻlmaganga ham yuz dirhamni iqror qilsa, men ikkovini ham bekor qilishni maʼqul koʻraman».Қабиса деди: Мен Суфённинг шундай деяётганини эшитдим: «Меросхўрга ҳам, меросхўр бўлмаганга ҳам юз дирҳамни иқрор қилса, мен икковини ҳам бекор қилишни маъқул кўраман».

حَدَّثَنَا مُسْلِمٌ ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ ، عَنْ ابْنِ سِيرِينَ ، عَنْ شُرَيْحٍ ، قَالَ : " لَا يَجُوزُ إِقْرَارٌ لِوَارِثٍ، قَالَ : وقال الْحَسَنُ : أَحَقُّ مَا جَازَ عَلَيْهِ عِنْدَ مَوْتِهِ : أَوَّلَ يَوْمٍ مِنْ أَيَّامِ الْآخِرَةِ، وَآخِرَ يَوْمٍ مِنْ أَيَّامِ الدُّنْيَا "

Shurayhdan rivoyat qilinadi: U dedi: «Merosxoʻrga qilingan iqror joiz emas». Hasan esa dedi: «Unga nisbatan eng haqli joriy boʻladigan narsa oʻlimi chogʻida (aytganidir) — bu oxirat kunlarining birinchisi, dunyo kunlarining oxirgisidir».Шурайҳдан ривоят қилинади: У деди: «Меросхўрга қилинган иқрор жоиз эмас». Ҳасан эса деди: «Унга нисбатан энг ҳақли жорий бўладиган нарса ўлими чоғида (айтганидир) — бу охират кунларининг биринчиси, дунё кунларининг охиргисидир».

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَوْنٍ ، أنبأنا خَالِدٌ ، عَنْ خَالِدٍ ، عَنْ أَبِي قِلَابَةَ ، قَالَ : " لَا يَجُوزُ لِوَارِثٍ وَصِيَّةٌ "

Abu Qilabadan rivoyat qilinadi: U dedi: «Merosxoʻrga vasiyat joiz emas».Абу Қилабадан ривоят қилинади: У деди: «Меросхўрга васият жоиз эмас».

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ ، عَنْ حُمَيْدٍ : " أَنَّ رَجُلًا يُكْنَى أَبَا ثَابِتٍ أَقَرَّ لِامْرَأَتِهِ عِنْدَ مَوْتِهِ أَنَّ لَهَا عَلَيْهِ أَرْبَعَ مِائَةِ دِرْهَمٍ مِنْ صَدَاقِهَا، فَأَجَازَهُ الْحَسَنُ "

Humayddan rivoyat qilinadi: Abu Sobit deb kunyalanadigan bir kishi oʻlimi chogʻida xotiniga uning mahridan toʻrt yuz dirham qarzi borligini iqror qildi, Hasan buni joiz dedi.Ҳумайддан ривоят қилинади: Абу Собит деб куняланадиган бир киши ўлими чоғида хотинига унинг маҳридан тўрт юз дирҳам қарзи борлигини иқрор қилди, Ҳасан буни жоиз деди.

حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ الدَّسْتَوَائِيُّ ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ ، عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ غَنْمٍ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ خَارِجَةَ ، قَالَ : كُنْتُ تَحْتَ نَاقَةِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَهِيَ تَقْصَعُ بِجِرَّتِهَا، وَلُعَابُهَا يَنُوصُ بَيْنَ كَتِفَيَّ، سَمِعْتُهُ يَقُولُ : " أَلَا إِنَّ اللَّهَ قَدْ أَعْطَى كُلَّ ذِي حَقٍّ حَقَّهُ، فَلَا يَجُوزُ وَصِيَّةٌ لِوَارِثٍ "

Amr ibn Xorija (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Men Nabiy ﷺ ning tuyalari tagida edim, tuya kavsh qaytarar, uning soʻlagʻi yelkalarim orasiga oqar edi. U zotning shunday deyayotganini eshitdim: «Albatta, Alloh har bir haq egasiga oʻz haqqini bergan, endi vorisga vasiyat yoʻqdir».Амр ибн Хорижа (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У деди: Мен Набий ﷺ нинг туялари тагида эдим, туя кавш қайтарар, унинг сўлағи елкаларим орасига оқар эди. У зотнинг шундай деяётганини эшитдим: «Албатта, Аллоҳ ҳар бир ҳақ эгасига ўз ҳаққини берган, энди ворисга васият йўқдир».

أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ ، أنبأنا هَمَّامٌ ، عَنْ قَتَادَةَ ، قَال : # إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالأَقْرَبِينَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ سورة البقرة آية 180 #، فَأَمَرَ أَنْ يُوصِيَ لِوَالِدَيْهِ وَأَقَارِبِهِ، ثُمَّ نُسِخَ بَعْدَ ذَلِكَ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ ، فَجَعَلَ لِلْوَالِدَيْنِ نَصِيبًا مَعْلُومًا، وَأَلْحَقَ لِكُلِّ ذِي مِيرَاثٍ نَصِيبَهُ مِنْهُ، وَلَيْسَتْ لَهُمْ وَصِيَّةٌ، فَصَارَتْ الْوَصِيَّةُ لِمَنْ لَا يَرِثُ مِنْ قَرِيبٍ وَغَيْرِهِ "

Qatodadan rivoyat qilinadi: U «Sizlardan biringizga oʻlim yetib kelganda, agar (mol) yaxshilik qoldirsa, ota-ona va yaqin qarindoshlarga yaxshilik ila vasiyat qilish taqvodorlar zimmasidagi haqdir» (Baqara surasi, 180-oyat) (oyati haqida) dedi: (Alloh) unga ota-onasi va qarindoshlariga vasiyat qilishni buyurdi, soʻng bu Niso surasida nasx qilindi: ota-onaga maʼlum ulush belgiladi va har bir meros egasiga undan oʻz ulushini qoʻshdi, ularga vasiyat qolmadi. Shunday qilib, vasiyat meros olmaydigan qarindosh va boshqalar uchun boʻlib qoldi.Қатодадан ривоят қилинади: У «Сизлардан бирингизга ўлим етиб келганда, агар (мол) яхшилик қолдирса, ота-она ва яқин қариндошларга яхшилик ила васият қилиш тақводорлар зиммасидаги ҳақдир» (Бақара сураси, 180-оят) (ояти ҳақида) деди: (Аллоҳ) унга ота-онаси ва қариндошларига васият қилишни буюрди, сўнг бу Нисо сурасида насх қилинди: ота-онага маълум улуш белгилади ва ҳар бир мерос эгасига ундан ўз улушини қўшди, уларга васият қолмади. Шундай қилиб, васият мерос олмайдиган қариндош ва бошқалар учун бўлиб қолди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ ، حَدَّثَنَا وَرْقَاءُ ، عَنْ ابْنِ أَبِي نَجِيحٍ ، عَنْ عَطَاءٍ ، عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : " كَانَ الْمَالُ لِلْوَلَدِ، وَكَانَتْ الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ، فَنَسَخَ اللَّهُ مِنْ ذَلِكَ مَا أَحَبَّ، فَجَعَلَ لِلذَّكَرِ مِثْلَ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ، وَجَعَلَ لِلْأَبَوَيْنِ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسَ وَالثُّلُثَ، وَجَعَلَ لِلْمَرْأَةِ الثُّمُنَ وَالرُّبُعَ، وَلِلزَّوْجِ الشَّطْرَ وَالرُّبُعَ "

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi: Mol (meros) bola uchun, vasiyat esa ota-ona va yaqin qarindoshlar uchun edi. Soʻng Alloh bundan xohlaganini nasx qildi: erkak uchun ikki ayolning ulushicha (meros) qildi; ota-onaning har biri uchun oltidan bir va uchdan bir (ulush) qildi; ayol (xotin) uchun sakkizdan bir va toʻrtdan bir, er uchun esa yarmi va toʻrtdan birni (belgiladi).Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди: Мол (мерос) бола учун, васият эса ота-она ва яқин қариндошлар учун эди. Сўнг Аллоҳ бундан хоҳлаганини насх қилди: эркак учун икки аёлнинг улушича (мерос) қилди; ота-онанинг ҳар бири учун олтидан бир ва учдан бир (улуш) қилди; аёл (хотин) учун саккиздан бир ва тўртдан бир, эр учун эса ярми ва тўртдан бирни (белгилади).

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ إِسْمَاعِيل ، حَدَّثَنَا أَبُو تُمَيْلَةَ ، عَنْ الْحُسَيْنِ بْنِ وَاقِدٍ ، عَنْ يَزِيدَ ، عَنْ عِكْرِمَةَ ، وَالْحَسَنِ : # إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالأَقْرَبِينَ سورة البقرة آية 180 #، فكانت الوصية كذلك، حتى نسختها آية الميراث "

Ikrima va Hasandan «Agar (mol) yaxshilik qoldirsa, ota-ona va yaqin qarindoshlarga vasiyat qilish (lozimdir)» (Baqara surasi, 180-oyat) haqida rivoyat qilinadi: Vasiyat shunday edi, toki meros oyati uni nasx qildi.Икрима ва Ҳасандан «Агар (мол) яхшилик қолдирса, ота-она ва яқин қариндошларга васият қилиш (лозимдир)» (Бақара сураси, 180-оят) ҳақида ривоят қилинади: Васият шундай эди, токи мерос ояти уни насх қилди.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ ، عَنْ حُمَيْدٍ ، عَنْ الْحَسَنِ ، " سُئِلَ عَنْ رَجُلٍ أَوْصَى وَلَهُ أَخٌ مُوسِرٌ، أَيُوصِ لَهُ؟ قَالَ : نَعَمْ، وَإِنْ كَانَ رَبَّ عِشْرِينَ أَلْفًا، ثُمَّ قَالَ : وَإِنْ كَانَ رَبَّ مِائَةِ أَلْفٍ، فَإِنَّ غِنَاهُ لَا يَمْنَعُهُ الْحَقَّ "

Hasandan vasiyat qilayotgan va boy akasi bor kishi haqida — unga vasiyat qilsinmi, deb — soʻraldi. U: «Ha, garchi u yigirma mingning egasi boʻlsa ham», dedi. Soʻng: «Garchi yuz mingning egasi boʻlsa ham; uning boyligi uni haqdan toʻsmaydi», dedi.Ҳасандан васият қилаётган ва бой акаси бор киши ҳақида — унга васият қилсинми, деб — сўралди. У: «Ҳа, гарчи у йигирма мингнинг эгаси бўлса ҳам», деди. Сўнг: «Гарчи юз мингнинг эгаси бўлса ҳам; унинг бойлиги уни ҳақдан тўсмайди», деди.

حَدَّثَنَا عَفَّانُ ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ ، عَنْ الْحَسَنِ ، وَسَعِيدُ بْنُ الْمُسَيِّبِ : " في رجل قَالَ : سَيْفِي لِفُلَانٍ، فَإِنْ مَاتَ فُلَانٌ، فَلِفُلَانٍ، فَإِنْ مَاتَ فُلَانٌ، فَمَرْجِعُهُ إِلَيَّ، قَالَا : هُوَ لِلْأَوَّلِ " . قَالَ : وَقَالَ حُمَيْدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ : يُمْضَى كَمَا قَالَ

Hasan va Saʼid ibn Musayyibdan: «Qilichim falonchiga, agar falonchi oʻlsa, falonchiga, agar u ham oʻlsa, u menga qaytadi», degan kishi haqida (soʻralganida), ikkovi: «U birinchisiniki», dedilar. Humayd ibn Abdurrahmon esa: «U aytganidek amalga oshiriladi», dedi.Ҳасан ва Саъид ибн Мусаййибдан: «Қиличим фалончига, агар фалончи ўлса, фалончига, агар у ҳам ўлса, у менга қайтади», деган киши ҳақида (сўралганида), иккови: «У биринчисиники», дедилар. Ҳумайд ибн Абдурраҳмон эса: «У айтганидек амалга оширилади», деди.

حَدَّثَنَا عَفَّانُ ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ : أَنَّ عُرْوَةَ ، قَالَ : " فِي الرَّجُلِ يُعْطِي الرَّجُلَ الْعَطَاءَ، فَيَقُولُ : هُوَ لَكَ، فَإِذَا مُتَّ، فَلِفُلَانٍ، فَإِذَا مَاتَ فُلَانٌ، فَلِفُلَانٍ، وَإِذَا مَاتَ فُلَانٌ، فَمَرْجِعُهُ إِلَيَّ. قَالَ : يُمْضَى كَمَا قَالَ، وَإِنْ كَانُوا مِائَةً "

Hishom ibn Urva (rivoyat qildi)ki, Urva bir kishiga ato berib: «U seniki, sen oʻlsang, falonchiga, falonchi oʻlsa, falonchiga, falonchi oʻlsa, u menga qaytadi», degan kishi haqida shunday dedi: «U aytganidek amalga oshiriladi, garchi ular yuzta boʻlsa ham».Ҳишом ибн Урва (ривоят қилди)ки, Урва бир кишига ато бериб: «У сеники, сен ўлсанг, фалончига, фалончи ўлса, фалончига, фалончи ўлса, у менга қайтади», деган киши ҳақида шундай деди: «У айтганидек амалга оширилади, гарчи улар юзта бўлса ҳам».

حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ ، حَدَّثَنَا شَيْبَةُ بْنُ هِشَامٍ الرَّاسِبِيُّ ، وَكَثِيرُ بْنُ مَعْدَانَ ، قَالَا : سَأَلْنَا سَالِمَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ " الرَّجُلِ يُوصِي فِي غَيْرِ قَرَابَتِهِ، فَقَالَ سَالِمٌ : هِيَ حَيْثُ جَعَلَهَا ، قَالَ : فَقُلْنَا : إِنَّ الْحَسَنَ يَقُولُ : يُرَدُّ عَلَى الْأَقْرَبِينَ، فَأَنْكَرَ ذَلِكَ، وَقَالَ قَوْلًا شَدِيدًا "

Shayba ibn Hishom ar-Rosibiy va Kasir ibn Maʼdon dedilar: Biz Solim ibn Abdullohdan qarindoshlaridan boshqasiga vasiyat qiladigan kishi haqida soʻradik. Solim: «Vasiyat u qayerga qoʻyilgan boʻlsa, oʻsha yerdadir», dedi. Biz: «Hasan: ‹Yaqin qarindoshlarga qaytariladi›, deydi», dedik. U buni inkor qildi va qattiq gap aytdi.Шайба ибн Ҳишом ар-Росибий ва Касир ибн Маъдон дедилар: Биз Солим ибн Абдуллоҳдан қариндошларидан бошқасига васият қиладиган киши ҳақида сўрадик. Солим: «Васият у қаерга қўйилган бўлса, ўша ердадир», деди. Биз: «Ҳасан: ‹Яқин қариндошларга қайтарилади›, дейди», дедик. У буни инкор қилди ва қаттиқ гап айтди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ، حَدَّثَنَا أَبُو شِهَابٍ ، عَنْ عَمْرٍو ، عَنْ الْحَسَنِ ، قَالَ : " إِذَا أَوْصَى الرَّجُلُ فِي قَرَابَتِهِ، فَهُوَ لِأَقْرَبِهِمْ بِبَطْنٍ : الذَّكَرُ وَالْأُنْثَى فِيهِ سَوَاءٌ "

Hasandan rivoyat qilinadi: U dedi: «Kishi oʻz qarindoshlari haqida vasiyat qilsa, u ularning nasab jihatidan eng yaqiniga tegishlidir; unda erkak va ayol tengdir».Ҳасандан ривоят қилинади: У деди: «Киши ўз қариндошлари ҳақида васият қилса, у уларнинг насаб жиҳатидан энг яқинига тегишлидир; унда эркак ва аёл тенгдир».

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ ، عَنْ مُطَرِّفٍ ، عَنْ الشَّعْبِيِّ : " فِي رَجُلٍ قَالَ : أَحَدُ غُلَامَيَّ حُرٌّ ثُمَّ مَاتَ، وَلَمْ يُبَيِّنْ، قَالَ : الْوَرَثَةُ بِمَنْزِلَتِهِ يُعْتِقُونَ أَيَّهُمَا أَحَبُّوا "

Shaʼbiydan «Ikki qulimdan biri ozoddir», deb, soʻng aniqlamay vafot etgan kishi haqida rivoyat qilinadi: U dedi: «Merosxoʻrlar uning oʻrnidadir: ikkovidan qaysinisini xohlasalar, oʻshanisini ozod qiladilar».Шаъбийдан «Икки қулимдан бири озоддир», деб, сўнг аниқламай вафот этган киши ҳақида ривоят қилинади: У деди: «Меросхўрлар унинг ўрнидадир: икковидан қайсинисини хоҳласалар, ўшанисини озод қиладилар».

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ ، عَنْ يُونُسَ ، عَنْ الْحَسَنِ : " أَنَّ رَجُلًا قَالَ فِي مَرَضِهِ : لِفُلَانٍ كَذَا وَلِفُلَانٍ كَذَا، وَعَبْدِي فُلَانٌ حُرٌّ، وَلَمْ يَقُلْ : إِنْ حَدَثَ بِي حَدَثٌ، فَبَرَأَ، قَالَ : هُوَ مَمْلُوكٌ "

Hasandan rivoyat qilinadi: Bir kishi kasalligida: «Falonchiga shuncha, falonchiga shuncha, qulim falonchi esa ozoddir», dedi va «agar menga bir hodisa yuz bersa», demadi, soʻng sogʻayib ketdi. U: «U (qul) mamlukligicha qoladi», dedi.Ҳасандан ривоят қилинади: Бир киши касаллигида: «Фалончига шунча, фалончига шунча, қулим фалончи эса озоддир», деди ва «агар менга бир ҳодиса юз берса», демади, сўнг соғайиб кетди. У: «У (қул) мамлуклигича қолади», деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ ، عَنْ مُطَرِّفٍ ، عَنْ الشَّعْبِيِّ : " فِي رَجُلٍ أَعْتَقَ غُلَامَهُ عِنْدَ الْمَوْتِ، وَلَيْسَ لَهُ غَيْرُهُ، وَعَلَيْهِ دَيْنٌ، قَالَ : يَسْعَى لِلْغُرَمَاءِ فِي ثَمَنِهِ "

Shaʼbiydan oʻlimi chogʻida qulini ozod qilgan, undan boshqa (moli) boʻlmagan va zimmasida qarzi bor kishi haqida rivoyat qilinadi: U dedi: «Qul qarz egalari uchun oʻz bahosini ishlab beradi».Шаъбийдан ўлими чоғида қулини озод қилган, ундан бошқа (моли) бўлмаган ва зиммасида қарзи бор киши ҳақида ривоят қилинади: У деди: «Қул қарз эгалари учун ўз баҳосини ишлаб беради».

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ ، عَنْ الْحَسَنِ : " أَنَّ رَجُلًا اشْتَرَى عَبْدًا بِتِسْعِ مِائَةِ دِرْهَمٍ، فَأَعْتَقَهُ وَلَمْ يَقْضِ ثَمَنَ الْعَبْدِ، وَلَمْ يَتْرُكْ شَيْئًا، فَقَالَ عَلِيٌّ : يَسْعَى الْعَبْدُ فِي ثَمَنِهِ "

Hasandan rivoyat qilinadi: Bir kishi toʻqqiz yuz dirhamga qul sotib olib, uni ozod qildi, qulning bahosini toʻlamadi va hech narsa qoldirmadi. Shunda Ali: «Qul oʻz bahosini ishlab bersin», dedi.Ҳасандан ривоят қилинади: Бир киши тўққиз юз дирҳамга қул сотиб олиб, уни озод қилди, қулнинг баҳосини тўламади ва ҳеч нарса қолдирмади. Шунда Али: «Қул ўз баҳосини ишлаб берсин», деди.

حَدَّثَنَا مَنْصُورُ بْنُ سَلَمَةَ ، عَنْ شَرِيكٍ ، عَنْ الْأَشْعَثِ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنْ ابْنِ عُمَرَ ، قَالَ : " الْمُدَبَّرُ مِنْ الثُّلُثِ "

Ibn Umardan rivoyat qilinadi: U dedi: «Mudabbar uchdan birdan (hisoblanadi)».Ибн Умардан ривоят қилинади: У деди: «Мудаббар учдан бирдан (ҳисобланади)».

حَدَّثَنَا مَنْصُورُ بْنُ سَلَمَةَ ، عَنْ شَرِيكٍ ، عَنْ مَنْصُورٍ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ ، قَالَ : " الْمُدَبَّرُ مِنْ الثُّلُثِ "

Ibrohimdan rivoyat qilinadi: U dedi: «Mudabbar uchdan birdan (hisoblanadi)».Иброҳимдан ривоят қилинади: У деди: «Мудаббар учдан бирдан (ҳисобланади)».

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ ، عَنْ كَثِيرٍ ، عَنْ الْحَسَنِ ، قَالَ : " الْمُعْتَقُ عَنْ دُبُرٍ مِنَ الثُّلُثِ "

Hasandan rivoyat qilinadi: U dedi: «Dubr yoʻli bilan ozod qilingan qul uchdan birdandir».Ҳасандан ривоят қилинади: У деди: «Дубр йўли билан озод қилинган қул учдан бирдандир».

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ ، عَنْ حُمَيْدٍ ، عَنْ الْحَسَنِ ، قَالَ : " الْمُعْتَقَةُ عَنْ دُبُرٍ وَوَلَدُهَا مِنْ الثُّلُثِ "

Hasandan rivoyat qilinadi: U dedi: «Dubr yoʻli bilan ozod qilingan choʻri ham, uning bolasi ham uchdan birdandir».Ҳасандан ривоят қилинади: У деди: «Дубр йўли билан озод қилинган чўри ҳам, унинг боласи ҳам учдан бирдандир».

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ ، قَالَ : مَنْصُورٌ أَخْبَرَنِي، عَنْ إِبْرَاهِيمَ ، قَالَ : " الْمُعْتَقُ عَنْ دُبُرٍ مِنَ الثُّلُثِ "

Ibrohimdan rivoyat qilinadi: U dedi: «Dubr yoʻli bilan ozod qilingan qul uchdan birdandir».Иброҳимдан ривоят қилинади: У деди: «Дубр йўли билан озод қилинган қул учдан бирдандир».

حَدَّثَنَا أَبُو النُّعْمَانِ ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الشَّقَرِيِّ ، وَأَبِي هَاشِمٍ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ ، قَالَ : " الْمُدَبَّرُ مِنْ جَمِيعِ الْمَالِ "

Ibrohimdan rivoyat qilinadi: U dedi: «Mudabbar butun moldan (hisoblanadi)».Иброҳимдан ривоят қилинади: У деди: «Мудаббар бутун молдан (ҳисобланади)».

أَخْبَرَنَا الْحَكَمُ بْنُ الْمُبَارَكِ ، أَنْبَأَنَا أَبُو عَوَانَةَ ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ ، قَالَ : " الْمُعْتَقُ عَنْ دُبُرٍ مِنْ جَمِيعِ الْمَالِ " . سُئِلَ أَبُو مُحَمَّد : بِأَيِّهِمَا تَقُولُ؟ قَالَ : مِنَ الثُّلُثِ

Saʼid ibn Jubayrdan rivoyat qilinadi: U dedi: «Dubr yoʻli bilan ozod qilingan qul butun moldandir». Abu Muhammaddan: «Ikkovining qaysi biri bilan aytasan?» deb soʻraldi. U: «Uchdan biridan», dedi.Саъид ибн Жубайрдан ривоят қилинади: У деди: «Дубр йўли билан озод қилинган қул бутун молдандир». Абу Муҳаммаддан: «Икковининг қайси бири билан айтасан?» деб сўралди. У: «Учдан биридан», деди.

أَخْبَرَنَا سَعِيدُ بْنُ الْمُغِيرَةِ ، حَدَّثَنَا مَخْلَدٌ ، عَنْ هِشَامٍ ، عَنْ الْحَسَنِ ، قَالَ : " لَا تَشْهَدْ عَلَى وَصِيَّةٍ حَتَّى تُقْرَأَ عَلَيْكَ، وَلَا تَشْهَدْ عَلَى مَنْ لَا تَعْرِفُ "

Hasandan rivoyat qilinadi: U dedi: «Vasiyat senga oʻqib berilmaguncha, unga guvoh boʻlma; tanimaydigan kishingga ham guvohlik berma».Ҳасандан ривоят қилинади: У деди: «Васият сенга ўқиб берилмагунча, унга гувоҳ бўлма; танимайдиган кишингга ҳам гувоҳлик берма».

أَخْبَرَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ ، عَنْ حُمَيْدٍ ، عَنْ الْحَسَنِ : أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ " أَوْصَى لِأُمَّهَاتِ أَوْلَادِهِ بِأَرْبَعَةِ آلَافٍ، أَرْبَعَةِ آلَافٍ، لِكُلِّ امْرَأَةٍ مِنْهُنَّ "

Hasandan rivoyat qilinadi: Umar ibn Xattob oʻzining ummul-avlodlariga — ulardan har bir ayolga toʻrt mingdan, toʻrt mingdan — vasiyat qildi.Ҳасандан ривоят қилинади: Умар ибн Хаттоб ўзининг уммул-авлодларига — улардан ҳар бир аёлга тўрт мингдан, тўрт мингдан — васият қилди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَسَّانَ ، أنبأنا ابْنُ أَبِي الزِّنَادِ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ : أَنَّهُ " أَجَازَ وَصِيَّةَ ابْنِ ثَلَاثَ عَشْرَةَ سَنَةً "

Umar ibn Abdulazizdan rivoyat qilinadi: U oʻn uch yoshli bolaning vasiyatini joiz qildi.Умар ибн Абдулазиздан ривоят қилинади: У ўн уч ёшли боланинг васиятини жоиз қилди.

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ ، عَنْ أَبِي إِسْحَاق ، قَالَ : " أَوْصَى غُلَامٌ مِنْ الْحَيِّ ابْنُ سَبْعِ سِنِينَ، فَقَالَ شُرَيْحٌ : إِذَا أَصَابَ الْغُلَامُ فِي وَصِيَّتِهِ، جَازَتْ " . قَالَ أَبُو مُحَمَّد : يُعْجِبُنِي، وَالْقُضَاةُ لَا يُجِيزُونَ

Abu Ishoq dedi: Mahalladan yetti yoshli bir bola vasiyat qildi. Shunda Shurayh: «Bola oʻz vasiyatida haqni topsa, u joizdir», dedi. Abu Muhammad aytdi: Bu menga maʼqul, qozilar esa uni joiz qilmaydilar.Абу Ишоқ деди: Маҳалладан етти ёшли бир бола васият қилди. Шунда Шурайҳ: «Бола ўз васиятида ҳақни топса, у жоиздир», деди. Абу Муҳаммад айтди: Бу менга маъқул, қозилар эса уни жоиз қилмайдилар.

حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ عَوْنٍ ، أَخْبَرَنَا يُونُسُ ، حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاق أَنَّهُ " شَهِدَ شُرَيْحًا أَجَازَ وَصِيَّةَ عَبَّاسِ بْنِ إِسْمَاعِيل بْنِ مَرْثَدٍ لِظِئْرِهِ مِنْ أَهْلِ الْحِيرَةِ "، وَعَبَّاسٌ صَبِيٌّ

Abu Ishoq (rivoyat qiladi)ki, u Shurayhning Abbos ibn Ismoil ibn Marsadning Hiyra ahlidan boʻlgan enagasiga qilgan vasiyatini joiz qilganiga guvoh boʻlgan; Abbos esa hali bola edi.Абу Ишоқ (ривоят қилади)ки, у Шурайҳнинг Аббос ибн Исмоил ибн Марсаднинг Ҳийра аҳлидан бўлган энагасига қилган васиятини жоиз қилганига гувоҳ бўлган; Аббос эса ҳали бола эди.

حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ عَوْنٍ ، أنبأنا يُونُسُ ، حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاق ، قَالَ : قَالَ شُرَيْحٌ : " إِذَا اتَّقَى الصَّبِيُّ الرَّكِيَّةَ، جَازَتْ وَصِيَّتُهُ "

Abu Ishoq dedi: Shurayh: «Bola quduqdan oʻzini saqlaydigan boʻlsa, uning vasiyati joizdir», dedi.Абу Ишоқ деди: Шурайҳ: «Бола қудуқдан ўзини сақлайдиган бўлса, унинг васияти жоиздир», деди.

حَدَّثَنَا قَبِيصَةُ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، عَنْ أَبِي إِسْحَاق : " أَنَّ غُلَامًا مِنْهُمْ حِينَ ثُغِرَ يُقَالُ لَهُ مَرْثَدٌ : أَوْصَى لِظِئْرٍ لَهُ مِنْ أَهْلِ الْحِيرَةِ بِأَرْبَعِينَ دِرْهَمًا ، فأجازه شريح ، وَقَالَ : مَنْ أَصَابَ الْحَقَّ، أَجَزْنَاهُ "

Abu Ishoqdan rivoyat qilinadi: Ularning Marsad deb ataladigan bir bolasi sut tishlari tushib, yangisi chiqqan chogʻida Hiyra ahlidan boʻlgan enagasiga qirq dirham vasiyat qildi. Shurayh buni joiz qildi va: «Kim haqni topsa, biz uni joiz qilamiz», dedi.Абу Ишоқдан ривоят қилинади: Уларнинг Марсад деб аталадиган бир боласи сут тишлари тушиб, янгиси чиққан чоғида Ҳийра аҳлидан бўлган энагасига қирқ дирҳам васият қилди. Шурайҳ буни жоиз қилди ва: «Ким ҳақни топса, биз уни жоиз қиламиз», деди.

حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ ، أَخْبَرَنَا يَحْيَى : أَنَّ أَبَا بَكْرِ بْنَ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ أَخْبَرَهُ : " أَنَّ غُلَامًا بِالْمَدِينَةِ حَضَرَهُ الْمَوْتُ وَوَرَثَتُهُ بِالشَّامِ ، وَأَنَّهُمْ ذَكَرُوا لِعُمَرَ أَنَّهُ يَمُوتُ، فَسَأَلُوهُ أَنْ يُوصِيَ، فَأَمَرَهُ عُمَرُ أَنْ يُوصِيَ، فَأَوْصَى بِبِئْرٍ يُقَالُ لَهَا : بِئْرُ جُشَمَ، وَإِنَّ أَهْلَهَا بَاعُوهَا بِثَلَاثِينَ أَلْفًا، ذَكَرَ أَبُو بَكْرٍ أَنَّ الْغُلَامَ كَانَ ابْنَ عَشْرِ سِنِينَ، أَوْ ثِنْتَيْ عَشْرَةَ "

Abu Bakr ibn Muhammad ibn Amr ibn Hazm xabar berdi: Madinada bir bolaga oʻlim yetib keldi, merosxoʻrlari esa Shomda edi. Ular Umarga uning oʻlayotganini aytib, undan bolaning vasiyat qilishini soʻradilar. Umar unga vasiyat qilishni buyurdi, u esa Biʼri Jusham deb ataladigan bir quduqni vasiyat qildi. Uning ahli uni oʻttiz mingga sotdilar. Abu Bakr aytdiki, bola oʻn yoki oʻn ikki yoshda edi.Абу Бакр ибн Муҳаммад ибн Амр ибн Ҳазм хабар берди: Мадинада бир болага ўлим етиб келди, меросхўрлари эса Шомда эди. Улар Умарга унинг ўлаётганини айтиб, ундан боланинг васият қилишини сўрадилар. Умар унга васият қилишни буюрди, у эса Биъри Жушам деб аталадиган бир қудуқни васият қилди. Унинг аҳли уни ўттиз мингга сотдилар. Абу Бакр айтдики, бола ўн ёки ўн икки ёшда эди.

حَدَّثَنَا يَزِيدُ ، عَنْ هِشَامٍ الدَّسْتَوَائِيِّ ، عَنْ حَمَّادٍ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ ، قَالَ : " يَجُوزُ وَصِيَّةُ الصَّبِيِّ في ماله في الثلث، فما دونه، وإنما يمنعه وليه ذلك في الصحة رهبة الفاقة عليه، فأما عند الموت، فليس له أن يمنعه "

Ibrohimdan rivoyat qilinadi: U dedi: «Bolaning oʻz molidagi vasiyati uchdan bir va undan kamida joizdir. Valiysi uni sogʻlik chogʻida bundan faqat kambagʻallik yetishidan qoʻrqib toʻsadi; oʻlim chogʻida esa uni toʻsishga haqqi yoʻq».Иброҳимдан ривоят қилинади: У деди: «Боланинг ўз молидаги васияти учдан бир ва ундан камида жоиздир. Валийси уни соғлик чоғида бундан фақат камбағаллик етишидан қўрқиб тўсади; ўлим чоғида эса уни тўсишга ҳаққи йўқ».

حَدَّثَنَا قَبِيصَةُ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، عَنْ خالد الحذاء ، وَأَيُّوبَ ، عَنْ ابْنِ سِيرِينَ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ : " أَنَّهُ أُتِيَ فِي جَارِيَةٍ أَوْصَتْ، فَجَعَلُوا يُصَغِّرُونَهَا، فَقَالَ : مَنْ أَصَابَ الْحَقَّ، أَجَزْنَاهُ "

Abdulloh ibn Utbadan rivoyat qilinadi: Uning oldiga vasiyat qilgan bir qiz haqida (masala) keltirildi, ular esa uni yoshligini roʻkach qilaverdilar. U: «Kim haqni topsa, biz uni joiz qilamiz», dedi.Абдуллоҳ ибн Утбадан ривоят қилинади: Унинг олдига васият қилган бир қиз ҳақида (масала) келтирилди, улар эса уни ёшлигини рўкач қилавердилар. У: «Ким ҳақни топса, биз уни жоиз қиламиз», деди.

حَدَّثَنَا قَبِيصَةُ ، أَنْبَأَنَا سُفْيَانُ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ ، عَنْ أَبِي بَكْرٍ : " أَنَّ سُلَيْمًا الْغَسَّانِيَّ مَاتَ وَهُوَ ابْنُ عَشْرٍ، أَوْ ثِنْتَيْ عَشْرَةَ سَنَةً، فَأَوْصَى بِبِئْرٍ لَهُ قِيمَتُهَا ثَلاثُونَ أَلْفًا "، فَأَجَازَهَا عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ، قَالَ أَبُو مُحَمَّدٍ : النَّاسُ يَقُولُونَ : عَمْرُو بْنُ سُلَيْمٍ ، حَدَّثَنَا قَبِيصَةُ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، عَنْ ابْنَيْهِ : عَبْدِ اللَّهِ ، وَمُحَمَّدٍ ابْنَيْ أَبِي بَكْرٍ، عَنْ أَبِيهِمَا مِثْلَ ذَلِكَ، غَيْرَ أَنَّ أَحَدَهُمَا قَالَ : ابْنُ ثَلَاثَ عَشْرَةَ، وَقَالَ الْآخَرُ : قَبْلَ أَنْ يَحْتَلِمَ. قَالَ أَبُو مُحَمَّد : عَنْ ابْنَيْهِ، يَعْنِي : ابْنَيْ أَبِي بَكْرٍ

Abu Bakrdan rivoyat qilinadi: Sulaym al-Gʻassoniy oʻn yoki oʻn ikki yoshida vafot etdi va qiymati oʻttiz ming boʻlgan bir quduqni vasiyat qildi, Umar ibn Xattob esa uni joiz qildi. Abu Muhammad aytdi: Odamlar: «Amr ibn Sulaym», deydilar. Qabisa Sufyondan, u Abu Bakrning ikki oʻgʻli — Abdulloh va Muhammaddan, ular otalaridan shunga oʻxshashini (rivoyat qildilar); faqat ulardan biri: «Oʻn uch yoshli», dedi, boshqasi esa: «Balogʻatga yetishidan oldin», dedi. Abu Muhammad aytdi: «uning ikki oʻgʻlidan», yaʼni Abu Bakrning ikki oʻgʻlidan.Абу Бакрдан ривоят қилинади: Сулайм ал-Ғассоний ўн ёки ўн икки ёшида вафот этди ва қиймати ўттиз минг бўлган бир қудуқни васият қилди, Умар ибн Хаттоб эса уни жоиз қилди. Абу Муҳаммад айтди: Одамлар: «Амр ибн Сулайм», дейдилар. Қабиса Суфёндан, у Абу Бакрнинг икки ўғли — Абдуллоҳ ва Муҳаммаддан, улар оталаридан шунга ўхшашини (ривоят қилдилар); фақат улардан бири: «Ўн уч ёшли», деди, бошқаси эса: «Балоғатга етишидан олдин», деди. Абу Муҳаммад айтди: «унинг икки ўғлидан», яъни Абу Бакрнинг икки ўғлидан.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْأَعْلَى ، عَنْ مَعْمَرٍ ، عَنْ الزُّهْرِيِّ ، أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ : " وَصِيَّتُهُ لَيْسَتْ بِجَائِزَةٍ إِلَّا مَا لَيْسَ بِذِي بَالٍ، يَعْنِي : الْغُلَامَ قَبْلَ أَنْ يَحْتَلِمَ "

Zuhriy shunday der edi: «Uning vasiyati joiz emas, faqat ahamiyatsiz narsa bundan mustasno», yaʼni balogʻatga yetmagan bolaning (vasiyati).Зуҳрий шундай дер эди: «Унинг васияти жоиз эмас, фақат аҳамиятсиз нарса бундан мустасно», яъни балоғатга етмаган боланинг (васияти).

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَوْنٍ ، أَنْبَأَنَا هُشَيْمٌ ، عَنْ يُونُسَ ، عَنِ الْحَسَنِ ، قَالَ : " لَا يَجُوزُ طَلَاقُ الْغُلَامِ وَلَا وَصِيَّتُهُ، وَلَا هِبَتُهُ، وَلَا صَدَقَتُهُ، وَلَا عَتَاقَتُهُ، حَتَّى يَحْتَلِمَ "

Hasandan rivoyat qilinadi: U dedi: «Bolaning talogʻi ham, vasiyati ham, hibasi ham, sadaqasi ham, qul ozod qilishi ham — balogʻatga yetmagunicha joiz emas».Ҳасандан ривоят қилинади: У деди: «Боланинг талоғи ҳам, васияти ҳам, ҳибаси ҳам, садақаси ҳам, қул озод қилиши ҳам — балоғатга етмагунича жоиз эмас».

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ الْمُغِيرَةِ ، عَنْ حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ ، عَنْ حَجَّاجٍ ، عَنْ عَطَاءٍ ، عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : " لَا يَجُوزُ طَلَاقُ الصَّبِيِّ، وَلَا عِتْقُهُ، وَلَا وَصِيَّتُهُ، وَلَا شِرَاؤُهُ، وَلَا بَيْعُهُ، وَلَا شَيْءٌ "

Ibn Abbosdan rivoyat qilinadi: U dedi: «Bolaning talogʻi ham, qul ozod qilishi ham, vasiyati ham, sotib olishi ham, sotishi ham — hech narsasi joiz emas».Ибн Аббосдан ривоят қилинади: У деди: «Боланинг талоғи ҳам, қул озод қилиши ҳам, васияти ҳам, сотиб олиши ҳам, сотиши ҳам — ҳеч нарсаси жоиз эмас».

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ ، عَنْ قَتَادَةَ ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْحِمْيَرِيِّ ، قَالَ : " لَا يَجُوزُ طَلَاقٌ، وَلَا وَصِيَّةٌ، إِلَّا فِي عَقْلٍ، إِلَّا النَّشْوَانَ، يَعْنِي : السَّكْرَانَ، فَإِنَّهُ يَجُوزُ طَلَاقُهُ، وَيُضْرَبُ ظَهْرُهُ "

Humayd ibn Abdurrahmon al-Himyariydan rivoyat qilinadi, u dedi: «Aql (sogʻ) boʻlmasa, taloq ham, vasiyat ham joiz emas. Faqat nashvon — yaʼni mast kishi bundan mustasno: uning taloqi joizdir va (jazo uchun) orqasiga uriladi».Ҳумайд ибн Абдурраҳмон ал-Ҳимярийдан ривоят қилинади, у деди: «Ақл (соғ) бўлмаса, талоқ ҳам, васият ҳам жоиз эмас. Фақат нашвон — яъни маст киши бундан мустасно: унинг талоқи жоиздир ва (жазо учун) орқасига урилади».

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَوْنٍ ، عَنْ خَالِدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي إِسْحَاق ، قَالَ : " سَأَلْتُ الْقَاسِمَ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، وَمُعَاوِيَةَ بْنَ قُرَّةَ عَنْ رَجُلٍ قَالَ فِي وَصِيَّتِهِ : " كُلُّ لِي حُرٌّ، وَلَهُ مَمْلُوكٌ آبِقٌ، فَقَالَا : هُوَ حُرٌّ " ، قَالَ الْحَسَنُ ، وَإِيَاسٌ ، وَبَكْرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ : ليس بحر

Yahyo ibn Abu Ishoq aytdi: Men Qosim ibn Abdurrahmon va Muoviya ibn Qurradan vasiyatida: ‹Menikilarning hammasi ozod› degan kishi haqida soʻradim — uning qochib ketgan quli bor edi. Ikkovi: «U ozoddir», dedilar. Hasan, Iyos va Bakr ibn Abdulloh esa: «U ozod emas», dedilar.Яҳё ибн Абу Ишоқ айтди: Мен Қосим ибн Абдурраҳмон ва Муовия ибн Қуррадан васиятида: ‹Меникиларнинг ҳаммаси озод› деган киши ҳақида сўрадим — унинг қочиб кетган қули бор эди. Иккови: «У озоддир», дедилар. Ҳасан, Иёс ва Бакр ибн Абдуллоҳ эса: «У озод эмас», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ الْعُمَرِيُّ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنْ ابْنِ عُمَرَ : " أَنَّ عُمَرَ أَوْصَى إِلَى حَفْصَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Umar (roziyallohu anhu) vasiyatini ummul-moʻminin Hafsaga qoldirdi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Умар (розияллоҳу анҳу) васиятини уммул-мўминин Ҳафсага қолдирди.

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، عَنْ لَيْثٍ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنْ ابْنِ عُمَرَ : " أَنَّ صَفِيَّةَ أَوْصَتْ لِنَسِيبٍ لَهَا يَهُودِيٍّ "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Safiyya oʻzining yahudiy qarindoshiga vasiyat qildi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Сафийя ўзининг яҳудий қариндошига васият қилди.

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ ، عَنْ أَبِي إِسْحَاق ، قَالَ : " أَوْصَى غُلَامٌ مِنَ الْحَيِّ، يُقَالُ لَهُ : عَبَّاسُ بْنُ مَرْثَدٍ ابْنُ سَبْعِ سِنِينَ لِظِئْرٍ لَهُ يَهُودِيَّةٍ مِنْ أَهْلِ الْحِيرَةِ بِأَرْبَعِينَ دِرْهَمًا، فَقَالَ شُرَيْحٌ : إِذَا أَصَابَ الْغُلَامُ فِي وَصِيَّتِهِ، جَازَتْ وَإِنَّمَا أَوْصَى لِذِي حَقٍّ " ، قَالَ أَبُو مُحَمَّد : أَنَا أَقُولُ بِهِ

Abu Ishoq aytdi: Qabiladan Abbos ibn Marsad deb ataladigan yetti yashar bola Hiyra ahlidan boʻlgan yahudiy enagasiga qirq dirham vasiyat qildi. Shunda Shurayh: «Bola vasiyatida toʻgʻri (ish) qilgan boʻlsa, u joizdir; u haqi bor kishiga vasiyat qilibdi», dedi. Abu Muhammad aytdi: Men ham shu (soʻz) bilan aytaman.Абу Ишоқ айтди: Қабиладан Аббос ибн Марсад деб аталадиган етти яшар бола Ҳийра аҳлидан бўлган яҳудий энагасига қирқ дирҳам васият қилди. Шунда Шурайҳ: «Бола васиятида тўғри (иш) қилган бўлса, у жоиздир; у ҳақи бор кишига васият қилибди», деди. Абу Муҳаммад айтди: Мен ҳам шу (сўз) билан айтаман.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ ، عَنْ هِشَامٍ ، عَنْ أَبِيهِ : " أَنَّ الزُّبَيْرَ جَعَلَ دُورَهُ صَدَقَةً عَلَى بَنِيهِ، لَا تُبَاعُ وَلَا تُوَرَّثُ، وَأَنَّ لِلْمَرْدُودَةِ مِنْ بَنَاتِهِ أَنْ تَسْكُنَ غَيْرَ مُضِرَّةٍ وَلَا مُضَارٍّ بِهَا، فَإِنْ هِيَ اسْتَغْنَتْ بِزَوْجٍ، فَلَا حَقَّ لَهَا "

Hishom otasidan rivoyat qiladiki, Zubayr (roziyallohu anhu) oʻz uylarini oʻgʻillariga sadaqa qildi — ular sotilmaydi va meros qilinmaydi; qizlaridan (erdan) qaytarilgani zarar keltirmagan va oʻziga zarar yetkazilmagan holda unda yashaydi; agar er topib, (boshqadan) beniyoz boʻlsa, unga haq yoʻq.Ҳишом отасидан ривоят қиладики, Зубайр (розияллоҳу анҳу) ўз уйларини ўғилларига садақа қилди — улар сотилмайди ва мерос қилинмайди; қизларидан (эрдан) қайтарилгани зарар келтирмаган ва ўзига зарар етказилмаган ҳолда унда яшайди; агар эр топиб, (бошқадан) бениёз бўлса, унга ҳақ йўқ.

حَدَّثَنَا الْحَكَمُ بْنُ الْمُبَارَكِ ، أنبأنا الْوَلِيدُ ، عَنْ حَفْصٍ ، عَنْ مَكْحُولٍ : " فِي الرَّجُلِ يُوصِي لِلرَّجُلِ بِدَنَانِيرَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، فَيَمُوتُ الْمُوصَى لَهُ قَبْلَ أَنْ يَخْرُجَ بِهَا مِنْ أَهْلِهِ، قَالَ : هِيَ إِلَى أَوْلِيَاءِ الْمُتَوَفَّى الْمُوصِي، يُنْفِذُونَهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ "

Makhuldan rivoyat qilinadi: bir kishi boshqa kishiga Alloh yoʻlida (sarflashga) dinorlar vasiyat qilsa-yu, vasiyat qilingan kishi ularni oʻz ahlidan olib chiqmasidan avval vafot etsa (nima boʻladi)? U: «Ular vafot etgan vasiyat qiluvchining yaqinlariga qaytadi; ular buni Alloh yoʻlida sarflaydilar», dedi.Макҳулдан ривоят қилинади: бир киши бошқа кишига Аллоҳ йўлида (сарфлашга) динорлар васият қилса-ю, васият қилинган киши уларни ўз аҳлидан олиб чиқмасидан аввал вафот этса (нима бўлади)? У: «Улар вафот этган васият қилувчининг яқинларига қайтади; улар буни Аллоҳ йўлида сарфлайдилар», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُيَيْنَةَ ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُسْهِرٍ ، عَنْ أَشْعَثَ ، عَنْ الْحَسَنِ : " فِي الرَّجُلِ يُوصِي لِلرَّجُلِ بِالْوَصِيَّةِ، فَيَمُوتُ الْمُوصَى لَهُ قَبْلَ الْمُوصِي، قَالَ : هِيَ جَائِزَةٌ لِوَرَثَةِ الْمُوصَى لَهُ . حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُيَيْنَةَ ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُسْهِرٍ ، عَنْ أَشْعَثَ ، عَنْ أَبِي إِسْحَاق السَّبِيعِيِّ ، قَالَ : حُدِّثْتُ أَنَّ عَلِيًّا كَانَ يُجِيزُهَا مِثْلَ قَوْلِ الْحَسَنِ

Hasandan rivoyat qilinadi: bir kishi boshqa kishiga vasiyat qilsa-yu, vasiyat qilingan kishi vasiyat qiluvchidan oldin vafot etsa (nima boʻladi)? U: «U vasiyat qilingan kishining vorislari uchun joizdir», dedi. Abu Ishoq as-Sabiʼiy aytdi: Menga aytilishicha, Ali (roziyallohu anhu) ham buni Hasanning soʻzi kabi joiz sanar edi.Ҳасандан ривоят қилинади: бир киши бошқа кишига васият қилса-ю, васият қилинган киши васият қилувчидан олдин вафот этса (нима бўлади)? У: «У васият қилинган кишининг ворислари учун жоиздир», деди. Абу Ишоқ ас-Сабиъий айтди: Менга айтилишича, Али (розияллоҳу анҳу) ҳам буни Ҳасаннинг сўзи каби жоиз санар эди.

حَدَّثَنَا الْحَكَمُ بْنُ الْمُبَارَكِ ، أَنْبَأَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ هُوَ ابْنُ مُحَمَّدٍ ، عَنْ مُوسَى هُوَ ابْنُ عُقْبَةَ ، عَنْ نَافِعٍ : " أَنَّ رَجُلًا جَاءَ إِلَى ابْنِ عُمَرَ فَقَالَ : إِنَّ رَجُلًا أَوْصَى إِلَيَّ وَجَعَلَ نَاقَةً فِي سَبِيلِ اللَّهِ، وَلَيْسَ هَذَا زَمَانًا يُخْرَجُ إِلَى الْغَزْوِ، فَأَحْمِلُ عَلَيْهَا فِي الْحَجِّ؟ فَقَالَ ابْنُ عُمَرَ : الْحَجُّ وَالْعُمْرَةُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ "

Nofeʼdan rivoyat qilinadi: bir kishi Ibn Umarning oldiga kelib: «Bir kishi menga vasiyat qilib, bir tuyani Alloh yoʻliga (ajratib) qoʻydi; hozir esa gʻazotga chiqadigan zamon emas. Uni hajda mindirsam boʻladimi?» dedi. Ibn Umar (roziyallohu anhumo): «Haj ham, umra ham Alloh yoʻlidadir», dedi.Нофеъдан ривоят қилинади: бир киши Ибн Умарнинг олдига келиб: «Бир киши менга васият қилиб, бир туяни Аллоҳ йўлига (ажратиб) қўйди; ҳозир эса ғазотга чиқадиган замон эмас. Уни ҳажда миндирсам бўладими?» деди. Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо): «Ҳаж ҳам, умра ҳам Аллоҳ йўлидадир», деди.

أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُبَيْدَةَ ، عَنْ وَاقِدِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ زَيْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ : " أَنَّ رَجُلًا أَوْصَى بِمَالِهِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، فَسَأَلَ الْوَصِيُّ عَنْ ذَلِكَ عُمَرَ ، فَقَالَ : أَعْطِهِ عُمَّالَ اللَّهِ، قَالَ : وَمَنْ عُمَّالُ اللَّهِ؟ قَالَ : حَاجُّ بَيْتِ اللَّهِ "

Voqid ibn Muhammad ibn Zayd ibn Abdulloh ibn Umardan rivoyat qilinadi: bir kishi molini Alloh yoʻliga vasiyat qildi. Vasiy bu haqda Umardan soʻradi. U: «Uni Allohning ishchilariga bergin», dedi. U: «Allohning ishchilari kimlar?» dedi. U: «Allohning Baytini haj qiluvchilardir», dedi.Воқид ибн Муҳаммад ибн Зайд ибн Абдуллоҳ ибн Умардан ривоят қилинади: бир киши молини Аллоҳ йўлига васият қилди. Васий бу ҳақда Умардан сўради. У: «Уни Аллоҳнинг ишчиларига бергин», деди. У: «Аллоҳнинг ишчилари кимлар?» деди. У: «Аллоҳнинг Байтини ҳаж қилувчилардир», деди.