أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمَّارٍ الْمَوْصِلِيُّ، عَنِ الْمُعَافَى، عَنْ زَكَرِيَّا بْنِ إِسْحَاقَ الْمَكِّيِّ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ صَيْفِيٍّ، عَنْ أَبِي مَعْبَدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِمُعَاذٍ حِينَ بَعَثَهُ إِلَى الْيَمَنِ ‏"‏ إِنَّكَ تَأْتِي قَوْمًا أَهْلَ كِتَابٍ فَإِذَا جِئْتَهُمْ فَادْعُهُمْ إِلَى أَنْ يَشْهَدُوا أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ فَإِنْ هُمْ أَطَاعُوكَ بِذَلِكَ فَأَخْبِرْهُمْ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ فَرَضَ عَلَيْهِمْ خَمْسَ صَلَوَاتٍ فِي يَوْمٍ وَلَيْلَةٍ فَإِنْ هُمْ - يَعْنِي أَطَاعُوكَ بِذَلِكَ - فَأَخْبِرْهُمْ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ فَرَضَ عَلَيْهِمْ صَدَقَةً تُؤْخَذُ مِنْ أَغْنِيَائِهِمْ فَتُرَدُّ عَلَى فُقَرَائِهِمْ فَإِنْ هُمْ أَطَاعُوكَ بِذَلِكَ فَاتَّقِ دَعْوَةَ الْمَظْلُومِ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Muozni Yamanga joʻnatayotganlarida unga: «Sen ahli kitob boʻlgan bir qavm oldiga borasan. Ularning huzuriga yetib borganingda, ularni Allohdan oʻzga iloh yoʻq va Muhammad Allohning Rasuli ekaniga guvohlik berishga chaqir. Agar shunga itoat qilsalar, ularga Alloh azza va jalla ular zimmasiga kunduzi va kechasida besh vaqt namozni farz qilganini bildir. Agar shunga itoat qilsalar, ularga Alloh azza va jalla ular zimmasiga sadaqa (zakot) farz qilganini bildir; u boylaridan olinib, kambagʻallariga qaytariladi. Agar shunga ham itoat qilsalar, mazlumning duosidan ehtiyot boʻl», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Муозни Яманга жўнатаётганларида унга: «Сен аҳли китоб бўлган бир қавм олдига борасан. Уларнинг ҳузурига етиб борганингда, уларни Аллоҳдан ўзга илоҳ йўқ ва Муҳаммад Аллоҳнинг Расули эканига гувоҳлик беришга чақир. Агар шунга итоат қилсалар, уларга Аллоҳ азза ва жалла улар зиммасига кундузи ва кечасида беш вақт намозни фарз қилганини билдир. Агар шунга итоат қилсалар, уларга Аллоҳ азза ва жалла улар зиммасига садақа (закот) фарз қилганини билдир; у бойларидан олиниб, камбағалларига қайтарилади. Агар шунга ҳам итоат қилсалар, мазлумнинг дуосидан эҳтиёт бўл», дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، قَالَ حَدَّثَنَا مُعْتَمِرٌ، قَالَ سَمِعْتُ بَهْزَ بْنَ حَكِيمٍ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ قُلْتُ يَا نَبِيَّ اللَّهِ مَا أَتَيْتُكَ حَتَّى حَلَفْتُ أَكْثَرَ مِنْ عَدَدِهِنَّ - لأَصَابِعِ يَدَيْهِ - أَنْ لاَ آتِيَكَ وَلاَ آتِيَ دِينَكَ وَإِنِّي كُنْتُ امْرَأً لاَ أَعْقِلُ شَيْئًا إِلاَّ مَا عَلَّمَنِي اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ وَرَسُولُهُ وَإِنِّي أَسْأَلُكَ بِوَحْىِ اللَّهِ بِمَا بَعَثَكَ رَبُّكَ إِلَيْنَا قَالَ ‏"‏ بِالإِسْلاَمِ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ وَمَا آيَاتُ الإِسْلاَمِ قَالَ ‏"‏ أَنْ تَقُولَ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ إِلَى اللَّهِ وَتَخَلَّيْتُ وَتُقِيمَ الصَّلاَةَ وَتُؤْتِيَ الزَّكَاةَ ‏"‏ ‏.‏

Muoviya ibn Hayda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men dedim: «Ey Allohning Nabiysi, men sizning huzuringizga kelmaslikka va diningizga ergashmaslikka — qoʻllarimning barmoqlari sonidan koʻra koʻproq marta qasam ichgan holimda keldim. Men Alloh azza va jalla hamda Uning Rasuli oʻrgatgan narsadan boshqasini uqmaydigan kishi edim. Men sizdan Allohning vahiysi haqi soʻrayman: Robbingiz sizni bizga nima bilan yubordi?» U zot: «Islom bilan», dedilar. Men: «Islomning belgilari nima?» dedim. U zot: «Yuzimni Allohga taslim qildim, deb aytishing va shirkdan uzoqlashishing, namozni toʻkis ado etishing hamda zakotni berishingdir», dedilar.Муовия ибн Ҳайда (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен дедим: «Эй Аллоҳнинг Набийси, мен сизнинг ҳузурингизга келмасликка ва динингизга эргашмасликка — қўлларимнинг бармоқлари сонидан кўра кўпроқ марта қасам ичган ҳолимда келдим. Мен Аллоҳ азза ва жалла ҳамда Унинг Расули ўргатган нарсадан бошқасини уқмайдиган киши эдим. Мен сиздан Аллоҳнинг ваҳийси ҳақи сўрайман: Роббингиз сизни бизга нима билан юборди?» У зот: «Ислом билан», дедилар. Мен: «Исломнинг белгилари нима?» дедим. У зот: «Юзимни Аллоҳга таслим қилдим, деб айтишинг ва ширкдан узоқлашишинг, намозни тўкис адо этишинг ҳамда закотни беришингдир», дедилар.

أَخْبَرَنَا عِيسَى بْنُ مُسَاوِرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ شُعَيْبِ بْنِ شَابُورَ، عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ سَلاَّمٍ، عَنْ أَخِيهِ، زَيْدِ بْنِ سَلاَّمٍ أَنَّهُ أَخْبَرَهُ عَنْ جَدِّهِ أَبِي سَلاَّمٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ غَنْمٍ، أَنَّ أَبَا مَالِكٍ الأَشْعَرِيَّ، حَدَّثَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِسْبَاغُ الْوُضُوءِ شَطْرُ الإِيمَانِ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ تَمْلأُ الْمِيزَانَ وَالتَّسْبِيحُ وَالتَّكْبِيرُ يَمْلأُ السَّمَوَاتِ وَالأَرْضَ وَالصَّلاَةُ نُورٌ وَالزَّكَاةُ بُرْهَانٌ وَالصَّبْرُ ضِيَاءٌ وَالْقُرْآنُ حُجَّةٌ لَكَ أَوْ عَلَيْكَ ‏"‏ ‏.‏

Abu Molik al-Ashʼariy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Taharatni komil ado etish iymonning yarmidir. Alhamdulillah (deyish) mezonni toʻldiradi. Tasbeh va takbir osmonlar hamda yerni toʻldiradi. Namoz nurdir. Zakot dalildir. Sabr yorugʻlikdir. Qurʼon esa sen uchun yo senga qarshi hujjatdir», dedilar.Абу Молик ал-Ашъарий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Таҳаратни комил адо этиш иймоннинг ярмидир. Алҳамдулиллаҳ (дейиш) мезонни тўлдиради. Тасбеҳ ва такбир осмонлар ҳамда ерни тўлдиради. Намоз нурдир. Закот далилдир. Сабр ёруғликдир. Қуръон эса сен учун ё сенга қарши ҳужжатдир», дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْحَكَمِ، عَنْ شُعَيْبٍ، عَنِ اللَّيْثِ، قَالَ أَنْبَأَنَا خَالِدٌ، عَنِ ابْنِ أَبِي هِلاَلٍ، عَنْ نُعَيْمٍ الْمُجْمِرِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ أَخْبَرَنِي صُهَيْبٌ، أَنَّهُ سَمِعَ مِنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، وَمِنْ أَبِي سَعِيدٍ يَقُولاَنِ خَطَبَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمًا فَقَالَ ‏"‏ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ ‏"‏ ‏.‏ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ ثُمَّ أَكَبَّ فَأَكَبَّ كُلُّ رَجُلٍ مِنَّا يَبْكِي لاَ نَدْرِي عَلَى مَاذَا حَلَفَ ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ فِي وَجْهِهِ الْبُشْرَى فَكَانَتْ أَحَبَّ إِلَيْنَا مِنْ حُمْرِ النَّعَمِ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ مَا مِنْ عَبْدٍ يُصَلِّي الصَّلَوَاتِ الْخَمْسَ وَيَصُومُ رَمَضَانَ وَيُخْرِجُ الزَّكَاةَ وَيَجْتَنِبُ الْكَبَائِرَ السَّبْعَ إِلاَّ فُتِّحَتْ لَهُ أَبْوَابُ الْجَنَّةِ فَقِيلَ لَهُ ادْخُلْ بِسَلاَمٍ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ bir kuni bizga xutba qilib, uch marta: «Jonim qoʻlida boʻlgan Zot bilan qasamki», dedilar. Soʻng boshlarini egdilar; bizning har birimiz ham yigʻlagan holda boshimizni egdik, u zot nima haqida qasam ichganlarini bilmasdik. Soʻngra boshlarini koʻtardilar, yuzlarida shodlik bor edi; bu biz uchun qizil tuyalardan-da suyukliroq boʻldi. Keyin u zot: «Qaysi bir banda besh vaqt namozni oʻqisa, Ramazonda roʻza tutsa, zakotni chiqarsa va yetti katta gunohdan saqlansa, unga jannat eshiklari ochilib: ‹Salomatlik bilan kir›, deb aytiladi», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ бир куни бизга хутба қилиб, уч марта: «Жоним қўлида бўлган Зот билан қасамки», дедилар. Сўнг бошларини эгдилар; бизнинг ҳар биримиз ҳам йиғлаган ҳолда бошимизни эгдик, у зот нима ҳақида қасам ичганларини билмасдик. Сўнгра бошларини кўтардилар, юзларида шодлик бор эди; бу биз учун қизил туялардан-да суюклироқ бўлди. Кейин у зот: «Қайси бир банда беш вақт намозни ўқиса, Рамазонда рўза тутса, закотни чиқарса ва етти катта гуноҳдан сақланса, унга жаннат эшиклари очилиб: ‹Саломатлик билан кир›, деб айтилади», дедилар.

أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ بْنِ سَعِيدِ بْنِ كَثِيرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ شُعَيْبٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي حُمَيْدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَنْ أَنْفَقَ زَوْجَيْنِ مِنْ شَىْءٍ مِنَ الأَشْيَاءِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ دُعِيَ مِنْ أَبْوَابِ الْجَنَّةِ يَا عَبْدَ اللَّهِ هَذَا خَيْرٌ لَكَ وَلِلْجَنَّةِ أَبْوَابٌ فَمَنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الصَّلاَةِ دُعِيَ مِنْ بَابِ الصَّلاَةِ وَمَنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الْجِهَادِ دُعِيَ مِنْ بَابِ الْجِهَادِ وَمَنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الصَّدَقَةِ دُعِيَ مِنْ بَابِ الصَّدَقَةِ وَمَنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الصِّيَامِ دُعِيَ مِنْ بَابِ الرَّيَّانِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو بَكْرٍ هَلْ عَلَى مَنْ يُدْعَى مِنْ تِلْكَ الأَبْوَابِ مِنْ ضَرُورَةٍ فَهَلْ يُدْعَى مِنْهَا كُلِّهَا أَحَدٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ نَعَمْ وَإِنِّي أَرْجُو أَنْ تَكُونَ مِنْهُمْ ‏"‏ ‏.‏ يَعْنِي أَبَا بَكْرٍ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kimki Alloh yoʻlida biror narsadan bir juftini infoq qilsa, jannat eshiklaridan: ‹Ey Allohning bandasi, mana bu sen uchun yaxshidir›, deb chaqiriladi. Jannatning (bir necha) eshiklari bor. Kim namoz ahlidan boʻlsa, namoz eshigidan chaqiriladi. Kim jihod ahlidan boʻlsa, jihod eshigidan chaqiriladi. Kim sadaqa ahlidan boʻlsa, sadaqa eshigidan chaqiriladi. Kim roʻza ahlidan boʻlsa, Rayyon eshigidan chaqiriladi», dedilar. Abu Bakr: «Ey Allohning Rasuli, u eshiklardan chaqirilgan kishiga ziyon yoʻqdir. Bironta odam ularning barchasidan chaqiriladimi?» dedi. U zot: «Ha, men seni ana shulardan boʻlishingni umid qilaman», dedilar — Abu Bakrni nazarda tutdilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Кимки Аллоҳ йўлида бирор нарсадан бир жуфтини инфоқ қилса, жаннат эшикларидан: ‹Эй Аллоҳнинг бандаси, мана бу сен учун яхшидир›, деб чақирилади. Жаннатнинг (бир неча) эшиклари бор. Ким намоз аҳлидан бўлса, намоз эшигидан чақирилади. Ким жиҳод аҳлидан бўлса, жиҳод эшигидан чақирилади. Ким садақа аҳлидан бўлса, садақа эшигидан чақирилади. Ким рўза аҳлидан бўлса, Райён эшигидан чақирилади», дедилар. Абу Бакр: «Эй Аллоҳнинг Расули, у эшиклардан чақирилган кишига зиён йўқдир. Биронта одам уларнинг барчасидан чақириладими?» деди. У зот: «Ҳа, мен сени ана шулардан бўлишингни умид қиламан», дедилар — Абу Бакрни назарда тутдилар.

أَخْبَرَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، فِي حَدِيثِهِ عَنْ أَبِي مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنِ الْمَعْرُورِ بْنِ سُوَيْدٍ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ، قَالَ جِئْتُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ جَالِسٌ فِي ظِلِّ الْكَعْبَةِ فَلَمَّا رَآنِي مُقْبِلاً قَالَ ‏"‏ هُمُ الأَخْسَرُونَ وَرَبِّ الْكَعْبَةِ ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْتُ مَا لِي لَعَلِّي أُنْزِلَ فِيَّ شَىْءٌ قُلْتُ مَنْ هُمْ فَدَاكَ أَبِي وَأُمِّي قَالَ ‏"‏ الأَكْثَرُونَ أَمْوَالاً إِلاَّ مَنْ قَالَ هَكَذَا وَهَكَذَا وَهَكَذَا حَتَّى بَيْنَ يَدَيْهِ وَعَنْ يَمِينِهِ وَعَنْ شِمَالِهِ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لاَ يَمُوتُ رَجُلٌ فَيَدَعُ إِبِلاً أَوْ بَقَرًا لَمْ يُؤَدِّ زَكَاتَهَا إِلاَّ جَاءَتْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْظَمَ مَا كَانَتْ وَأَسْمَنَهُ تَطَؤُهُ بِأَخْفَافِهَا وَتَنْطَحُهُ بِقُرُونِهَا كُلَّمَا نَفِدَتْ أُخْرَاهَا أُعِيدَتْ أُولاَهَا حَتَّى يُقْضَى بَيْنَ النَّاسِ ‏"‏ ‏.‏

Abu Zarr (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ Kaʼba soyasida oʻtirgan ekanlar, men u zotning huzurlariga keldim. Meni kelayotganimni koʻrganlarida: «Kaʼbaning Robbi bilan qasamki, ular eng koʻp ziyon koʻruvchilardir», dedilar. Men: «Menga nima boʻldi? Men haqimda biror narsa nozil boʻlgan boʻlsa kerak», dedim. Soʻng: «Otam va onam sizga fido boʻlsin, ular kimlar?» dedim. U zot: «Moli koʻp boʻlganlardir — magar mana bunday, mana bunday va mana bunday qilganlar bundan mustasno», deb oldilariga, oʻng va chap tomonlariga ishora qildilar. Soʻngra: «Jonim qoʻlida boʻlgan Zot bilan qasamki, tuya yoki qoramol qoldirib, zakotini bermay oʻlgan kishi qiyomat kuni ularni eng katta va eng semiz holida kelib, tuyoqlari bilan uni bosib, shoxlari bilan suzadigan holda keladi. Har safar oxirgisi tugagach, birinchisi qaytariladi — toki odamlar orasida hukm chiqarilguncha», dedilar.Абу Зарр (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ Каъба соясида ўтирган эканлар, мен у зотнинг ҳузурларига келдим. Мени келаётганимни кўрганларида: «Каъбанинг Робби билан қасамки, улар энг кўп зиён кўрувчилардир», дедилар. Мен: «Менга нима бўлди? Мен ҳақимда бирор нарса нозил бўлган бўлса керак», дедим. Сўнг: «Отам ва онам сизга фидо бўлсин, улар кимлар?» дедим. У зот: «Моли кўп бўлганлардир — магар мана бундай, мана бундай ва мана бундай қилганлар бундан мустасно», деб олдиларига, ўнг ва чап томонларига ишора қилдилар. Сўнгра: «Жоним қўлида бўлган Зот билан қасамки, туя ёки қорамол қолдириб, закотини бермай ўлган киши қиёмат куни уларни энг катта ва энг семиз ҳолида келиб, туёқлари билан уни босиб, шохлари билан сузадиган ҳолда келади. Ҳар сафар охиргиси тугагач, биринчиси қайтарилади — токи одамлар орасида ҳукм чиқарилгунча», дедилар.

أَخْبَرَنَا مُجَاهِدُ بْنُ مُوسَى، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ جَامِعِ بْنِ أَبِي رَاشِدٍ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا مِنْ رَجُلٍ لَهُ مَالٌ لاَ يُؤَدِّي حَقَّ مَالِهِ إِلاَّ جُعِلَ لَهُ طَوْقًا فِي عُنُقِهِ شُجَاعٌ أَقْرَعُ وَهُوَ يَفِرُّ مِنْهُ وَهُوَ يَتْبَعُهُ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَرَأَ مِصْدَاقَهُ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ ‏{‏ وَلاَ تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَيْرًا لَهُمْ بَلْ هُوَ شَرٌّ لَهُمْ سَيُطَوَّقُونَ مَا بَخِلُوا بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏}‏ الآيَةَ ‏.‏

Ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qaysi bir kishining moli boʻlsa-yu, uning haqqini (zakotini) ado etmasa, qiyomat kuni u mol yalongʻoch boshli ilon holida boʻyniga tavq qilinadi; u ilondan qochadi, ilon esa uni taʼqib qiladi», dedilar. Soʻng buning tasdigʻini Alloh azza va jallaning Kitobidan tilovat qildilar: {Alloh Oʻz fazlidan bergan narsaga baxillik qilganlar buni oʻzlari uchun yaxshi deb oʻylamasinlar. Yoʻq, u ular uchun yomondir. Ular baxillik qilgan narsalari qiyomat kuni boʻyinlariga tavq qilinur} — oyat.Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қайси бир кишининг моли бўлса-ю, унинг ҳаққини (закотини) адо этмаса, қиёмат куни у мол ялонғоч бошли илон ҳолида бўйнига тавқ қилинади; у илондан қочади, илон эса уни таъқиб қилади», дедилар. Сўнг бунинг тасдиғини Аллоҳ азза ва жалланинг Китобидан тиловат қилдилар: {Аллоҳ Ўз фазлидан берган нарсага бахиллик қилганлар буни ўзлари учун яхши деб ўйламасинлар. Йўқ, у улар учун ёмондир. Улар бахиллик қилган нарсалари қиёмат куни бўйинларига тавқ қилинур} — оят.

أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مَسْعُودٍ، قَالَ حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي عَرُوبَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، عَنْ أَبِي عَمْرٍو الْغُدَانِيِّ، أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ أَيُّمَا رَجُلٍ كَانَتْ لَهُ إِبِلٌ لاَ يُعْطِي حَقَّهَا فِي نَجْدَتِهَا وَرِسْلِهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا نَجْدَتُهَا وَرِسْلُهَا قَالَ ‏"‏ فِي عُسْرِهَا وَيُسْرِهَا فَإِنَّهَا تَأْتِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ كَأَغَذِّ مَا كَانَتْ وَأَسْمَنِهِ وَآشَرِهِ يُبْطَحُ لَهَا بِقَاعٍ قَرْقَرٍ فَتَطَؤُهُ بِأَخْفَافِهَا إِذَا جَاءَتْ أُخْرَاهَا أُعِيدَتْ عَلَيْهِ أُولاَهَا فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ حَتَّى يُقْضَى بَيْنَ النَّاسِ فَيَرَى سَبِيلَهُ وَأَيُّمَا رَجُلٍ كَانَتْ لَهُ بَقَرٌ لاَ يُعْطِي حَقَّهَا فِي نَجْدَتِهَا وَرِسْلِهَا فَإِنَّهَا تَأْتِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَغَذَّ مَا كَانَتْ وَأَسْمَنَهُ وَآشَرَهُ يُبْطَحُ لَهَا بِقَاعٍ قَرْقَرٍ فَتَنْطَحُهُ كُلُّ ذَاتِ قَرْنٍ بِقَرْنِهَا وَتَطَؤُهُ كُلُّ ذَاتِ ظِلْفٍ بِظِلْفِهَا إِذَا جَاوَزَتْهُ أُخْرَاهَا أُعِيدَتْ عَلَيْهِ أُولاَهَا فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ حَتَّى يُقْضَى بَيْنَ النَّاسِ فَيَرَى سَبِيلَهُ وَأَيُّمَا رَجُلٍ كَانَتْ لَهُ غَنَمٌ لاَ يُعْطِي حَقَّهَا فِي نَجْدَتِهَا وَرِسْلِهَا فَإِنَّهَا تَأْتِي يَوْمَ الْقِيَامَةِ كَأَغَذِّ مَا كَانَتْ وَأَكْثَرِهِ وَأَسْمَنِهِ وَآشَرِهِ ثُمَّ يُبْطَحُ لَهَا بِقَاعٍ قَرْقَرٍ فَتَطَؤُهُ كُلُّ ذَاتِ ظِلْفٍ بِظِلْفِهَا وَتَنْطَحُهُ كُلُّ ذَاتِ قَرْنٍ بِقَرْنِهَا لَيْسَ فِيهَا عَقْصَاءُ وَلاَ عَضْبَاءُ إِذَا جَاوَزَتْهُ أُخْرَاهَا أُعِيدَتْ عَلَيْهِ أُولاَهَا فِي يَوْمٍ كَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَةٍ حَتَّى يُقْضَى بَيْنَ النَّاسِ فَيَرَى سَبِيلَهُ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qaysi bir kishining tuyasi boʻlsa-yu, uning najdati va rislidagi haqqini bermasa...», dedilar. Sahobalar: «Ey Allohning Rasuli, uning najdati va risli nima?» deb soʻradilar. U zot: «Qiyinchilik va yengillik paytidagidir. Zero, u tuya qiyomat kuni eng semiz, eng baquvvat va eng zoʻr holida keladi; egasi keng, tekis maydonga yuztuban yotqiziladi va tuyalar uni tuyoqlari bilan bosadi. Oxirgisi oʻtgach, birinchisi yana qaytariladi — muddati ellik ming yil boʻlgan bir kunda, toki odamlar orasida hukm chiqarilib, u oʻz yoʻlini koʻrguncha. Qaysi bir kishining qoramoli boʻlsa-yu, uning haqqini bermasa, u qiyomat kuni eng semiz, eng baquvvat va eng zoʻr holida keladi; egasi keng, tekis maydonga yuztuban yotqiziladi va har bir shoxli uni shoxi bilan suzadi, har bir tuyoqli uni tuyogʻi bilan bosadi. Oxirgisi oʻtib ketgach, birinchisi yana qaytariladi — muddati ellik ming yil boʻlgan bir kunda, toki odamlar orasida hukm chiqarilib, u oʻz yoʻlini koʻrguncha. Qaysi bir kishining qoʻyi boʻlsa-yu, uning haqqini bermasa, u qiyomat kuni eng semiz, eng koʻp va eng zoʻr holida keladi; keng, tekis maydonga yotqiziladi va har bir tuyoqli uni tuyogʻi bilan bosadi, har bir shoxli uni shoxi bilan suzadi — ularda egri shoxli ham, shoxsiz ham boʻlmaydi. Oxirgisi oʻtib ketgach, birinchisi yana qaytariladi — muddati ellik ming yil boʻlgan bir kunda, toki odamlar orasida hukm chiqarilib, u oʻz yoʻlini koʻrguncha», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қайси бир кишининг туяси бўлса-ю, унинг наждати ва рислидаги ҳаққини бермаса...», дедилар. Саҳобалар: «Эй Аллоҳнинг Расули, унинг наждати ва рисли нима?» деб сўрадилар. У зот: «Қийинчилик ва енгиллик пайтидагидир. Зеро, у туя қиёмат куни энг семиз, энг бақувват ва энг зўр ҳолида келади; эгаси кенг, текис майдонга юзтубан ётқизилади ва туялар уни туёқлари билан босади. Охиргиси ўтгач, биринчиси яна қайтарилади — муддати эллик минг йил бўлган бир кунда, токи одамлар орасида ҳукм чиқарилиб, у ўз йўлини кўргунча. Қайси бир кишининг қорамоли бўлса-ю, унинг ҳаққини бермаса, у қиёмат куни энг семиз, энг бақувват ва энг зўр ҳолида келади; эгаси кенг, текис майдонга юзтубан ётқизилади ва ҳар бир шохли уни шохи билан сузади, ҳар бир туёқли уни туёғи билан босади. Охиргиси ўтиб кетгач, биринчиси яна қайтарилади — муддати эллик минг йил бўлган бир кунда, токи одамлар орасида ҳукм чиқарилиб, у ўз йўлини кўргунча. Қайси бир кишининг қўйи бўлса-ю, унинг ҳаққини бермаса, у қиёмат куни энг семиз, энг кўп ва энг зўр ҳолида келади; кенг, текис майдонга ётқизилади ва ҳар бир туёқли уни туёғи билан босади, ҳар бир шохли уни шохи билан сузади — уларда эгри шохли ҳам, шохсиз ҳам бўлмайди. Охиргиси ўтиб кетгач, биринчиси яна қайтарилади — муддати эллик минг йил бўлган бир кунда, токи одамлар орасида ҳукм чиқарилиб, у ўз йўлини кўргунча», дедилар.

أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ لَمَّا تُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَاسْتُخْلِفَ أَبُو بَكْرٍ بَعْدَهُ وَكَفَرَ مَنْ كَفَرَ مِنَ الْعَرَبِ قَالَ عُمَرُ لأَبِي بَكْرٍ كَيْفَ تُقَاتِلُ النَّاسَ وَقَدْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أُمِرْتُ أَنْ أُقَاتِلَ النَّاسَ حَتَّى يَقُولُوا لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ فَمَنْ قَالَ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ عَصَمَ مِنِّي مَالَهُ وَنَفْسَهُ إِلاَّ بِحَقِّهِ وَحِسَابُهُ عَلَى اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ رضى الله عنه لأُقَاتِلَنَّ مَنْ فَرَّقَ بَيْنَ الصَّلاَةِ وَالزَّكَاةِ فَإِنَّ الزَّكَاةَ حَقُّ الْمَالِ وَاللَّهِ لَوْ مَنَعُونِي عِقَالاً كَانُوا يُؤَدُّونَهُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَقَاتَلْتُهُمْ عَلَى مَنْعِهِ ‏.‏ قَالَ عُمَرُ رضى الله عنه فَوَاللَّهِ مَا هُوَ إِلاَّ أَنْ رَأَيْتُ اللَّهَ شَرَحَ صَدْرَ أَبِي بَكْرٍ لِلْقِتَالِ فَعَرَفْتُ أَنَّهُ الْحَقُّ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ vafot etib, ulardan soʻng Abu Bakr xalifa qilinganida hamda arablardan kufrga qaytganlar qaytganida, Umar Abu Bakrga: «Rasululloh ﷺ: ‹Men odamlar ‹Lo ilaha illalloh› deguncha ular bilan urushishga buyurildim. Kim ‹Lo ilaha illalloh› desa, moli va joni mendan himoyalanadi, magar uning haqqi bilan boʻlsa (bundan mustasno); hisobi esa Allohning zimmasidadir›, deganlar. Sen odamlar bilan qanday urushasan?» dedi. Abu Bakr (roziyallohu anhu): «Namoz bilan zakotning orasini ajratganlar bilan albatta urushaman, zero zakot molning haqqidir. Allohga qasamki, Rasululloh ﷺ ga berib turgan bir bogʻich (uloqni) mendan berishdan tiyilsalar ham, uni bermaganlari uchun ular bilan urushaman», dedi. Umar (roziyallohu anhu): «Allohga qasamki, Alloh Abu Bakrning koʻksini urushga ochib qoʻyganini koʻrganimdan boshqa hech narsa emas edi, shunda men bu haqligini bildim», dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ вафот этиб, улардан сўнг Абу Бакр халифа қилинганида ҳамда араблардан куфрга қайтганлар қайтганида, Умар Абу Бакрга: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Мен одамлар ‹Ло илаҳа иллаллоҳ› дегунча улар билан урушишга буюрилдим. Ким ‹Ло илаҳа иллаллоҳ› деса, моли ва жони мендан ҳимояланади, магар унинг ҳаққи билан бўлса (бундан мустасно); ҳисоби эса Аллоҳнинг зиммасидадир›, деганлар. Сен одамлар билан қандай урушасан?» деди. Абу Бакр (розияллоҳу анҳу): «Намоз билан закотнинг орасини ажратганлар билан албатта урушаман, зеро закот молнинг ҳаққидир. Аллоҳга қасамки, Расулуллоҳ ﷺ га бериб турган бир боғич (улоқни) мендан беришдан тийилсалар ҳам, уни бермаганлари учун улар билан урушаман», деди. Умар (розияллоҳу анҳу): «Аллоҳга қасамки, Аллоҳ Абу Бакрнинг кўксини урушга очиб қўйганини кўрганимдан бошқа ҳеч нарса эмас эди, шунда мен бу ҳақлигини билдим», деди.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى، قَالَ حَدَّثَنَا بَهْزُ بْنُ حَكِيمٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ جَدِّي، قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ فِي كُلِّ إِبِلٍ سَائِمَةٍ فِي كُلِّ أَرْبَعِينَ ابْنَةُ لَبُونٍ لاَ يُفَرَّقُ إِبِلٌ عَنْ حِسَابِهَا مَنْ أَعْطَاهَا مُؤْتَجِرًا فَلَهُ أَجْرُهَا وَمَنْ أَبَى فَإِنَّا آخِذُوهَا وَشَطْرَ إِبِلِهِ عَزْمَةٌ مِنْ عَزَمَاتِ رَبِّنَا لاَ يَحِلُّ لآلِ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم مِنْهَا شَىْءٌ ‏"‏ ‏.‏

Muoviya ibn Hayda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Nabiy ﷺ ni shunday deyayotganlarini eshitdim: «Oʻtlab yuruvchi har qirq tuyada bitta ikki yashar urgʻochi tuya (bintu labun) bordir. Tuyalar hisobidan (adolatsizlik uchun) ajratilmaydi. Kim uni ajr umid qilib bersa, uning ajri boʻladi. Kim (berishdan) bosh tortsa, biz uni va uning tuyalarining yarmini olamiz — bu Robbimizning azmlaridan bir azmdir. Undan Muhammad ﷺ ning oilasiga bir narsa (olish) halol emasdir», dedilar.Муовия ибн Ҳайда (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Набий ﷺ ни шундай деяётганларини эшитдим: «Ўтлаб юрувчи ҳар қирқ туяда битта икки яшар урғочи туя (бинту лабун) бордир. Туялар ҳисобидан (адолатсизлик учун) ажратилмайди. Ким уни ажр умид қилиб берса, унинг ажри бўлади. Ким (беришдан) бош тортса, биз уни ва унинг туяларининг ярмини оламиз — бу Роббимизнинг азмларидан бир азмдир. Ундан Муҳаммад ﷺ нинг оиласига бир нарса (олиш) ҳалол эмасдир», дедилар.

أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ يَحْيَى، ح وَأَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، وَمُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ سُفْيَانَ، وَشُعْبَةَ، وَمَالِكٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ يَحْيَى، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسَةِ أَوْسُقٍ صَدَقَةٌ وَلاَ فِيمَا دُونَ خَمْسِ ذَوْدٍ صَدَقَةٌ وَلاَ فِيمَا دُونَ خَمْسَةِ أَوَاقٍ صَدَقَةٌ ‏"‏ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Besh vasqdan kamida sadaqa (ushr) yoʻq, besh tuyadan kamida sadaqa (zakot) yoʻq va besh oʻqiyadan kamida sadaqa (zakot) yoʻq», dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Беш васқдан камида садақа (ушр) йўқ, беш туядан камида садақа (закот) йўқ ва беш ўқиядан камида садақа (закот) йўқ», дедилар.

أَخْبَرَنَا عِيسَى بْنُ حَمَّادٍ، قَالَ أَنْبَأَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ يَحْيَى بْنِ عُمَارَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسَةِ ذَوْدٍ صَدَقَةٌ وَلَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسَةِ أَوَاقٍ صَدَقَةٌ وَلَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسَةِ أَوْسُقٍ صَدَقَةٌ ‏"‏ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Besh tuyadan kamida sadaqa (zakot) yoʻq, besh oʻqiyadan kamida sadaqa (zakot) yoʻq va besh vasqdan kamida sadaqa (ushr) yoʻq», dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Беш туядан камида садақа (закот) йўқ, беш ўқиядан камида садақа (закот) йўқ ва беш васқдан камида садақа (ушр) йўқ», дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ، قَالَ حَدَّثَنَا الْمُظَفَّرُ بْنُ مُدْرِكٍ أَبُو كَامِلٍ، قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، قَالَ أَخَذْتُ هَذَا الْكِتَابَ مِنْ ثُمَامَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ أَنَّ أَبَا بَكْرٍ كَتَبَ لَهُمْ إِنَّ هَذِهِ فَرَائِضُ الصَّدَقَةِ الَّتِي فَرَضَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى الْمُسْلِمِينَ الَّتِي أَمَرَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ بِهَا رَسُولَهُ صلى الله عليه وسلم فَمَنْ سُئِلَهَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ عَلَى وَجْهِهَا فَلْيُعْطِ وَمَنْ سُئِلَ فَوْقَ ذَلِكَ فَلاَ يُعْطِ فِيمَا دُونَ خَمْسٍ وَعِشْرِينَ مِنَ الإِبِلِ فِي كُلِّ خَمْسِ ذَوْدٍ شَاةٌ فَإِذَا بَلَغَتْ خَمْسًا وَعِشْرِينَ فَفِيهَا بِنْتُ مَخَاضٍ إِلَى خَمْسٍ وَثَلاَثِينَ فَإِنْ لَمْ تَكُنْ بِنْتُ مَخَاضٍ فَابْنُ لَبُونٍ ذَكَرٌ فَإِذَا بَلَغَتْ سِتًّا وَثَلاَثِينَ فَفِيهَا بِنْتُ لَبُونٍ إِلَى خَمْسٍ وَأَرْبَعِينَ فَإِذَا بَلَغَتْ سِتَّةً وَأَرْبَعِينَ فَفِيهَا حِقَّةٌ طَرُوقَةُ الْفَحْلِ إِلَى سِتِّينَ فَإِذَا بَلَغَتْ إِحْدَى وَسِتِّينَ فَفِيهَا جَذَعَةٌ إِلَى خَمْسٍ وَسَبْعِينَ فَإِذَا بَلَغَتْ سِتًّا وَسَبْعِينَ فَفِيهَا بِنْتَا لَبُونٍ إِلَى تِسْعِينَ فَإِذَا بَلَغَتْ إِحْدَى وَتِسْعِينَ فَفِيهَا حِقَّتَانِ طَرُوقَتَا الْفَحْلِ إِلَى عِشْرِينَ وَمِائَةٍ فَإِذَا زَادَتْ عَلَى عِشْرِينَ وَمِائَةٍ فَفِي كُلِّ أَرْبَعِينَ بِنْتُ لَبُونٍ وَفِي كُلِّ خَمْسِينَ حِقَّةٌ فَإِذَا تَبَايَنَ أَسْنَانُ الإِبِلِ فِي فَرَائِضِ الصَّدَقَاتِ فَمَنْ بَلَغَتْ عِنْدَهُ صَدَقَةُ الْجَذَعَةِ وَلَيْسَتْ عِنْدَهُ جَذَعَةٌ وَعِنْدَهُ حِقَّةٌ فَإِنَّهَا تُقْبَلُ مِنْهُ الْحِقَّةُ وَيَجْعَلُ مَعَهَا شَاتَيْنِ إِنِ اسْتَيْسَرَتَا لَهُ أَوْ عِشْرِينَ دِرْهَمًا وَمَنْ بَلَغَتْ عِنْدَهُ صَدَقَةُ الْحِقَّةِ وَلَيْسَتْ عِنْدَهُ حِقَّةٌ وَعِنْدَهُ جَذَعَةٌ فَإِنَّهَا تُقْبَلُ مِنْهُ وَيُعْطِيهِ الْمُصَدِّقُ عِشْرِينَ دِرْهَمًا أَوْ شَاتَيْنِ إِنِ اسْتَيْسَرَتَا لَهُ وَمَنْ بَلَغَتْ عِنْدَهُ صَدَقَةُ الْحِقَّةِ وَلَيْسَتْ عِنْدَهُ وَعِنْدَهُ بِنْتُ لَبُونٍ فَإِنَّهَا تُقْبَلُ مِنْهُ وَيَجْعَلُ مَعَهَا شَاتَيْنِ إِنِ اسْتَيْسَرَتَا لَهُ أَوْ عِشْرِينَ دِرْهَمًا وَمَنْ بَلَغَتْ عِنْدَهُ صَدَقَةُ ابْنَةِ لَبُونٍ وَلَيْسَتْ عِنْدَهُ إِلاَّ حِقَّةٌ فَإِنَّهَا تُقْبَلُ مِنْهُ وَيُعْطِيهِ الْمُصَدِّقُ عِشْرِينَ دِرْهَمًا أَوْ شَاتَيْنِ وَمَنْ بَلَغَتْ عِنْدَهُ صَدَقَةُ ابْنَةِ لَبُونٍ وَلَيْسَتْ عِنْدَهُ بِنْتُ لَبُونٍ وَعِنْدَهُ بِنْتُ مَخَاضٍ فَإِنَّهَا تُقْبَلُ مِنْهُ وَيَجْعَلُ مَعَهَا شَاتَيْنِ إِنِ اسْتَيْسَرَتَا لَهُ أَوْ عِشْرِينَ دِرْهَمًا وَمَنْ بَلَغَتْ عِنْدَهُ صَدَقَةُ ابْنَةِ مَخَاضٍ وَلَيْسَ عِنْدَهُ إِلاَّ ابْنُ لَبُونٍ ذَكَرٌ فَإِنَّهُ يُقْبَلُ مِنْهُ وَلَيْسَ مَعَهُ شَىْءٌ وَمَنْ لَمْ يَكُنْ عِنْدَهُ إِلاَّ أَرْبَعٌ مِنَ الإِبِلِ فَلَيْسَ فِيهَا شَىْءٌ إِلاَّ أَنْ يَشَاءَ رَبُّهَا وَفِي صَدَقَةِ الْغَنَمِ فِي سَائِمَتِهَا إِذَا كَانَتْ أَرْبَعِينَ فَفِيهَا شَاةٌ إِلَى عِشْرِينَ وَمِائَةٍ فَإِذَا زَادَتْ وَاحِدَةٌ فَفِيهَا شَاتَانِ إِلَى مِائَتَيْنِ فَإِذَا زَادَتْ وَاحِدَةٌ فَفِيهَا ثَلاَثُ شِيَاهٍ إِلَى ثَلاَثِمِائَةٍ فَإِذَا زَادَتْ فَفِي كُلِّ مِائَةٍ شَاةٌ وَلاَ يُؤْخَذُ فِي الصَّدَقَةِ هَرِمَةٌ وَلاَ ذَاتُ عَوَارٍ وَلاَ تَيْسُ الْغَنَمِ إِلاَّ أَنْ يَشَاءَ الْمُصَّدِّقُ وَلاَ يُجْمَعُ بَيْنَ مُتَفَرِّقٍ وَلاَ يُفَرَّقُ بَيْنَ مُجْتَمِعٍ خَشْيَةَ الصَّدَقَةِ وَمَا كَانَ مِنْ خَلِيطَيْنِ فَإِنَّهُمَا يَتَرَاجَعَانِ بَيْنَهُمَا بِالسَّوِيَّةِ فَإِذَا كَانَتْ سَائِمَةُ الرَّجُلِ نَاقِصَةً مِنْ أَرْبَعِينَ شَاةٌ وَاحِدَةٌ فَلَيْسَ فِيهَا شَىْءٌ إِلاَّ أَنْ يَشَاءَ رَبُّهَا وَفِي الرِّقَةِ رُبُعُ الْعُشْرِ فَإِنْ لَمْ تَكُنْ إِلاَّ تِسْعِينَ وَمِائَةَ دِرْهَمٍ فَلَيْسَ فِيهَا شَىْءٌ إِلاَّ أَنْ يَشَاءَ رَبُّهَا ‏"‏ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Abu Bakr ularga (mana bularni) yozib berdi: «Bu — Rasululloh ﷺ musulmonlarga farz qilgan, Alloh azza va jalla Oʻz Rasuli ﷺ ga buyurgan sadaqa (zakot) farzlaridir. Musulmonlardan kim undan oʻz oʻrnida soʻralsa, bersin; kimdan undan ortigʻi soʻralsa, bermasin. Yigirma besh tuyadan kamida har besh tuyada bitta qoʻy bor. Yigirma beshga yetganida, oʻttiz beshgacha bitta bir yashar urgʻochi tuya (bintu maxod) bor; agar bintu maxod boʻlmasa, bitta ikki yashar erkak tuya (ibnu labun). Oʻttiz oltiga yetganda, qirq beshgacha bitta ikki yashar urgʻochi tuya (bintu labun). Qirq oltiga yetganda, oltmishgacha erkak tuya bilan juftlashadigan yoshdagi bitta uch yashar tuya (hiqqa). Oltmish birga yetganda, yetmish beshgacha bitta toʻrt yashar tuya (jazaʼa). Yetmish oltiga yetganda, toʻqsongacha ikkita bintu labun. Toʻqson birga yetganda, bir yuz yigirmagacha juftlashadigan yoshdagi ikkita hiqqa. Bir yuz yigirmadan oshsa, har qirqta uchun bitta bintu labun va har elligta uchun bitta hiqqa bor. Sadaqa farzlarida tuyalarning yoshlari bir-biriga toʻgʻri kelmay qolsa: kimdan jazaʼa sadaqasi vojib boʻlsa-yu, unda jazaʼa boʻlmay, hiqqa boʻlsa, undan hiqqa qabul qilinadi va u bilan birga ikkita qoʻy — agar unga oson boʻlsa — yoki yigirma dirham (qoʻshib beriladi). Kimdan hiqqa sadaqasi vojib boʻlsa-yu, unda hiqqa boʻlmay, jazaʼa boʻlsa, undan qabul qilinadi va zakot yigʻuvchi unga yigirma dirham yoki oson boʻlsa ikkita qoʻy beradi. Kimdan hiqqa vojib boʻlsa-yu, unda boʻlmay, bintu labun boʻlsa, undan qabul qilinadi va u bilan ikkita qoʻy — agar oson boʻlsa — yoki yigirma dirham (qoʻshiladi). Kimdan bintu labun sadaqasi vojib boʻlsa-yu, unda faqat hiqqa boʻlsa, undan qabul qilinadi va zakot yigʻuvchi unga yigirma dirham yoki ikkita qoʻy beradi. Kimdan bintu labun vojib boʻlsa-yu, unda bintu labun boʻlmay, bintu maxod boʻlsa, undan qabul qilinadi va u bilan ikkita qoʻy — agar oson boʻlsa — yoki yigirma dirham (qoʻshiladi). Kimdan bintu maxod vojib boʻlsa-yu, unda faqat erkak ibnu labun boʻlsa, undan qabul qilinadi va u bilan hech narsa (qoʻshilmaydi). Kimda faqat toʻrtta tuya boʻlsa, egasi xohlamasa, ularda hech narsa (zakot) yoʻq. Qoʻy sadaqasida esa: oʻtlab yuruvchisi qirqta boʻlsa, bir yuz yigirmagacha bitta qoʻy bor. Bittaga oshsa, ikki yuzgacha ikkita qoʻy. Bittaga oshsa, uch yuzgacha uchta qoʻy. Undan oshsa, har yuztada bitta qoʻy. Sadaqada qari, ayibli hamda qoʻyning erkagi (taka) olinmaydi — zakot yigʻuvchi xohlasagina (mustasno). Sadaqadan qochish maqsadida ajralganlar birlashtirilmaydi va birlashganlar ajratilmaydi. Ikki sherikning (moli qoʻshilgani) boʻlsa, ular oʻzaro teng ravishda hisoblashadilar. Agar kishining oʻtlab yuruvchi (qoʻylari) qirqtadan bitta kam boʻlsa, egasi xohlamasa, unda hech narsa yoʻq. Kumushda esa (zakot) qirqdan biridir. Agar bir yuz toʻqson dirhamdan boshqa boʻlmasa, egasi xohlamasa, unda hech narsa yoʻq», dedi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Абу Бакр уларга (мана буларни) ёзиб берди: «Бу — Расулуллоҳ ﷺ мусулмонларга фарз қилган, Аллоҳ азза ва жалла Ўз Расули ﷺ га буюрган садақа (закот) фарзларидир. Мусулмонлардан ким ундан ўз ўрнида сўралса, берсин; кимдан ундан ортиғи сўралса, бермасин. Йигирма беш туядан камида ҳар беш туяда битта қўй бор. Йигирма бешга етганида, ўттиз бешгача битта бир яшар урғочи туя (бинту маход) бор; агар бинту маход бўлмаса, битта икки яшар эркак туя (ибну лабун). Ўттиз олтига етганда, қирқ бешгача битта икки яшар урғочи туя (бинту лабун). Қирқ олтига етганда, олтмишгача эркак туя билан жуфтлашадиган ёшдаги битта уч яшар туя (ҳиққа). Олтмиш бирга етганда, етмиш бешгача битта тўрт яшар туя (жазаъа). Етмиш олтига етганда, тўқсонгача иккита бинту лабун. Тўқсон бирга етганда, бир юз йигирмагача жуфтлашадиган ёшдаги иккита ҳиққа. Бир юз йигирмадан ошса, ҳар қирқта учун битта бинту лабун ва ҳар эллигта учун битта ҳиққа бор. Садақа фарзларида туяларнинг ёшлари бир-бирига тўғри келмай қолса: кимдан жазаъа садақаси вожиб бўлса-ю, унда жазаъа бўлмай, ҳиққа бўлса, ундан ҳиққа қабул қилинади ва у билан бирга иккита қўй — агар унга осон бўлса — ёки йигирма дирҳам (қўшиб берилади). Кимдан ҳиққа садақаси вожиб бўлса-ю, унда ҳиққа бўлмай, жазаъа бўлса, ундан қабул қилинади ва закот йиғувчи унга йигирма дирҳам ёки осон бўлса иккита қўй беради. Кимдан ҳиққа вожиб бўлса-ю, унда бўлмай, бинту лабун бўлса, ундан қабул қилинади ва у билан иккита қўй — агар осон бўлса — ёки йигирма дирҳам (қўшилади). Кимдан бинту лабун садақаси вожиб бўлса-ю, унда фақат ҳиққа бўлса, ундан қабул қилинади ва закот йиғувчи унга йигирма дирҳам ёки иккита қўй беради. Кимдан бинту лабун вожиб бўлса-ю, унда бинту лабун бўлмай, бинту маход бўлса, ундан қабул қилинади ва у билан иккита қўй — агар осон бўлса — ёки йигирма дирҳам (қўшилади). Кимдан бинту маход вожиб бўлса-ю, унда фақат эркак ибну лабун бўлса, ундан қабул қилинади ва у билан ҳеч нарса (қўшилмайди). Кимда фақат тўртта туя бўлса, эгаси хоҳламаса, уларда ҳеч нарса (закот) йўқ. Қўй садақасида эса: ўтлаб юрувчиси қирқта бўлса, бир юз йигирмагача битта қўй бор. Биттага ошса, икки юзгача иккита қўй. Биттага ошса, уч юзгача учта қўй. Ундан ошса, ҳар юзтада битта қўй. Садақада қари, айибли ҳамда қўйнинг эркаги (така) олинмайди — закот йиғувчи хоҳласагина (мустасно). Садақадан қочиш мақсадида ажралганлар бирлаштирилмайди ва бирлашганлар ажратилмайди. Икки шерикнинг (моли қўшилгани) бўлса, улар ўзаро тенг равишда ҳисоблашадилар. Агар кишининг ўтлаб юрувчи (қўйлари) қирқтадан битта кам бўлса, эгаси хоҳламаса, унда ҳеч нарса йўқ. Кумушда эса (закот) қирқдан биридир. Агар бир юз тўқсон дирҳамдан бошқа бўлмаса, эгаси хоҳламаса, унда ҳеч нарса йўқ», деди.

أَخْبَرَنَا عِمْرَانُ بْنُ بَكَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَيَّاشٍ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعَيْبٌ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو الزِّنَادِ، مِمَّا حَدَّثَهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ الأَعْرَجُ، مِمَّا ذَكَرَ أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ، يُحَدِّثُ بِهِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ تَأْتِي الإِبِلُ عَلَى رَبِّهَا عَلَى خَيْرِ مَا كَانَتْ إِذَا هِيَ لَمْ يُعْطِ فِيهَا حَقَّهَا تَطَؤُهُ بِأَخْفَافِهَا وَتَأْتِي الْغَنَمُ عَلَى رَبِّهَا عَلَى خَيْرِ مَا كَانَتْ إِذَا لَمْ يُعْطِ فِيهَا حَقَّهَا تَطَؤُهُ بِأَظْلاَفِهَا وَتَنْطَحُهُ بِقُرُونِهَا - قَالَ - وَمِنْ حَقِّهَا أَنْ تُحْلَبَ عَلَى الْمَاءِ أَلاَ لاَ يَأْتِيَنَّ أَحَدُكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِبَعِيرٍ يَحْمِلُهُ عَلَى رَقَبَتِهِ لَهُ رُغَاءٌ فَيَقُولُ يَا مُحَمَّدُ ‏.‏ فَأَقُولُ لاَ أَمْلِكُ لَكَ شَيْئًا قَدْ بَلَّغْتُ ‏.‏ أَلاَ لاَ يَأْتِيَنَّ أَحَدُكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِشَاةٍ يَحْمِلُهَا عَلَى رَقَبَتِهِ لَهَا يُعَارٌ فَيَقُولُ يَا مُحَمَّدُ ‏.‏ فَأَقُولُ لاَ أَمْلِكُ لَكَ شَيْئًا قَدْ بَلَّغْتُ - قَالَ - وَيَكُونُ كَنْزُ أَحَدِهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ شُجَاعًا أَقْرَعَ يَفِرُّ مِنْهُ صَاحِبُهُ وَيَطْلُبُهُ أَنَا كَنْزُكَ فَلاَ يَزَالُ حَتَّى يُلْقِمَهُ أُصْبُعَهُ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Tuyalar egasi ularning haqqini bermagan boʻlsa, qiyomat kuni ular eng yaxshi holatlarida egasining oldiga kelib, uni tuyoqlari bilan bosadilar. Qoʻylar ham egasi ularning haqqini bermagan boʻlsa, eng yaxshi holatlarida egasining oldiga kelib, uni tuyoqlari bilan bosadilar va shoxlari bilan suzadilar», dedilar. U zot: «Ularning haqqidan biri ular suv boshida sogʻilishidir. Ogoh boʻlinglar, qiyomat kuni biringiz boʻyniga boʻkirayotgan tuyani koʻtargan holda kelib: ‹Ey Muhammad!› demasin. Men esa: ‹Sen uchun hech narsaga ega emasman, men (dinni) yetkazdim›, deyman. Ogoh boʻlinglar, qiyomat kuni biringiz boʻyniga maʼrayotgan qoʻyni koʻtargan holda kelib: ‹Ey Muhammad!› demasin. Men esa: ‹Sen uchun hech narsaga ega emasman, men yetkazdim›, deyman», dedilar. U zot: «Ularning birortasining xazinasi qiyomat kuni yalongʻoch boshli ilon boʻladi; egasi undan qochadi, u esa: ‹Men sening xazinangman›, deb uni quvlaydi va toki barmogʻini ogʻziga solguncha (undan) qutulmaydi», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Туялар эгаси уларнинг ҳаққини бермаган бўлса, қиёмат куни улар энг яхши ҳолатларида эгасининг олдига келиб, уни туёқлари билан босадилар. Қўйлар ҳам эгаси уларнинг ҳаққини бермаган бўлса, энг яхши ҳолатларида эгасининг олдига келиб, уни туёқлари билан босадилар ва шохлари билан сузадилар», дедилар. У зот: «Уларнинг ҳаққидан бири улар сув бошида соғилишидир. Огоҳ бўлинглар, қиёмат куни бирингиз бўйнига бўкираётган туяни кўтарган ҳолда келиб: ‹Эй Муҳаммад!› демасин. Мен эса: ‹Сен учун ҳеч нарсага эга эмасман, мен (динни) етказдим›, дейман. Огоҳ бўлинглар, қиёмат куни бирингиз бўйнига маъраётган қўйни кўтарган ҳолда келиб: ‹Эй Муҳаммад!› демасин. Мен эса: ‹Сен учун ҳеч нарсага эга эмасман, мен етказдим›, дейман», дедилар. У зот: «Уларнинг бирортасининг хазинаси қиёмат куни ялонғоч бошли илон бўлади; эгаси ундан қочади, у эса: ‹Мен сенинг хазинангман›, деб уни қувлайди ва токи бармоғини оғзига солгунча (ундан) қутулмайди», дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، قَالَ حَدَّثَنَا مُعْتَمِرٌ، قَالَ سَمِعْتُ بَهْزَ بْنَ حَكِيمٍ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ فِي كُلِّ إِبِلٍ سَائِمَةٍ مِنْ كُلِّ أَرْبَعِينَ ابْنَةُ لَبُونٍ لاَ تُفَرَّقُ إِبِلٌ عَنْ حِسَابِهَا مَنْ أَعْطَاهَا مُؤْتَجِرًا لَهُ أَجْرُهَا وَمَنْ مَنَعَهَا فَإِنَّا آخِذُوهَا وَشَطْرَ إِبِلِهِ عَزْمَةً مِنْ عَزَمَاتِ رَبِّنَا لاَ يَحِلُّ لآلِ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم مِنْهَا شَىْءٌ ‏"‏ ‏.‏

Muoviya ibn Hayda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday deganlarini eshitdim: «Oʻtlab yuruvchi tuyalarning har qirqtasidan bittadan bint labun (ikki yoshga toʻlgan tuya) zakot beriladi. Zakotni hisoblashda tuyalar bir-biridan ajratilmaydi. Kim uni savob umidida bersa, unga ajr bordir. Kim uni bermay tortsa, biz uni va tuyalarining yarmini olamiz — bu Robbimizning haqlaridan biri sifatida. Undan Muhammad ﷺ oilasiga esa hech narsa halol emasdir», dedilar.Муовия ибн Ҳайда (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай деганларини эшитдим: «Ўтлаб юрувчи туяларнинг ҳар қирқтасидан биттадан бинт лабун (икки ёшга тўлган туя) закот берилади. Закотни ҳисоблашда туялар бир-биридан ажратилмайди. Ким уни савоб умидида берса, унга ажр бордир. Ким уни бермай тортса, биз уни ва туяларининг ярмини оламиз — бу Роббимизнинг ҳақларидан бири сифатида. Ундан Муҳаммад ﷺ оиласига эса ҳеч нарса ҳалол эмасдир», дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، قَالَ حَدَّثَنَا مُفَضَّلٌ، - وَهُوَ ابْنُ مُهَلْهَلٍ - عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ شَقِيقٍ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ مُعَاذٍ، ‏.‏ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعَثَهُ إِلَى الْيَمَنِ وَأَمَرَهُ أَنْ يَأْخُذَ مِنْ كُلِّ حَالِمٍ دِينَارًا أَوْ عِدْلَهُ مَعَافِرَ وَمِنَ الْبَقَرِ مِنْ ثَلاَثِينَ تَبِيعًا أَوْ تَبِيعَةً وَمِنْ كُلِّ أَرْبَعِينَ مُسِنَّةً ‏"‏ ‏.‏

Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ uni Yamanga yubordilar va unga har bir balogʻatga yetgan kishidan bir dinor yoki uning oʻrniga maofir matosini olishni, qoramollarning har oʻttiztasidan bir yoshli erkak yoki urgʻochi tabiʼ, har qirqtasidan bir musinna (uch yoshli sigir) olishni buyurdilar.Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ уни Яманга юбордилар ва унга ҳар бир балоғатга етган кишидан бир динор ёки унинг ўрнига маофир матосини олишни, қорамолларнинг ҳар ўттизтасидан бир ёшли эркак ёки урғочи табиъ, ҳар қирқтасидан бир мусинна (уч ёшли сигир) олишни буюрдилар.

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنَا يَعْلَى، - وَهُوَ ابْنُ عُبَيْدٍ - قَالَ حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ شَقِيقٍ، عَنْ مَسْرُوقٍ، وَالأَعْمَشُ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، قَالاَ قَالَ مُعَاذٌ بَعَثَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى الْيَمَنِ فَأَمَرَنِي أَنْ آخُذَ مِنْ كُلِّ أَرْبَعِينَ بَقَرَةً ثَنِيَّةً وَمِنْ كُلِّ ثَلاَثِينَ تَبِيعًا وَمِنْ كُلِّ حَالِمٍ دِينَارًا أَوْ عِدْلَهُ مَعَافِرَ ‏.‏

Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ meni Yamanga yubordilar va menga har qirq sigirdan uchinchi yoshga kirgan bittasini, har oʻttiztasidan bir tabiʼni, har bir balogʻatga yetgan kishidan bir dinor yoki uning oʻrniga maofir matosini olishni buyurdilar.Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ мени Яманга юбордилар ва менга ҳар қирқ сигирдан учинчи ёшга кирган биттасини, ҳар ўттизтасидан бир табиъни, ҳар бир балоғатга етган кишидан бир динор ёки унинг ўрнига маофир матосини олишни буюрдилар.

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَرْبٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ مُعَاذٍ، قَالَ لَمَّا بَعَثَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى الْيَمَنِ أَمَرَهُ أَنْ يَأْخُذَ مِنْ كُلِّ ثَلاَثِينَ مِنَ الْبَقَرِ تَبِيعًا أَوْ تَبِيعَةً وَمِنْ كُلِّ أَرْبَعِينَ مُسِنَّةً وَمِنْ كُلِّ حَالِمٍ دِينَارًا أَوْ عِدْلَهُ مَعَافِرَ ‏.‏

Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ uni Yamanga yuborganlarida, unga qoramollarning har oʻttiztasidan erkak yoki urgʻochi bir tabiʼ, har qirqtasidan bir musinna, har bir balogʻatga yetgan kishidan bir dinor yoki uning oʻrniga maofir matosini olishni buyurdilar.Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ уни Яманга юборганларида, унга қорамолларнинг ҳар ўттизтасидан эркак ёки урғочи бир табиъ, ҳар қирқтасидан бир мусинна, ҳар бир балоғатга етган кишидан бир динор ёки унинг ўрнига маофир матосини олишни буюрдилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَنْصُورٍ الطُّوسِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي، عَنِ ابْنِ إِسْحَاقَ، قَالَ حَدَّثَنِي سُلَيْمَانُ الأَعْمَشُ، عَنْ أَبِي وَائِلِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ، قَالَ أَمَرَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ بَعَثَنِي إِلَى الْيَمَنِ أَنْ لاَ آخُذَ مِنَ الْبَقَرِ شَيْئًا حَتَّى تَبْلُغَ ثَلاَثِينَ فَإِذَا بَلَغَتْ ثَلاَثِينَ فَفِيهَا عِجْلٌ تَابِعٌ جَذَعٌ أَوْ جَذَعَةٌ حَتَّى تَبْلُغَ أَرْبَعِينَ فَإِذَا بَلَغَتْ أَرْبَعِينَ فَفِيهَا بَقَرَةٌ مُسِنَّةٌ ‏.‏

Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ meni Yamanga yuborganlarida menga buyurdilarki, qoramollar oʻttiztaga yetmaguncha ulardan hech narsa olmasligim, oʻttiztaga yetsa, ularda qirqtaga yetguncha erkak yoki urgʻochi bir jazaʼ tobiʼ buzoqcha bor, qirqtaga yetsa, ularda bir musinna sigir bor deb.Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ мени Яманга юборганларида менга буюрдиларки, қорамоллар ўттизтага етмагунча улардан ҳеч нарса олмаслигим, ўттизтага етса, уларда қирқтага етгунча эркак ёки урғочи бир жазаъ тобиъ бузоқча бор, қирқтага етса, уларда бир мусинна сигир бор деб.

أَخْبَرَنَا وَاصِلُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، عَنِ ابْنِ فُضَيْلٍ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي سُلَيْمَانَ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا مِنْ صَاحِبِ إِبِلٍ وَلاَ بَقَرٍ وَلاَ غَنَمٍ لاَ يُؤَدِّي حَقَّهَا إِلاَّ وُقِفَ لَهَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِقَاعٍ قَرْقَرٍ تَطَؤُهُ ذَاتُ الأَظْلاَفِ بِأَظْلاَفِهَا وَتَنْطَحُهُ ذَاتُ الْقُرُونِ بِقُرُونِهَا لَيْسَ فِيهَا يَوْمَئِذٍ جَمَّاءُ وَلاَ مَكْسُورَةُ الْقَرْنِ ‏"‏ ‏.‏ قُلْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ وَمَاذَا حَقُّهَا قَالَ ‏"‏ إِطْرَاقُ فَحْلِهَا وَإِعَارَةُ دَلْوِهَا وَحَمْلٌ عَلَيْهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلاَ صَاحِبِ مَالٍ لاَ يُؤَدِّي حَقَّهُ إِلاَّ يُخَيَّلُ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ شُجَاعٌ أَقْرَعُ يَفِرُّ مِنْهُ صَاحِبُهُ وَهُوَ يَتْبَعُهُ يَقُولُ لَهُ هَذَا كَنْزُكَ الَّذِي كُنْتَ تَبْخَلُ بِهِ فَإِذَا رَأَى أَنَّهُ لاَ بُدَّ لَهُ مِنْهُ أَدْخَلَ يَدَهُ فِي فِيهِ فَجَعَلَ يَقْضَمُهَا كَمَا يَقْضَمُ الْفَحْلُ ‏"‏ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Tuya, qoramol yoki qoʻyi boʻlib, ularning haqqini ado etmagan har bir kishi, albatta, qiyomat kuni keng tekislikda ular uchun toʻxtatib qoʻyiladi. Tuvoqlilari uni tuvoqlari bilan bosib toptaydi, shohlilari uni shohlari bilan suzadi. Oʻsha kuni ularning orasida na shohsizi, na shohi singani boʻlmaydi». Biz: «Yo Rasululloh, ularning haqqi nima?» dedik. U zot: «Erkagini juftlashtirishga berish, chelagini ariyat qilib berish va Alloh yoʻlida ularga yuk ortishdir. Moli boʻlib, uning haqqini ado etmagan har bir kishiga esa qiyomat kuni yalangboʻyin ilon suratlantirilib koʻrsatiladi. Egasi undan qochadi, u esa egasiga ergashib: ‹Bu sen bermay ziqnalik qilgan xaznangdir›, deydi. Egasi undan qutulishning iloji yoʻqligini koʻrgach, qoʻlini uning ogʻziga soladi, u esa buqa chaynaganidek uni chaynay boshlaydi», dedilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Туя, қорамол ёки қўйи бўлиб, уларнинг ҳаққини адо этмаган ҳар бир киши, албатта, қиёмат куни кенг текисликда улар учун тўхтатиб қўйилади. Тувоқлилари уни тувоқлари билан босиб топтайди, шоҳлилари уни шоҳлари билан сузади. Ўша куни уларнинг орасида на шоҳсизи, на шоҳи сингани бўлмайди». Биз: «Ё Расулуллоҳ, уларнинг ҳаққи нима?» дедик. У зот: «Эркагини жуфтлаштиришга бериш, челагини арият қилиб бериш ва Аллоҳ йўлида уларга юк ортишдир. Моли бўлиб, унинг ҳаққини адо этмаган ҳар бир кишига эса қиёмат куни ялангбўйин илон суратлантирилиб кўрсатилади. Эгаси ундан қочади, у эса эгасига эргашиб: ‹Бу сен бермай зиқналик қилган хазнангдир›, дейди. Эгаси ундан қутулишнинг иложи йўқлигини кўргач, қўлини унинг оғзига солади, у эса буқа чайнаганидек уни чайнай бошлайди», дедилар.

أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ فَضَالَةَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ النَّسَائِيُّ، قَالَ أَنْبَأَنَا شُرَيْحُ بْنُ النُّعْمَانِ، قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ ثُمَامَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ أَبَا بَكْرٍ، رضى الله عنه كَتَبَ لَهُ أَنَّ هَذِهِ فَرَائِضُ الصَّدَقَةِ الَّتِي فَرَضَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى الْمُسْلِمِينَ الَّتِي أَمَرَ اللَّهُ بِهَا رَسُولَهُ صلى الله عليه وسلم فَمَنْ سُئِلَهَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ عَلَى وَجْهِهَا فَلْيُعْطِهَا وَمَنْ سُئِلَ فَوْقَهَا فَلاَ يُعْطِهِ فِيمَا دُونَ خَمْسٍ وَعِشْرِينَ مِنَ الإِبِلِ فِي خَمْسِ ذَوْدٍ شَاةٌ فَإِذَا بَلَغَتْ خَمْسًا وَعِشْرِينَ فَفِيهَا بِنْتُ مَخَاضٍ إِلَى خَمْسٍ وَثَلاَثِينَ فَإِنْ لَمْ تَكُنِ ابْنَةُ مَخَاضٍ فَابْنُ لَبُونٍ ذَكَرٌ فَإِذَا بَلَغَتْ سِتَّةً وَثَلاَثِينَ فَفِيهَا بِنْتُ لَبُونِ إِلَى خَمْسٍ وَأَرْبَعِينَ فَإِذَا بَلَغَتْ سِتَّةً وَأَرْبَعِينَ فَفِيهَا حِقَّةٌ طَرُوقَةُ الْفَحْلِ إِلَى سِتِّينَ فَإِذَا بَلَغَتْ إِحْدَى وَسِتِّينَ فَفِيهَا جَذَعَةٌ إِلَى خَمْسَةٍ وَسَبْعِينَ فَإِذَا بَلَغَتْ سِتَّةً وَسَبْعِينَ فَفِيهَا ابْنَتَا لَبُونٍ إِلَى تِسْعِينَ فَإِذَا بَلَغَتْ إِحْدَى وَتِسْعِينَ فَفِيهَا حِقَّتَانِ طَرُوقَتَا الْفَحْلِ إِلَى عِشْرِينَ وَمِائَةٍ فَإِذَا زَادَتْ عَلَى عِشْرِينَ وَمِائَةٍ فَفِي كُلِّ أَرْبَعِينَ ابْنَةُ لَبُونٍ وَفِي كُلِّ خَمْسِينَ حِقَّةٌ فَإِذَا تَبَايَنَ أَسْنَانُ الإِبِلِ فِي فَرَائِضِ الصَّدَقَاتِ فَمَنْ بَلَغَتْ عِنْدَهُ صَدَقَةُ الْجَذَعَةِ وَلَيْسَتْ عِنْدَهُ جَذَعَةٌ وَعِنْدَهُ حِقَّةٌ فَإِنَّهَا تُقْبَلُ مِنْهُ الْحِقَّةُ وَيَجْعَلُ مَعَهَا شَاتَيْنِ إِنِ اسْتَيْسَرَتَا لَهُ أَوْ عِشْرِينَ دِرْهَمًا وَمَنْ بَلَغَتْ عِنْدَهُ صَدَقَةُ الْحِقَّةِ وَلَيْسَتْ عِنْدَهُ إِلاَّ جَذَعَةٌ فَإِنَّهَا تُقْبَلُ مِنْهُ وَيُعْطِيهِ الْمُصَّدِّقُ عِشْرِينَ دِرْهَمًا أَوْ شَاتَيْنِ وَمَنْ بَلَغَتْ عِنْدَهُ صَدَقَةُ الْحِقَّةِ وَلَيْسَتْ عِنْدَهُ وَعِنْدَهُ ابْنَةُ لَبُونٍ فَإِنَّهَا تُقْبَلُ مِنْهُ وَيَجْعَلُ مَعَهَا شَاتَيْنِ إِنِ اسْتَيْسَرَتَا لَهُ أَوْ عِشْرِينَ دِرْهَمًا وَمَنْ بَلَغَتْ عِنْدَهُ صَدَقَةُ بِنْتِ لَبُونٍ وَلَيْسَتْ عِنْدَهُ إِلاَّ حِقَّةٌ فَإِنَّهَا تُقْبَلُ مِنْهُ وَيُعْطِيهِ الْمُصَّدِّقُ عِشْرِينَ دِرْهَمًا أَوْ شَاتَيْنِ وَمَنْ بَلَغَتْ عِنْدَهُ صَدَقَةُ بِنْتِ لَبُونٍ وَعِنْدَهُ بِنْتُ مَخَاضٍ فَإِنَّهَا تُقْبَلُ مِنْهُ وَيَجْعَلُ مَعَهَا شَاتَيْنِ إِنِ اسْتَيْسَرَتَا لَهُ أَوْ عِشْرِينَ دِرْهَمًا وَمَنْ بَلَغَتْ عِنْدَهُ صَدَقَةُ ابْنَةِ مَخَاضٍ وَلَيْسَتْ عِنْدَهُ إِلاَّ ابْنُ لَبُونٍ ذَكَرٌ فَإِنَّهُ يُقْبَلُ مِنْهُ وَلَيْسَ مَعَهُ شَىْءٌ وَمَنْ لَمْ يَكُنْ عِنْدَهُ إِلاَّ أَرْبَعَةٌ مِنَ الإِبِلِ فَلَيْسَ فِيهَا شَىْءٌ إِلاَّ أَنْ يَشَاءَ رَبُّهَا وَفِي صَدَقَةِ الْغَنَمِ فِي سَائِمَتِهَا إِذَا كَانَتْ أَرْبَعِينَ فَفِيهَا شَاةٌ إِلَى عِشْرِينَ وَمِائَةٍ فَإِذَا زَادَتْ وَاحِدَةٌ فَفِيهَا شَاتَانِ إِلَى مِائَتَيْنِ فَإِذَا زَادَتْ وَاحِدَةٌ فَفِيهَا ثَلاَثُ شِيَاهٍ إِلَى ثَلاَثِمِائَةٍ فَإِذَا زَادَتْ وَاحِدَةٌ فَفِي كُلِّ مِائَةٍ شَاةٌ وَلاَ تُؤْخَذُ فِي الصَّدَقَةِ هَرِمَةٌ وَلاَ ذَاتُ عَوَارٍ وَلاَ تَيْسُ الْغَنَمِ إِلاَّ أَنْ يَشَاءَ الْمُصَّدِّقُ وَلاَ يُجْمَعُ بَيْنَ مُتَفَرِّقٍ وَلاَ يُفَرَّقُ بَيْنَ مُجْتَمِعٍ خَشْيَةَ الصَّدَقَةِ وَمَا كَانَ مِنْ خَلِيطَيْنِ فَإِنَّهُمَا يَتَرَاجَعَانِ بَيْنَهُمَا بِالسَّوِيَّةِ وَإِذَا كَانَتْ سَائِمَةُ الرَّجُلِ نَاقِصَةً مِنْ أَرْبَعِينَ شَاةٌ وَاحِدَةٌ فَلَيْسَ فِيهَا شَىْءٌ إِلاَّ أَنْ يَشَاءَ رَبُّهَا وَفِي الرِّقَةِ رُبُعُ الْعُشْرِ فَإِنْ لَمْ يَكُنِ الْمَالُ إِلاَّ تِسْعِينَ وَمِائَةً فَلَيْسَ فِيهِ شَىْءٌ إِلاَّ أَنْ يَشَاءَ رَبُّهَا ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Abu Bakr (roziyallohu anhu) unga shunday deb yozdi: «Bu Rasululloh ﷺ musulmonlarga farz qilgan sadaqa (zakot) farzlaridir. Alloh uni oʻz Rasuliga ﷺ buyurgandir. Musulmonlardan kim undan shu tarzda soʻralsa, uni bersin; kim undan ortigʻi soʻralsa, uni bermasin. Tuya yigirma beshtadan kam boʻlsa, har besh tuyada bir qoʻy bor. Yigirma beshtaga yetsa, oʻttiz beshtagacha unda bir bint maxoz (bir yoshli urgʻochi tuya) bor; agar bint maxoz boʻlmasa, erkak ibn labun bor. Oʻttiz oltitaga yetsa, qirq beshtagacha unda bir bint labun (ikki yoshli urgʻochi tuya) bor. Qirq oltitaga yetsa, oltmishtagacha unda erkak tuya urchitgan bir hiqqa (uch yoshli urgʻochi tuya) bor. Oltmish bittaga yetsa, yetmish beshtagacha unda bir jazaʼa (toʻrt yoshli urgʻochi tuya) bor. Yetmish oltitaga yetsa, toʻqsontagacha unda ikkita bint labun bor. Toʻqson bittaga yetsa, bir yuz yigirmatagacha unda erkak tuya urchitgan ikkita hiqqa bor. Bir yuz yigirmadan oshsa, har qirqtasida bir bint labun, har elligida bir hiqqa bor. Sadaqa farzlarida tuyalarning yoshlari turlicha boʻlib, kimning zimmasida jazaʼa boʻlib, ammo oʻzida jazaʼa boʻlmay hiqqa boʻlsa, undan hiqqa qabul qilinadi va u bilan birga imkoni boʻlsa ikkita qoʻy yoki yigirma dirham qoʻshib beriladi. Kimning zimmasida hiqqa boʻlib, ammo oʻzida faqat jazaʼa boʻlsa, undan u qabul qilinadi va zakot yigʻuvchi unga yigirma dirham yoki ikkita qoʻy beradi. Kimning zimmasida hiqqa boʻlib, ammo oʻzida u boʻlmay bint labun boʻlsa, undan u qabul qilinadi va u bilan birga imkoni boʻlsa ikkita qoʻy yoki yigirma dirham qoʻshib beriladi. Kimning zimmasida bint labun boʻlib, ammo oʻzida faqat hiqqa boʻlsa, undan u qabul qilinadi va zakot yigʻuvchi unga yigirma dirham yoki ikkita qoʻy beradi. Kimning zimmasida bint labun boʻlib, oʻzida bint maxoz boʻlsa, undan u qabul qilinadi va u bilan birga imkoni boʻlsa ikkita qoʻy yoki yigirma dirham qoʻshib beriladi. Kimning zimmasida bint maxoz boʻlib, ammo oʻzida faqat erkak ibn labun boʻlsa, undan u qabul qilinadi va u bilan birga hech narsa qoʻshilmaydi. Kimda faqat toʻrtta tuya boʻlsa, egasi xohlamasa, ularda hech narsa yoʻqdir. Oʻtlab yuruvchi qoʻyning sadaqasida: qirqta boʻlsa, bir yuz yigirmatagacha unda bir qoʻy bor. Bittaga oshsa, ikki yuztagacha unda ikkita qoʻy bor. Yana bittaga oshsa, uch yuztagacha unda uchta qoʻy bor. Yana bittaga oshsa, har yuztasida bir qoʻy bor. Sadaqada qari qoʻy, aybli qoʻy va qoʻyning takasi olinmaydi, magar zakot yigʻuvchi xohlasa. Sadaqadan qoʻrqib, ayrimlari qoʻshilmaydi va qoʻshilganlari ajratilmaydi. Ikki sherik boʻlsa, oʻzaro teng ravishda hisob-kitob qiladilar. Kishining oʻtlab yuruvchi qoʻyi qirqtadan bittaga kam boʻlsa, egasi xohlamasa, unda hech narsa yoʻqdir. Kumushda esa qirqdan biri (rubʼul ushr) bor; agar mol faqat bir yuz toʻqson (dirham) boʻlsa, egasi xohlamasa, unda hech narsa yoʻqdir».Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Абу Бакр (розияллоҳу анҳу) унга шундай деб ёзди: «Бу Расулуллоҳ ﷺ мусулмонларга фарз қилган садақа (закот) фарзларидир. Аллоҳ уни ўз Расулига ﷺ буюргандир. Мусулмонлардан ким ундан шу тарзда сўралса, уни берсин; ким ундан ортиғи сўралса, уни бермасин. Туя йигирма бештадан кам бўлса, ҳар беш туяда бир қўй бор. Йигирма бештага етса, ўттиз бештагача унда бир бинт махоз (бир ёшли урғочи туя) бор; агар бинт махоз бўлмаса, эркак ибн лабун бор. Ўттиз олтитага етса, қирқ бештагача унда бир бинт лабун (икки ёшли урғочи туя) бор. Қирқ олтитага етса, олтмиштагача унда эркак туя урчитган бир ҳиққа (уч ёшли урғочи туя) бор. Олтмиш биттага етса, етмиш бештагача унда бир жазаъа (тўрт ёшли урғочи туя) бор. Етмиш олтитага етса, тўқсонтагача унда иккита бинт лабун бор. Тўқсон биттага етса, бир юз йигирматагача унда эркак туя урчитган иккита ҳиққа бор. Бир юз йигирмадан ошса, ҳар қирқтасида бир бинт лабун, ҳар эллигида бир ҳиққа бор. Садақа фарзларида туяларнинг ёшлари турлича бўлиб, кимнинг зиммасида жазаъа бўлиб, аммо ўзида жазаъа бўлмай ҳиққа бўлса, ундан ҳиққа қабул қилинади ва у билан бирга имкони бўлса иккита қўй ёки йигирма дирҳам қўшиб берилади. Кимнинг зиммасида ҳиққа бўлиб, аммо ўзида фақат жазаъа бўлса, ундан у қабул қилинади ва закот йиғувчи унга йигирма дирҳам ёки иккита қўй беради. Кимнинг зиммасида ҳиққа бўлиб, аммо ўзида у бўлмай бинт лабун бўлса, ундан у қабул қилинади ва у билан бирга имкони бўлса иккита қўй ёки йигирма дирҳам қўшиб берилади. Кимнинг зиммасида бинт лабун бўлиб, аммо ўзида фақат ҳиққа бўлса, ундан у қабул қилинади ва закот йиғувчи унга йигирма дирҳам ёки иккита қўй беради. Кимнинг зиммасида бинт лабун бўлиб, ўзида бинт махоз бўлса, ундан у қабул қилинади ва у билан бирга имкони бўлса иккита қўй ёки йигирма дирҳам қўшиб берилади. Кимнинг зиммасида бинт махоз бўлиб, аммо ўзида фақат эркак ибн лабун бўлса, ундан у қабул қилинади ва у билан бирга ҳеч нарса қўшилмайди. Кимда фақат тўртта туя бўлса, эгаси хоҳламаса, уларда ҳеч нарса йўқдир. Ўтлаб юрувчи қўйнинг садақасида: қирқта бўлса, бир юз йигирматагача унда бир қўй бор. Биттага ошса, икки юзтагача унда иккита қўй бор. Яна биттага ошса, уч юзтагача унда учта қўй бор. Яна биттага ошса, ҳар юзтасида бир қўй бор. Садақада қари қўй, айбли қўй ва қўйнинг такаси олинмайди, магар закот йиғувчи хоҳласа. Садақадан қўрқиб, айримлари қўшилмайди ва қўшилганлари ажратилмайди. Икки шерик бўлса, ўзаро тенг равишда ҳисоб-китоб қиладилар. Кишининг ўтлаб юрувчи қўйи қирқтадан биттага кам бўлса, эгаси хоҳламаса, унда ҳеч нарса йўқдир. Кумушда эса қирқдан бири (рубъул ушр) бор; агар мол фақат бир юз тўқсон (дирҳам) бўлса, эгаси хоҳламаса, унда ҳеч нарса йўқдир».

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ، قَالَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، قَالَ حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنِ الْمَعْرُورِ بْنِ سُوَيْدٍ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا مِنْ صَاحِبِ إِبِلٍ وَلاَ بَقَرٍ وَلاَ غَنَمٍ لاَ يُؤَدِّي زَكَاتَهَا إِلاَّ جَاءَتْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْظَمَ مَا كَانَتْ وَأَسْمَنَهُ تَنْطَحُهُ بِقُرُونِهَا وَتَطَؤُهُ بِأَخْفَافِهَا كُلَّمَا نَفَذَتْ أُخْرَاهَا أَعَادَتْ عَلَيْهِ أُولاَهَا حَتَّى يُقْضَى بَيْنَ النَّاسِ ‏"‏ ‏.‏

Abu Zarr (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Tuya, qoramol yoki qoʻyi boʻlib, ularning zakotini ado etmagan har bir kishining oldiga qiyomat kuni ular boʻlgan eng katta va eng semiz holatlarida keladi, uni shohlari bilan suzadi va tuvoqlari bilan bosib toptaydi. Har gal oxirgisi oʻtib boʻlsa, birinchisi qaytadan unga qaytariladi — toki odamlar orasida hukm chiqarilgunicha», dedilar.Абу Зарр (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Туя, қорамол ёки қўйи бўлиб, уларнинг закотини адо этмаган ҳар бир кишининг олдига қиёмат куни улар бўлган энг катта ва энг семиз ҳолатларида келади, уни шоҳлари билан сузади ва тувоқлари билан босиб топтайди. Ҳар гал охиргиси ўтиб бўлса, биринчиси қайтадан унга қайтарилади — токи одамлар орасида ҳукм чиқарилгунича», дедилар.

أَخْبَرَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، عَنْ هُشَيْمٍ، عَنْ هِلاَلِ بْنِ خَبَّابٍ، عَنْ مَيْسَرَةَ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ سُوَيْدِ بْنِ غَفَلَةَ، قَالَ أَتَانَا مُصَدِّقُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَأَتَيْتُهُ فَجَلَسْتُ إِلَيْهِ فَسَمِعْتُهُ يَقُولُ ‏"‏ إِنَّ فِي عَهْدِي أَنْ لاَ نَأْخُذَ رَاضِعَ لَبَنٍ وَلاَ نَجْمَعَ بَيْنَ مُتَفَرِّقٍ وَلاَ نُفَرِّقَ بَيْنَ مُجْتَمِعٍ ‏"‏ ‏.‏ فَأَتَاهُ رَجُلٌ بِنَاقَةٍ كَوْمَاءَ فَقَالَ ‏"‏ خُذْهَا ‏"‏ ‏.‏ فَأَبَى

Suvayd ibn Gʻafala (roziyallohu anhu) aytdi: Nabiy ﷺ ning zakot yigʻuvchisi bizning oldimizga keldi. Men uning oldiga borib, yoniga oʻtirdim va uning shunday deganini eshitdim: «Menga berilgan farmonda: sut emayotgan boladan olmasligimiz, ayrimlarini birga qoʻshmasligimiz va qoʻshilganlarini ajratmasligimiz (bor)». Shunda bir kishi unga oʻrkachi katta bir tuya keltirdi. U esa: «Buni ol», dedi. Ammo u yigʻuvchi (uni olishdan) bosh tortdi.Сувайд ибн Ғафала (розияллоҳу анҳу) айтди: Набий ﷺ нинг закот йиғувчиси бизнинг олдимизга келди. Мен унинг олдига бориб, ёнига ўтирдим ва унинг шундай деганини эшитдим: «Менга берилган фармонда: сут эмаётган боладан олмаслигимиз, айримларини бирга қўшмаслигимиз ва қўшилганларини ажратмаслигимиз (бор)». Шунда бир киши унга ўркачи катта бир туя келтирди. У эса: «Буни ол», деди. Аммо у йиғувчи (уни олишдан) бош тортди.

أَخْبَرَنَا هَارُونُ بْنُ زَيْدِ بْنِ يَزِيدَ، - يَعْنِي ابْنَ أَبِي الزَّرْقَاءِ - قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي قَالَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ كُلَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ وَائِلِ بْنِ حُجْرٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم بَعَثَ سَاعِيًا فَأَتَى رَجُلاً فَأَتَاهُ فَصِيلاً مَخْلُولاً فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ بَعَثْنَا مُصَدِّقَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِنَّ فُلاَنًا أَعْطَاهُ فَصِيلاً مَخْلُولاً اللَّهُمَّ لاَ تُبَارِكْ فِيهِ وَلاَ فِي إِبِلِهِ ‏"‏ ‏.‏ فَبَلَغَ ذَلِكَ الرَّجُلَ فَجَاءَ بِنَاقَةٍ حَسْنَاءَ فَقَالَ أَتُوبُ إِلَى اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ وَإِلَى نَبِيِّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اللَّهُمَّ بَارِكْ فِيهِ وَفِي إِبِلِهِ ‏"‏ ‏.‏

Woil ibn Hujr (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ bir zakot yigʻuvchini yubordilar. U bir kishining oldiga keldi. U kishi unga oriq, endigina sutdan ajratilgan bir bola tuya keltirdi. Shunda Nabiy ﷺ: «Biz Allohning va Rasulining zakot yigʻuvchisini yubordik, falonchi esa unga oriq, endigina sutdan ajratilgan bola tuya berdi. Ey Alloh, unga ham, uning tuyalariga ham baraka berma!» dedilar. Bu gap oʻsha kishiga yetdi. Shunda u chiroyli bir tuya olib kelib: «Alloh azza va jallaga va Uning Nabiysiga ﷺ tavba qilaman», dedi. Nabiy ﷺ esa: «Ey Alloh, unga ham, uning tuyalariga ham baraka ber!» dedilar.Wоил ибн Ҳужр (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ бир закот йиғувчини юбордилар. У бир кишининг олдига келди. У киши унга ориқ, эндигина сутдан ажратилган бир бола туя келтирди. Шунда Набий ﷺ: «Биз Аллоҳнинг ва Расулининг закот йиғувчисини юбордик, фалончи эса унга ориқ, эндигина сутдан ажратилган бола туя берди. Эй Аллоҳ, унга ҳам, унинг туяларига ҳам барака берма!» дедилар. Бу гап ўша кишига етди. Шунда у чиройли бир туя олиб келиб: «Аллоҳ азза ва жаллага ва Унинг Набийсига ﷺ тавба қиламан», деди. Набий ﷺ эса: «Эй Аллоҳ, унга ҳам, унинг туяларига ҳам барака бер!» дедилар.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ يَزِيدَ، قَالَ حَدَّثَنَا بَهْزُ بْنُ أَسَدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ عَمْرُو بْنُ مُرَّةَ أَخْبَرَنِي قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أَبِي أَوْفَى، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا أَتَاهُ قَوْمٌ بِصَدَقَتِهِمْ قَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى آلِ فُلاَنٍ ‏"‏ ‏.‏ فَأَتَاهُ أَبِي بِصَدَقَتِهِ فَقَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى آلِ أَبِي أَوْفَى ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Abu Avfo (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ ning oldilariga bir qavm oʻz sadaqasi bilan kelsa, u zot: «Ey Alloh, falonchining oilasiga salovot yubor», derdilar. Otam u zotning oldilariga oʻz sadaqasi bilan keldi. Shunda u zot: «Ey Alloh, Abu Avfoning oilasiga salovot yubor», dedilar.Абдуллоҳ ибн Абу Авфо (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ нинг олдиларига бир қавм ўз садақаси билан келса, у зот: «Эй Аллоҳ, фалончининг оиласига саловот юбор», дердилар. Отам у зотнинг олдиларига ўз садақаси билан келди. Шунда у зот: «Эй Аллоҳ, Абу Авфонинг оиласига саловот юбор», дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، وَمُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، - وَاللَّفْظُ لَهُ - قَالاَ حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي إِسْمَاعِيلَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ هِلاَلٍ، قَالَ قَالَ جَرِيرٌ أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَاسٌ مِنَ الأَعْرَابِ فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ يَأْتِينَا نَاسٌ مِنْ مُصَدِّقِيكَ يَظْلِمُونَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَرْضُوا مُصَدِّقِيكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا وَإِنْ ظَلَمَ قَالَ ‏"‏ أَرْضُوا مُصَدِّقِيكُمْ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالُوا وَإِنْ ظَلَمَ قَالَ ‏"‏ أَرْضُوا مُصَدِّقِيكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ جَرِيرٌ فَمَا صَدَرَ عَنِّي مُصَدِّقٌ مُنْذُ سَمِعْتُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلاَّ وَهُوَ رَاضٍ ‏.‏

Jarir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu) aytdi: Nabiy ﷺ ning oldilariga baʼzi aʼrobiy kishilar kelib: «Yo Rasululloh, oldimizga zakot yigʻuvchilaringizdan baʼzilari kelib, zulm qilyaptilar», dedilar. U zot: «Zakot yigʻuvchilaringizni rozi qilinglar», dedilar. Ular: «Ular zulm qilsalar ham-a?» dedilar. U zot: «Zakot yigʻuvchilaringizni rozi qilinglar», dedilar. Soʻng ular: «Ular zulm qilsalar ham-a?» dedilar. U zot yana: «Zakot yigʻuvchilaringizni rozi qilinglar», dedilar. Jarir aytdi: Rasululloh ﷺ dan buni eshitganimdan buyon mendan qaytgan har bir zakot yigʻuvchi, albatta, rozi holida qaytgan.Жарир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу) айтди: Набий ﷺ нинг олдиларига баъзи аъробий кишилар келиб: «Ё Расулуллоҳ, олдимизга закот йиғувчиларингиздан баъзилари келиб, зулм қиляптилар», дедилар. У зот: «Закот йиғувчиларингизни рози қилинглар», дедилар. Улар: «Улар зулм қилсалар ҳам-а?» дедилар. У зот: «Закот йиғувчиларингизни рози қилинглар», дедилар. Сўнг улар: «Улар зулм қилсалар ҳам-а?» дедилар. У зот яна: «Закот йиғувчиларингизни рози қилинглар», дедилар. Жарир айтди: Расулуллоҳ ﷺ дан буни эшитганимдан буён мендан қайтган ҳар бир закот йиғувчи, албатта, рози ҳолида қайтган.

أَخْبَرَنَا زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ، قَالَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، - هُوَ ابْنُ عُلَيَّةَ - قَالَ أَنْبَأَنَا دَاوُدُ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، قَالَ قَالَ جَرِيرٌ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا أَتَاكُمُ الْمُصَدِّقُ فَلْيَصْدُرْ وَهُوَ عَنْكُمْ رَاضٍ ‏"‏ ‏.‏

Jarir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Sizlarga zakot yigʻuvchi kelsa, sizlardan rozi holida qaytsin», dedilar.Жарир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Сизларга закот йиғувчи келса, сизлардан рози ҳолида қайтсин», дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ، قَالَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، قَالَ حَدَّثَنَا زَكَرِيَّا بْنُ إِسْحَاقَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِي سُفْيَانَ، عَنْ مُسْلِمِ بْنِ ثَفِنَةَ، قَالَ اسْتَعْمَلَ ابْنُ عَلْقَمَةَ أَبِي عَلَى عِرَافَةِ قَوْمِهِ وَأَمَرَهُ أَنْ يُصَدِّقَهُمْ، فَبَعَثَنِي أَبِي إِلَى طَائِفَةٍ مِنْهُمْ لآتِيَهُ بِصَدَقَتِهِمْ فَخَرَجْتُ حَتَّى أَتَيْتُ عَلَى شَيْخٍ كَبِيرٍ يُقَالُ لَهُ سَعْرٌ فَقُلْتُ إِنَّ أَبِي بَعَثَنِي إِلَيْكَ لِتُؤَدِّيَ صَدَقَةَ غَنَمِكَ ‏.‏ قَالَ ابْنَ أَخِي وَأَىُّ نَحْوٍ تَأْخُذُونَ قُلْتُ نَخْتَارُ حَتَّى إِنَّا لَنَشْبُرُ ضُرُوعَ الْغَنَمِ ‏.‏ قَالَ ابْنَ أَخِي فَإِنِّي أُحَدِّثُكَ أَنِّي كُنْتُ فِي شِعْبٍ مِنْ هَذِهِ الشِّعَابِ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي غَنَمٍ لِي فَجَاءَنِي رَجُلاَنِ عَلَى بَعِيرٍ فَقَالاَ إِنَّا رَسُولاَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَيْكَ لِتُؤَدِّيَ صَدَقَةَ غَنَمِكَ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ وَمَا عَلَىَّ فِيهَا قَالاَ شَاةٌ ‏.‏ فَأَعْمِدُ إِلَى شَاةٍ قَدْ عَرَفْتُ مَكَانَهَا مُمْتَلِئَةً مَحْضًا وَشَحْمًا فَأَخْرَجْتُهَا إِلَيْهِمَا فَقَالَ هَذِهِ الشَّافِعُ ‏.‏ وَالشَّافِعُ الْحَائِلُ وَقَدْ نَهَانَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ نَأْخُذَ شَافِعًا قَالَ فَأَعْمِدُ إِلَى عَنَاقٍ مُعْتَاطٍ - وَالْمُعْتَاطُ الَّتِي لَمْ تَلِدْ وَلَدًا وَقَدْ حَانَ وِلاَدُهَا - فَأَخْرَجْتُهَا إِلَيْهِمَا فَقَالاَ نَاوِلْنَاهَا فَرَفَعْتُهَا إِلَيْهِمَا فَجَعَلاَهَا مَعَهُمَا عَلَى بَعِيرِهِمَا ثُمَّ انْطَلَقَا ‏.‏

Saʼr ibn Dayb (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Ibn Alqama otamni oʻz qavmiga oqsoqol qilib tayinladi va ularning sadaqasini yigʻishni buyurdi. Otam meni ulardan bir toifaning oldiga, ularning sadaqasini olib kelishim uchun yubordi. Men yoʻlga chiqib, Saʼr deb ataladigan bir keksa cholning oldiga keldim va: «Otam meni sizning oldingizga qoʻylaringizning sadaqasini ado etishingiz uchun yubordi», dedim. U: «Ey jiyanim, qay tarzda olasizlar?» dedi. Men: «Biz tanlab olamiz, hatto qoʻylarning yelinini paypaslab koʻramiz», dedim. U: «Ey jiyanim, senga aytib beray: men Rasululloh ﷺ zamonlarida shu togʻ soyliklaridan birida oʻz qoʻylarim bilan edim. Oldimga bir tuyada ikki kishi kelib: ‹Biz Rasululloh ﷺ ning senga yuborgan ikki elchisimiz, qoʻylaringning sadaqasini ado etishing uchun (keldik)›, dedilar. Men: ‹Menga nima (vojib) boʻladi?› dedim. Ular: ‹Bir qoʻy›, dedilar. Shunda men joyini bilib turgan, suti va yogʻiga toʻlgan bir qoʻyga borib, uni ularga chiqardim. U: ‹Bu shofiʼdir›, dedi — shofiʼ boʻgʻoz qoʻy demakdir — ‹Rasululloh ﷺ bizni shofiʼ olishimizdan qaytarganlar›. Shunda men bir muʼtot echkiga bordim — muʼtot hali bola tugmagan, ammo tugʻish vaqti yaqinlashgan echkidir — va uni ularga chiqardim. Ular: ‹Buni bizga ber›, dedilar. Men uni ularga koʻtarib berdim. Ular uni tuyalariga oʻzlari bilan qoʻshib olib, soʻng ketdilar», dedi.Саър ибн Дайб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Ибн Алқама отамни ўз қавмига оқсоқол қилиб тайинлади ва уларнинг садақасини йиғишни буюрди. Отам мени улардан бир тоифанинг олдига, уларнинг садақасини олиб келишим учун юборди. Мен йўлга чиқиб, Саър деб аталадиган бир кекса чолнинг олдига келдим ва: «Отам мени сизнинг олдингизга қўйларингизнинг садақасини адо этишингиз учун юборди», дедим. У: «Эй жияним, қай тарзда оласизлар?» деди. Мен: «Биз танлаб оламиз, ҳатто қўйларнинг елинини пайпаслаб кўрамиз», дедим. У: «Эй жияним, сенга айтиб берай: мен Расулуллоҳ ﷺ замонларида шу тоғ сойликларидан бирида ўз қўйларим билан эдим. Олдимга бир туяда икки киши келиб: ‹Биз Расулуллоҳ ﷺ нинг сенга юборган икки элчисимиз, қўйларингнинг садақасини адо этишинг учун (келдик)›, дедилар. Мен: ‹Менга нима (вожиб) бўлади?› дедим. Улар: ‹Бир қўй›, дедилар. Шунда мен жойини билиб турган, сути ва ёғига тўлган бир қўйга бориб, уни уларга чиқардим. У: ‹Бу шофиъдир›, деди — шофиъ бўғоз қўй демакдир — ‹Расулуллоҳ ﷺ бизни шофиъ олишимиздан қайтарганлар›. Шунда мен бир муътот эчкига бордим — муътот ҳали бола тугмаган, аммо туғиш вақти яқинлашган эчкидир — ва уни уларга чиқардим. Улар: ‹Буни бизга бер›, дедилар. Мен уни уларга кўтариб бердим. Улар уни туяларига ўзлари билан қўшиб олиб, сўнг кетдилар», деди.

أَخْبَرَنَا هَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ حَدَّثَنَا رَوْحٌ، قَالَ حَدَّثَنَا زَكَرِيَّا بْنُ إِسْحَاقَ، قَالَ حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ أَبِي سُفْيَانَ، قَالَ حَدَّثَنِي مُسْلِمُ بْنُ ثَفِنَةَ، أَنَّ ابْنَ عَلْقَمَةَ، اسْتَعْمَلَ أَبَاهُ عَلَى صَدَقَةِ قَوْمِهِ وَسَاقَ الْحَدِيثَ ‏.‏

Muslim ibn Safina (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Ibn Alqama uning otasini oʻz qavmining sadaqasini yigʻishga tayinladi. (Rivoyatchi) hadisni davom ettirdi.Муслим ибн Сафина (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Ибн Алқама унинг отасини ўз қавмининг садақасини йиғишга тайинлади. (Ривоятчи) ҳадисни давом эттирди.

أَخْبَرَنِي عِمْرَانُ بْنُ بَكَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَيَّاشٍ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعَيْبٌ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو الزِّنَادِ، مِمَّا حَدَّثَهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ الأَعْرَجُ، مِمَّا ذَكَرَ أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ، يُحَدِّثُ قَالَ وَقَالَ عُمَرُ أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِصَدَقَةٍ فَقِيلَ مَنَعَ ابْنُ جَمِيلٍ وَخَالِدُ بْنُ الْوَلِيدِ وَعَبَّاسُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا يَنْقِمُ ابْنُ جَمِيلٍ إِلاَّ أَنَّهُ كَانَ فَقِيرًا فَأَغْنَاهُ اللَّهُ وَأَمَّا خَالِدُ بْنُ الْوَلِيدِ فَإِنَّكُمْ تَظْلِمُونَ خَالِدًا قَدِ احْتَبَسَ أَدْرَاعَهُ وَأَعْتُدَهُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَأَمَّا الْعَبَّاسُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ عَمُّ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَهِيَ عَلَيْهِ صَدَقَةٌ وَمِثْلُهَا مَعَهَا ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Umar aytdi: «Rasululloh ﷺ sadaqa (yigʻishga) buyurdilar. Shunda: ‹Ibn Jamil, Xolid ibn al-Valid va Abbos ibn Abdulmuttalib (sadaqa berishni) man qildilar›, deyildi. Rasululloh ﷺ: ‹Ibn Jamilning ayblovga sabab boʻladigan yagona narsasi shuki, u kambagʻal edi, soʻng Alloh uni boy qildi. Xolid ibn al-Validga kelsak, siz Xolidga zulm qilyapsiz. U oʻz sovutlari va jang anjomlarini Alloh yoʻlida vaqf qilib qoʻygan. Rasulullohning ﷺ amakilari Abbos ibn Abdulmuttalibga kelsak, (bir yillik) sadaqa uning zimmasida, yana shuncha ham u bilan (birga oldindan berilgan)›, dedilar.»Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Умар айтди: «Расулуллоҳ ﷺ садақа (йиғишга) буюрдилар. Шунда: ‹Ибн Жамил, Холид ибн ал-Валид ва Аббос ибн Абдулмутталиб (садақа беришни) ман қилдилар›, дейилди. Расулуллоҳ ﷺ: ‹Ибн Жамилнинг айбловга сабаб бўладиган ягона нарсаси шуки, у камбағал эди, сўнг Аллоҳ уни бой қилди. Холид ибн ал-Валидга келсак, сиз Холидга зулм қиляпсиз. У ўз совутлари ва жанг анжомларини Аллоҳ йўлида вақф қилиб қўйган. Расулуллоҳнинг ﷺ амакилари Аббос ибн Абдулмутталибга келсак, (бир йиллик) садақа унинг зиммасида, яна шунча ҳам у билан (бирга олдиндан берилган)›, дедилар.»

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَفْصٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي قَالَ، قَالَ حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ طَهْمَانَ، عَنْ مُوسَى، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو الزِّنَادِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِصَدَقَةٍ مِثْلَهُ سَوَاءً ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ sadaqa (yigʻishga) buyurdilar. Yuqoridagi kabi (hadis rivoyat qilindi).Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ садақа (йиғишга) буюрдилар. Юқоридаги каби (ҳадис ривоят қилинди).

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ مَنْصُورٍ، وَمَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مَيْسَرَةَ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ هِلاَلٍ الثَّقَفِيِّ، قَالَ جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ كِدْتُ أُقْتَلُ بَعْدَكَ فِي عَنَاقٍ أَوْ شَاةٍ مِنَ الصَّدَقَةِ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ لَوْلاَ أَنَّهَا تُعْطَى فُقَرَاءَ الْمُهَاجِرِينَ مَا أَخَذْتُهَا ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Hilol as-Saqafiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi Nabiy ﷺ huzurlariga kelib: «Sizdan keyin bir echki yoki qoʻy sadaqasi sababli oʻldirilishimga oz qoldi», dedi. Shunda u zot ﷺ: «Agar u (sadaqa) muhojirlarning kambagʻallariga beriladigan boʻlmaganida edi, men uni olmagan boʻlardim», dedilar.Абдуллоҳ ибн Ҳилол ас-Сақафий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир киши Набий ﷺ ҳузурларига келиб: «Сиздан кейин бир эчки ёки қўй садақаси сабабли ўлдирилишимга оз қолди», деди. Шунда у зот ﷺ: «Агар у (садақа) муҳожирларнинг камбағалларига бериладиган бўлмаганида эди, мен уни олмаган бўлардим», дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ، قَالَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ شُعْبَةَ، وَسُفْيَانَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ عِرَاكِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَيْسَ عَلَى الْمُسْلِمِ فِي عَبْدِهِ وَلاَ فَرَسِهِ صَدَقَةٌ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Musulmon kishiga oʻz quli va oti uchun sadaqa (zakot) yoʻqdir», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мусулмон кишига ўз қули ва оти учун садақа (закот) йўқдир», дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ حَرْبٍ الْمَرْوَزِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحْرِزُ بْنُ الْوَضَّاحِ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ، - وَهُوَ ابْنُ أُمَيَّةَ - عَنْ مَكْحُولٍ، عَنْ عِرَاكِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ زَكَاةَ عَلَى الرَّجُلِ الْمُسْلِمِ فِي عَبْدِهِ وَلاَ فَرَسِهِ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Musulmon kishiga oʻz quli va oti uchun zakot yoʻqdir», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мусулмон кишига ўз қули ва оти учун закот йўқдир», дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَنْصُورٍ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ حَدَّثَنَا أَيُّوبُ بْنُ مُوسَى، عَنْ مَكْحُولٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ عِرَاكِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، يَرْفَعُهُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَيْسَ عَلَى الْمُسْلِمِ فِي عَبْدِهِ وَلاَ فِي فَرَسِهِ صَدَقَةٌ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan, u zot buni Nabiy ﷺga koʻtarib rivoyat qiladi: «Musulmon kishiga oʻz quli va oti uchun sadaqa (zakot) yoʻqdir», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан, у зот буни Набий ﷺга кўтариб ривоят қилади: «Мусулмон кишига ўз қули ва оти учун садақа (закот) йўқдир», дедилар.

أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ خُثَيْمٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَيْسَ عَلَى الْمَرْءِ فِي فَرَسِهِ وَلاَ فِي مَمْلُوكِهِ صَدَقَةٌ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Kishiga oʻz oti va quli uchun sadaqa (zakot) yoʻqdir», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Кишига ўз оти ва қули учун садақа (закот) йўқдир», дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ، وَالْحَارِثُ بْنُ مِسْكِينٍ، قِرَاءَةً عَلَيْهِ وَأَنَا أَسْمَعُ، - وَاللَّفْظُ لَهُ - عَنِ ابْنِ الْقَاسِمِ، قَالَ حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ عِرَاكِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَيْسَ عَلَى الْمُسْلِمِ فِي عَبْدِهِ وَلاَ فِي فَرَسِهِ صَدَقَةٌ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Musulmon kishiga oʻz quli va oti uchun sadaqa (zakot) yoʻqdir», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мусулмон кишига ўз қули ва оти учун садақа (закот) йўқдир», дедилар.

أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ خُثَيْمِ بْنِ عِرَاكِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَيْسَ عَلَى الْمُسْلِمِ صَدَقَةٌ فِي غُلاَمِهِ وَلاَ فِي فَرَسِهِ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Musulmon kishiga oʻz quli va oti uchun sadaqa (zakot) yoʻqdir», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Мусулмон кишига ўз қули ва оти учун садақа (закот) йўқдир», дедилар.

أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ حَبِيبِ بْنِ عَرَبِيٍّ، عَنْ حَمَّادٍ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى، - وَهُوَ ابْنُ سَعِيدٍ - عَنْ عَمْرِو بْنِ يَحْيَى، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسَةِ أَوَاقٍ صَدَقَةٌ وَلاَ فِيمَا دُونَ خَمْسِ ذَوْدٍ صَدَقَةٌ وَلَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسِ أَوْسُقٍ صَدَقَةٌ ‏"‏ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Besh uqiyadan kam (kumush)da sadaqa (zakot) yoʻq, besh tuyadan kamida sadaqa yoʻq va besh vasqdan kam (hosil)da sadaqa yoʻqdir», dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Беш уқиядан кам (кумуш)да садақа (закот) йўқ, беш туядан камида садақа йўқ ва беш васқдан кам (ҳосил)да садақа йўқдир», дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ، قَالَ أَنْبَأَنَا ابْنُ الْقَاسِمِ، عَنْ مَالِكٍ، قَالَ حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي صَعْصَعَةَ الْمَازِنِيُّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسِ أَوْسُقٍ مِنَ التَّمْرِ صَدَقَةٌ وَلَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسِ أَوَاقٍ مِنَ الْوَرِقِ صَدَقَةٌ وَلَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسِ ذَوْدٍ مِنَ الإِبِلِ صَدَقَةٌ ‏"‏ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Besh vasqdan kam xurmoda sadaqa (zakot) yoʻq, besh uqiyadan kam kumushda sadaqa yoʻq va besh tuyadan kamida sadaqa yoʻqdir», dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Беш васқдан кам хурмода садақа (закот) йўқ, беш уқиядан кам кумушда садақа йўқ ва беш туядан камида садақа йўқдир», дедилар.

أَخْبَرَنَا هَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنِ الْوَلِيدِ بْنِ كَثِيرٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي صَعْصَعَةَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ عُمَارَةَ، وَعَبَّادِ بْنِ تَمِيمٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ لاَ صَدَقَةَ فِيمَا دُونَ خَمْسِ أَوْسَاقٍ مِنَ التَّمْرِ وَلاَ فِيمَا دُونَ خَمْسِ أَوَاقٍ مِنَ الْوَرِقِ صَدَقَةٌ وَلاَ فِيمَا دُونَ خَمْسِ ذَوْدٍ مِنَ الإِبِلِ صَدَقَةٌ ‏"‏ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U Rasululloh ﷺning: «Besh vasqdan kam xurmoda sadaqa (zakot) yoʻq, besh uqiyadan kam kumushda sadaqa yoʻq va besh tuyadan kamida sadaqa yoʻqdir», deyayotganlarini eshitgan.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У Расулуллоҳ ﷺнинг: «Беш васқдан кам хурмода садақа (закот) йўқ, беш уқиядан кам кумушда садақа йўқ ва беш туядан камида садақа йўқдир», деяётганларини эшитган.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَنْصُورٍ الطُّوسِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي قَالَ، حَدَّثَنَا ابْنُ إِسْحَاقَ، قَالَ حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ حَبَّانَ، وَمُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي صَعْصَعَةَ، - وَكَانَا ثِقَةً - عَنْ يَحْيَى بْنِ عُمَارَةَ بْنِ أَبِي حَسَنٍ، وَعَبَّادِ بْنِ تَمِيمٍ، - وَكَانَا ثِقَةً - عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ لَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسِ أَوَاقٍ مِنَ الْوَرِقِ صَدَقَةٌ وَلَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسٍ مِنَ الإِبِلِ صَدَقَةٌ وَلَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسَةِ أَوْسُقٍ صَدَقَةٌ ‏"‏ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺning: «Besh uqiyadan kam kumushda sadaqa (zakot) yoʻq, besh tuyadan kamida sadaqa yoʻq va besh vasqdan kam (hosil)da sadaqa yoʻqdir», deyayotganlarini eshitdim, dedi.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺнинг: «Беш уқиядан кам кумушда садақа (закот) йўқ, беш туядан камида садақа йўқ ва беш васқдан кам (ҳосил)да садақа йўқдир», деяётганларини эшитдим, деди.

أَخْبَرَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ ضَمْرَةَ، عَنْ عَلِيٍّ، رضى الله عنه قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ قَدْ عَفَوْتُ عَنِ الْخَيْلِ وَالرَّقِيقِ فَأَدُّوا زَكَاةَ أَمْوَالِكُمْ مِنْ كُلِّ مِائَتَيْنِ خَمْسَةً ‏"‏ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Otlar va qullar zakotini kechirdim. Endi mol-mulkingiz zakotini ado eting: har ikki yuz (dirham)dan besh (dirham)», dedilar.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Отлар ва қуллар закотини кечирдим. Энди мол-мулкингиз закотини адо этинг: ҳар икки юз (дирҳам)дан беш (дирҳам)», дедилар.

أَخْبَرَنَا حُسَيْنُ بْنُ مَنْصُورٍ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ نُمَيْرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ ضَمْرَةَ، عَنْ عَلِيٍّ، رضى الله عنه قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ قَدْ عَفَوْتُ عَنِ الْخَيْلِ وَالرَّقِيقِ وَلَيْسَ فِيمَا دُونَ مِائَتَيْنِ زَكَاةٌ ‏"‏ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Otlar va qullar zakotini kechirdim. Ikki yuz (dirham)dan kamida zakot yoʻq», dedilar.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Отлар ва қуллар закотини кечирдим. Икки юз (дирҳам)дан камида закот йўқ», дедилар.

أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مَسْعُودٍ، قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدٌ، عَنْ حُسَيْنٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ امْرَأَةً، مِنْ أَهْلِ الْيَمَنِ أَتَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَبِنْتٌ لَهَا فِي يَدِ ابْنَتِهَا مَسَكَتَانِ غَلِيِظَتَانِ مِنْ ذَهَبٍ فَقَالَ ‏"‏ أَتُؤَدِّينَ زَكَاةَ هَذَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ لاَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَيَسُرُّكِ أَنْ يُسَوِّرَكِ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ بِهِمَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ سِوَارَيْنِ مِنْ نَارٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَخَلَعَتْهُمَا فَأَلْقَتْهُمَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ هُمَا لِلَّهِ وَلِرَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Amr ibn Shuayb otasidan, u bobosidan rivoyat qiladiki: Yaman ahlidan bir ayol qizi bilan Rasululloh ﷺ huzuriga keldi. Qizining qoʻlida oltindan ikkita yoʻgʻon bilaguzuk bor edi. Rasululloh ﷺ: «Bularning zakotini ado etyapsanmi?» dedilar. Ayol: «Yoʻq», dedi. U zot: «Alloh azza va jalla qiyomat kunida bu ikkovi oʻrniga senga oʻtdan ikkita bilaguzuk taqishi seni xursand qiladimi?» dedilar. Shunda ayol ularni yechib, Rasululloh ﷺ ga tashladi va: «Bular Alloh va Uning Rasuli ﷺ uchundir», dedi.Амр ибн Шуайб отасидан, у бобосидан ривоят қиладики: Яман аҳлидан бир аёл қизи билан Расулуллоҳ ﷺ ҳузурига келди. Қизининг қўлида олтиндан иккита йўғон билагузук бор эди. Расулуллоҳ ﷺ: «Буларнинг закотини адо этяпсанми?» дедилар. Аёл: «Йўқ», деди. У зот: «Аллоҳ азза ва жалла қиёмат кунида бу иккови ўрнига сенга ўтдан иккита билагузук тақиши сени хурсанд қиладими?» дедилар. Шунда аёл уларни ечиб, Расулуллоҳ ﷺ га ташлади ва: «Булар Аллоҳ ва Унинг Расули ﷺ учундир», деди.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، قَالَ حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ سَمِعْتُ حُسَيْنًا، قَالَ حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ شُعَيْبٍ، قَالَ جَاءَتِ امْرَأَةٌ وَمَعَهَا بِنْتٌ لَهَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَفِي يَدِ ابْنَتِهَا مَسَكَتَانِ نَحْوَهُ مُرْسَلٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ خَالِدٌ أَثْبَتُ مِنَ الْمُعْتَمِرِ ‏.‏

Amr ibn Shuayb (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Bir ayol qizi bilan Rasululloh ﷺ huzuriga keldi. Qizining qoʻlida ikkita bilaguzuk bor edi, — deb yuqoridagiga oʻxshash mursal shaklda rivoyat qildi.Амр ибн Шуайб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Бир аёл қизи билан Расулуллоҳ ﷺ ҳузурига келди. Қизининг қўлида иккита билагузук бор эди, — деб юқоридагига ўхшаш мурсал шаклда ривоят қилди.

أَخْبَرَنَا الْفَضْلُ بْنُ سَهْلٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو النَّضْرِ، هَاشِمُ بْنُ الْقَاسِمِ قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ الَّذِي لاَ يُؤَدِّي زَكَاةَ مَالِهِ يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مَالُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ شُجَاعًا أَقْرَعَ لَهُ زَبِيبَتَانِ - قَالَ - فَيَلْتَزِمُهُ أَوْ يُطَوِّقُهُ - قَالَ - يَقُولُ أَنَا كَنْزُكَ أَنَا كَنْزُكَ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Mol-mulkining zakotini ado etmagan kishiga qiyomat kunida moli boshi taqir, koʻzi ustida ikkita nuqtasi bor ilon qilib koʻrsatiladi. U ilon unga chirmashib olib yoki oʻrab olib: ‹Men sening xazinangman, men sening xazinangman›, deydi», dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мол-мулкининг закотини адо этмаган кишига қиёмат кунида моли боши тақир, кўзи устида иккита нуқтаси бор илон қилиб кўрсатилади. У илон унга чирмашиб олиб ёки ўраб олиб: ‹Мен сенинг хазинангман, мен сенинг хазинангман›, дейди», дедилар.

أَخْبَرَنَا الْفَضْلُ بْنُ سَهْلٍ، قَالَ حَدَّثَنَا حَسَنُ بْنُ مُوسَى الأَشْيَبُ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ الْمَدَنِيُّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ آتَاهُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ مَالاً فَلَمْ يُؤَدِّ زَكَاتَهُ مُثِّلَ لَهُ مَالُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ شُجَاعًا أَقْرَعَ لَهُ زَبِيبَتَانِ يَأْخُذُ بِلِهْزِمَتَيْهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَيَقُولُ أَنَا مَالُكَ أَنَا كَنْزُكَ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ تَلاَ هَذِهِ الآيَةَ ‏{‏ وَلاَ يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ ‏}‏ الآيَةَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Alloh azza va jalla kimga mol bergan boʻlsa-yu, u uning zakotini ado etmasa, qiyomat kunida moli boshi taqir, koʻzi ustida ikkita nuqtasi bor ilon shaklida namoyon boʻladi. U qiyomat kunida uning jagʻ ikki chetidan ushlab: ‹Men sening molingman, men sening xazinangman›, deydi», dedilar. Soʻng bu oyatni tilovat qildilar: {Alloh oʻz fazlidan bergan narsani baxillik bilan berkitganlar buni oʻzlari uchun yaxshi deb hisoblamasinlar} (Oli Imron 180).Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Аллоҳ азза ва жалла кимга мол берган бўлса-ю, у унинг закотини адо этмаса, қиёмат кунида моли боши тақир, кўзи устида иккита нуқтаси бор илон шаклида намоён бўлади. У қиёмат кунида унинг жағ икки четидан ушлаб: ‹Мен сенинг молингман, мен сенинг хазинангман›, дейди», дедилар. Сўнг бу оятни тиловат қилдилар: {Аллоҳ ўз фазлидан берган нарсани бахиллик билан беркитганлар буни ўзлари учун яхши деб ҳисобламасинлар} (Оли Имрон 180).

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ، قَالَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أُمَيَّةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى بْنِ حَبَّانَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ عُمَارَةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسَةِ أَوْسَاقٍ مِنْ حَبٍّ أَوْ تَمْرٍ صَدَقَةٌ ‏"‏ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Besh vasqdan kam boshoq yoki xurmoda zakot yoʻq», dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Беш васқдан кам бошоқ ёки хурмода закот йўқ», дедилар.

أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مَسْعُودٍ، قَالَ حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ الْقَاسِمِ، قَالَ حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ يَحْيَى بْنِ عُمَارَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يَحِلُّ فِي الْبُرِّ وَالتَّمْرِ زَكَاةٌ حَتَّى تَبْلُغَ خَمْسَةَ أَوْسُقٍ وَلاَ يَحِلُّ فِي الْوَرِقِ زَكَاةٌ حَتَّى تَبْلُغَ خَمْسَةَ أَوَاقٍ وَلاَ يَحِلُّ فِي إِبِلٍ زَكَاةٌ حَتَّى تَبْلُغَ خَمْسَ ذَوْدٍ ‏"‏ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Bugʻdoy va xurmoda besh vasqqa yetmaguncha zakot vojib boʻlmaydi, kumushda besh uqiyaga yetmaguncha zakot vojib boʻlmaydi va tuyada besh boshga yetmaguncha zakot vojib boʻlmaydi», dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Буғдой ва хурмода беш васққа етмагунча закот вожиб бўлмайди, кумушда беш уқияга етмагунча закот вожиб бўлмайди ва туяда беш бошга етмагунча закот вожиб бўлмайди», дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أُمَيَّةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى بْنِ حَبَّانَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ عُمَارَةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَيْسَ فِي حَبٍّ وَلاَ تَمْرٍ صَدَقَةٌ حَتَّى يَبْلُغَ خَمْسَةَ أَوْسُقٍ وَلاَ فِيمَا دُونَ خَمْسِ ذَوْدٍ وَلاَ فِيمَا دُونَ خَمْسِ أَوَاقٍ صَدَقَةٌ ‏"‏ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Boshoq va xurmoda besh vasqqa yetmaguncha zakot yoʻq, besh boshdan kam (tuya)da ham, besh uqiyadan kamda ham zakot yoʻq», dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Бошоқ ва хурмода беш васққа етмагунча закот йўқ, беш бошдан кам (туя)да ҳам, беш уқиядан камда ҳам закот йўқ», дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ، قَالَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، قَالَ حَدَّثَنَا إِدْرِيسُ الأَوْدِيُّ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، عَنْ أَبِي الْبَخْتَرِيِّ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسِ أَوَاقٍ صَدَقَةٌ ‏"‏ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Besh uqiyadan kamida zakot yoʻq», dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Беш уқиядан камида закот йўқ», дедилар.

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، وَعُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ يَحْيَى، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسِ أَوَاقٍ صَدَقَةٌ وَلاَ فِيمَا دُونَ خَمْسِ ذَوْدٍ صَدَقَةٌ وَلَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسَةِ أَوْسُقٍ صَدَقَةٌ ‏"‏ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Besh uqiyadan kamida zakot yoʻq, besh boshdan kam (tuya)da ham zakot yoʻq va besh vasqdan kamida zakot yoʻq», dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Беш уқиядан камида закот йўқ, беш бошдан кам (туя)да ҳам закот йўқ ва беш васқдан камида закот йўқ», дедилар.

أَخْبَرَنَا هَارُونُ بْنُ سَعِيدِ بْنِ الْهَيْثَمِ أَبُو جَعْفَرٍ الأَيْلِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ فِيمَا سَقَتِ السَّمَاءُ وَالأَنْهَارُ وَالْعُيُونُ أَوْ كَانَ بَعْلاً الْعُشْرُ وَمَا سُقِيَ بِالسَّوَانِي وَالنَّضْحِ نِصْفُ الْعُشْرِ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Osmon (yomgʻiri), daryolar va buloqlar sugʻorgan yoki ildizi bilan suv ichadigan ekinda oʻndan bir, tuya va boshqa vositalar bilan sugʻorilganda esa oʻndan birning yarmi (zakot boʻladi)», dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Осмон (ёмғири), дарёлар ва булоқлар суғорган ёки илдизи билан сув ичадиган экинда ўндан бир, туя ва бошқа воситалар билан суғорилганда эса ўндан бирнинг ярми (закот бўлади)», дедилар.

أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ سَوَّادِ بْنِ الأَسْوَدِ بْنِ عَمْرٍو، وَأَحْمَدُ بْنُ عَمْرٍو، وَالْحَارِثُ بْنُ مِسْكِينٍ، قِرَاءَةً عَلَيْهِ وَأَنَا أَسْمَعُ، عَنِ ابْنِ وَهْبٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ الْحَارِثِ، أَنَّ أَبَا الزُّبَيْرِ، حَدَّثَهُ أَنَّهُ، سَمِعَ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، يَقُولُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ فِيمَا سَقَتِ السَّمَاءُ وَالأَنْهَارُ وَالْعُيُونُ الْعُشْرُ وَفِيمَا سُقِيَ بِالسَّانِيَةِ نِصْفُ الْعُشْرِ ‏"‏ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Osmon (yomgʻiri), daryolar va buloqlar sugʻorgan narsada oʻndan bir, tuya bilan sugʻorilgan narsada esa oʻndan birning yarmi (zakot boʻladi)», dedilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Осмон (ёмғири), дарёлар ва булоқлар суғорган нарсада ўндан бир, туя билан суғорилган нарсада эса ўндан бирнинг ярми (закот бўлади)», дедилар.

أَخْبَرَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، عَنْ أَبِي بَكْرٍ، - وَهُوَ ابْنُ عَيَّاشٍ - عَنْ عَاصِمٍ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ مُعَاذٍ، قَالَ بَعَثَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى الْيَمَنِ فَأَمَرَنِي أَنْ آخُذَ مِمَّا سَقَتِ السَّمَاءُ الْعُشْرَ وَفِيمَا سُقِيَ بِالدَّوَالِي نِصْفَ الْعُشْرِ ‏.‏

Muoz (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ meni Yamanga yubordilar va osmon (yomgʻiri) sugʻorgan narsadan oʻndan bir, chelaklar bilan sugʻorilgan narsadan oʻndan birning yarmini olishimga buyurdilar.Муоз (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ мени Яманга юбордилар ва осмон (ёмғири) суғорган нарсадан ўндан бир, челаклар билан суғорилган нарсадан ўндан бирнинг ярмини олишимга буюрдилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ سَمِعْتُ خُبَيْبَ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، يُحَدِّثُ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مَسْعُودِ بْنِ نِيَارٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثَمَةَ، قَالَ أَتَانَا وَنَحْنُ فِي السُّوقِ فَقَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا خَرَصْتُمْ فَخُذُوا وَدَعُوا الثُّلُثَ فَإِنْ لَمْ تَأْخُذُوا أَوْ تَدَعُوا الثُّلُثَ - شَكَّ شُعْبَةُ - فَدَعُوا الرُّبُعَ ‏"‏ ‏.‏

Sahl ibn Abu Hasma (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Meva hosilini taxminlaganingizda, uchdan birini qoldiring. Agar uchdan birini olmasangiz yoki qoldirmasangiz, choragini qoldiring», dedilar.Саҳл ибн Абу Ҳасма (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мева ҳосилини тахминлаганингизда, учдан бирини қолдиринг. Агар учдан бирини олмасангиз ёки қолдирмасангиз, чорагини қолдиринг», дедилар.

أَخْبَرَنَا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، وَالْحَارِثُ بْنُ مِسْكِينٍ، قِرَاءَةً عَلَيْهِ وَأَنَا أَسْمَعُ، عَنِ ابْنِ وَهْبٍ، قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ الْجَلِيلِ بْنُ حُمَيْدٍ الْيَحْصَبِيُّ، أَنَّ ابْنَ شِهَابٍ، حَدَّثَهُ قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو أُمَامَةَ بْنُ سَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ، فِي الآيَةِ الَّتِي قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ‏{‏ وَلاَ تَيَمَّمُوا الْخَبِيثَ مِنْهُ تُنْفِقُونَ ‏}‏ قَالَ هُوَ الْجُعْرُورُ وَلَوْنُ حُبَيْقٍ فَنَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ تُؤْخَذَ فِي الصَّدَقَةِ الرُّذَالَةُ ‏.‏

Abu Umoma ibn Sahl ibn Hunayf (roziyallohu anhu)dan Alloh azza va jalla aytgan bu oyat {Undan sarflashga yaramaydigan nopok narsani qasd qilmangiz} (Baqara 267) haqida rivoyat qilinadi: U bu — juʼrur va past navli xurmodir, dedi. Rasululloh ﷺ sadaqa uchun past navli meva olishdan qaytardilar.Абу Умома ибн Саҳл ибн Ҳунайф (розияллоҳу анҳу)дан Аллоҳ азза ва жалла айтган бу оят {Ундан сарфлашга ярамайдиган нопок нарсани қасд қилмангиз} (Бақара 267) ҳақида ривоят қилинади: У бу — жуърур ва паст навли хурмодир, деди. Расулуллоҳ ﷺ садақа учун паст навли мева олишдан қайтардилар.

أَخْبَرَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ أَنْبَأَنَا يَحْيَى، عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ جَعْفَرٍ، قَالَ حَدَّثَنِي صَالِحُ بْنُ أَبِي عَرِيبٍ، عَنْ كَثِيرِ بْنِ مُرَّةَ الْحَضْرَمِيِّ، عَنْ عَوْفِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَبِيَدِهِ عَصًا وَقَدْ عَلَّقَ رَجُلٌ قِنْوَ حَشَفٍ فَجَعَلَ يَطْعَنُ فِي ذَلِكَ الْقِنْوِ فَقَالَ ‏"‏ لَوْ شَاءَ رَبُّ هَذِهِ الصَّدَقَةِ تَصَدَّقَ بِأَطْيَبَ مِنْ هَذَا إِنَّ رَبَّ هَذِهِ الصَّدَقَةِ يَأْكُلُ حَشَفًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏.‏

Avf ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ qoʻllarida aso bilan chiqdilar, bir kishi bir shingil buzuq quruq xurmoni osib qoʻygan edi. U zot oʻsha shingilni asolari bilan turta boshladilar va: «Bu sadaqaning egasi xohlaganida bundan koʻra yaxshiroq narsani sadaqa qilardi. Bu sadaqaning egasi qiyomat kuni buzuq quruq xurmo yeydi», dedilar.Авф ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ қўлларида асо билан чиқдилар, бир киши бир шингил бузуқ қуруқ хурмони осиб қўйган эди. У зот ўша шингилни асолари билан турта бошладилар ва: «Бу садақанинг эгаси хоҳлаганида бундан кўра яхшироқ нарсани садақа қиларди. Бу садақанинг эгаси қиёмат куни бузуқ қуруқ хурмо ейди», дедилар.

أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ الأَخْنَسِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ اللُّقَطَةِ فَقَالَ ‏"‏ مَا كَانَ فِي طَرِيقٍ مَأْتِيٍّ أَوْ فِي قَرْيَةٍ عَامِرَةٍ فَعَرِّفْهَا سَنَةً فَإِنْ جَاءَ صَاحِبُهَا وَإِلاَّ فَلَكَ وَمَا لَمْ يَكُنْ فِي طَرِيقٍ مَأْتِيٍّ وَلاَ فِي قَرْيَةٍ عَامِرَةٍ فَفِيهِ وَفِي الرِّكَازِ الْخُمْسُ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr ibn al-Os (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺdan topib olingan narsa (luqata) haqida soʻralganda, u zot: «Odam yuradigan yoʻlda yoki obod qishloqda topilgan boʻlsa, uni bir yil eʼlon qil. Agar egasi kelsa (bergin), boʻlmasa u seniki. Odam yuradigan yoʻlda ham, obod qishloqda ham boʻlmagan narsada va koʻmilgan xazinada beshdan bir (zakot) bor», dedilar.Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Ос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺдан топиб олинган нарса (луқата) ҳақида сўралганда, у зот: «Одам юрадиган йўлда ёки обод қишлоқда топилган бўлса, уни бир йил эълон қил. Агар эгаси келса (бергин), бўлмаса у сеники. Одам юрадиган йўлда ҳам, обод қишлоқда ҳам бўлмаган нарсада ва кўмилган хазинада бешдан бир (закот) бор», дедилар.

أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ح وَأَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ أَنْبَأَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، قَالَ حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدٍ، وَأَبِي، سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الْعَجْمَاءُ جَرْحُهَا جُبَارٌ وَالْبِئْرُ جُبَارٌ وَالْمَعْدِنُ جُبَارٌ وَفِي الرِّكَازِ الْخُمْسُ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Hayvon yetkazgan jarohat behuda (tovon yoʻq), quduq behuda, kon behuda va koʻmilgan xazinada beshdan bir bor», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Ҳайвон етказган жароҳат беҳуда (товон йўқ), қудуқ беҳуда, кон беҳуда ва кўмилган хазинада бешдан бир бор», дедилар.

أَخْبَرَنَا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَعِيدٍ، وَعُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِمِثْلِهِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan Rasululloh ﷺdan shunga oʻxshash rivoyat qilinadi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан Расулуллоҳ ﷺдан шунга ўхшаш ривоят қилинади.

أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَعِيدٍ، وَأَبِي، سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ جَرْحُ الْعَجْمَاءِ جُبَارٌ وَالْبِئْرُ جُبَارٌ وَالْمَعْدِنُ جُبَارٌ وَفِي الرِّكَازِ الْخُمْسُ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Hayvonning jarohati behuda (tovon yoʻq), quduq behuda, kon behuda va koʻmilgan xazinada beshdan bir bor», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳайвоннинг жароҳати беҳуда (товон йўқ), қудуқ беҳуда, кон беҳуда ва кўмилган хазинада бешдан бир бор», дедилар.

أَخْبَرَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَنْبَأَنَا مَنْصُورٌ، وَهِشَامٌ، عَنِ ابْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، رضى الله عنه قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْبِئْرُ جُبَارٌ وَالْعَجْمَاءُ جُبَارٌ وَالْمَعْدِنُ جُبَارٌ وَفِي الرِّكَازِ الْخُمْسُ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Quduq behuda (tovon yoʻq), hayvon behuda, kon behuda va koʻmilgan xazinada beshdan bir bor», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қудуқ беҳуда (товон йўқ), ҳайвон беҳуда, кон беҳуда ва кўмилган хазинада бешдан бир бор», дедилар.

أَخْبَرَنِي الْمُغِيرَةُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، قَالَ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ أَبِي شُعَيْبٍ، عَنْ مُوسَى بْنِ أَعْيَنَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ جَاءَ هِلاَلٌ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِعُشُورِ نَحْلٍ لَهُ وَسَأَلَهُ أَنْ يَحْمِيَ لَهُ وَادِيًا يُقَالُ لَهُ سَلَبَةُ فَحَمَى لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ذَلِكَ الْوَادِيَ فَلَمَّا وَلِيَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ كَتَبَ سُفْيَانُ بْنُ وَهْبٍ إِلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ يَسْأَلُهُ فَكَتَبَ عُمَرُ إِنْ أَدَّى إِلَيْكَ مَا كَانَ يُؤَدِّي إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ عُشْرِ نَحْلِهِ فَاحْمِ لَهُ سَلَبَةَ ذَلِكَ وَإِلاَّ فَإِنَّمَا هُوَ ذُبَابُ غَيْثٍ يَأْكُلُهُ مَنْ شَاءَ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr ibn al-Os (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Hilol Rasululloh ﷺ huzurlariga asalarilarining ushridan (oʻndan bir) olib keldi va oʻzi uchun Salaba deb ataladigan bir vodiyni himoya qilib berishlarini soʻradi. Rasululloh ﷺ unga oʻsha vodiyni himoya qilib berdilar. Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) xalifa boʻlgach, Sufyon ibn Vahb Umar ibn al-Xattobga xat yozib soʻradi. Umar: «Agar u senga Rasululloh ﷺga berib turgan asalining oʻndan birini bersa, unga oʻsha Salabani himoya qilib ber. Boʻlmasa, u faqat yomgʻir pashshalaridir, xohlagan kishi undan yeydi», deb yozdi.Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Ос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Ҳилол Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига асалариларининг ушридан (ўндан бир) олиб келди ва ўзи учун Салаба деб аталадиган бир водийни ҳимоя қилиб беришларини сўради. Расулуллоҳ ﷺ унга ўша водийни ҳимоя қилиб бердилар. Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) халифа бўлгач, Суфён ибн Ваҳб Умар ибн ал-Хаттобга хат ёзиб сўради. Умар: «Агар у сенга Расулуллоҳ ﷺга бериб турган асалининг ўндан бирини берса, унга ўша Салабани ҳимоя қилиб бер. Бўлмаса, у фақат ёмғир пашшаларидир, хоҳлаган киши ундан ейди», деб ёзди.

أَخْبَرَنَا عِمْرَانُ بْنُ مُوسَى، عَنْ عَبْدِ الْوَارِثِ، قَالَ حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ فَرَضَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم زَكَاةَ رَمَضَانَ عَلَى الْحُرِّ وَالْعَبْدِ وَالذَّكَرِ وَالأُنْثَى صَاعًا مِنْ تَمْرٍ أَوْ صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ فَعَدَلَ النَّاسُ بِهِ نِصْفَ صَاعٍ مِنْ بُرٍّ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Ramazon zakotini ozod va qul, erkak va ayolga bir soʻ xurmo yoki bir soʻ arpa qilib farz qildilar. Odamlar buni yarim soʻ bugʻdoyga tenglashtirdilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Рамазон закотини озод ва қул, эркак ва аёлга бир сў хурмо ёки бир сў арпа қилиб фарз қилдилар. Одамлар буни ярим сў буғдойга тенглаштирдилар.

أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ فَرَضَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَدَقَةَ الْفِطْرِ عَلَى الذَّكَرِ وَالأُنْثَى وَالْحُرِّ وَالْمَمْلُوكِ صَاعًا مِنْ تَمْرٍ أَوْ صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ ‏.‏ قَالَ فَعَدَلَ النَّاسُ إِلَى نِصْفِ صَاعٍ مِنْ بُرٍّ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ fitr sadaqasini erkak va ayolga, ozod va qulga bir soʻ xurmo yoki bir soʻ arpa qilib farz qildilar. Odamlar buni yarim soʻ bugʻdoyga tenglashtirdilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ фитр садақасини эркак ва аёлга, озод ва қулга бир сў хурмо ёки бир сў арпа қилиб фарз қилдилар. Одамлар буни ярим сў буғдойга тенглаштирдилар.

أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ فَرَضَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم زَكَاةَ رَمَضَانَ عَلَى كُلِّ صَغِيرٍ وَكَبِيرٍ حُرٍّ وَعَبْدٍ وَذَكَرٍ وَأُنْثَى صَاعًا مِنْ تَمْرٍ أَوْ صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Ramazon zakotini har bir kichik va katta, ozod va qul, erkak va ayolga bir soʻ xurmo yoki bir soʻ arpa qilib farz qildilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Рамазон закотини ҳар бир кичик ва катта, озод ва қул, эркак ва аёлга бир сў хурмо ёки бир сў арпа қилиб фарз қилдилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ، وَالْحَارِثُ بْنُ مِسْكِينٍ، قِرَاءَةً عَلَيْهِ وَأَنَا أَسْمَعُ، - وَاللَّفْظُ لَهُ - عَنِ ابْنِ الْقَاسِمِ، قَالَ حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَرَضَ زَكَاةَ الْفِطْرِ مِنْ رَمَضَانَ عَلَى النَّاسِ صَاعًا مِنْ تَمْرٍ أَوْ صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ عَلَى كُلِّ حُرٍّ أَوْ عَبْدٍ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى مِنَ الْمُسْلِمِينَ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Ramazon fitr zakotini odamlarga — musulmonlardan boʻlgan har bir ozod yoki qul, erkak yoki ayolga bir soʻ xurmo yoki bir soʻ arpa qilib farz qildilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Рамазон фитр закотини одамларга — мусулмонлардан бўлган ҳар бир озод ёки қул, эркак ёки аёлга бир сў хурмо ёки бир сў арпа қилиб фарз қилдилар.

أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ السَّكَنِ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَهْضَمٍ، قَالَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ عُمَرَ بْنِ نَافِعٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ فَرَضَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم زَكَاةَ الْفِطْرِ صَاعًا مِنْ تَمْرٍ أَوْ صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ عَلَى الْحُرِّ وَالْعَبْدِ وَالذَّكَرِ وَالأُنْثَى وَالصَّغِيرِ وَالْكَبِيرِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَأَمَرَ بِهَا أَنْ تُؤَدَّى قَبْلَ خُرُوجِ النَّاسِ إِلَى الصَّلاَةِ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ fitr zakotini musulmonlardan boʻlgan ozod va qul, erkak va ayol, kichik va kattaga bir soʻ xurmo yoki bir soʻ arpa qilib farz qildilar va uni odamlar namozga chiqishidan oldin ado etishga buyurdilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ фитр закотини мусулмонлардан бўлган озод ва қул, эркак ва аёл, кичик ва каттага бир сў хурмо ёки бир сў арпа қилиб фарз қилдилар ва уни одамлар намозга чиқишидан олдин адо этишга буюрдилар.

أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ أَنْبَأَنَا عِيسَى، قَالَ حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ فَرَضَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَدَقَةَ الْفِطْرِ عَلَى الصَّغِيرِ وَالْكَبِيرِ وَالذَّكَرِ وَالأُنْثَى وَالْحُرِّ وَالْعَبْدِ صَاعًا مِنْ تَمْرٍ أَوْ صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ kichik va katta, erkak va ayol, hur va qulga xurmodan bir soʻ yoki arpadan bir soʻ fitr sadaqasini farz qildilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ кичик ва катта, эркак ва аёл, ҳур ва қулга хурмодан бир сў ёки арпадан бир сў фитр садақасини фарз қилдилар.

أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مَسْعُودٍ، قَالَ حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، قَالَ أَنْبَأَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الْحَكَمِ بْنِ عُتَيْبَةَ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُخَيْمِرَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُرَحْبِيلَ، عَنْ قَيْسِ بْنِ سَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ، قَالَ كُنَّا نَصُومُ عَاشُورَاءَ وَنُؤَدِّي زَكَاةَ الْفِطْرِ فَلَمَّا نَزَلَ رَمَضَانُ وَنَزَلَتِ الزَّكَاةُ لَمْ نُؤْمَرْ بِهِ وَلَمْ نُنْهَ عَنْهُ وَكُنَّا نَفْعَلُهُ ‏.‏

Qays ibn Saʼd ibn Uboda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Oshuro kuni roʻza tutar va fitr zakotini adogʻ etar edik. Ramazon nozil boʻlib, zakot ham nozil boʻlgach, biz unga na buyurilgan va na undan qaytarilgan edik, biz uni qilaverar edik.Қайс ибн Саъд ибн Убода (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Ошуро куни рўза тутар ва фитр закотини адоғ этар эдик. Рамазон нозил бўлиб, закот ҳам нозил бўлгач, биз унга на буюрилган ва на ундан қайтарилган эдик, биз уни қилаверар эдик.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ، قَالَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُخَيْمِرَةَ، عَنْ أَبِي عَمَّارٍ الْهَمْدَانِيِّ، عَنْ قَيْسِ بْنِ سَعْدٍ، قَالَ أَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِصَدَقَةِ الْفِطْرِ قَبْلَ أَنْ تَنْزِلَ الزَّكَاةُ فَلَمَّا نَزَلَتِ الزَّكَاةُ لَمْ يَأْمُرْنَا وَلَمْ يَنْهَنَا وَنَحْنُ نَفْعَلُهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ أَبُو عَمَّارٍ اسْمُهُ عَرِيبُ بْنُ حُمَيْدٍ وَعَمْرُو بْنُ شُرَحْبِيلَ يُكَنَّى أَبَا مَيْسَرَةَ وَسَلَمَةُ بْنُ كُهَيْلٍ خَالَفَ الْحَكَمَ فِي إِسْنَادِهِ وَالْحَكَمُ أَثْبَتُ مِنْ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ ‏.‏

Qays ibn Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ zakot nozil boʻlishidan oldin bizni fitr sadaqasiga buyurdilar. Zakot nozil boʻlgach esa, u zot bizni na unga buyurdilar va na undan qaytardilar, biz uni qilaverar edik.Қайс ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ закот нозил бўлишидан олдин бизни фитр садақасига буюрдилар. Закот нозил бўлгач эса, у зот бизни на унга буюрдилар ва на ундан қайтардилар, биз уни қилаверар эдик.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدٌ، - وَهُوَ ابْنُ الْحَارِثِ - قَالَ حَدَّثَنَا حُمَيْدٌ، عَنِ الْحَسَنِ، قَالَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَهُوَ أَمِيرُ الْبَصْرَةِ فِي آخِرِ الشَّهْرِ أَخْرِجُوا زَكَاةَ صَوْمِكُمْ ‏.‏ فَنَظَرَ النَّاسُ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ فَقَالَ مَنْ هَا هُنَا مِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ قُومُوا فَعَلِّمُوا إِخْوَانَكُمْ فَإِنَّهُمْ لاَ يَعْلَمُونَ إِنَّ هَذِهِ الزَّكَاةَ فَرَضَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى كُلِّ ذَكَرٍ وَأُنْثَى حُرٍّ وَمَمْلُوكٍ صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ أَوْ تَمْرٍ أَوْ نِصْفَ صَاعٍ مِنْ قَمْحٍ ‏.‏ فَقَامُوا ‏.‏ خَالَفَهُ هِشَامٌ فَقَالَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ ‏.‏

Hasan (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) Basra amiri boʻlgan chogʻida oyning oxirida: «Roʻzangiz zakotini chiqaringlar», dedi. Odamlar bir-birlariga qaray boshladilar. Shunda u: «Bu yerda madinaliklardan kim bor? Turinglar-da, birodarlaringizga oʻrgatinglar, chunki ular bilmaydilar. Albatta bu zakotni Rasululloh ﷺ har bir erkak va ayolga, hur va qulga arpadan yo xurmodan bir soʻ yoki bugʻdoydan yarim soʻ qilib farz qilganlar», dedi. Shunda ular turishdi.Ҳасан (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) Басра амири бўлган чоғида ойнинг охирида: «Рўзангиз закотини чиқаринглар», деди. Одамлар бир-бирларига қарай бошладилар. Шунда у: «Бу ерда мадиналиклардан ким бор? Туринглар-да, биродарларингизга ўргатинглар, чунки улар билмайдилар. Албатта бу закотни Расулуллоҳ ﷺ ҳар бир эркак ва аёлга, ҳур ва қулга арпадан ё хурмодан бир сў ёки буғдойдан ярим сў қилиб фарз қилганлар», деди. Шунда улар туришди.

أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ مَيْمُونٍ، عَنْ مَخْلَدٍ، عَنْ هِشَامٍ، عَنِ ابْنِ سِيرِينَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ ذَكَرَ فِي صَدَقَةِ الْفِطْرِ قَالَ صَاعًا مِنْ بُرٍّ أَوْ صَاعًا مِنْ تَمْرٍ أَوْ صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ أَوْ صَاعًا مِنْ سُلْتٍ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U fitr sadaqasi haqida zikr qilib: «Bugʻdoydan bir soʻ, yo xurmodan bir soʻ, yo arpadan bir soʻ, yoki qobiq arpadan bir soʻ», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У фитр садақаси ҳақида зикр қилиб: «Буғдойдан бир сў, ё хурмодан бир сў, ё арпадан бир сў, ёки қобиқ арпадан бир сў», деди.

أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ أَبِي رَجَاءٍ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ، يَخْطُبُ عَلَى مِنْبَرِكُمْ - يَعْنِي مِنْبَرَ الْبَصْرَةِ - يَقُولُ صَدَقَةُ الْفِطْرِ صَاعٌ مِنْ طَعَامٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ هَذَا أَثْبَتُ الثَّلاَثَةِ ‏.‏

Abu Rajo (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Men Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)ning minbaringizda, yaʼni Basra minbarida xutba qilib: «Fitr sadaqasi taomdan bir soʻdir», deganini eshitdim.Абу Ражо (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Мен Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)нинг минбарингизда, яъни Басра минбарида хутба қилиб: «Фитр садақаси таомдан бир сўдир», деганини эшитдим.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ حَرْبٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحْرِزُ بْنُ الْوَضَّاحِ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ، - وَهُوَ ابْنُ أُمَيَّةَ - عَنِ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي ذُبَابٍ، عَنْ عِيَاضِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي سَرْحٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ فَرَضَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَدَقَةَ الْفِطْرِ صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ أَوْ صَاعًا مِنْ تَمْرٍ أَوْ صَاعًا مِنْ أَقِطٍ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ arpadan bir soʻ, yo xurmodan bir soʻ, yoki quritilgan pishloqdan bir soʻ fitr sadaqasini farz qildilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ арпадан бир сў, ё хурмодан бир сў, ёки қуритилган пишлоқдан бир сў фитр садақасини фарз қилдилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ، قَالَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ عِيَاضِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي سَرْحٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، قَالَ كُنَّا نُخْرِجُ زَكَاةَ الْفِطْرِ إِذْ كَانَ فِينَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَاعًا مِنْ طَعَامٍ أَوْ صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ أَوْ صَاعًا مِنْ تَمْرٍ أَوْ صَاعًا مِنْ زَبِيبٍ أَوْ صَاعًا مِنْ أَقِطٍ ‏.‏

Abu Said (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ oramizda boʻlgan chogʻda biz fitr zakotini taomdan bir soʻ, yo arpadan bir soʻ, yo xurmodan bir soʻ, yo mayizdan bir soʻ, yoki quritilgan pishloqdan bir soʻ qilib chiqarar edik.Абу Саид (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ орамизда бўлган чоғда биз фитр закотини таомдан бир сў, ё арпадан бир сў, ё хурмодан бир сў, ё майиздан бир сў, ёки қуритилган пишлоқдан бир сў қилиб чиқарар эдик.

أَخْبَرَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، عَنْ وَكِيعٍ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ قَيْسٍ، عَنْ عِيَاضِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، قَالَ كُنَّا نُخْرِجُ صَدَقَةَ الْفِطْرِ إِذْ كَانَ فِينَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَاعًا مِنْ طَعَامٍ أَوْ صَاعًا مِنْ تَمْرٍ أَوْ صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ أَوْ صَاعًا مِنْ أَقِطٍ فَلَمْ نَزَلْ كَذَلِكَ حَتَّى قَدِمَ مُعَاوِيَةُ مِنَ الشَّامِ وَكَانَ فِيمَا عَلَّمَ النَّاسَ أَنَّهُ قَالَ مَا أَرَى مُدَّيْنِ مِنْ سَمْرَاءِ الشَّامِ إِلاَّ تَعْدِلُ صَاعًا مِنْ هَذَا ‏.‏ قَالَ فَأَخَذَ النَّاسُ بِذَلِكَ ‏.‏

Abu Said (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ oramizda boʻlgan chogʻda biz fitr sadaqasini taomdan bir soʻ, yo xurmodan bir soʻ, yo arpadan bir soʻ, yoki quritilgan pishloqdan bir soʻ qilib chiqarar edik. Toki Muoviya Shomdan kelguncha shu holatda davom etdik. U odamlarga oʻrgatgan narsalari orasida: «Shom bugʻdoyidan ikki mudni bundan bir soʻga teng deb bilaman», dedi. Roviy aytdi: Shunda odamlar shuni oldilar.Абу Саид (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ орамизда бўлган чоғда биз фитр садақасини таомдан бир сў, ё хурмодан бир сў, ё арпадан бир сў, ёки қуритилган пишлоқдан бир сў қилиб чиқарар эдик. Токи Муовия Шомдан келгунча шу ҳолатда давом этдик. У одамларга ўргатган нарсалари орасида: «Шом буғдойидан икки мудни бундан бир сўга тенг деб биламан», деди. Ровий айтди: Шунда одамлар шуни олдилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَنْصُورٍ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ، قَالَ سَمِعْتُ عِيَاضَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، يُخْبِرُ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ لَمْ نُخْرِجْ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلاَّ صَاعًا مِنْ تَمْرٍ أَوْ صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ أَوْ صَاعًا مِنْ زَبِيبٍ أَوْ صَاعًا مِنْ دَقِيقٍ أَوْ صَاعًا مِنْ أَقِطٍ أَوْ صَاعًا مِنْ سُلْتٍ - ثُمَّ شَكَّ سُفْيَانُ - فَقَالَ دَقِيقٍ أَوْ سُلْتٍ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ davrlarida biz xurmodan bir soʻ, yo arpadan bir soʻ, yo mayizdan bir soʻ, yo undan bir soʻ, yo quritilgan pishloqdan bir soʻ, yoki qobiq arpadan bir soʻdan boshqa narsa chiqarmas edik.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ даврларида биз хурмодан бир сў, ё арпадан бир сў, ё майиздан бир сў, ё ундан бир сў, ё қуритилган пишлоқдан бир сў, ёки қобиқ арпадан бир сўдан бошқа нарса чиқармас эдик.

أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، قَالَ حَدَّثَنَا حُمَيْدٌ، عَنِ الْحَسَنِ، أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ، خَطَبَ بِالْبَصْرَةِ فَقَالَ أَدُّوا زَكَاةَ صَوْمِكُمْ ‏.‏ فَجَعَلَ النَّاسُ يَنْظُرُ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ فَقَالَ مَنْ هَا هُنَا مِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ قُومُوا إِلَى إِخْوَانِكُمْ فَعَلِّمُوهُمْ فَإِنَّهُمْ لاَ يَعْلَمُونَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَرَضَ صَدَقَةَ الْفِطْرِ عَلَى الصَّغِيرِ وَالْكَبِيرِ وَالْحُرِّ وَالْعَبْدِ وَالذَّكَرِ وَالأُنْثَى نِصْفَ صَاعِ بُرٍّ أَوْ صَاعًا مِنْ تَمْرٍ أَوْ شَعِيرٍ ‏.‏ قَالَ الْحَسَنُ فَقَالَ عَلِيٌّ أَمَّا إِذَا أَوْسَعَ اللَّهُ فَأَوْسِعُوا أَعْطُوا صَاعًا مِنْ بُرٍّ أَوْ غَيْرِهِ ‏.‏

Hasan (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) Basrada xutba qilib: «Roʻzangiz zakotini adogʻ etinglar», dedi. Odamlar bir-birlariga qaray boshladilar. Shunda u: «Bu yerda madinaliklardan kim bor? Birodarlaringiz oldiga turinglar-da, ularga oʻrgatinglar, chunki ular bilmaydilar. Albatta Rasululloh ﷺ kichik va katta, hur va qul, erkak va ayolga bugʻdoydan yarim soʻ, yo xurmo yoki arpadan bir soʻ fitr sadaqasini farz qilganlar», dedi. Hasan aytdi: Shunda Ali (roziyallohu anhu): «Alloh kengchilik bergan ekan, siz ham keng qilinglar, bugʻdoy yoki boshqasidan bir soʻ beringlar», dedi.Ҳасан (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) Басрада хутба қилиб: «Рўзангиз закотини адоғ этинглар», деди. Одамлар бир-бирларига қарай бошладилар. Шунда у: «Бу ерда мадиналиклардан ким бор? Биродарларингиз олдига туринглар-да, уларга ўргатинглар, чунки улар билмайдилар. Албатта Расулуллоҳ ﷺ кичик ва катта, ҳур ва қул, эркак ва аёлга буғдойдан ярим сў, ё хурмо ёки арпадан бир сў фитр садақасини фарз қилганлар», деди. Ҳасан айтди: Шунда Али (розияллоҳу анҳу): «Аллоҳ кенгчилик берган экан, сиз ҳам кенг қилинглар, буғдой ёки бошқасидан бир сў беринглар», деди.

أَخْبَرَنَا مُوسَى بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، قَالَ حَدَّثَنَا حُسَيْنٌ، عَنْ زَائِدَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَبِي رَوَّادٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ كَانَ النَّاسُ يُخْرِجُونَ عَنْ صَدَقَةِ الْفِطْرِ، فِي عَهْدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ أَوْ تَمْرٍ أَوْ سُلْتٍ أَوْ زَبِيبٍ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ davrlarida odamlar fitr sadaqasi sifatida arpadan, yo xurmodan, yo qobiq arpadan, yoki mayizdan bir soʻ chiqarar edilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ даврларида одамлар фитр садақаси сифатида арпадан, ё хурмодан, ё қобиқ арпадан, ёки майиздан бир сў чиқарар эдилар.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى، قَالَ حَدَّثَنَا دَاوُدُ بْنُ قَيْسٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عِيَاضٌ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ كُنَّا نُخْرِجُ فِي عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ أَوْ تَمْرٍ أَوْ زَبِيبٍ أَوْ أَقِطٍ فَلَمْ نَزَلْ كَذَلِكَ حَتَّى كَانَ فِي عَهْدِ مُعَاوِيَةَ قَالَ مَا أَرَى مُدَّيْنِ مِنْ سَمْرَاءِ الشَّامِ إِلاَّ تَعْدِلُ صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ davrlarida biz arpadan, yo xurmodan, yo mayizdan, yoki quritilgan pishloqdan bir soʻ chiqarar edik. Toki Muoviya davrigacha shu holatda davom etdik. U: «Shom bugʻdoyidan ikki mudni arpadan bir soʻga teng deb bilaman», dedi.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ даврларида биз арпадан, ё хурмодан, ё майиздан, ёки қуритилган пишлоқдан бир сў чиқарар эдик. Токи Муовия давригача шу ҳолатда давом этдик. У: «Шом буғдойидан икки мудни арпадан бир сўга тенг деб биламан», деди.

أَخْبَرَنَا عِيسَى بْنُ حَمَّادٍ، قَالَ أَنْبَأَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يَزِيدَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُثْمَانَ، أَنَّ عِيَاضَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَعْدٍ، حَدَّثَهُ أَنَّ أَبَا سَعِيدٍ الْخُدْرِيَّ قَالَ كُنَّا نُخْرِجُ فِي عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَاعًا مِنْ تَمْرٍ أَوْ صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ أَوْ صَاعًا مِنْ أَقِطٍ لاَ نُخْرِجُ غَيْرَهُ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ davrlarida biz xurmodan bir soʻ, yo arpadan bir soʻ, yoki quritilgan pishloqdan bir soʻ chiqarar edik, undan boshqasini chiqarmas edik.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ даврларида биз хурмодан бир сў, ё арпадан бир сў, ёки қуритилган пишлоқдан бир сў чиқарар эдик, ундан бошқасини чиқармас эдик.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ زُرَارَةَ، قَالَ أَنْبَأَنَا الْقَاسِمُ، - وَهُوَ ابْنُ مَالِكٍ - عَنِ الْجُعَيْدِ، سَمِعْتُ السَّائِبَ بْنَ يَزِيدَ، قَالَ كَانَ الصَّاعُ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مُدًّا وَثُلُثًا بِمُدِّكُمُ الْيَوْمَ وَقَدْ زِيدَ فِيهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَحَدَّثَنِيهِ زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ ‏.‏

Soib ibn Yazid (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ zamonlarida soʻ, hozirgi mudlaringiz bilan bir mud-u uchdan bir mud edi, keyin unga qoʻshildi (kattalashtirildi)», dedi.Соиб ибн Язид (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ замонларида сў, ҳозирги мудларингиз билан бир муд-у учдан бир муд эди, кейин унга қўшилди (катталаштирилди)», деди.

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ حَنْظَلَةَ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الْمِكْيَالُ مِكْيَالُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ وَالْوَزْنُ وَزْنُ أَهْلِ مَكَّةَ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Oʼlchov Madina ahlining oʻlchovi, tortish esa Makka ahlining tortishidir», dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Ўлчов Мадина аҳлининг ўлчови, тортиш эса Макка аҳлининг тортишидир», дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَعْدَانَ بْنِ عِيسَى، قَالَ حَدَّثَنَا الْحَسَنُ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، حَدَّثَنَا مُوسَى، ح قَالَ وَأَنْبَأَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَزِيعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا الْفُضَيْلُ، قَالَ حَدَّثَنَا مُوسَى، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَمَرَ بِصَدَقَةِ الْفِطْرِ أَنْ تُؤَدَّى قَبْلَ خُرُوجِ النَّاسِ إِلَى الصَّلاَةِ ‏.‏ قَالَ ابْنُ بَزِيعٍ بِزَكَاةِ الْفِطْرِ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ fitr sadaqasini odamlar namozga chiqishidan oldin ad*o etilishiga buyurdilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ фитр садақасини одамлар намозга чиқишидан олдин ад*о этилишига буюрдилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ، قَالَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، قَالَ حَدَّثَنَا زَكَرِيَّا بْنُ إِسْحَاقَ، - وَكَانَ ثِقَةً - عَنْ يَحْيَى بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ صَيْفِيٍّ، عَنْ أَبِي مَعْبَدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم بَعَثَ مُعَاذَ بْنَ جَبَلٍ إِلَى الْيَمَنِ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّكَ تَأْتِي قَوْمًا أَهْلَ كِتَابٍ فَادْعُهُمْ إِلَى شَهَادَةِ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَنِّي رَسُولُ اللَّهِ فَإِنْ هُمْ أَطَاعُوكَ فَأَعْلِمْهُمْ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ افْتَرَضَ عَلَيْهِمْ خَمْسَ صَلَوَاتٍ فِي كُلِّ يَوْمٍ وَلَيْلَةٍ فَإِنْ هُمْ أَطَاعُوكَ فَأَعْلِمْهُمْ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ قَدِ افْتَرَضَ عَلَيْهِمْ صَدَقَةً فِي أَمْوَالِهِمْ تُؤْخَذُ مِنْ أَغْنِيَائِهِمْ فَتُوضَعُ فِي فُقَرَائِهِمْ فَإِنْ هُمْ أَطَاعُوكَ لِذَلِكَ فَإِيَّاكَ وَكَرَائِمَ أَمْوَالِهِمْ وَاتَّقِ دَعْوَةَ الْمَظْلُومِ فَإِنَّهَا لَيْسَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ حِجَابٌ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ Muoz ibn Jabalni Yamanga yubordilar va: «Sen kitob ahli boʻlgan bir qavmga borasan. Ularni Allohdan boshqa iloh yoʻqligiga va men Allohning Rasuli ekanligimga guvohlik berishga daʼvat qil. Agar ular senga itoat qilsalar, ularga Alloh azza va jalla har bir kecha-kunduzda besh vaqt namozni farz qilganini bildir. Agar ular bunda ham senga itoat qilsalar, ularga Alloh azza va jalla mollarida ularning boylaridan olinib, kambagʻallariga beriladigan sadaqa (zakot)ni farz qilganini bildir. Agar ular bunda ham senga itoat qilsalar, ularning mollarining sarasidan ehtiyot boʻl va mazlumning duosidan qoʻrq, chunki u bilan Alloh azza va jalla oʻrtasida hech qanday toʻsiq yoʻqdir», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ Муоз ибн Жабални Яманга юбордилар ва: «Сен китоб аҳли бўлган бир қавмга борасан. Уларни Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқлигига ва мен Аллоҳнинг Расули эканлигимга гувоҳлик беришга даъват қил. Агар улар сенга итоат қилсалар, уларга Аллоҳ азза ва жалла ҳар бир кеча-кундузда беш вақт намозни фарз қилганини билдир. Агар улар бунда ҳам сенга итоат қилсалар, уларга Аллоҳ азза ва жалла молларида уларнинг бойларидан олиниб, камбағалларига бериладиган садақа (закот)ни фарз қилганини билдир. Агар улар бунда ҳам сенга итоат қилсалар, уларнинг молларининг сарасидан эҳтиёт бўл ва мазлумнинг дуосидан қўрқ, чунки у билан Аллоҳ азза ва жалла ўртасида ҳеч қандай тўсиқ йўқдир», дедилар.

أَخْبَرَنَا عِمْرَانُ بْنُ بَكَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَيَّاشٍ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعَيْبٌ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو الزِّنَادِ، مِمَّا حَدَّثَهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ الأَعْرَجُ، مِمَّا ذَكَرَ أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ، يُحَدِّثُ بِهِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَالَ ‏"‏ قَالَ رَجُلٌ لأَتَصَدَّقَنَّ بِصَدَقَةٍ فَخَرَجَ بِصَدَقَتِهِ فَوَضَعَهَا فِي يَدِ سَارِقٍ فَأَصْبَحُوا يَتَحَدَّثُونَ تُصُدِّقَ عَلَى سَارِقٍ فَقَالَ اللَّهُمَّ لَكَ الْحَمْدُ عَلَى سَارِقٍ لأَتَصَدَّقَنَّ بِصَدَقَةٍ فَخَرَجَ بِصَدَقَتِهِ فَوَضَعَهَا فِي يَدِ زَانِيَةٍ فَأَصْبَحُوا يَتَحَدَّثُونَ تُصُدِّقَ اللَّيْلَةَ عَلَى زَانِيَةٍ فَقَالَ اللَّهُمَّ لَكَ الْحَمْدُ عَلَى زَانِيَةٍ لأَتَصَدَّقَنَّ بِصَدَقَةٍ فَخَرَجَ بِصَدَقَتِهِ فَوَضَعَهَا فِي يَدِ غَنِيٍّ فَأَصْبَحُوا يَتَحَدَّثُونَ تُصُدِّقَ عَلَى غَنِيٍّ قَالَ اللَّهُمَّ لَكَ الْحَمْدُ عَلَى زَانِيَةٍ وَعَلَى سَارِقٍ وَعَلَى غَنِيٍّ فَأُتِيَ فَقِيلَ لَهُ أَمَّا صَدَقَتُكَ فَقَدْ تُقُبِّلَتْ أَمَّا الزَّانِيَةُ فَلَعَلَّهَا أَنْ تَسْتَعِفَّ بِهِ مِنْ زِنَاهَا وَلَعَلَّ السَّارِقَ أَنْ يَسْتَعِفَّ بِهِ عَنْ سَرِقَتِهِ وَلَعَلَّ الْغَنِيَّ أَنْ يَعْتَبِرَ فَيُنْفِقَ مِمَّا أَعْطَاهُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Bir kishi: ‹Albatta bir sadaqa beraman›, dedi. Soʻng sadaqasini olib chiqib, uni oʻgʻrining qoʻliga qoʻydi. Ertalab odamlar: ‹Oʻgʻriga sadaqa berilibdi›, deb gaplashishdi. U: ‹Ey Alloh, oʻgʻriga (sadaqa berganim) uchun ham Senga hamd boʻlsin. Albatta yana bir sadaqa beraman›, dedi. Soʻng sadaqasini olib chiqib, uni zinokor ayolning qoʻliga qoʻydi. Ertalab odamlar: ‹Bu kecha zinokor ayolga sadaqa berilibdi›, deb gaplashishdi. U: ‹Ey Alloh, zinokor ayolga (bergani) uchun ham Senga hamd boʻlsin. Albatta yana bir sadaqa beraman›, dedi. Soʻng sadaqasini olib chiqib, uni boy kishining qoʻliga qoʻydi. Ertalab odamlar: ‹Boyga sadaqa berilibdi›, deb gaplashishdi. U: ‹Ey Alloh, zinokor ayolga, oʻgʻriga va boyga (bergani) uchun ham Senga hamd boʻlsin›, dedi. Soʻng unga kelinib: ‹Sadaqangga kelsak, u qabul qilindi. Zinokor ayol boʻlsa, u shu sabab zinosidan tiyilar. Oʻgʻri boʻlsa, u shu sabab oʻgʻriligidan tiyilar. Boy boʻlsa, u ibrat olib, Alloh azza va jalla unga bergan narsadan infoq qilar›, deyildi», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бир киши: ‹Албатта бир садақа бераман›, деди. Сўнг садақасини олиб чиқиб, уни ўғрининг қўлига қўйди. Эрталаб одамлар: ‹Ўғрига садақа берилибди›, деб гаплашишди. У: ‹Эй Аллоҳ, ўғрига (садақа берганим) учун ҳам Сенга ҳамд бўлсин. Албатта яна бир садақа бераман›, деди. Сўнг садақасини олиб чиқиб, уни зинокор аёлнинг қўлига қўйди. Эрталаб одамлар: ‹Бу кеча зинокор аёлга садақа берилибди›, деб гаплашишди. У: ‹Эй Аллоҳ, зинокор аёлга (бергани) учун ҳам Сенга ҳамд бўлсин. Албатта яна бир садақа бераман›, деди. Сўнг садақасини олиб чиқиб, уни бой кишининг қўлига қўйди. Эрталаб одамлар: ‹Бойга садақа берилибди›, деб гаплашишди. У: ‹Эй Аллоҳ, зинокор аёлга, ўғрига ва бойга (бергани) учун ҳам Сенга ҳамд бўлсин›, деди. Сўнг унга келиниб: ‹Садақангга келсак, у қабул қилинди. Зинокор аёл бўлса, у шу сабаб зиносидан тийилар. Ўғри бўлса, у шу сабаб ўғрилигидан тийилар. Бой бўлса, у ибрат олиб, Аллоҳ азза ва жалла унга берган нарсадан инфоқ қилар›, дейилди», дедилар.

أَخْبَرَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الذَّارِعُ، قَالَ حَدَّثَنَا يَزِيدُ، - وَهُوَ ابْنُ زُرَيْعٍ - قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، ‏.‏ قَالَ وَأَنْبَأَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مَسْعُودٍ، قَالَ حَدَّثَنَا بِشْرٌ، - وَهُوَ ابْنُ الْمُفَضَّلِ - قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، - وَاللَّفْظُ لِبِشْرٍ - عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَبِي الْمَلِيحِ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ لاَ يَقْبَلُ صَلاَةً بِغَيْرِ طُهُورٍ وَلاَ صَدَقَةً مِنْ غُلُولٍ ‏"‏ ‏.‏

Abul Malih (rahimahulloh) otasidan rivoyat qiladi: Rasululloh ﷺni: «Albatta Alloh azza va jalla taharatsiz namozni ham, xiyonat (gʻulul)dan boʻlgan sadaqani ham qabul qilmaydi», deb aytayotganlarini eshitdim, dedi.Абул Малиҳ (раҳимаҳуллоҳ) отасидан ривоят қилади: Расулуллоҳ ﷺни: «Албатта Аллоҳ азза ва жалла таҳаратсиз намозни ҳам, хиёнат (ғулул)дан бўлган садақани ҳам қабул қилмайди», деб айтаётганларини эшитдим, деди.

أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ يَسَارٍ، أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا تَصَدَّقَ أَحَدٌ بِصَدَقَةٍ مِنْ طَيِّبٍ وَلاَ يَقْبَلُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ إِلاَّ الطَّيِّبَ إِلاَّ أَخَذَهَا الرَّحْمَنُ عَزَّ وَجَلَّ بِيَمِينِهِ وَإِنْ كَانَتْ تَمْرَةً فَتَرْبُو فِي كَفِّ الرَّحْمَنِ حَتَّى تَكُونَ أَعْظَمَ مِنَ الْجَبَلِ كَمَا يُرَبِّي أَحَدُكُمْ فَلُوَّهُ أَوْ فَصِيلَهُ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim halol narsadan sadaqa qilsa — Alloh azza va jalla halolidan boshqasini qabul qilmaydi — Rahmon azza va jalla uni oʻz oʻng qoʻli bilan oladi. Agar u bir dona xurmo boʻlsa ham, Rahmonning kaftida — xuddi biringiz toyini yoki tuya bolasini boqib ulgʻaytirgani kabi — togʻdan ham kattaroq boʻlgunicha oʻsib boradi», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким ҳалол нарсадан садақа қилса — Аллоҳ азза ва жалла ҳалолидан бошқасини қабул қилмайди — Раҳмон азза ва жалла уни ўз ўнг қўли билан олади. Агар у бир дона хурмо бўлса ҳам, Раҳмоннинг кафтида — худди бирингиз тойини ёки туя боласини боқиб улғайтиргани каби — тоғдан ҳам каттароқ бўлгунича ўсиб боради», дедилар.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ، عَنْ حَجَّاجٍ، قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ أَخْبَرَنِي عُثْمَانُ بْنُ أَبِي سُلَيْمَانَ، عَنْ عَلِيٍّ الأَزْدِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حُبْشِيٍّ الْخَثْعَمِيِّ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم سُئِلَ أَىُّ الأَعْمَالِ أَفْضَلُ قَالَ ‏"‏ إِيمَانٌ لاَ شَكَّ فِيهِ وَجِهَادٌ لاَ غُلُولَ فِيهِ وَحَجَّةٌ مَبْرُورَةٌ ‏"‏ ‏.‏ قِيلَ فَأَىُّ الصَّلاَةِ أَفْضَلُ قَالَ ‏"‏ طُولُ الْقُنُوتِ ‏"‏ ‏.‏ قِيلَ فَأَىُّ الصَّدَقَةِ أَفْضَلُ قَالَ ‏"‏ جَهْدُ الْمُقِلِّ ‏"‏ ‏.‏ قِيلَ فَأَىُّ الْهِجْرَةِ أَفْضَلُ قَالَ ‏"‏ مَنْ هَجَرَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ‏"‏ ‏.‏ قِيلَ فَأَىُّ الْجِهَادِ أَفْضَلُ قَالَ ‏"‏ مَنْ جَاهَدَ الْمُشْرِكِينَ بِمَالِهِ وَنَفْسِهِ ‏"‏ ‏.‏ قِيلَ فَأَىُّ الْقَتْلِ أَشْرَفُ قَالَ ‏"‏ مَنْ أُهْرِيقَ دَمُهُ وَعُقِرَ جَوَادُهُ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Hubshiy al-Xasʼamiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺdan: «Qaysi amal afzalroq?» deb soʻraldi. U zot: «Shubha aralashmagan iymon, xiyonat aralashmagan jihod va mabrur haj», dedilar. «Qaysi namoz afzalroq?» deyildi. «Qunuti uzun boʻlgani», dedilar. «Qaysi sadaqa afzalroq?» deyildi. «Kam mablagʻli kishining bor kuchini sarflashi», dedilar. «Qaysi hijrat afzalroq?» deyildi. «Alloh azza va jalla harom qilgan narsani tark etgan kishinikidir», dedilar. «Qaysi jihod afzalroq?» deyildi. «Mushriklarga qarshi moli va joni bilan jihod qilgan kishinikidir», dedilar. «Qaysi oʻlim sharafliroq?» deyildi. «Qoni toʻkilib, oti ham nishlangan kishinikidir», dedilar.Абдуллоҳ ибн Ҳубший ал-Хасъамий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺдан: «Қайси амал афзалроқ?» деб сўралди. У зот: «Шубҳа аралашмаган иймон, хиёнат аралашмаган жиҳод ва мабрур ҳаж», дедилар. «Қайси намоз афзалроқ?» дейилди. «Қунути узун бўлгани», дедилар. «Қайси садақа афзалроқ?» дейилди. «Кам маблағли кишининг бор кучини сарфлаши», дедилар. «Қайси ҳижрат афзалроқ?» дейилди. «Аллоҳ азза ва жалла ҳаром қилган нарсани тарк этган кишиникидир», дедилар. «Қайси жиҳод афзалроқ?» дейилди. «Мушрикларга қарши моли ва жони билан жиҳод қилган кишиникидир», дедилар. «Қайси ўлим шарафлироқ?» дейилди. «Қони тўкилиб, оти ҳам нишланган кишиникидир», дедилар.

أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ، وَالْقَعْقَاعِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ سَبَقَ دِرْهَمٌ مِائَةَ أَلْفِ دِرْهَمٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا وَكَيْفَ قَالَ ‏"‏ كَانَ لِرَجُلٍ دِرْهَمَانِ تَصَدَّقَ بِأَحَدِهِمَا وَانْطَلَقَ رَجُلٌ إِلَى عُرْضِ مَالِهِ فَأَخَذَ مِنْهُ مِائَةَ أَلْفِ دِرْهَمٍ فَتَصَدَّقَ بِهَا ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Bir dirham yuz ming dirhamdan oʻzib ketdi», dedilar. Ular: «Bu qanday boʻladi?» deyishdi. U zot: «Bir kishining ikki dirhami bor edi, u shundan bittasini sadaqa qildi. Boshqa bir kishi esa oʻz molidan yuz ming dirhamni olib, uni sadaqa qildi», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бир дирҳам юз минг дирҳамдан ўзиб кетди», дедилар. Улар: «Бу қандай бўлади?» дейишди. У зот: «Бир кишининг икки дирҳами бор эди, у шундан биттасини садақа қилди. Бошқа бир киши эса ўз молидан юз минг дирҳамни олиб, уни садақа қилди», дедилар.

أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا صَفْوَانُ بْنُ عِيسَى، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ عَجْلاَنَ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ سَبَقَ دِرْهَمٌ مِائَةَ أَلْفٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ وَكَيْفَ قَالَ ‏"‏ رَجُلٌ لَهُ دِرْهَمَانِ فَأَخَذَ أَحَدَهُمَا فَتَصَدَّقَ بِهِ وَرَجُلٌ لَهُ مَالٌ كَثِيرٌ فَأَخَذَ مِنْ عُرْضِ مَالِهِ مِائَةَ أَلْفٍ فَتَصَدَّقَ بِهَا ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Bir dirham yuz mingdan oʻzib ketdi», dedilar. Ular: «Ey Allohning Rasuli, bu qanday boʻladi?» deyishdi. U zot: «Bir kishining ikki dirhami bor edi, u shundan bittasini olib sadaqa qildi. Yana bir kishining koʻp moli bor edi, u oʻz molidan yuz mingni olib, uni sadaqa qildi», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бир дирҳам юз мингдан ўзиб кетди», дедилар. Улар: «Эй Аллоҳнинг Расули, бу қандай бўлади?» дейишди. У зот: «Бир кишининг икки дирҳами бор эди, у шундан биттасини олиб садақа қилди. Яна бир кишининг кўп моли бор эди, у ўз молидан юз мингни олиб, уни садақа қилди», дедилар.

أَخْبَرَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، قَالَ أَنْبَأَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، عَنِ الْحُسَيْنِ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ شَقِيقٍ، عَنْ أَبِي مَسْعُودٍ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَأْمُرُنَا بِالصَّدَقَةِ فَمَا يَجِدُ أَحَدُنَا شَيْئًا يَتَصَدَّقُ بِهِ حَتَّى يَنْطَلِقَ إِلَى السُّوقِ فَيَحْمِلَ عَلَى ظَهْرِهِ فَيَجِيءَ بِالْمُدِّ فَيُعْطِيَهُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِنِّي لأَعْرِفُ الْيَوْمَ رَجُلاً لَهُ مِائَةُ أَلْفٍ مَا كَانَ لَهُ يَوْمَئِذٍ دِرْهَمٌ ‏.‏

Abu Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ bizni sadaqaga buyurar edilar. Baʼzan birortamiz sadaqa qiladigan biror narsa topolmas, hatto bozorga borib, orqasida yuk koʻtarib, bir mud (arzon narsa) topib kelib, uni Rasululloh ﷺga berar edi. Men bugun bir kishini bilamanki, uning yuz mingi bor, ammo oʻsha kunlarda uning bir dirhami ham yoʻq edi, dedi.Абу Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ бизни садақага буюрар эдилар. Баъзан бирортамиз садақа қиладиган бирор нарса тополмас, ҳатто бозорга бориб, орқасида юк кўтариб, бир муд (арзон нарса) топиб келиб, уни Расулуллоҳ ﷺга берар эди. Мен бугун бир кишини биламанки, унинг юз минги бор, аммо ўша кунларда унинг бир дирҳами ҳам йўқ эди, деди.

أَخْبَرَنَا بِشْرُ بْنُ خَالِدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ سُلَيْمَانَ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ أَبِي مَسْعُودٍ، قَالَ لَمَّا أَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالصَّدَقَةِ فَتَصَدَّقَ أَبُو عَقِيلٍ بِنِصْفِ صَاعٍ وَجَاءَ إِنْسَانٌ بِشَىْءٍ أَكْثَرَ مِنْهُ فَقَالَ الْمُنَافِقُونَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ لَغَنِيٌّ عَنْ صَدَقَةِ هَذَا وَمَا فَعَلَ هَذَا الآخَرُ إِلاَّ رِيَاءً فَنَزَلَتِ ‏{‏ الَّذِينَ يَلْمِزُونَ الْمُطَّوِّعِينَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي الصَّدَقَاتِ وَالَّذِينَ لاَ يَجِدُونَ إِلاَّ جُهْدَهُمْ ‏}‏ ‏.‏

Abu Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ bizni sadaqaga buyurganlarida, Abu Aqiyl yarim soʻ sadaqa qildi, boshqa bir odam esa undan koʻproq narsa keltirdi. Munofiqlar: «Alloh azza va jalla bunisining sadaqasidan albatta beniyozdir, anovi esa faqat riyo uchun qildi», deyishdi. Shunda: {Ular sadaqalar borasida koʻngilli beruvchi moʻminlarni ham, oʻz kuchidan boshqa narsa topolmaydiganlarni ham ayblaydilar} degan oyat nozil boʻldi.Абу Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ бизни садақага буюрганларида, Абу Ақийл ярим сў садақа қилди, бошқа бир одам эса ундан кўпроқ нарса келтирди. Мунофиқлар: «Аллоҳ азза ва жалла бунисининг садақасидан албатта бениёздир, анови эса фақат риё учун қилди», дейишди. Шунда: {Улар садақалар борасида кўнгилли берувчи мўминларни ҳам, ўз кучидан бошқа нарса тополмайдиганларни ҳам айблайдилар} деган оят нозил бўлди.

أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي سَعِيدٌ، وَعُرْوَةُ، سَمِعَا حَكِيمَ بْنَ حِزَامٍ، يَقُولُ سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَعْطَانِي ثُمَّ سَأَلْتُهُ فَأَعْطَانِي ثُمَّ سَأَلْتُهُ فَأَعْطَانِي ثُمَّ قَالَ ‏"‏ إِنَّ هَذَا الْمَالَ خَضِرَةٌ حُلْوَةٌ فَمَنْ أَخَذَهُ بِطِيبِ نَفْسٍ بُورِكَ لَهُ فِيهِ وَمَنْ أَخَذَهُ بِإِشْرَافِ نَفْسٍ لَمْ يُبَارَكْ لَهُ فِيهِ وَكَانَ كَالَّذِي يَأْكُلُ وَلاَ يَشْبَعُ وَالْيَدُ الْعُلْيَا خَيْرٌ مِنَ الْيَدِ السُّفْلَى ‏"‏ ‏.‏

Hakim ibn Hizom (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺdan soʻradim, u zot menga berdilar. Soʻng yana soʻradim, yana berdilar. Soʻng yana soʻradim, yana berdilar. Keyin u zot: «Albatta bu mol koʻkarib turgan shirin narsadir. Kim uni koʻngil xotirjamligi bilan olsa, unga barakali qilinur. Kim uni ochkoʻzlik bilan olsa, unga barakali qilinmaydi va u xuddi yeb-yeb toʻymaydigan kishiga oʻxshab qolur. Yuqori qoʻl pastki qoʻldan yaxshiroqdir», dedilar.Ҳаким ибн Ҳизом (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺдан сўрадим, у зот менга бердилар. Сўнг яна сўрадим, яна бердилар. Сўнг яна сўрадим, яна бердилар. Кейин у зот: «Албатта бу мол кўкариб турган ширин нарсадир. Ким уни кўнгил хотиржамлиги билан олса, унга баракали қилинур. Ким уни очкўзлик билан олса, унга баракали қилинмайди ва у худди еб-еб тўймайдиган кишига ўхшаб қолур. Юқори қўл пастки қўлдан яхшироқдир», дедилар.

أَخْبَرَنَا يُوسُفُ بْنُ عِيسَى، قَالَ أَنْبَأَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، قَالَ حَدَّثَنَا يَزِيدُ، - وَهُوَ ابْنُ زِيَادِ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ - عَنْ جَامِعِ بْنِ شَدَّادٍ، عَنْ طَارِقٍ الْمُحَارِبِيِّ، قَالَ قَدِمْنَا الْمَدِينَةَ فَإِذَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَائِمٌ عَلَى الْمِنْبَرِ يَخْطُبُ النَّاسَ وَهُوَ يَقُولُ ‏"‏ يَدُ الْمُعْطِي الْعُلْيَا وَابْدَأْ بِمَنْ تَعُولُ أُمَّكَ وَأَبَاكَ وَأُخْتَكَ وَأَخَاكَ ثُمَّ أَدْنَاكَ أَدْنَاكَ ‏"‏ ‏.‏ مُخْتَصَرٌ ‏.‏

Toriq al-Muhoribiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Madinaga keldik, shu payt Rasululloh ﷺ minbarda turib, odamlarga xutba qilar va: «Beruvchining qoʻli yuqori qoʻldir. Oʻzing masʼul boʻlganlardan boshla: onang, otang, opa-singling, aka-ukang, soʻng senga eng yaqinroq boʻlgani, yana yaqinroq boʻlgani», deb aytardilar, dedi.Ториқ ал-Муҳорибий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мадинага келдик, шу пайт Расулуллоҳ ﷺ минбарда туриб, одамларга хутба қилар ва: «Берувчининг қўли юқори қўлдир. Ўзинг масъул бўлганлардан бошла: онанг, отанг, опа-синглинг, ака-уканг, сўнг сенга энг яқинроқ бўлгани, яна яқинроқ бўлгани», деб айтардилар, деди.

أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ وَهُوَ يَذْكُرُ الصَّدَقَةَ وَالتَّعَفُّفَ عَنِ الْمَسْأَلَةِ ‏"‏ الْيَدُ الْعُلْيَا خَيْرٌ مِنَ الْيَدِ السُّفْلَى وَالْيَدُ الْعُلْيَا الْمُنْفِقَةُ وَالْيَدُ السُّفْلَى السَّائِلَةُ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ sadaqa va tilanchilikdan saqlanish haqida zikr qilib turib: «Yuqoridagi qoʻl pastdagi qoʻldan yaxshiroqdir. Yuqoridagi qoʻl beruvchi qoʻl, pastdagi qoʻl esa tilovchi qoʻldir», dedilar.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ садақа ва тиланчиликдан сақланиш ҳақида зикр қилиб туриб: «Юқоридаги қўл пастдаги қўлдан яхшироқдир. Юқоридаги қўл берувчи қўл, пастдаги қўл эса тиловчи қўлдир», дедилар.

أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا بَكْرٌ، عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ خَيْرُ الصَّدَقَةِ مَا كَانَ عَنْ ظَهْرِ غِنًى وَالْيَدُ الْعُلْيَا خَيْرٌ مِنَ الْيَدِ السُّفْلَى وَابْدَأْ بِمَنْ تَعُولُ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Sadaqaning eng yaxshisi boylik ortidan berilganidir. Yuqoridagi qoʻl pastdagi qoʻldan yaxshiroqdir. Va nafaqangni birinchi navbatda oʻzing boquvchi kishilardan boshla», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Садақанинг энг яхшиси бойлик ортидан берилганидир. Юқоридаги қўл пастдаги қўлдан яхшироқдир. Ва нафақангни биринчи навбатда ўзинг боқувчи кишилардан бошла», дедилар.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالاَ حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ تَصَدَّقُوا ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ رَجُلٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ عِنْدِي دِينَارٌ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ تَصَدَّقْ بِهِ عَلَى نَفْسِكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ عِنْدِي آخَرُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ تَصَدَّقْ بِهِ عَلَى زَوْجَتِكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ عِنْدِي آخَرُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ تَصَدَّقْ بِهِ عَلَى وَلَدِكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ عِنْدِي آخَرُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ تَصَدَّقْ بِهِ عَلَى خَادِمِكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ عِنْدِي آخَرُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَنْتَ أَبْصَرُ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Sadaqa qilinglar», dedilar. Bir kishi: «Yo Rasululloh, menda bir dinor bor», dedi. U zot: «Uni oʻzingga sarfla», dedilar. U: «Menda yana bittasi bor», dedi. U zot: «Uni xotoningga sarfla», dedilar. U: «Menda yana bittasi bor», dedi. U zot: «Uni bolangga sarfla», dedilar. U: «Menda yana bittasi bor», dedi. U zot: «Uni xizmatkoringga sarfla», dedilar. U: «Menda yana bittasi bor», dedi. U zot: «Uni qayerga sarflashni oʻzing yaxshiroq bilasan», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Садақа қилинглар», дедилар. Бир киши: «Ё Расулуллоҳ, менда бир динор бор», деди. У зот: «Уни ўзингга сарфла», дедилар. У: «Менда яна биттаси бор», деди. У зот: «Уни хотонингга сарфла», дедилар. У: «Менда яна биттаси бор», деди. У зот: «Уни болангга сарфла», дедилар. У: «Менда яна биттаси бор», деди. У зот: «Уни хизматкорингга сарфла», дедилар. У: «Менда яна биттаси бор», деди. У зот: «Уни қаерга сарфлашни ўзинг яхшироқ биласан», дедилар.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ عَجْلاَنَ، عَنْ عِيَاضٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، أَنَّ رَجُلاً، دَخَلَ الْمَسْجِدَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَخْطُبُ فَقَالَ ‏"‏ صَلِّ رَكْعَتَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ جَاءَ الْجُمُعَةَ الثَّانِيَةَ وَالنَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَخْطُبُ فَقَالَ ‏"‏ صَلِّ رَكْعَتَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ جَاءَ الْجُمُعَةَ الثَّالِثَةَ فَقَالَ ‏"‏ صَلِّ رَكْعَتَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ تَصَدَّقُوا ‏"‏ ‏.‏ فَتَصَدَّقُوا فَأَعْطَاهُ ثَوْبَيْنِ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ تَصَدَّقُوا ‏"‏ ‏.‏ فَطَرَحَ أَحَدَ ثَوْبَيْهِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَلَمْ تَرَوْا إِلَى هَذَا إِنَّهُ دَخَلَ الْمَسْجِدَ بِهَيْئَةٍ بَذَّةٍ فَرَجَوْتُ أَنْ تَفْطُنُوا لَهُ فَتَصَدَّقُوا عَلَيْهِ فَلَمْ تَفْعَلُوا فَقُلْتُ تَصَدَّقُوا ‏.‏ فَتَصَدَّقْتُمْ فَأَعْطَيْتُهُ ثَوْبَيْنِ ثُمَّ قُلْتُ تَصَدَّقُوا ‏.‏ فَطَرَحَ أَحَدَ ثَوْبَيْهِ خُذْ ثَوْبَكَ ‏"‏ ‏.‏ وَانْتَهَرَهُ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi juma kuni masjidga kirib keldi, Rasululloh ﷺ esa xutba oʻqiyotgan edilar. U zot: «Ikki rakaat namoz oʻqi», dedilar. Soʻng u ikkinchi juma keldi, Nabiy ﷺ xutba oʻqiyotgan edilar. U zot: «Ikki rakaat namoz oʻqi», dedilar. Soʻng u uchinchi juma keldi. U zot: «Ikki rakaat namoz oʻqi», dedilar. Keyin: «Sadaqa qilinglar», dedilar. Odamlar sadaqa qilishdi, unga ikki kiyim berishdi. Soʻng u zot yana: «Sadaqa qilinglar», dedilar. Shunda u kishi ikki kiyimidan birini tashladi. Rasululloh ﷺ: «Mana buni koʻrmadingizmi? U masjidga eskirgan kiyimda kirib keldi, men sizlar unga eʼtibor berib sadaqa qilasizlar deb umid qildim, ammo qilmadingiz. Shu sabab: ‹Sadaqa qilinglar›, dedim, sizlar sadaqa qilib unga ikki kiyim berdingizlar. Soʻng yana: ‹Sadaqa qilinglar›, dedim, u esa ikki kiyimidan birini tashladi. Kiyimingni ol», deb uni koyidilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир киши жума куни масжидга кириб келди, Расулуллоҳ ﷺ эса хутба ўқиётган эдилар. У зот: «Икки ракаат намоз ўқи», дедилар. Сўнг у иккинчи жума келди, Набий ﷺ хутба ўқиётган эдилар. У зот: «Икки ракаат намоз ўқи», дедилар. Сўнг у учинчи жума келди. У зот: «Икки ракаат намоз ўқи», дедилар. Кейин: «Садақа қилинглар», дедилар. Одамлар садақа қилишди, унга икки кийим беришди. Сўнг у зот яна: «Садақа қилинглар», дедилар. Шунда у киши икки кийимидан бирини ташлади. Расулуллоҳ ﷺ: «Мана буни кўрмадингизми? У масжидга эскирган кийимда кириб келди, мен сизлар унга эътибор бериб садақа қиласизлар деб умид қилдим, аммо қилмадингиз. Шу сабаб: ‹Садақа қилинглар›, дедим, сизлар садақа қилиб унга икки кийим бердингизлар. Сўнг яна: ‹Садақа қилинглар›, дедим, у эса икки кийимидан бирини ташлади. Кийимингни ол», деб уни койидилар.

أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا حَاتِمٌ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي عُبَيْدٍ، قَالَ سَمِعْتُ عُمَيْرًا، مَوْلَى آبِي اللَّحْمِ قَالَ أَمَرَنِي مَوْلاَىَ أَنْ أُقَدِّدَ، لَحْمًا فَجَاءَ مِسْكِينٌ فَأَطْعَمْتُهُ مِنْهُ فَعَلِمَ بِذَلِكَ مَوْلاَىَ فَضَرَبَنِي فَأَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَدَعَاهُ فَقَالَ ‏"‏ لِمَ ضَرَبْتَهُ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ يُطْعِمُ طَعَامِي بِغَيْرِ أَنْ آمُرَهُ وَقَالَ مَرَّةً أُخْرَى بِغَيْرِ أَمْرِي قَالَ ‏"‏ الأَجْرُ بَيْنَكُمَا ‏"‏ ‏.‏

Umayr (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Xoʻjayinim menga goʻshtni qoqlab qurishimni buyurdi. Shunda bir miskin kelib qoldi, men unga oʻsha goʻshtdan yedirdim. Xoʻjayinim buni bilib qolib, meni urdi. Men Rasululloh ﷺ huzurlariga bordim. U zot xoʻjayinimni chaqirib: «Nega uni urding?» dedilar. U: «U mening buyrugʻimsiz taomimni tarqatadi», dedi. Rasululloh ﷺ: «Ajr ikkovingizga tegishlidir», dedilar.Умайр (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Хўжайиним менга гўштни қоқлаб қуришимни буюрди. Шунда бир мискин келиб қолди, мен унга ўша гўштдан едирдим. Хўжайиним буни билиб қолиб, мени урди. Мен Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига бордим. У зот хўжайинимни чақириб: «Нега уни урдинг?» дедилар. У: «У менинг буйруғимсиз таомимни тарқатади», деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Ажр икковингизга тегишлидир», дедилар.

أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدٌ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ أَخْبَرَنِي ابْنُ أَبِي بُرْدَةَ، قَالَ سَمِعْتُ أَبِي يُحَدِّثُ، عَنْ أَبِي مُوسَى، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ عَلَى كُلِّ مُسْلِمٍ صَدَقَةٌ ‏"‏ ‏.‏ قِيلَ أَرَأَيْتَ إِنْ لَمْ يَجِدْهَا قَالَ ‏"‏ يَعْتَمِلُ بِيَدِهِ فَيَنْفَعُ نَفْسَهُ وَيَتَصَدَّقُ ‏"‏ ‏.‏ قِيلَ أَرَأَيْتَ إِنْ لَمْ يَفْعَلْ قَالَ ‏"‏ يُعِينُ ذَا الْحَاجَةِ الْمَلْهُوفَ ‏"‏ ‏.‏ قِيلَ فَإِنْ لَمْ يَفْعَلْ قَالَ ‏"‏ يَأْمُرُ بِالْخَيْرِ ‏"‏ ‏.‏ قِيلَ أَرَأَيْتَ إِنْ لَمْ يَفْعَلْ قَالَ ‏"‏ يُمْسِكُ عَنِ الشَّرِّ فَإِنَّهَا صَدَقَةٌ ‏"‏ ‏.‏

Abu Muso (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Har bir musulmon zimmasida sadaqa bor», dedilar. «Agar u topa olmasa-chi?» deyildi. U zot: «Qoʻli bilan mehnat qilib, oʻziga foyda keltirsin va sadaqa qilsin», dedilar. «Agar buni qila olmasa-chi?» deyildi. U zot: «Muhtoj, koʻmakka zor kishiga yordam bersin», dedilar. «Agar buni ham qila olmasa-chi?» deyildi. U zot: «Yaxshilikka buyursin», dedilar. «Agar buni ham qila olmasa-chi?» deyildi. U zot: «Yomonlikdan tiyilsin, zero bu ham sadaqadir», dedilar.Абу Мусо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Ҳар бир мусулмон зиммасида садақа бор», дедилар. «Агар у топа олмаса-чи?» дейилди. У зот: «Қўли билан меҳнат қилиб, ўзига фойда келтирсин ва садақа қилсин», дедилар. «Агар буни қила олмаса-чи?» дейилди. У зот: «Муҳтож, кўмакка зор кишига ёрдам берсин», дедилар. «Агар буни ҳам қила олмаса-чи?» дейилди. У зот: «Яхшиликка буюрсин», дедилар. «Агар буни ҳам қила олмаса-чи?» дейилди. У зот: «Ёмонликдан тийилсин, зеро бу ҳам садақадир», дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، وَمُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا وَائِلٍ، يُحَدِّثُ عَنْ عَائِشَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا تَصَدَّقَتِ الْمَرْأَةُ مِنْ بَيْتِ زَوْجِهَا كَانَ لَهَا أَجْرٌ وَلِلزَّوْجِ مِثْلُ ذَلِكَ وَلِلْخَازِنِ مِثْلُ ذَلِكَ وَلاَ يَنْقُصُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مِنْ أَجْرِ صَاحِبِهِ شَيْئًا لِلزَّوْجِ بِمَا كَسَبَ وَلَهَا بِمَا أَنْفَقَتْ ‏"‏ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Ayol eri uyidan sadaqa qilsa, unga ajr boʻladi, eriga ham xuddi shundayin ajr boʻladi, xazinabonga ham xuddi shundayin ajr boʻladi. Ularning hech biri boshqasining ajridan biror narsani kamaytirmaydi. Erga topgani uchun, ayolga esa sarflagani uchun ajr boʻladi», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Аёл эри уйидан садақа қилса, унга ажр бўлади, эрига ҳам худди шундайин ажр бўлади, хазинабонга ҳам худди шундайин ажр бўлади. Уларнинг ҳеч бири бошқасининг ажридан бирор нарсани камайтирмайди. Эрга топгани учун, аёлга эса сарфлагани учун ажр бўлади», дедилар.

أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مَسْعُودٍ، قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ الْحَارِثِ، قَالَ حَدَّثَنَا حُسَيْنٌ الْمُعَلِّمُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، أَنَّ أَبَاهُ، حَدَّثَهُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، قَالَ لَمَّا فَتَحَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَكَّةَ قَامَ خَطِيبًا فَقَالَ فِي خُطْبَتِهِ ‏"‏ لاَ يَجُوزُ لاِمْرَأَةٍ عَطِيَّةٌ إِلاَّ بِإِذْنِ زَوْجِهَا ‏"‏ ‏.‏ مُخْتَصَرٌ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Makkani fath qilganlarida, xutba oʻqish uchun turdilar va xutbalarida: «Ayol kishiga eri ruxsatisiz biror narsani hadya qilish joiz emas», dedilar.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Маккани фатҳ қилганларида, хутба ўқиш учун турдилар ва хутбаларида: «Аёл кишига эри рухсатисиз бирор нарсани ҳадя қилиш жоиз эмас», дедилар.

أَخْبَرَنَا أَبُو دَاوُدَ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَمَّادٍ، قَالَ أَنْبَأَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ فِرَاسٍ، عَنْ عَامِرٍ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَائِشَةَ، رضى الله عنها أَنَّ أَزْوَاجَ، النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم اجْتَمَعْنَ عِنْدَهُ فَقُلْنَ أَيَّتُنَا بِكَ أَسْرَعُ لُحُوقًا فَقَالَ ‏"‏ أَطْوَلُكُنَّ يَدًا ‏"‏ ‏.‏ فَأَخَذْنَ قَصَبَةً فَجَعَلْنَ يَذْرَعْنَهَا فَكَانَتْ سَوْدَةُ أَسْرَعَهُنَّ بِهِ لُحُوقًا فَكَانَتْ أَطْوَلَهُنَّ يَدًا فَكَانَ ذَلِكَ مِنْ كَثْرَةِ الصَّدَقَةِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺning ayollari u zotning huzurlarida yigʻilib: «Qay birimiz sizga eng tez qoʻshilamiz (vafot etib eng oldin yetib boramiz)?» deyishdi. U zot: «Qoʻli eng uzunlaringiz», dedilar. Shunda ular bir qamish olib, qoʻllarini oʻlchay boshlashdi. Ammo u zotga eng oldin qoʻshilgan Savda boʻldi. Uning qoʻli eng uzun edi, chunki u koʻp sadaqa qilar edi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺнинг аёллари у зотнинг ҳузурларида йиғилиб: «Қай биримиз сизга энг тез қўшиламиз (вафот этиб энг олдин етиб борамиз)?» дейишди. У зот: «Қўли энг узунларингиз», дедилар. Шунда улар бир қамиш олиб, қўлларини ўлчай бошлашди. Аммо у зотга энг олдин қўшилган Савда бўлди. Унинг қўли энг узун эди, чунки у кўп садақа қилар эди.

أَخْبَرَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ الْقَعْقَاعِ، عَنْ أَبِي زُرْعَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَجُلٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَىُّ الصَّدَقَةِ أَفْضَلُ قَالَ ‏"‏ أَنْ تَصَدَّقَ وَأَنْتَ صَحِيحٌ شَحِيحٌ تَأْمُلُ الْعَيْشَ وَتَخْشَى الْفَقْرَ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi: «Yo Rasululloh, qaysi sadaqa afzalroq?» dedi. U zot: «Sogʻ-salomat, mol-mulkka qiziqqan, tirikchilikni orzu qilib, faqirlikdan qoʻrqib turganingda sadaqa qilishingdir», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир киши: «Ё Расулуллоҳ, қайси садақа афзалроқ?» деди. У зот: «Соғ-саломат, мол-мулкка қизиққан, тирикчиликни орзу қилиб, фақирликдан қўрқиб турганингда садақа қилишингдир», дедилар.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى، قَالَ حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ، قَالَ سَمِعْتُ مُوسَى بْنَ طَلْحَةَ، أَنَّ حَكِيمَ بْنَ حِزَامٍ، حَدَّثَهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَفْضَلُ الصَّدَقَةِ مَا كَانَ عَنْ ظَهْرِ غِنًى وَالْيَدُ الْعُلْيَا خَيْرٌ مِنَ الْيَدِ السُّفْلَى وَابْدَأْ بِمَنْ تَعُولُ ‏"‏ ‏.‏

Hakim ibn Hizom (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Sadaqaning eng afzali boylik ortidan berilganidir. Yuqoridagi qoʻl pastdagi qoʻldan yaxshiroqdir. Va nafaqangni birinchi navbatda oʻzing boquvchi kishilardan boshla», dedilar.Ҳаким ибн Ҳизом (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Садақанинг энг афзали бойлик ортидан берилганидир. Юқоридаги қўл пастдаги қўлдан яхшироқдир. Ва нафақангни биринчи навбатда ўзинг боқувчи кишилардан бошла», дедилар.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ سَوَّادِ بْنِ الأَسْوَدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنِ ابْنِ وَهْبٍ، قَالَ أَنْبَأَنَا يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ خَيْرُ الصَّدَقَةِ مَا كَانَ عَنْ ظَهْرِ غِنًى وَابْدَأْ بِمَنْ تَعُولُ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Sadaqaning eng yaxshisi boylik ortidan berilganidir. Va nafaqangni birinchi navbatda oʻzing boquvchi kishilardan boshla», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Садақанинг энг яхшиси бойлик ортидан берилганидир. Ва нафақангни биринчи навбатда ўзинг боқувчи кишилардан бошла», дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ يَزِيدَ الأَنْصَارِيَّ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِي مَسْعُودٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا أَنْفَقَ الرَّجُلُ عَلَى أَهْلِهِ وَهُوَ يَحْتَسِبُهَا كَانَتْ لَهُ صَدَقَةً ‏"‏ ‏.‏

Abu Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Kishi ajrini umid qilib ahliga nafaqa sarflasa, bu unga sadaqa boʻladi», dedilar.Абу Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Киши ажрини умид қилиб аҳлига нафақа сарфласа, бу унга садақа бўлади», дедилар.

أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ أَعْتَقَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي عُذْرَةَ عَبْدًا لَهُ عَنْ دُبُرٍ، فَبَلَغَ ذَلِكَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ أَلَكَ مَالٌ غَيْرُهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ لاَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ يَشْتَرِيهِ مِنِّي ‏"‏ ‏.‏ فَاشْتَرَاهُ نُعَيْمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْعَدَوِيُّ بِثَمَانِمِائَةِ دِرْهَمٍ فَجَاءَ بِهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَدَفَعَهَا إِلَيْهِ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ ابْدَأْ بِنَفْسِكَ فَتَصَدَّقْ عَلَيْهَا فَإِنْ فَضَلَ شَىْءٌ فَلأَهْلِكَ فَإِنْ فَضَلَ شَىْءٌ عَنْ أَهْلِكَ فَلِذِي قَرَابَتِكَ فَإِنْ فَضَلَ عَنْ ذِي قَرَابَتِكَ شَىْءٌ فَهَكَذَا وَهَكَذَا يَقُولُ بَيْنَ يَدَيْكَ وَعَنْ يَمِينِكَ وَعَنْ شِمَالِكَ ‏"‏ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Banu Uzra qabilasidan bir kishi qulini oʻzining vafotidan keyin ozod boʻladigan qilib qoʻydi. Bu Rasululloh ﷺga yetib bordi. U zot: «Sening bundan boshqa moling bormi?» dedilar. U: «Yoʻq», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Uni mendan kim sotib oladi?» dedilar. Uni Nuaym ibn Abdulloh al-Adaviy sakkiz yuz dirhamga sotib oldi. Rasululloh ﷺ pulni keltirib, unga berdilar va: «Oʻzingdan boshla, oʻzingga sadaqa qil. Agar biror narsa ortib qolsa, ahling uchun. Agar ahlingdan ham ortib qolsa, qarindoshlaring uchun. Agar qarindoshlaringdan ham ortib qolsa, mana bunga va bunga», deb oldingga, oʻng va soʻl tomoningga ishora qildilar.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бану Узра қабиласидан бир киши қулини ўзининг вафотидан кейин озод бўладиган қилиб қўйди. Бу Расулуллоҳ ﷺга етиб борди. У зот: «Сенинг бундан бошқа молинг борми?» дедилар. У: «Йўқ», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Уни мендан ким сотиб олади?» дедилар. Уни Нуайм ибн Абдуллоҳ ал-Адавий саккиз юз дирҳамга сотиб олди. Расулуллоҳ ﷺ пулни келтириб, унга бердилар ва: «Ўзингдан бошла, ўзингга садақа қил. Агар бирор нарса ортиб қолса, аҳлинг учун. Агар аҳлингдан ҳам ортиб қолса, қариндошларинг учун. Агар қариндошларингдан ҳам ортиб қолса, мана бунга ва бунга», деб олдингга, ўнг ва сўл томонингга ишора қилдилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَنْصُورٍ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ طَاوُسٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ، ثُمَّ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ مَثَلَ الْمُنْفِقِ الْمُتَصَدِّقِ وَالْبَخِيلِ كَمَثَلِ رَجُلَيْنِ عَلَيْهِمَا جُبَّتَانِ أَوْ جُنَّتَانِ مِنْ حَدِيدٍ مِنْ لَدُنْ ثُدِيِّهِمَا إِلَى تَرَاقِيهِمَا فَإِذَا أَرَادَ الْمُنْفِقُ أَنْ يُنْفِقَ اتَّسَعَتْ عَلَيْهِ الدِّرْعُ أَوْ مَرَّتْ حَتَّى تُجِنَّ بَنَانَهُ وَتَعْفُوَ أَثَرَهُ وَإِذَا أَرَادَ الْبَخِيلُ أَنْ يُنْفِقَ قَلَصَتْ وَلَزِمَتْ كُلُّ حَلْقَةٍ مَوْضِعَهَا حَتَّى أَخَذَتْهُ بِتَرْقُوَتِهِ أَوْ بِرَقَبَتِهِ ‏"‏ ‏.‏ يَقُولُ أَبُو هُرَيْرَةَ أَشْهَدُ أَنَّهُ رَأَى رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُوَسِّعُهَا فَلاَ تَتَّسِعُ ‏.‏ قَالَ طَاوُسٌ سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ يُشِيرُ بِيَدِهِ وَهُوَ يُوَسِّعُهَا وَلاَ تَتَوَسَّعُ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Sadaqa berib, ehson qiluvchi bilan baxil kishining misoli xuddi ikki kishiga oʻxshaydi. Ular egnida temirdan boʻlgan ikkita sovut boʻlib, u koʻkraklaridan boʻgʻizlarigacha yopgan. Ehson qiluvchi kishi ehson qilmoqchi boʻlsa, sovut kengayib, hatto barmoq uchlarini yopib, izlarini oʻchirib yuboradi. Baxil esa ehson qilmoqchi boʻlsa, sovut siqilib, har bir halqa oʻz oʻrnida qotib qoladi, hatto uni boʻgʻzidan yoki boʻynidan tutib oladi», dedilar. Abu Hurayra (roziyallohu anhu): «Rasululloh ﷺ uni kengaytirmoqchi boʻlishlariyu, u kengaymaganini oʻz koʻzim bilan koʻrganimga guvohlik beraman», derdi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Садақа бериб, эҳсон қилувчи билан бахил кишининг мисоли худди икки кишига ўхшайди. Улар эгнида темирдан бўлган иккита совут бўлиб, у кўкракларидан бўғизларигача ёпган. Эҳсон қилувчи киши эҳсон қилмоқчи бўлса, совут кенгайиб, ҳатто бармоқ учларини ёпиб, изларини ўчириб юборади. Бахил эса эҳсон қилмоқчи бўлса, совут сиқилиб, ҳар бир ҳалқа ўз ўрнида қотиб қолади, ҳатто уни бўғзидан ёки бўйнидан тутиб олади», дедилар. Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу): «Расулуллоҳ ﷺ уни кенгайтирмоқчи бўлишларию, у кенгаймаганини ўз кўзим билан кўрганимга гувоҳлик бераман», дерди.

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنَا عَفَّانُ، قَالَ حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ طَاوُسٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَثَلُ الْبَخِيلِ وَالْمُتَصَدِّقِ مَثَلُ رَجُلَيْنِ عَلَيْهِمَا جُنَّتَانِ مِنْ حَدِيدٍ قَدِ اضْطَرَّتْ أَيْدِيَهُمَا إِلَى تَرَاقِيهِمَا فَكُلَّمَا هَمَّ الْمُتَصَدِّقُ بِصَدَقَةٍ اتَّسَعَتْ عَلَيْهِ حَتَّى تُعَفِّيَ أَثَرَهُ وَكُلَّمَا هَمَّ الْبَخِيلُ بِصَدَقَةٍ تَقَبَّضَتْ كُلُّ حَلْقَةٍ إِلَى صَاحِبَتِهَا وَتَقَلَّصَتْ عَلَيْهِ وَانْضَمَّتْ يَدَاهُ إِلَى تَرَاقِيهِ ‏"‏ ‏.‏ وَسَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ فَيَجْتَهِدُ أَنْ يُوَسِّعَهَا فَلاَ تَتَّسِعُ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Baxil bilan sadaqa qiluvchining misoli egnida temirdan sovut kiygan, qoʻllari boʻgʻizlariga bogʻlangan ikki kishiga oʻxshaydi. Sadaqa qiluvchi har safar sadaqa qilishni niyat qilsa, sovut kengayib, hatto izlarini oʻchirib yuboradi. Baxil esa har safar sadaqa qilishni niyat qilsa, har bir halqa yon halqasiga qisilib, ustiga tortilib qoladi va qoʻllari boʻgʻiziga bogʻlanib qoladi», dedilar. Yana Rasululloh ﷺning: «U uni kengaytirishga urinadi, ammo u kengaymaydi», deganlarini eshitdim.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Бахил билан садақа қилувчининг мисоли эгнида темирдан совут кийган, қўллари бўғизларига боғланган икки кишига ўхшайди. Садақа қилувчи ҳар сафар садақа қилишни ният қилса, совут кенгайиб, ҳатто изларини ўчириб юборади. Бахил эса ҳар сафар садақа қилишни ният қилса, ҳар бир ҳалқа ён ҳалқасига қисилиб, устига тортилиб қолади ва қўллари бўғизига боғланиб қолади», дедилар. Яна Расулуллоҳ ﷺнинг: «У уни кенгайтиришга уринади, аммо у кенгаймайди», деганларини эшитдим.

أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْحَكَمِ، عَنْ شُعَيْبٍ، حَدَّثَنِي اللَّيْثُ، قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدٌ، عَنِ ابْنِ أَبِي هِلاَلٍ، عَنْ أُمَيَّةَ بْنِ هِنْدٍ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ بْنِ سَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ، قَالَ كُنَّا يَوْمًا فِي الْمَسْجِدِ جُلُوسًا وَنَفَرٌ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالأَنْصَارِ فَأَرْسَلْنَا رَجُلاً إِلَى عَائِشَةَ لِيَسْتَأْذِنَ فَدَخَلْنَا عَلَيْهَا قَالَتْ دَخَلَ عَلَىَّ سَائِلٌ مَرَّةً وَعِنْدِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَمَرْتُ لَهُ بِشَىْءٍ ثُمَّ دَعَوْتُ بِهِ فَنَظَرْتُ إِلَيْهِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَمَا تُرِيدِينَ أَنْ لاَ يَدْخُلَ بَيْتَكِ شَىْءٌ وَلاَ يَخْرُجَ إِلاَّ بِعِلْمِكِ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ مَهْلاً يَا عَائِشَةُ لاَ تُحْصِي فَيُحْصِيَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ عَلَيْكِ ‏"‏ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Bir marta huzurimga bir tilanchi kirib keldi, oldimda esa Rasululloh ﷺ bor edilar. Men unga biror narsa berishni buyurdim, soʻng uni oldirib, unga qaradim. Shunda Rasululloh ﷺ: ‹Uyingga hech narsa sen bilmasdan kirib-chiqmasligini xohlamaysanmi?› dedilar. Men: ‹Ha›, dedim. U zot: ‹Sekin, ey Oisha! Sanamagin, aks holda Alloh azza va jalla ham senga sanab beradi›, dedilar».Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Бир марта ҳузуримга бир тиланчи кириб келди, олдимда эса Расулуллоҳ ﷺ бор эдилар. Мен унга бирор нарса беришни буюрдим, сўнг уни олдириб, унга қарадим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: ‹Уйингга ҳеч нарса сен билмасдан кириб-чиқмаслигини хоҳламайсанми?› дедилар. Мен: ‹Ҳа›, дедим. У зот: ‹Секин, эй Оиша! Санамагин, акс ҳолда Аллоҳ азза ва жалла ҳам сенга санаб беради›, дедилар».

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ آدَمَ، عَنْ عَبْدَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ فَاطِمَةَ، عَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ لَهَا ‏"‏ لاَ تُحْصِي فَيُحْصِيَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ عَلَيْكِ ‏"‏ ‏.‏

Asmo binti Abu Bakr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ unga: «Sanamagin, aks holda Alloh azza va jalla ham senga sanab beradi», dedilar.Асмо бинти Абу Бакр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ унга: «Санамагин, акс ҳолда Аллоҳ азза ва жалла ҳам сенга санаб беради», дедилар.

أَخْبَرَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ حَجَّاجٍ، قَالَ قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ أَخْبَرَنِي ابْنُ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنْ عَبَّادِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ، أَنَّهَا جَاءَتِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ يَا نَبِيَّ اللَّهِ لَيْسَ لِي شَىْءٌ إِلاَّ مَا أَدْخَلَ عَلَىَّ الزُّبَيْرُ فَهَلْ عَلَىَّ جُنَاحٌ فِي أَنْ أَرْضَخَ مِمَّا يُدْخِلُ عَلَىَّ فَقَالَ ‏"‏ ارْضَخِي مَا اسْتَطَعْتِ وَلاَ تُوكِي فَيُوكِيَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ عَلَيْكِ ‏"‏ ‏.‏

Asmo binti Abu Bakr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U Nabiy ﷺning huzuriga kelib: «Ey Allohning Nabiysi! Zubayr menga keltirib bergan narsadan boshqa hech narsam yoʻq. U menga keltirgan narsadan bir oz sadaqa qilsam, menga gunoh boʻladimi?» dedi. U zot: «Qoʻlingdan kelganicha ber va yigʻib qoʻymagin, aks holda Alloh azza va jalla ham sendan yigʻib qoʻyadi», dedilar.Асмо бинти Абу Бакр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У Набий ﷺнинг ҳузурига келиб: «Эй Аллоҳнинг Набийси! Зубайр менга келтириб берган нарсадан бошқа ҳеч нарсам йўқ. У менга келтирган нарсадан бир оз садақа қилсам, менга гуноҳ бўладими?» деди. У зот: «Қўлингдан келганича бер ва йиғиб қўймагин, акс ҳолда Аллоҳ азза ва жалла ҳам сендан йиғиб қўяди», дедилар.

أَخْبَرَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، عَنْ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الْمُحِلِّ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ اتَّقُوا النَّارَ وَلَوْ بِشِقِّ تَمْرَةٍ ‏"‏ ‏.‏

Adiy ibn Hotim (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Yarim dona xurmo bilan boʻlsa-da, oʻzingizni doʻzaxdan saqlang», dedilar.Адий ибн Ҳотим (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Ярим дона хурмо билан бўлса-да, ўзингизни дўзахдан сақланг», дедилар.

أَنْبَأَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مَسْعُودٍ، قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدٌ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، أَنَّ عَمْرَو بْنَ مُرَّةَ، حَدَّثَهُمْ عَنْ خَيْثَمَةَ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ، قَالَ ذَكَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم النَّارَ فَأَشَاحَ بِوَجْهِهِ وَتَعَوَّذَ مِنْهَا ذَكَرَ شُعْبَةُ أَنَّهُ فَعَلَهُ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ - ثُمَّ قَالَ ‏"‏ اتَّقُوا النَّارَ وَلَوْ بِشِقِّ التَّمْرَةِ فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فَبِكَلِمَةٍ طَيِّبَةٍ ‏"‏ ‏.‏

Adiy ibn Hotim (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ doʻzaxni zikr qildilar, yuzlarini burdilar va undan panoh soʻradilar. Buni uch marta qildilar. Soʻng: «Yarim dona xurmo bilan boʻlsa-da, oʻzingizni doʻzaxdan saqlang, agar buni topolmasangiz, yaxshi bir kalima bilan (saqlaning)», dedilar.Адий ибн Ҳотим (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ дўзахни зикр қилдилар, юзларини бурдилар ва ундан паноҳ сўрадилар. Буни уч марта қилдилар. Сўнг: «Ярим дона хурмо билан бўлса-да, ўзингизни дўзахдан сақланг, агар буни тополмасангиз, яхши бир калима билан (сақланинг)», дедилар.

أَخْبَرَنَا أَزْهَرُ بْنُ جَمِيلٍ، قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ الْحَارِثِ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ وَذَكَرَ عَوْنُ بْنُ أَبِي جُحَيْفَةَ قَالَ سَمِعْتُ الْمُنْذِرَ بْنَ جَرِيرٍ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِيهِ، قَالَ كُنَّا عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي صَدْرِ النَّهَارِ فَجَاءَ قَوْمٌ عُرَاةً حُفَاةً مُتَقَلِّدِي السُّيُوفِ عَامَّتُهُمْ مِنْ مُضَرَ بَلْ كُلُّهُمْ مِنْ مُضَرَ فَتَغَيَّرَ وَجْهُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِمَا رَأَى بِهِمْ مِنَ الْفَاقَةِ فَدَخَلَ ثُمَّ خَرَجَ فَأَمَرَ بِلاَلاً فَأَذَّنَ فَأَقَامَ الصَّلاَةَ فَصَلَّى ثُمَّ خَطَبَ فَقَالَ ‏"‏ ‏{‏ يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالاً كَثِيرًا وَنِسَاءً وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي تَسَاءَلُونَ بِهِ وَالأَرْحَامَ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَيْكُمْ رَقِيبًا ‏}‏ وَ ‏{‏ اتَّقُوا اللَّهَ وَلْتَنْظُرْ نَفْسٌ مَا قَدَّمَتْ لِغَدٍ ‏}‏ تَصَدَّقَ رَجُلٌ مِنْ دِينَارِهِ مِنْ دِرْهَمِهِ مِنْ ثَوْبِهِ مِنْ صَاعِ بُرِّهِ مِنْ صَاعِ تَمْرِهِ - حَتَّى قَالَ - وَلَوْ بِشِقِّ تَمْرَةٍ ‏"‏ ‏.‏ فَجَاءَ رَجُلٌ مِنَ الأَنْصَارِ بِصُرَّةٍ كَادَتْ كَفُّهُ تُعْجِزُ عَنْهَا بَلْ قَدْ عَجَزَتْ ثُمَّ تَتَابَعَ النَّاسُ حَتَّى رَأَيْتُ كَوْمَيْنِ مِنْ طَعَامٍ وَثِيَابٍ حَتَّى رَأَيْتُ وَجْهَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَتَهَلَّلُ كَأَنَّهُ مُذْهَبَةٌ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ سَنَّ فِي الإِسْلاَمِ سُنَّةً حَسَنَةً فَلَهُ أَجْرُهَا وَأَجْرُ مَنْ عَمِلَ بِهَا مِنْ غَيْرِ أَنْ يَنْقُصَ مِنْ أُجُورِهِمْ شَيْئًا وَمَنْ سَنَّ فِي الإِسْلاَمِ سُنَّةً سَيِّئَةً فَعَلَيْهِ وِزْرُهَا وَوِزْرُ مَنْ عَمِلَ بِهَا مِنْ غَيْرِ أَنْ يَنْقُصَ مِنْ أَوْزَارِهِمْ شَيْئًا ‏"‏ ‏.‏

Jarir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Kunning boshida Rasululloh ﷺning huzurida edik. Shunda yalangoyoq, yalangʻoch, qilichlarini osib olgan bir qavm keldi. Ularning aksari, balki barchasi Muzar qabilasidan edi. Rasululloh ﷺ ularning muhtojligini koʻrib, yuzlari oʻzgardi. U zot ichkariga kirdilar, soʻng chiqdilar va Bilolga buyurdilar, u azon aytdi, soʻng iqoma aytildi. U zot namoz oʻqidilar, keyin xutba qildilar va: {Ey odamlar! Sizlarni bir jondan yaratgan va undan uning juftini yaratib, ikkovlaridan koʻp erkak va ayollarni tarqatgan Robbingizdan qoʻrqinglar. Bir-birlaringizdan (haq) soʻrashadigan Alloh va qarindoshlik aloqalaridan qoʻrqinglar. Albatta, Alloh sizlarni kuzatib turuvchidir} (Niso 1) va {Allohdan qoʻrqing va har bir jon erta uchun nima tayyorlaganiga nazar solsin} (Hashr 18) (oyatlarini oʻqidilar). «Kishi dinoridan, dirhamidan, kiyimidan, bir soʻ bugʻdoyidan, bir soʻ xurmosidan sadaqa qilsin», dedilar. Hatto: «Yarim dona xurmo bilan boʻlsa-da», dedilar. Shunda ansorlardan bir kishi kaftiga sigʻmaydigan, balki sigʻmagan bir hamyon keltirdi. Soʻng odamlar ketma-ket (sadaqa) keltiraverdilar, hatto men taom va kiyimdan iborat ikkita uyum koʻrdim. Rasululloh ﷺning yuzlari xuddi tillodek yarqirab turganini koʻrdim. Shunda Rasululloh ﷺ: «Kim Islomda yaxshi bir sunnatni yoʻlga qoʻysa, unga oʻsha (amalning) savobi va unga amal qilganlarning savobi ularning savobidan hech narsa kamaymagan holda beriladi. Kim Islomda yomon bir sunnatni yoʻlga qoʻysa, unga oʻsha (amalning) gunohi va unga amal qilganlarning gunohi ularning gunohidan hech narsa kamaymagan holda boʻyniga yuklanadi», dedilar.Жарир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Куннинг бошида Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурида эдик. Шунда ялангоёқ, яланғоч, қиличларини осиб олган бир қавм келди. Уларнинг аксари, балки барчаси Музар қабиласидан эди. Расулуллоҳ ﷺ уларнинг муҳтожлигини кўриб, юзлари ўзгарди. У зот ичкарига кирдилар, сўнг чиқдилар ва Билолга буюрдилар, у азон айтди, сўнг иқома айтилди. У зот намоз ўқидилар, кейин хутба қилдилар ва: {Эй одамлар! Сизларни бир жондан яратган ва ундан унинг жуфтини яратиб, икковларидан кўп эркак ва аёлларни тарқатган Роббингиздан қўрқинглар. Бир-бирларингиздан (ҳақ) сўрашадиган Аллоҳ ва қариндошлик алоқаларидан қўрқинглар. Албатта, Аллоҳ сизларни кузатиб турувчидир} (Нисо 1) ва {Аллоҳдан қўрқинг ва ҳар бир жон эрта учун нима тайёрлаганига назар солсин} (Ҳашр 18) (оятларини ўқидилар). «Киши диноридан, дирҳамидан, кийимидан, бир сў буғдойидан, бир сў хурмосидан садақа қилсин», дедилар. Ҳатто: «Ярим дона хурмо билан бўлса-да», дедилар. Шунда ансорлардан бир киши кафтига сиғмайдиган, балки сиғмаган бир ҳамён келтирди. Сўнг одамлар кетма-кет (садақа) келтиравердилар, ҳатто мен таом ва кийимдан иборат иккита уюм кўрдим. Расулуллоҳ ﷺнинг юзлари худди тиллодек ярқираб турганини кўрдим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Ким Исломда яхши бир суннатни йўлга қўйса, унга ўша (амалнинг) савоби ва унга амал қилганларнинг савоби уларнинг савобидан ҳеч нарса камаймаган ҳолда берилади. Ким Исломда ёмон бир суннатни йўлга қўйса, унга ўша (амалнинг) гуноҳи ва унга амал қилганларнинг гуноҳи уларнинг гуноҳидан ҳеч нарса камаймаган ҳолда бўйнига юкланади», дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدٌ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ مَعْبَدِ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ حَارِثَةَ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ تَصَدَّقُوا فَإِنَّهُ سَيَأْتِي عَلَيْكُمْ زَمَانٌ يَمْشِي الرَّجُلُ بِصَدَقَتِهِ فَيَقُولُ الَّذِي يُعْطَاهَا لَوْ جِئْتَ بِهَا بِالأَمْسِ قَبِلْتُهَا فَأَمَّا الْيَوْمَ فَلاَ ‏"‏ ‏.‏

Horisa (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺning: «Sadaqa qilinglar, chunki sizlarning boshingizga shunday bir zamon keladiki, kishi sadaqasini koʻtarib yuradi, unga berilayotgan kishi esa: ‹Buni kecha keltirganingda qabul qilardim, ammo bugun (hojatim yoʻq)›, deydi», deganlarini eshitdim.Ҳориса (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺнинг: «Садақа қилинглар, чунки сизларнинг бошингизга шундай бир замон келадики, киши садақасини кўтариб юради, унга берилаётган киши эса: ‹Буни кеча келтирганингда қабул қилардим, аммо бугун (ҳожатим йўқ)›, дейди», деганларини эшитдим.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو بُرْدَةَ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ جَدِّهِ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِي مُوسَى، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ اشْفَعُوا تُشَفَّعُوا وَيَقْضِي اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ عَلَى لِسَانِ نَبِيِّهِ مَا شَاءَ ‏"‏ ‏.‏

Abu Muso (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Shafoat qilinglar, shafoatingiz qabul boʻladi. Alloh azza va jalla Paygʻambarining tili orqali Oʻzi xohlagan narsani hukm qiladi», dedilar.Абу Мусо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Шафоат қилинглар, шафоатингиз қабул бўлади. Аллоҳ азза ва жалла Пайғамбарининг тили орқали Ўзи хоҳлаган нарсани ҳукм қилади», дедилар.

أَخْبَرَنَا هَارُونُ بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ أَنْبَأَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرٍو، عَنِ ابْنِ مُنَبِّهٍ، عَنْ أَخِيهِ، عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ الرَّجُلَ لَيَسْأَلُنِي الشَّىْءَ فَأَمْنَعُهُ حَتَّى تَشْفَعُوا فِيهِ فَتُؤْجَرُوا ‏"‏ ‏.‏ وَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ اشْفَعُوا تُؤْجَرُوا ‏"‏ ‏.‏

Muoviya ibn Abu Sufyon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Albatta, kishi mendan biror narsa soʻraydi, men esa uni berishni toʻxtatib turaman, toki siz uning haqida shafoat qilib, savobga erishishingiz uchun», dedilar. Yana Rasululloh ﷺ: «Shafoat qilinglar, savobga erishasiz», dedilar.Муовия ибн Абу Суфён (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, киши мендан бирор нарса сўрайди, мен эса уни беришни тўхтатиб тураман, токи сиз унинг ҳақида шафоат қилиб, савобга эришишингиз учун», дедилар. Яна Расулуллоҳ ﷺ: «Шафоат қилинглар, савобга эришасиз», дедилар.

أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، قَالَ حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، قَالَ حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ الْحَارِثِ التَّيْمِيُّ، عَنِ ابْنِ جَابِرٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ مِنَ الْغَيْرَةِ مَا يُحِبُّ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ وَمِنْهَا مَا يُبْغِضُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ وَمِنَ الْخُيَلاَءِ مَا يُحِبُّ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ وَمِنْهَا مَا يُبْغِضُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ فَأَمَّا الْغَيْرَةُ الَّتِي يُحِبُّ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ فَالْغَيْرَةُ فِي الرِّيبَةِ وَأَمَّا الْغَيْرَةُ الَّتِي يُبْغِضُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ فَالْغَيْرَةُ فِي غَيْرِ رِيبَةٍ وَالاِخْتِيَالُ الَّذِي يُحِبُّ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ اخْتِيَالُ الرَّجُلِ بِنَفْسِهِ عِنْدَ الْقِتَالِ وَعِنْدَ الصَّدَقَةِ وَالاِخْتِيَالِ الَّذِي يُبْغِضُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ الْخُيَلاَءُ فِي الْبَاطِلِ ‏"‏ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Alloh azza va jalla sevadigan gʻayrat ham bor, Alloh azza va jalla yomon koʻradigan gʻayrat ham bor. Kibrdan Alloh azza va jalla sevadigani ham bor, yomon koʻradigani ham bor. Alloh azza va jalla sevadigan gʻayrat shubha oʻrnidagi gʻayratdir. Alloh azza va jalla yomon koʻradigan gʻayrat esa shubha yoʻq oʻrindagi gʻayratdir. Alloh azza va jalla sevadigan kibr kishining jang paytida va sadaqa paytida oʻzini tutishidir. Alloh azza va jalla yomon koʻradigan kibr esa botil yoʻlda takabburlik qilishdir», dedilar.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ азза ва жалла севадиган ғайрат ҳам бор, Аллоҳ азза ва жалла ёмон кўрадиган ғайрат ҳам бор. Кибрдан Аллоҳ азза ва жалла севадигани ҳам бор, ёмон кўрадигани ҳам бор. Аллоҳ азза ва жалла севадиган ғайрат шубҳа ўрнидаги ғайратдир. Аллоҳ азза ва жалла ёмон кўрадиган ғайрат эса шубҳа йўқ ўриндаги ғайратдир. Аллоҳ азза ва жалла севадиган кибр кишининг жанг пайтида ва садақа пайтида ўзини тутишидир. Аллоҳ азза ва жалла ёмон кўрадиган кибр эса ботил йўлда такаббурлик қилишдир», дедилар.

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنَا يَزِيدُ، قَالَ حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ كُلُوا وَتَصَدَّقُوا وَالْبَسُوا فِي غَيْرِ إِسْرَافٍ وَلاَ مَخِيلَةٍ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr ibn al-Os (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Yenglar, sadaqa qilinglar va kiyininglar, ammo isrofgarchilik va takabburlik qilmasdan», dedilar.Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Ос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Енглар, садақа қилинглар ва кийининглар, аммо исрофгарчилик ва такаббурлик қилмасдан», дедилар.

أَخْبَرَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْهَيْثَمِ بْنِ عُثْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ بُرَيْدِ بْنِ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ جَدِّهِ، عَنْ أَبِي مُوسَى، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْمُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِ كَالْبُنْيَانِ يَشُدُّ بَعْضُهُ بَعْضًا ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ ‏"‏ الْخَازِنُ الأَمِينُ الَّذِي يُعْطِي مَا أُمِرَ بِهِ طَيِّبًا بِهَا نَفْسُهُ أَحَدُ الْمُتَصَدِّقَيْنِ ‏"‏ ‏.‏

Abu Muso (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Moʻmin moʻminga xuddi binoga oʻxshaydi, uning bir qismi boshqa qismini mustahkamlaydi», dedilar. Yana: «Buyurilgan narsani koʻngli xush holda beradigan ishonchli xazinabon ikki sadaqa qiluvchining biridir», dedilar.Абу Мусо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мўмин мўминга худди бинога ўхшайди, унинг бир қисми бошқа қисмини мустаҳкамлайди», дедилар. Яна: «Буюрилган нарсани кўнгли хуш ҳолда берадиган ишончли хазинабон икки садақа қилувчининг биридир», дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ صَالِحٍ، عَنْ بَحِيرِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ خَالِدِ بْنِ مَعْدَانَ، عَنْ كَثِيرِ بْنِ مُرَّةَ، عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الْجَاهِرُ بِالْقُرْآنِ كَالْجَاهِرِ بِالصَّدَقَةِ وَالْمُسِرُّ بِالْقُرْآنِ كَالْمُسِرِّ بِالصَّدَقَةِ ‏"‏ ‏.‏

Uqba ibn Omir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qurʼonni ovoz chiqarib oshkora oʻqiydigan kishi sadaqani oshkora beradigan kishiga oʻxshaydi, Qurʼonni ichida yashirib oʻqiydigan kishi esa sadaqani yashirin beradigan kishiga oʻxshaydi», dedilar.Уқба ибн Омир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қуръонни овоз чиқариб ошкора ўқийдиган киши садақани ошкора берадиган кишига ўхшайди, Қуръонни ичида яшириб ўқийдиган киши эса садақани яширин берадиган кишига ўхшайди», дедилар.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ثَلاَثَةٌ لاَ يَنْظُرُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ الْعَاقُّ لِوَالِدَيْهِ وَالْمَرْأَةُ الْمُتَرَجِّلَةُ وَالدَّيُّوثُ وَثَلاَثَةٌ لاَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ الْعَاقُّ لِوَالِدَيْهِ وَالْمُدْمِنُ عَلَى الْخَمْرِ وَالْمَنَّانُ بِمَا أَعْطَى ‏"‏ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Uch toifa kishiga Alloh azza va jalla qiyomat kuni nazar solmaydi: ota-onasiga oq boʻlgan kishi, erkaklarga oʻxshab olgan ayol va deyyus. Yana uch toifa kishi jannatga kirmaydi: ota-onasiga oq boʻlgan kishi, xamrga muk tushgan kishi va bergan narsasini minnat qiladigan kishi», dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Уч тоифа кишига Аллоҳ азза ва жалла қиёмат куни назар солмайди: ота-онасига оқ бўлган киши, эркакларга ўхшаб олган аёл ва дейюс. Яна уч тоифа киши жаннатга кирмайди: ота-онасига оқ бўлган киши, хамрга мук тушган киши ва берган нарсасини миннат қиладиган киши», дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، عَنْ مُحَمَّدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْمُدْرِكِ، عَنْ أَبِي زُرْعَةَ بْنِ عَمْرِو بْنِ جَرِيرٍ، عَنْ خَرَشَةَ بْنِ الْحُرِّ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ ثَلاَثَةٌ لاَ يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلاَ يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ وَلاَ يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ ‏"‏ ‏.‏ فَقَرَأَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ أَبُو ذَرٍّ خَابُوا وَخَسِرُوا خَابُوا وَخَسِرُوا ‏.‏ قَالَ ‏"‏ الْمُسْبِلُ إِزَارَهُ وَالْمُنَفِّقُ سِلْعَتَهُ بِالْحَلِفِ الْكَاذِبِ وَالْمَنَّانُ عَطَاءَهُ ‏"‏ ‏.‏

Abu Zar (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Uch toifa kishi bilan Alloh azza va jalla qiyomat kuni gaplashmaydi, ularga nazar solmaydi va ularni poklamaydi, ularga alamli azob boʻladi», dedilar. Rasululloh ﷺ buni takror oʻqidilar. Shunda Abu Zar: «Ular ziyon koʻrdilar va yutqazdilar, ziyon koʻrdilar va yutqazdilar», dedi. U zot: «Izorini toʻpigʻidan pastga tushirib suzuvchi kishi, molini yolgʻon qasam bilan oʻtkazuvchi sotuvchi va bergan narsasini minnat qiluvchi kishi», dedilar.Абу Зар (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Уч тоифа киши билан Аллоҳ азза ва жалла қиёмат куни гаплашмайди, уларга назар солмайди ва уларни покламайди, уларга аламли азоб бўлади», дедилар. Расулуллоҳ ﷺ буни такрор ўқидилар. Шунда Абу Зар: «Улар зиён кўрдилар ва ютқаздилар, зиён кўрдилар ва ютқаздилар», деди. У зот: «Изорини тўпиғидан пастга тушириб сузувчи киши, молини ёлғон қасам билан ўтказувчи сотувчи ва берган нарсасини миннат қилувчи киши», дедилар.

أَخْبَرَنَا بِشْرُ بْنُ خَالِدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، عَنْ شُعْبَةَ، قَالَ سَمِعْتُ سُلَيْمَانَ، - وَهُوَ الأَعْمَشُ - عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ مُسْهِرٍ، عَنْ خَرَشَةَ بْنِ الْحُرِّ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ثَلاَثَةٌ لاَ يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلاَ يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ وَلاَ يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ الْمَنَّانُ بِمَا أَعْطَى وَالْمُسْبِلُ إِزَارَهُ وَالْمُنَفِّقُ سِلْعَتَهُ بِالْحَلِفِ الْكَاذِبِ ‏"‏ ‏.‏

Abu Zar (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Uch toifa kishi bilan Alloh azza va jalla qiyomat kuni gaplashmaydi, ularga nazar solmaydi va ularni poklamaydi, ularga alamli azob boʻladi: bergan narsasini minnat qiluvchi, izorini toʻpigʻidan pastga tushirib suzuvchi va molini yolgʻon qasam bilan oʻtkazuvchi sotuvchi», dedilar.Абу Зар (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Уч тоифа киши билан Аллоҳ азза ва жалла қиёмат куни гаплашмайди, уларга назар солмайди ва уларни покламайди, уларга аламли азоб бўлади: берган нарсасини миннат қилувчи, изорини тўпиғидан пастга тушириб сузувчи ва молини ёлғон қасам билан ўтказувчи сотувчи», дедилар.

أَخْبَرَنِي هَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ حَدَّثَنَا مَعْنٌ، قَالَ حَدَّثَنَا مَالِكٌ، ح وَأَنْبَأَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنِ ابْنِ بُجَيْدٍ الأَنْصَارِيِّ، عَنْ جَدَّتِهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ رُدُّوا السَّائِلَ وَلَوْ بِظِلْفٍ ‏"‏ ‏.‏ فِي حَدِيثِ هَارُونَ مُحْرَقٍ ‏.‏

Ibn Bujayd al-Ansoriyning buvisi (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Soʻrovchini, garchi bir tuyoq bilan boʻlsa-da, quruq qaytarmanglar», dedilar. Horunning rivoyatida: «kuydirilgan tuyoq bilan», deyilgan.Ибн Бужайд ал-Ансорийнинг бувиси (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Сўровчини, гарчи бир туёқ билан бўлса-да, қуруқ қайтарманглар», дедилар. Ҳоруннинг ривоятида: «куйдирилган туёқ билан», дейилган.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، قَالَ حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ، قَالَ سَمِعْتُ بَهْزَ بْنَ حَكِيمٍ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ لاَ يَأْتِي رَجُلٌ مَوْلاَهُ يَسْأَلُهُ مِنْ فَضْلٍ عِنْدَهُ فَيَمْنَعُهُ إِيَّاهُ إِلاَّ دُعِيَ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ شُجَاعٌ أَقْرَعُ يَتَلَمَّظُ فَضْلَهُ الَّذِي مَنَعَ ‏"‏ ‏.‏

Muoviya ibn Hayda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺning shunday deganlarini eshitdim: «Bir kishi doʻsti oldiga kelib, undan qoʻlidagi ortiqcha narsadan soʻrasa-yu, u undan man qilsa, qiyomat kuni oʻsha man qilgan ortiqcha narsasini yalab turgan kal ilon uning oldiga chaqiriladi».Муовия ибн Ҳайда (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деганларини эшитдим: «Бир киши дўсти олдига келиб, ундан қўлидаги ортиқча нарсадан сўраса-ю, у ундан ман қилса, қиёмат куни ўша ман қилган ортиқча нарсасини ялаб турган кал илон унинг олдига чақирилади».

أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنِ اسْتَعَاذَ بِاللَّهِ فَأَعِيذُوهُ وَمَنْ سَأَلَكُمْ بِاللَّهِ فَأَعْطُوهُ وَمَنِ اسْتَجَارَ بِاللَّهِ فَأَجِيرُوهُ وَمَنْ آتَى إِلَيْكُمْ مَعْرُوفًا فَكَافِئُوهُ فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا فَادْعُوا لَهُ حَتَّى تَعْلَمُوا أَنْ قَدْ كَافَأْتُمُوهُ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim Alloh bilan panoh soʻrasa, unga panoh beringlar; kim sizlardan Alloh bilan soʻrasa, unga beringlar; kim Alloh bilan himoya soʻrasa, uni himoya qilinglar; kim sizlarga yaxshilik qilsa, unga munosib javob qaytaringlar; agar topa olmasangiz, unga munosib javob qaytardik degan ishonch hosil qilguningizcha unga duo qilinglar», dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким Аллоҳ билан паноҳ сўраса, унга паноҳ беринглар; ким сизлардан Аллоҳ билан сўраса, унга беринглар; ким Аллоҳ билан ҳимоя сўраса, уни ҳимоя қилинглар; ким сизларга яхшилик қилса, унга муносиб жавоб қайтаринглар; агар топа олмасангиз, унга муносиб жавоб қайтардик деган ишонч ҳосил қилгунингизча унга дуо қилинглар», дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، قَالَ حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ، قَالَ سَمِعْتُ بَهْزَ بْنَ حَكِيمٍ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ قُلْتُ يَا نَبِيَّ اللَّهِ مَا أَتَيْتُكَ حَتَّى حَلَفْتُ أَكْثَرَ مِنْ عَدَدِهِنَّ - لأَصَابِعِ يَدَيْهِ - أَلاَّ آتِيَكَ وَلاَ آتِيَ دِينَكَ وَإِنِّي كُنْتُ امْرَأً لاَ أَعْقِلُ شَيْئًا إِلاَّ مَا عَلَّمَنِي اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَإِنِّي أَسْأَلُكَ بِوَجْهِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ بِمَا بَعَثَكَ رَبُّكَ إِلَيْنَا قَالَ ‏"‏ بِالإِسْلاَمِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ وَمَا آيَاتُ الإِسْلاَمِ قَالَ ‏"‏ أَنْ تَقُولَ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ إِلَى اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ وَتَخَلَّيْتُ وَتُقِيمَ الصَّلاَةَ وَتُؤْتِيَ الزَّكَاةَ كُلُّ مُسْلِمٍ عَلَى مُسْلِمٍ مُحَرَّمٌ أَخَوَانِ نَصِيرَانِ لاَ يَقْبَلُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ مِنْ مُشْرِكٍ بَعْدَ مَا أَسْلَمَ عَمَلاً أَوْ يُفَارِقَ الْمُشْرِكِينَ إِلَى الْمُسْلِمِينَ ‏"‏ ‏.‏

Muoviya ibn Hayda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men: «Ey Allohning Nabiysi, men huzuringizga kelmaslikka va sizning diningizga ergashmaslikka qoʻllarimning barmoqlaridan koʻra koʻproq qasam ichmagunimcha sizning oldingizga kelmagan edim. Men Alloh va Uning Rasuli oʻrgatgan narsadan boshqasini bilmaydigan kishi edim. Rabbingiz sizni bizga nima bilan yuborganini Alloh azza va jallaning yuzi bilan soʻrayman», dedim. U zot: «Islom bilan», dedilar. Men: «Islomning belgilari nima?» dedim. U zot: «Yuzimni Alloh azza va jallaga taslim qildim va shirkni tark etdim, deyishing, namozni toʻkis ado etishing va zakot berishing. Har bir musulmon ikkinchi musulmonga harom, ular oʻzaro yordamchi ikki birodardir. Alloh azza va jalla shirk keltirgan kishi Islomga kirganidan soʻng yo amalini qabul qiladi, yo u mushriklardan musulmonlar tomon ajralib chiqadi», dedilar.Муовия ибн Ҳайда (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен: «Эй Аллоҳнинг Набийси, мен ҳузурингизга келмасликка ва сизнинг динингизга эргашмасликка қўлларимнинг бармоқларидан кўра кўпроқ қасам ичмагунимча сизнинг олдингизга келмаган эдим. Мен Аллоҳ ва Унинг Расули ўргатган нарсадан бошқасини билмайдиган киши эдим. Раббингиз сизни бизга нима билан юборганини Аллоҳ азза ва жалланинг юзи билан сўрайман», дедим. У зот: «Ислом билан», дедилар. Мен: «Исломнинг белгилари нима?» дедим. У зот: «Юзимни Аллоҳ азза ва жаллага таслим қилдим ва ширкни тарк этдим, дейишинг, намозни тўкис адо этишинг ва закот беришинг. Ҳар бир мусулмон иккинчи мусулмонга ҳаром, улар ўзаро ёрдамчи икки биродардир. Аллоҳ азза ва жалла ширк келтирган киши Исломга кирганидан сўнг ё амалини қабул қилади, ё у мушриклардан мусулмонлар томон ажралиб чиқади», дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي فُدَيْكٍ، قَالَ أَنْبَأَنَا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ خَالِدٍ الْقَارِظِيِّ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَلاَ أُخْبِرُكُمْ بِخَيْرِ النَّاسِ مَنْزِلاً ‏"‏ ‏.‏ قُلْنَا بَلَى يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ رَجُلٌ آخِذٌ بِرَأْسِ فَرَسِهِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ حَتَّى يَمُوتَ أَوْ يُقْتَلَ وَأُخْبِرُكُمْ بِالَّذِي يَلِيهِ ‏"‏ ‏.‏ قُلْنَا نَعَمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ رَجُلٌ مُعْتَزِلٌ فِي شِعْبٍ يُقِيمُ الصَّلاَةَ وَيُؤْتِي الزَّكَاةَ وَيَعْتَزِلُ شُرُورَ النَّاسِ وَأُخْبِرُكُمْ بِشَرِّ النَّاسِ ‏"‏ ‏.‏ قُلْنَا نَعَمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ الَّذِي يُسْأَلُ بِاللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ وَلاَ يُعْطِي بِهِ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Sizlarga odamlarning martaba jihatidan eng yaxshisini aytib bermayinmi?» dedilar. Biz: «Albatta, ey Allohning Rasuli», dedik. U zot: «Alloh azza va jalla yoʻlida oʻlguncha yoki oʻldirilguncha otining boshidan ushlab turadigan kishi. Endi sizlarga undan keyingisini aytib beraymi?» dedilar. Biz: «Ha, ey Allohning Rasuli», dedik. U zot: «Bir togʻ oragʻiga chekinib, namozni toʻkis ado etadigan, zakot beradigan va odamlarning yomonligidan chetlanadigan kishi. Endi sizlarga odamlarning eng yomonini aytib beraymi?» dedilar. Biz: «Ha, ey Allohning Rasuli», dedik. U zot: «Undan Alloh azza va jalla nomi bilan soʻralsa-yu, u nomi bilan bermaydigan kishi», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Сизларга одамларнинг мартаба жиҳатидан энг яхшисини айтиб бермайинми?» дедилар. Биз: «Албатта, эй Аллоҳнинг Расули», дедик. У зот: «Аллоҳ азза ва жалла йўлида ўлгунча ёки ўлдирилгунча отининг бошидан ушлаб турадиган киши. Энди сизларга ундан кейингисини айтиб берайми?» дедилар. Биз: «Ҳа, эй Аллоҳнинг Расули», дедик. У зот: «Бир тоғ орағига чекиниб, намозни тўкис адо этадиган, закот берадиган ва одамларнинг ёмонлигидан четланадиган киши. Энди сизларга одамларнинг энг ёмонини айтиб берайми?» дедилар. Биз: «Ҳа, эй Аллоҳнинг Расули», дедик. У зот: «Ундан Аллоҳ азза ва жалла номи билан сўралса-ю, у номи билан бермайдиган киши», дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ مَنْصُورٍ، قَالَ سَمِعْتُ رِبْعِيًّا، يُحَدِّثُ عَنْ زَيْدِ بْنِ ظَبْيَانَ، رَفَعَهُ إِلَى أَبِي ذَرٍّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ ثَلاَثَةٌ يُحِبُّهُمُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ وَثَلاَثَةٌ يُبْغِضُهُمُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ أَمَّا الَّذِينَ يُحِبُّهُمُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ فَرَجُلٌ أَتَى قَوْمًا فَسَأَلَهُمْ بِاللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ وَلَمْ يَسْأَلْهُمْ بِقَرَابَةٍ بَيْنَهُ وَبَيْنَهُمْ فَمَنَعُوهُ فَتَخَلَّفَهُ رَجُلٌ بِأَعْقَابِهِمْ فَأَعْطَاهُ سِرًّا لاَ يَعْلَمُ بِعَطِيَّتِهِ إِلاَّ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ وَالَّذِي أَعْطَاهُ وَقَوْمٌ سَارُوا لَيْلَتَهُمْ حَتَّى إِذَا كَانَ النَّوْمُ أَحَبَّ إِلَيْهِمْ مِمَّا يُعْدَلُ بِهِ نَزَلُوا فَوَضَعُوا رُءُوسَهُمْ فَقَامَ يَتَمَلَّقُنِي وَيَتْلُو آيَاتِي وَرَجُلٌ كَانَ فِي سَرِيَّةٍ فَلَقُوا الْعَدُوَّ فَهُزِمُوا فَأَقْبَلَ بِصَدْرِهِ حَتَّى يُقْتَلَ أَوْ يَفْتَحَ اللَّهُ لَهُ وَالثَّلاَثَةُ الَّذِينَ يُبْغِضُهُمُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ الشَّيْخُ الزَّانِي وَالْفَقِيرُ الْمُخْتَالُ وَالْغَنِيُّ الظَّلُومُ ‏"‏ ‏.‏

Abu Zar (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Uch toifani Alloh azza va jalla yaxshi koʻradi, uch toifani esa Alloh azza va jalla yomon koʻradi. Alloh azza va jalla yaxshi koʻradigan toifaga kelsak: bir kishi bir qavm oldiga kelib, ular bilan orasidagi qarindoshlik bilan emas, balki Alloh azza va jalla nomi bilan soʻrasa-yu, ular unga bermasalar, soʻng ularning ortida qolgan bir kishi unga yashirin, berganini Alloh azza va jalla va bergan kishidan boshqa hech kim bilmaydigan tarzda bersa. Yana bir qavm tunda yurib, uyqu ularga hamma narsadan koʻra sevimliroq boʻlganda toʻxtab, boshlarini qoʻysalar-da, biri turib Menga yolvorsa va Mening oyatlarimni tilovat qilsa. Yana bir kishi bir sariyada boʻlib, dushman bilan uchrashib magʻlub boʻlishsa, u koʻksini ochib oldinga intilib, oʻldirilguncha yoki Alloh unga fath berguncha jang qilsa. Alloh azza va jalla yomon koʻradigan uch toifa esa: zino qiluvchi keksa, manman fuqaro va zolim boy», dedilar.Абу Зар (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Уч тоифани Аллоҳ азза ва жалла яхши кўради, уч тоифани эса Аллоҳ азза ва жалла ёмон кўради. Аллоҳ азза ва жалла яхши кўрадиган тоифага келсак: бир киши бир қавм олдига келиб, улар билан орасидаги қариндошлик билан эмас, балки Аллоҳ азза ва жалла номи билан сўраса-ю, улар унга бермасалар, сўнг уларнинг ортида қолган бир киши унга яширин, берганини Аллоҳ азза ва жалла ва берган кишидан бошқа ҳеч ким билмайдиган тарзда берса. Яна бир қавм тунда юриб, уйқу уларга ҳамма нарсадан кўра севимлироқ бўлганда тўхтаб, бошларини қўйсалар-да, бири туриб Менга ёлворса ва Менинг оятларимни тиловат қилса. Яна бир киши бир сарияда бўлиб, душман билан учрашиб мағлуб бўлишса, у кўксини очиб олдинга интилиб, ўлдирилгунча ёки Аллоҳ унга фатҳ бергунча жанг қилса. Аллоҳ азза ва жалла ёмон кўрадиган уч тоифа эса: зино қилувчи кекса, манман фуқаро ва золим бой», дедилар.

أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، قَالَ أَنْبَأَنَا إِسْمَاعِيلُ، قَالَ حَدَّثَنَا شَرِيكٌ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَيْسَ الْمِسْكِينُ الَّذِي تَرُدُّهُ التَّمْرَةُ وَالتَّمْرَتَانِ وَاللُّقْمَةُ وَاللُّقْمَتَانِ إِنَّ الْمِسْكِينَ الْمُتَعَفِّفُ اقْرَءُوا إِنْ شِئْتُمْ ‏{‏ لاَ يَسْأَلُونَ النَّاسَ إِلْحَافًا ‏}‏ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Miskin bir yoki ikki dona xurmo, bir yoki ikki luqma bilan qaytib ketadigan kishi emas. Balki miskin — soʻrashdan oʻzini tiyadigan kishidir. Xohlasangiz shuni oʻqinglar: {Ular odamlardan yopishib olib soʻramaydilar}», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мискин бир ёки икки дона хурмо, бир ёки икки луқма билан қайтиб кетадиган киши эмас. Балки мискин — сўрашдан ўзини тиядиган кишидир. Хоҳласангиз шуни ўқинглар: {Улар одамлардан ёпишиб олиб сўрамайдилар}», дедилар.

أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَيْسَ الْمِسْكِينُ بِهَذَا الطَّوَّافِ الَّذِي يَطُوفُ عَلَى النَّاسِ تَرُدُّهُ اللُّقْمَةُ وَاللُّقْمَتَانِ وَالتَّمْرَةُ وَالتَّمْرَتَانِ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا فَمَا الْمِسْكِينُ قَالَ ‏"‏ الَّذِي لاَ يَجِدُ غِنًى يُغْنِيهِ وَلاَ يُفْطَنُ لَهُ فَيُتَصَدَّقَ عَلَيْهِ وَلاَ يَقُومُ فَيَسْأَلَ النَّاسَ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Miskin — odamlarni aylanib yurib soʻraydigan, bir yoki ikki luqma, bir yoki ikki dona xurmo bilan qaytib ketadigan kishi emas», dedilar. Ular: «Unda miskin kim?» dedilar. U zot: «Oʻzini boy qiladigan narsani topa olmaydigan, sadaqa berilishi uchun oʻ haqida bilinmaydigan va odamlar oldida turib soʻramaydigan kishi», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мискин — одамларни айланиб юриб сўрайдиган, бир ёки икки луқма, бир ёки икки дона хурмо билан қайтиб кетадиган киши эмас», дедилар. Улар: «Унда мискин ким?» дедилар. У зот: «Ўзини бой қиладиган нарсани топа олмайдиган, садақа берилиши учун ў ҳақида билинмайдиган ва одамлар олдида туриб сўрамайдиган киши», дедилар.

أَخْبَرَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى، قَالَ حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَيْسَ الْمِسْكِينُ الَّذِي تَرُدُّهُ الأُكْلَةُ وَالأُكْلَتَانِ وَالتَّمْرَةُ وَالتَّمْرَتَانِ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا فَمَا الْمِسْكِينُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ الَّذِي لاَ يَجِدُ غِنًى وَلاَ يَعْلَمُ النَّاسُ حَاجَتَهُ فَيُتَصَدَّقَ عَلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Miskin bir yoki ikki luqma, bir yoki ikki dona xurmo bilan qaytib ketadigan kishi emas», dedilar. Ular: «Unda miskin kim, ey Allohning Rasuli?» dedilar. U zot: «Oʻzini boy qiladigan narsani topa olmaydigan va odamlar uning ehtiyojini bilmaydigan, shu sabab unga sadaqa berilmaydigan kishi», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мискин бир ёки икки луқма, бир ёки икки дона хурмо билан қайтиб кетадиган киши эмас», дедилар. Улар: «Унда мискин ким, эй Аллоҳнинг Расули?» дедилар. У зот: «Ўзини бой қиладиган нарсани топа олмайдиган ва одамлар унинг эҳтиёжини билмайдиган, шу сабаб унга садақа берилмайдиган киши», дедилар.

أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ بُجَيْدٍ، عَنْ جَدَّتِهِ أُمِّ بُجَيْدٍ، وَكَانَتْ، مِمَّنْ بَايَعَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهَا قَالَتْ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِنَّ الْمِسْكِينَ لَيَقُومُ عَلَى بَابِي فَمَا أَجِدُ لَهُ شَيْئًا أُعْطِيهِ إِيَّاهُ فَقَالَ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنْ لَمْ تَجِدِي شَيْئًا تُعْطِينَهُ إِيَّاهُ إِلاَّ ظِلْفًا مُحْرَقًا فَادْفَعِيهِ إِلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏

Rasululloh ﷺga bayʼat qilganlardan boʻlgan Umm Bujayd (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U Rasululloh ﷺga: «Miskin eshigim oldida turadi, biroq men unga beradigan hech narsa topolmayman», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ unga: «Agar unga beradigan kuydirilgan bir tuyoqdan boshqa hech narsa topa olmasang ham, oʻshani unga ber», dedilar.Расулуллоҳ ﷺга байъат қилганлардан бўлган Умм Бужайд (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У Расулуллоҳ ﷺга: «Мискин эшигим олдида туради, бироқ мен унга берадиган ҳеч нарса тополмайман», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ унга: «Агар унга берадиган куйдирилган бир туёқдан бошқа ҳеч нарса топа олмасанг ҳам, ўшани унга бер», дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ، قَالَ سَمِعْتُ أَبِي يُحَدِّثُ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ثَلاَثَةٌ لاَ يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ الشَّيْخُ الزَّانِي وَالْعَائِلُ الْمَزْهُوُّ وَالإِمَامُ الْكَذَّابُ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Uch toifa odam bilan Alloh azza va jalla qiyomat kunida gaplashmaydi: zino qilgan qari chol, kibrlangan kambagʻal va yolgʻonchi imom», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Уч тоифа одам билан Аллоҳ азза ва жалла қиёмат кунида гаплашмайди: зино қилган қари чол, кибрланган камбағал ва ёлғончи имом», дедилар.

أَخْبَرَنَا أَبُو دَاوُدَ، قَالَ حَدَّثَنَا عَارِمٌ، قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، قَالَ حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَرْبَعَةٌ يُبْغِضُهُمُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ الْبَيَّاعُ الْحَلاَّفُ وَالْفَقِيرُ الْمُخْتَالُ وَالشَّيْخُ الزَّانِي وَالإِمَامُ الْجَائِرُ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Toʻrt toifa odamni Alloh azza va jalla yomon koʻradi: koʻp qasam ichib sotadigan sotuvchi, kibrlangan kambagʻal, zino qilgan qari chol va zolim imom», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Тўрт тоифа одамни Аллоҳ азза ва жалла ёмон кўради: кўп қасам ичиб сотадиган сотувчи, кибрланган камбағал, зино қилган қари чол ва золим имом», дедилар.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ مَنْصُورٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ ثَوْرِ بْنِ زَيْدٍ الدِّيلِيِّ، عَنْ أَبِي الْغَيْثِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ السَّاعِي عَلَى الأَرْمَلَةِ وَالْمِسْكِينِ كَالْمُجَاهِدِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Beva va miskin uchun harakat qiluvchi kishi Alloh azza va jalla yoʻlida jihod qiluvchi mujohid kabidir», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бева ва мискин учун ҳаракат қилувчи киши Аллоҳ азза ва жалла йўлида жиҳод қилувчи мужоҳид кабидир», дедилар.

أَخْبَرَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، عَنْ أَبِي الأَحْوَصِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي نُعْمٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ بَعَثَ عَلِيٌّ وَهُوَ بِالْيَمَنِ بِذُهَيْبَةٍ بِتُرْبَتِهَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَسَمَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَيْنَ أَرْبَعَةِ نَفَرٍ الأَقْرَعِ بْنِ حَابِسٍ الْحَنْظَلِيِّ وَعُيَيْنَةَ بْنِ بَدْرٍ الْفَزَارِيِّ وَعَلْقَمَةَ بْنِ عُلاَثَةَ الْعَامِرِيِّ ثُمَّ أَحَدِ بَنِي كِلاَبٍ وَزَيْدٍ الطَّائِيِّ ثُمَّ أَحَدِ بَنِي نَبْهَانَ فَغَضِبَتْ قُرَيْشٌ وَقَالَ مَرَّةً أُخْرَى صَنَادِيدُ قُرَيْشٍ فَقَالُوا تُعْطِي صَنَادِيدَ نَجْدٍ وَتَدَعُنَا ‏.‏ قَالَ ‏"‏ إِنَّمَا فَعَلْتُ ذَلِكَ لأَتَأَلَّفَهُمْ ‏"‏ ‏.‏ فَجَاءَ رَجُلٌ كَثُّ اللِّحْيَةِ مُشْرِفُ الْوَجْنَتَيْنِ غَائِرُ الْعَيْنَيْنِ نَاتِئُ الْجَبِينِ مَحْلُوقُ الرَّأْسِ فَقَالَ اتَّقِ اللَّهَ يَا مُحَمَّدُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ إِنْ عَصَيْتُهُ أَيَأْمَنُنِي عَلَى أَهْلِ الأَرْضِ وَلاَ تَأْمَنُونِي ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ أَدْبَرَ الرَّجُلُ فَاسْتَأْذَنَ رَجُلٌ مِنَ الْقَوْمِ فِي قَتْلِهِ يَرَوْنَ أَنَّهُ خَالِدُ بْنُ الْوَلِيدِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ مِنْ ضِئْضِئِ هَذَا قَوْمًا يَقْرَءُونَ الْقُرْآنَ لاَ يُجَاوِزُ حَنَاجِرَهُمْ يَقْتُلُونَ أَهْلَ الإِسْلاَمِ وَيَدَعُونَ أَهْلَ الأَوْثَانِ يَمْرُقُونَ مِنَ الإِسْلاَمِ كَمَا يَمْرُقُ السَّهْمُ مِنَ الرَّمِيَّةِ لَئِنْ أَدْرَكْتُهُمْ لأَقْتُلَنَّهُمْ قَتْلَ عَادٍ ‏"‏ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Ali Yamanda ekan, tuprogʻi bilan aralash bir boʻlak oltinni Rasululloh ﷺga yubordi. Rasululloh ﷺ uni toʻrt kishiga: al-Aqraʼ ibn Hobis al-Hanzaliy, Uyayna ibn Badr al-Fazoriy, Alqama ibn Ulosa al-Omiriy — u Banu Kilobdan edi — va Zayd at-Toiy — u Banu Nabhondan edi — oʻrtasida boʻlib berdilar. Shunda Quraysh gʻazablandi va: «Sen Najd boshliqlariga berib, bizni tark etyapsanmi?» dedilar. U zot: «Men buni faqat ularning qalbini islomga moyil qilish uchun qildim», dedilar. Soʻng quyuq soqolli, yonoqlari boʻrtib chiqqan, koʻzlari ichiga botgan, peshonasi doʻng, boshi qirilgan bir kishi kelib: «Ey Muhammad, Allohdan qoʻrq!» dedi. U zot: «Men Allohga itoatsizlik qilsam, kim Alloh azza va jallaga itoat qiladi? Alloh meni yer ahliga ishonib turibdi-yu, sizlar menga ishonmaysizlarmi?» dedilar. Soʻng u kishi orqasiga oʻgirilib ketdi, jamoadan bir kishi — uni Xolid ibn al-Valid deb bilishardi — uni oʻldirishga izn soʻradi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Albatta, mana shu kishining zurriyotidan bir qavm chiqadiki, ular Qurʼonni oʻqiydilar, lekin u tomoqlaridan pastga oʻtmaydi. Ular islom ahlini oʻldirib, butparastlarni tark etadilar. Oʻq ovdan otilib chiqib ketganidek, ular islomdan chiqib ketadilar. Agar men ularga yetsam, Od qavmini oʻldirgandek oʻldirardim», dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Али Яманда экан, тупроғи билан аралаш бир бўлак олтинни Расулуллоҳ ﷺга юборди. Расулуллоҳ ﷺ уни тўрт кишига: ал-Ақраъ ибн Ҳобис ал-Ҳанзалий, Уяйна ибн Бадр ал-Фазорий, Алқама ибн Улоса ал-Омирий — у Бану Килобдан эди — ва Зайд ат-Тоий — у Бану Набҳондан эди — ўртасида бўлиб бердилар. Шунда Қурайш ғазабланди ва: «Сен Нажд бошлиқларига бериб, бизни тарк этяпсанми?» дедилар. У зот: «Мен буни фақат уларнинг қалбини исломга мойил қилиш учун қилдим», дедилар. Сўнг қуюқ соқолли, ёноқлари бўртиб чиққан, кўзлари ичига ботган, пешонаси дўнг, боши қирилган бир киши келиб: «Эй Муҳаммад, Аллоҳдан қўрқ!» деди. У зот: «Мен Аллоҳга итоатсизлик қилсам, ким Аллоҳ азза ва жаллага итоат қилади? Аллоҳ мени ер аҳлига ишониб турибди-ю, сизлар менга ишонмайсизларми?» дедилар. Сўнг у киши орқасига ўгирилиб кетди, жамоадан бир киши — уни Холид ибн ал-Валид деб билишарди — уни ўлдиришга изн сўради. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, мана шу кишининг зурриётидан бир қавм чиқадики, улар Қуръонни ўқийдилар, лекин у томоқларидан пастга ўтмайди. Улар ислом аҳлини ўлдириб, бутпарастларни тарк этадилар. Ўқ овдан отилиб чиқиб кетганидек, улар исломдан чиқиб кетадилар. Агар мен уларга етсам, Од қавмини ўлдиргандек ўлдирардим», дедилар.

أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ حَبِيبِ بْنِ عَرَبِيٍّ، عَنْ حَمَّادٍ، عَنْ هَارُونَ بْنِ رِئَابٍ، قَالَ حَدَّثَنِي كِنَانَةُ بْنُ نُعَيْمٍ، ح وَأَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، - وَاللَّفْظُ لَهُ - قَالَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ هَارُونَ، عَنْ كِنَانَةَ بْنِ نُعَيْمٍ، عَنْ قَبِيصَةَ بْنِ مُخَارِقٍ، قَالَ تَحَمَّلْتُ حَمَالَةً فَأَتَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَسَأَلْتُهُ فِيهَا فَقَالَ ‏"‏ إِنَّ الْمَسْأَلَةَ لاَ تَحِلُّ إِلاَّ لِثَلاَثَةٍ رَجُلٍ تَحَمَّلَ بِحَمَالَةٍ بَيْنَ قَوْمٍ فَسَأَلَ فِيهَا حَتَّى يُؤَدِّيَهَا ثُمَّ يُمْسِكَ ‏"‏ ‏.‏

Qabisa ibn Muxoriq (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men bir moliyaviy majburiyatni oʻz zimmamga oldim, soʻng Nabiy ﷺga kelib, u haqda soʻradim. U zot: «Albatta, tilanchilik faqat uch kishiga haloldir: bir qavm oʻrtasida moliyaviy majburiyatni oʻz zimmasiga olgan kishi — u shuni ado etguncha soʻraydi, soʻng tiyiladi», dedilar.Қабиса ибн Мухориқ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен бир молиявий мажбуриятни ўз зиммамга олдим, сўнг Набий ﷺга келиб, у ҳақда сўрадим. У зот: «Албатта, тиланчилик фақат уч кишига ҳалолдир: бир қавм ўртасида молиявий мажбуриятни ўз зиммасига олган киши — у шуни адо этгунча сўрайди, сўнг тийилади», дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ النَّضْرِ بْنِ مُسَاوِرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ هَارُونَ بْنِ رِئَابٍ، قَالَ حَدَّثَنِي كِنَانَةُ بْنُ نُعَيْمٍ، عَنْ قَبِيصَةَ بْنِ مُخَارِقٍ، قَالَ تَحَمَّلْتُ حَمَالَةً فَأَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَسْأَلُهُ فِيهَا فَقَالَ ‏"‏ أَقِمْ يَا قَبِيصَةُ حَتَّى تَأْتِيَنَا الصَّدَقَةُ فَنَأْمُرَ لَكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا قَبِيصَةُ إِنَّ الصَّدَقَةَ لاَ تَحِلُّ إِلاَّ لأَحَدِ ثَلاَثَةٍ رَجُلٍ تَحَمَّلَ حَمَالَةً فَحَلَّتْ لَهُ الْمَسْأَلَةُ حَتَّى يُصِيبَ قِوَامًا مِنْ عَيْشٍ أَوْ سِدَادًا مِنْ عَيْشٍ وَرَجُلٍ أَصَابَتْهُ جَائِحَةٌ فَاجْتَاحَتْ مَالَهُ فَحَلَّتْ لَهُ الْمَسْأَلَةُ حَتَّى يُصِيبَهَا ثُمَّ يُمْسِكَ وَرَجُلٍ أَصَابَتْهُ فَاقَةٌ حَتَّى يَشْهَدَ ثَلاَثَةٌ مِنْ ذَوِي الْحِجَا مِنْ قَوْمِهِ قَدْ أَصَابَتْ فُلاَنًا فَاقَةٌ فَحَلَّتْ لَهُ الْمَسْأَلَةُ حَتَّى يُصِيبَ قِوَامًا مِنْ عَيْشٍ أَوْ سِدَادًا مِنْ عَيْشٍ فَمَا سِوَى هَذَا مِنَ الْمَسْأَلَةِ يَا قَبِيصَةُ سُحْتٌ يَأْكُلُهَا صَاحِبُهَا سُحْتًا ‏"‏ ‏.‏

Qabisa ibn Muxoriq (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men bir moliyaviy majburiyatni oʻz zimmamga oldim, soʻng Rasululloh ﷺga kelib, u haqda soʻradim. U zot: «Ey Qabisa, bizga sadaqa kelguncha shu yerda tur, keyin senga buyuramiz», dedilar. Soʻng Rasululloh ﷺ: «Ey Qabisa, albatta, sadaqa faqat uch kishidan biriga haloldir: moliyaviy majburiyatni oʻz zimmasiga olgan kishi — unga tirikchiligini toʻgʻrilaydigan yoki yetarli kun kechiradigan narsani topguncha soʻrash halol boʻladi; molini yoʻq qilib yuborgan ofatga uchragan kishi — unga shuni topguncha soʻrash halol boʻladi, soʻng tiyiladi; qashshoqlikka uchragan kishi — qavmidan aqlli uch kishi ‹falonchini qashshoqlik urdi› deb guvohlik berguncha, unga tirikchiligini toʻgʻrilaydigan yoki yetarli kun kechiradigan narsani topguncha soʻrash halol boʻladi. Ey Qabisa, bulardan boshqa soʻralgan narsa esa haromdir, uni yeydigan kishi haromni yegan boʻladi», dedilar.Қабиса ибн Мухориқ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен бир молиявий мажбуриятни ўз зиммамга олдим, сўнг Расулуллоҳ ﷺга келиб, у ҳақда сўрадим. У зот: «Эй Қабиса, бизга садақа келгунча шу ерда тур, кейин сенга буюрамиз», дедилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ: «Эй Қабиса, албатта, садақа фақат уч кишидан бирига ҳалолдир: молиявий мажбуриятни ўз зиммасига олган киши — унга тирикчилигини тўғрилайдиган ёки етарли кун кечирадиган нарсани топгунча сўраш ҳалол бўлади; молини йўқ қилиб юборган офатга учраган киши — унга шуни топгунча сўраш ҳалол бўлади, сўнг тийилади; қашшоқликка учраган киши — қавмидан ақлли уч киши ‹фалончини қашшоқлик урди› деб гувоҳлик бергунча, унга тирикчилигини тўғрилайдиган ёки етарли кун кечирадиган нарсани топгунча сўраш ҳалол бўлади. Эй Қабиса, булардан бошқа сўралган нарса эса ҳаромдир, уни ейдиган киши ҳаромни еган бўлади», дедилар.

أَخْبَرَنِي زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ، قَالَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ ابْنُ عُلَيَّةَ، قَالَ أَخْبَرَنِي هِشَامٌ، قَالَ حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ، قَالَ حَدَّثَنِي هِلاَلٌ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ جَلَسَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى الْمِنْبَرِ وَجَلَسْنَا حَوْلَهُ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّمَا أَخَافُ عَلَيْكُمْ مِنْ بَعْدِي مَا يُفْتَحُ لَكُمْ مِنْ زَهْرَةٍ ‏"‏ ‏.‏ وَذَكَرَ الدُّنْيَا وَزِينَتَهَا فَقَالَ رَجُلٌ أَوَيَأْتِي الْخَيْرُ بِالشَّرِّ فَسَكَتَ عَنْهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقِيلَ لَهُ مَا شَأْنُكَ تُكَلِّمُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلاَ يُكَلِّمُكَ ‏.‏ قَالَ وَرَأَيْنَا أَنَّهُ يُنْزَلُ عَلَيْهِ فَأَفَاقَ يَمْسَحُ الرُّحَضَاءَ وَقَالَ ‏"‏ أُشَاهِدُ السَّائِلَ إِنَّهُ لاَ يَأْتِي الْخَيْرُ بِالشَّرِّ وَإِنَّ مِمَّا يُنْبِتُ الرَّبِيعُ يَقْتُلُ أَوْ يُلِمُّ إِلاَّ آكِلَةُ الْخَضِرِ فَإِنَّهَا أَكَلَتْ حَتَّى إِذَا امْتَدَّتْ خَاصِرَتَاهَا اسْتَقْبَلَتْ عَيْنَ الشَّمْسِ فَثَلَطَتْ ثُمَّ بَالَتْ ثُمَّ رَتَعَتْ وَإِنَّ هَذَا الْمَالَ خَضِرَةٌ حُلْوَةٌ وَنِعْمَ صَاحِبُ الْمُسْلِمِ هُوَ إِنْ أَعْطَى مِنْهُ الْيَتِيمَ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ وَإِنَّ الَّذِي يَأْخُذُهُ بِغَيْرِ حَقِّهِ كَالَّذِي يَأْكُلُ وَلاَ يَشْبَعُ وَيَكُونُ عَلَيْهِ شَهِيدًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ minbarga oʻtirdilar, biz esa u zotning atrofiga oʻtirdik. U zot: «Men sizlar uchun mendan keyin sizlarga ochilib beriladigan dunyoning ziynatidan qoʻrqaman», dedilar va dunyoni hamda uning ziynatini zikr qildilar. Bir kishi: «Yaxshilik yomonlik keltiradimi?» dedi. Rasululloh ﷺ unga jim boʻldilar. Unga: «Nima boʻldi senga, Rasululloh ﷺ bilan gaplashyapsan-u, u zot senga gapirmayapti?» deyildi. U zotga vahiy nozil boʻlayotganini payqadik. Soʻng u zot oʻzlariga kelib, terni artdilar va: «Anavi soʻrovchi qayerda? Albatta, yaxshilik yomonlik keltirmaydi. Bahorda oʻsadigan narsalar oʻldiradi yoki oʻlimga yaqinlashtiradi, faqat koʻk oʻt yeydigan hayvon bundan mustasno: u yeydi, hatto ikki biqini kerilib kengaygach, quyoshga qarab, tezak tashlaydi, siydik chiqaradi, soʻng yana yaylaydi. Albatta, bu mol koʻm-koʻk va shirindir. Musulmon kishining yaxshi hamrohi shuki, agar undan yetimga, miskinga va yoʻlovchiga bersa. Uni haqsiz ravishda oladigan kishi esa yeb toʻymaydigan kishi kabidir va u qiyomat kunida unga qarshi guvoh boʻladi», dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ минбарга ўтирдилар, биз эса у зотнинг атрофига ўтирдик. У зот: «Мен сизлар учун мендан кейин сизларга очилиб бериладиган дунёнинг зийнатидан қўрқаман», дедилар ва дунёни ҳамда унинг зийнатини зикр қилдилар. Бир киши: «Яхшилик ёмонлик келтирадими?» деди. Расулуллоҳ ﷺ унга жим бўлдилар. Унга: «Нима бўлди сенга, Расулуллоҳ ﷺ билан гаплашяпсан-у, у зот сенга гапирмаяпти?» дейилди. У зотга ваҳий нозил бўлаётганини пайқадик. Сўнг у зот ўзларига келиб, терни артдилар ва: «Анави сўровчи қаерда? Албатта, яхшилик ёмонлик келтирмайди. Баҳорда ўсадиган нарсалар ўлдиради ёки ўлимга яқинлаштиради, фақат кўк ўт ейдиган ҳайвон бундан мустасно: у ейди, ҳатто икки биқини керилиб кенгайгач, қуёшга қараб, тезак ташлайди, сийдик чиқаради, сўнг яна яйлайди. Албатта, бу мол кўм-кўк ва шириндир. Мусулмон кишининг яхши ҳамроҳи шуки, агар ундан етимга, мискинга ва йўловчига берса. Уни ҳақсиз равишда оладиган киши эса еб тўймайдиган киши кабидир ва у қиёмат кунида унга қарши гувоҳ бўлади», дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدٌ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ عَوْنٍ، عَنْ حَفْصَةَ، عَنْ أُمِّ الرَّائِحِ، عَنْ سَلْمَانَ بْنِ عَامِرٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ الصَّدَقَةَ عَلَى الْمِسْكِينِ صَدَقَةٌ وَعَلَى ذِي الرَّحِمِ اثْنَتَانِ صَدَقَةٌ وَصِلَةٌ ‏"‏ ‏.‏

Salmon ibn Omir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Albatta, miskinga qilingan sadaqa bitta sadaqadir, qarindoshga qilingani esa ikkitadir: sadaqa va sila-rahm», dedilar.Салмон ибн Омир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Албатта, мискинга қилинган садақа битта садақадир, қариндошга қилингани эса иккитадир: садақа ва сила-раҳм», дедилар.

أَخْبَرَنَا بِشْرُ بْنُ خَالِدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ سُلَيْمَانَ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ زَيْنَبَ، امْرَأَةِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِلنِّسَاءِ ‏"‏ تَصَدَّقْنَ وَلَوْ مِنَ حُلِيِّكُنَّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ وَكَانَ عَبْدُ اللَّهِ خَفِيفَ ذَاتِ الْيَدِ فَقَالَتْ لَهُ أَيَسَعُنِي أَنْ أَضَعَ صَدَقَتِي فِيكَ وَفِي بَنِي أَخٍ لِي يَتَامَى فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ سَلِي عَنْ ذَلِكَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَتْ فَأَتَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَإِذَا عَلَى بَابِهِ امْرَأَةٌ مِنَ الأَنْصَارِ يُقَالُ لَهَا زَيْنَبُ تَسْأَلُ عَمَّا أَسْأَلُ عَنْهُ فَخَرَجَ إِلَيْنَا بِلاَلٌ فَقُلْنَا لَهُ انْطَلِقْ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَسَلْهُ عَنْ ذَلِكَ وَلاَ تُخْبِرْهُ مَنْ نَحْنُ ‏.‏ فَانْطَلَقَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ مَنْ هُمَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ زَيْنَبُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَىُّ الزَّيَانِبِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ زَيْنَبُ امْرَأَةُ عَبْدِ اللَّهِ وَزَيْنَبُ الأَنْصَارِيَّةُ قَالَ ‏"‏ نَعَمْ لَهُمَا أَجْرَانِ أَجْرُ الْقَرَابَةِ وَأَجْرُ الصَّدَقَةِ ‏"‏ ‏.‏

Abdullohning ayoli Zaynab (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ ayollarga: «Sadaqa qilinglar, hatto zeb-ziynatlaringdan boʻlsa ham», dedilar. Abdulloh esa qoʻli kalta odam edi. Men unga: «Sadaqamni senga va yetim boʻlib qolgan aka-ukalarimning bolalariga sarflashim menga joizmi?» dedim. Abdulloh: «Bu haqda Rasululloh ﷺdan soʻra», dedi. Men Nabiy ﷺning huzuriga bordim, uning eshigi oldida Zaynab ismli ansorlik bir ayol men soʻramoqchi boʻlgan narsani soʻrab turgan ekan. Bizning oldimizga Bilol chiqdi, biz unga: «Rasululloh ﷺning oldiga borib, buni undan soʻra, lekin biz kimligimizni aytma», dedik. U Rasululloh ﷺning oldiga bordi. U zot: «Ular kim?» dedilar. U: «Zaynab», dedi. U zot: «Qaysi Zaynab?» dedilar. U: «Abdullohning ayoli Zaynab va ansorlik Zaynab», dedi. U zot: «Ha, ularga ikki ajr bor: qarindoshlik ajri va sadaqa ajri», dedilar.Абдуллоҳнинг аёли Зайнаб (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ аёлларга: «Садақа қилинглар, ҳатто зеб-зийнатларингдан бўлса ҳам», дедилар. Абдуллоҳ эса қўли калта одам эди. Мен унга: «Садақамни сенга ва етим бўлиб қолган ака-укаларимнинг болаларига сарфлашим менга жоизми?» дедим. Абдуллоҳ: «Бу ҳақда Расулуллоҳ ﷺдан сўра», деди. Мен Набий ﷺнинг ҳузурига бордим, унинг эшиги олдида Зайнаб исмли ансорлик бир аёл мен сўрамоқчи бўлган нарсани сўраб турган экан. Бизнинг олдимизга Билол чиқди, биз унга: «Расулуллоҳ ﷺнинг олдига бориб, буни ундан сўра, лекин биз кимлигимизни айтма», дедик. У Расулуллоҳ ﷺнинг олдига борди. У зот: «Улар ким?» дедилар. У: «Зайнаб», деди. У зот: «Қайси Зайнаб?» дедилар. У: «Абдуллоҳнинг аёли Зайнаб ва ансорлик Зайнаб», деди. У зот: «Ҳа, уларга икки ажр бор: қариндошлик ажри ва садақа ажри», дедилар.

أَخْبَرَنَا أَبُو دَاوُدَ، قَالَ حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ صَالِحٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَنَّ أَبَا عُبَيْدٍ، مَوْلَى عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَزْهَرَ أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لأَنْ يَحْتَزِمَ أَحَدُكُمْ حُزْمَةَ حَطَبٍ عَلَى ظَهْرِهِ فَيَبِيعَهَا خَيْرٌ مِنْ أَنْ يَسْأَلَ رَجُلاً فَيُعْطِيَهُ أَوْ يَمْنَعَهُ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Biringiz bir bogʻ oʻtinni yelkasiga ortib olib, uni sotsa, bu bir kishidan soʻrab, u unga berishi yoki bermasligidan koʻra yaxshiroqdir», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бирингиз бир боғ ўтинни елкасига ортиб олиб, уни сотса, бу бир кишидан сўраб, у унга бериши ёки бермаслигидан кўра яхшироқдир», дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْحَكَمِ، عَنْ شُعَيْبٍ، عَنِ اللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي جَعْفَرٍ، قَالَ سَمِعْتُ حَمْزَةَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، يَقُولُ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا يَزَالُ الرَّجُلُ يَسْأَلُ حَتَّى يَأْتِيَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لَيْسَ فِي وَجْهِهِ مُزْعَةٌ مِنْ لَحْمٍ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kishi soʻrayverib, qiyomat kuniga yuzida bir boʻlak ham et qolmagan holda keladi», dedilar.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Киши сўрайвериб, қиёмат кунига юзида бир бўлак ҳам эт қолмаган ҳолда келади», дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُثْمَانَ بْنِ أَبِي صَفْوَانَ الثَّقَفِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا أُمَيَّةُ بْنُ خَالِدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ بِسْطَامِ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ خَلِيفَةَ، عَنْ عَائِذِ بْنِ عَمْرٍو، أَنَّ رَجُلاً، أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَسَأَلَهُ فَأَعْطَاهُ فَلَمَّا وَضَعَ رِجْلَهُ عَلَى أُسْكُفَّةِ الْبَابِ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَوْ تَعْلَمُونَ مَا فِي الْمَسْأَلَةِ مَا مَشَى أَحَدٌ إِلَى أَحَدٍ يَسْأَلُهُ شَيْئًا ‏"‏ ‏.‏

Oiz ibn Amr (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi Nabiy ﷺning huzuriga kelib, u zotdan soʻradi, u zot esa unga berdilar. U oyogʻini eshik boʻsagʻasiga qoʻygan payt Rasululloh ﷺ: «Agar siz soʻrashda nima borligini bilganingizda, hech kim biror narsa soʻrab, birov oldiga bormas edi», dedilar.Оиз ибн Амр (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир киши Набий ﷺнинг ҳузурига келиб, у зотдан сўради, у зот эса унга бердилар. У оёғини эшик бўсағасига қўйган пайт Расулуллоҳ ﷺ: «Агар сиз сўрашда нима борлигини билганингизда, ҳеч ким бирор нарса сўраб, биров олдига бормас эди», дедилар.

أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ رَبِيعَةَ، عَنْ بَكْرِ بْنِ سَوَادَةَ، عَنْ مُسْلِمِ بْنِ مَخْشِيٍّ، عَنِ ابْنِ الْفِرَاسِيِّ، أَنَّ الْفِرَاسِيَّ، قَالَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَسْأَلُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ لاَ وَإِنْ كُنْتَ سَائِلاً لاَ بُدَّ فَاسْأَلِ الصَّالِحِينَ ‏"‏ ‏.‏

Firosiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U Rasululloh ﷺga: «Ey Allohning Rasuli, soʻraymi?» dedi. U zot: «Yoʻq, agar soʻramay iloji boʻlmasa, solihlardan soʻra», dedilar.Фиросий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У Расулуллоҳ ﷺга: «Эй Аллоҳнинг Расули, сўрайми?» деди. У зот: «Йўқ, агар сўрамай иложи бўлмаса, солиҳлардан сўра», дедилар.

أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، أَنَّ نَاسًا، مِنَ الأَنْصَارِ سَأَلُوا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَعْطَاهُمْ ثُمَّ سَأَلُوهُ فَأَعْطَاهُمْ حَتَّى إِذَا نَفِدَ مَا عِنْدَهُ قَالَ ‏"‏ مَا يَكُونُ عِنْدِي مِنْ خَيْرٍ فَلَنْ أَدَّخِرَهُ عَنْكُمْ وَمَنْ يَسْتَعْفِفْ يُعِفَّهُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ وَمَنْ يَصْبِرْ يُصَبِّرْهُ اللَّهُ وَمَا أُعْطِيَ أَحَدٌ عَطَاءً هُوَ خَيْرٌ وَأَوْسَعُ مِنَ الصَّبْرِ ‏"‏ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Ansorlardan baʼzi kishilar Rasululloh ﷺdan soʻradilar, u zot esa ularga berdilar. Soʻng yana soʻradilar, u zot yana berdilar, nihoyat u zotning huzuridagi narsa tugadi. Shunda u zot: «Menda boʻlgan yaxshi narsani sizlardan aslo yashirmayman. Kim iffatli boʻlishni istasa, Alloh azza va jalla uni iffatli qiladi; kim sabr qilishni istasa, Alloh uni sabrli qiladi. Hech kimga sabrdan koʻra yaxshiroq va kengroq neʼmat berilmagan», dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Ансорлардан баъзи кишилар Расулуллоҳ ﷺдан сўрадилар, у зот эса уларга бердилар. Сўнг яна сўрадилар, у зот яна бердилар, ниҳоят у зотнинг ҳузуридаги нарса тугади. Шунда у зот: «Менда бўлган яхши нарсани сизлардан асло яширмайман. Ким иффатли бўлишни истаса, Аллоҳ азза ва жалла уни иффатли қилади; ким сабр қилишни истаса, Аллоҳ уни сабрли қилади. Ҳеч кимга сабрдан кўра яхшироқ ва кенгроқ неъмат берилмаган», дедилар.

أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ شُعَيْبٍ، قَالَ أَنْبَأَنَا مَعْنٌ، قَالَ أَنْبَأَنَا مَالِكٌ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لأَنْ يَأْخُذَ أَحَدُكُمْ حَبْلَهُ فَيَحْتَطِبَ عَلَى ظَهْرِهِ خَيْرٌ لَهُ مِنْ أَنْ يَأْتِيَ رَجُلاً أَعْطَاهُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ مِنْ فَضْلِهِ فَيَسْأَلَهُ أَعْطَاهُ أَوْ مَنَعَهُ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Jonim qoʻlida boʻlgan Zot bilan qasamki, biringiz arqonini olib, orqasida oʻtin koʻtarib kelishi, Alloh azza va jalla oʻz fazlidan bergan bir kishining oldiga borib, undan soʻrashidan yaxshiroqdir. U kishi unga berishi ham, bermasligi ham mumkin», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Жоним қўлида бўлган Зот билан қасамки, бирингиз арқонини олиб, орқасида ўтин кўтариб келиши, Аллоҳ азза ва жалла ўз фазлидан берган бир кишининг олдига бориб, ундан сўрашидан яхшироқдир. У киши унга бериши ҳам, бермаслиги ҳам мумкин», дедилар.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ، حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ قَيْسٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ بْنِ مُعَاوِيَةَ، عَنْ ثَوْبَانَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ يَضْمَنْ لِي وَاحِدَةً وَلَهُ الْجَنَّةُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ يَحْيَى هَا هُنَا كَلِمَةٌ مَعْنَاهَا أَنْ لاَ يَسْأَلَ النَّاسَ شَيْئًا ‏.‏

Savbon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim menga bir narsani kafolat bersa, unga jannat bordir», dedilar. Roviy Yahyo aytdi: bu yerda bir soʻz bor edi, uning maʼnosi: odamlardan hech narsa soʻramasligidir.Савбон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким менга бир нарсани кафолат берса, унга жаннат бордир», дедилар. Ровий Яҳё айтди: бу ерда бир сўз бор эди, унинг маъноси: одамлардан ҳеч нарса сўрамаслигидир.

أَخْبَرَنَا هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى، - وَهُوَ ابْنُ حَمْزَةَ - قَالَ حَدَّثَنِي الأَوْزَاعِيُّ، عَنْ هَارُونَ بْنِ رِئَابٍ، أَنَّهُ حَدَّثَهُ عَنْ أَبِي بَكْرٍ، عَنْ قَبِيصَةَ بْنِ مُخَارِقٍ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ لاَ تَصْلُحُ الْمَسْأَلَةُ إِلاَّ لِثَلاَثَةٍ رَجُلٍ أَصَابَتْ مَالَهُ جَائِحَةٌ فَيَسْأَلُ حَتَّى يُصِيبَ سِدَادًا مِنْ عَيْشٍ ثُمَّ يُمْسِكَ وَرَجُلٍ تَحَمَّلَ حَمَالَةً فَيَسْأَلُ حَتَّى يُؤَدِّيَ إِلَيْهِمْ حَمَالَتَهُمْ ثُمَّ يُمْسِكَ عَنِ الْمَسْأَلَةِ وَرَجُلٍ يَحْلِفُ ثَلاَثَةُ نَفَرٍ مِنْ قَوْمِهِ مِنْ ذَوِي الْحِجَا بِاللَّهِ لَقَدْ حَلَّتِ الْمَسْأَلَةُ لِفُلاَنٍ فَيَسْأَلُ حَتَّى يُصِيبَ قِوَامًا مِنْ مَعِيشَةٍ ثُمَّ يُمْسِكَ عَنِ الْمَسْأَلَةِ فَمَا سِوَى ذَلِكَ سُحْتٌ ‏"‏ ‏.‏

Qabisa ibn Muxoriq (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺni: «Soʻrash faqat uch kishiga joizdir: moli biror ofatga uchragan kishi — u tirikchiligini butlab oladigan darajaga yetguncha soʻraydi, soʻng tiyiladi; bir moliyaviy zimmani (diyat yoki qarzni) oʻz ustiga olgan kishi — u ularga zimmasidagini toʻlab beruncha soʻraydi, soʻng soʻrashdan tiyiladi; hamda qavmidan aqlli uch kishi ‹Allohga qasamki, falon kishiga soʻrash halol boʻldi› deb qasam ichadigan kishi — u tirikchiligini butlab oladigan darajaga yetguncha soʻraydi, soʻng soʻrashdan tiyiladi. Bulardan boshqasi haromdir», deyayotganlarini eshitdim.Қабиса ибн Мухориқ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺни: «Сўраш фақат уч кишига жоиздир: моли бирор офатга учраган киши — у тирикчилигини бутлаб оладиган даражага етгунча сўрайди, сўнг тийилади; бир молиявий зиммани (дият ёки қарзни) ўз устига олган киши — у уларга зиммасидагини тўлаб берунча сўрайди, сўнг сўрашдан тийилади; ҳамда қавмидан ақлли уч киши ‹Аллоҳга қасамки, фалон кишига сўраш ҳалол бўлди› деб қасам ичадиган киши — у тирикчилигини бутлаб оладиган даражага етгунча сўрайди, сўнг сўрашдан тийилади. Булардан бошқаси ҳаромдир», деяётганларини эшитдим.

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ، عَنْ حَكِيمِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ سَأَلَ وَلَهُ مَا يُغْنِيهِ جَاءَتْ خُمُوشًا أَوْ كُدُوحًا فِي وَجْهِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏.‏ قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَمَاذَا يُغْنِيهِ أَوْ مَاذَا أَغْنَاهُ قَالَ ‏"‏ خَمْسُونَ دِرْهَمًا أَوْ حِسَابُهَا مِنَ الذَّهَبِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ يَحْيَى قَالَ سُفْيَانُ وَسَمِعْتُ زُبَيْدًا يُحَدِّثُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim boyligi yetarli boʻla turib soʻrasa, qiyomat kunida yuzida tirnalgan yara-chaqalar bilan keladi», dedilar. «Ey Allohning Rasuli, uni beniyoz qiladigan narsa nima?» deyildi. U zot: «Ellik dirham yoki uning oltindan boʻlgan miqdori», dedilar.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким бойлиги етарли бўла туриб сўраса, қиёмат кунида юзида тирналган яра-чақалар билан келади», дедилар. «Эй Аллоҳнинг Расули, уни бениёз қиладиган нарса нима?» дейилди. У зот: «Эллик дирҳам ёки унинг олтиндан бўлган миқдори», дедилар.

أَخْبَرَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، قَالَ أَنْبَأَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرٍو، عَنْ وَهْبِ بْنِ مُنَبِّهٍ، عَنْ أَخِيهِ، عَنْ مُعَاوِيَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ تُلْحِفُوا فِي الْمَسْأَلَةِ وَلاَ يَسْأَلْنِي أَحَدٌ مِنْكُمْ شَيْئًا وَأَنَا لَهُ كَارِهٌ فَيُبَارَكُ لَهُ فِيمَا أَعْطَيْتُهُ ‏"‏ ‏.‏

Muoviya (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Soʻrashda qattiq turib olmanglar. Biringiz mendan bir narsani soʻrab, men esa uni yoqtirmay tursam-da bersam, bergan narsamda unga baraka boʻlmaydi», dedilar.Муовия (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Сўрашда қаттиқ туриб олманглар. Бирингиз мендан бир нарсани сўраб, мен эса уни ёқтирмай турсам-да берсам, берган нарсамда унга барака бўлмайди», дедилар.

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ أَنْبَأَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، عَنْ سُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ شَابُورَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ سَأَلَ وَلَهُ أَرْبَعُونَ دِرْهَمًا فَهُوَ الْمُلْحِفُ ‏"‏ ‏.‏

Amr ibn Shuayb otasidan, u bobosi (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladi: Rasululloh ﷺ: «Kim qirq dirhami boʻla turib soʻrasa, u qattiq turib soʻragan (ilhof qilgan) kishidir», dedilar.Амр ибн Шуайб отасидан, у бобоси (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким қирқ дирҳами бўла туриб сўраса, у қаттиқ туриб сўраган (илҳоф қилган) кишидир», дедилар.

أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي الرِّجَالِ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ غَزِيَّةَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ سَرَّحَتْنِي أُمِّي إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَتَيْتُهُ وَقَعَدْتُ فَاسْتَقْبَلَنِي وَقَالَ ‏"‏ مَنِ اسْتَغْنَى أَغْنَاهُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ وَمَنِ اسْتَعَفَّ أَعَفَّهُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ وَمَنِ اسْتَكْفَى كَفَاهُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ وَمَنْ سَأَلَ وَلَهُ قِيمَةُ أُوقِيَّةٍ فَقَدْ أَلْحَفَ ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْتُ نَاقَتِي الْيَاقُوتَةُ خَيْرٌ مِنْ أُوقِيَّةٍ فَرَجَعْتُ وَلَمْ أَسْأَلْهُ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Onam meni Rasululloh ﷺning oldilariga yubordi. Men u zotning oldilariga kelib oʻtirdim. U zot menga yuzlanib: «Kim beniyoz boʻlishni istasa, Alloh azza va jalla uni beniyoz qiladi; kim iffatli boʻlishni istasa, Alloh azza va jalla uni iffatli qiladi; kim kifoyaga erishishni istasa, Alloh azza va jalla unga kifoya qiladi; kim bir uqiya qiymatidagi narsasi boʻla turib soʻrasa, u qattiq turib soʻragan boʻladi», dedilar. Shunda men: «Yoqutamsi tuyam bir uqiyadan yaxshiroq», dedim-da, u zotdan soʻramay qaytdim.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Онам мени Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига юборди. Мен у зотнинг олдиларига келиб ўтирдим. У зот менга юзланиб: «Ким бениёз бўлишни истаса, Аллоҳ азза ва жалла уни бениёз қилади; ким иффатли бўлишни истаса, Аллоҳ азза ва жалла уни иффатли қилади; ким кифояга эришишни истаса, Аллоҳ азза ва жалла унга кифоя қилади; ким бир уқия қийматидаги нарсаси бўла туриб сўраса, у қаттиқ туриб сўраган бўлади», дедилар. Шунда мен: «Ёқутамси туям бир уқиядан яхшироқ», дедим-да, у зотдан сўрамай қайтдим.

قَالَ الْحَارِثُ بْنُ مِسْكِينٍ قِرَاءَةً عَلَيْهِ وَأَنَا أَسْمَعُ، عَنِ ابْنِ الْقَاسِمِ، قَالَ أَنْبَأَنَا مَالِكٌ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ رَجُلٍ، مِنْ بَنِي أَسَدٍ قَالَ نَزَلْتُ أَنَا وَأَهْلِي، بِبَقِيعِ الْغَرْقَدِ فَقَالَتْ لِي أَهْلِي اذْهَبْ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَسَلْهُ لَنَا شَيْئًا نَأْكُلْهُ ‏.‏ فَذَهَبْتُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَوَجَدْتُ عِنْدَهُ رَجُلاً يَسْأَلُهُ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ لاَ أَجِدُ مَا أُعْطِيكَ ‏"‏ ‏.‏ فَوَلَّى الرَّجُلُ عَنْهُ وَهُوَ مُغْضَبٌ وَهُوَ يَقُولُ لَعَمْرِي إِنَّكَ لَتُعْطِي مَنْ شِئْتَ ‏.‏ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّهُ لَيَغْضَبُ عَلَىَّ أَنْ لاَ أَجِدَ مَا أُعْطِيهِ مَنْ سَأَلَ مِنْكُمْ وَلَهُ أُوقِيَّةٌ أَوْ عِدْلُهَا فَقَدْ سَأَلَ إِلْحَافًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ الأَسَدِيُّ فَقُلْتُ لَلَقْحَةٌ لَنَا خَيْرٌ مِنْ أُوقِيَّةٍ - وَالأُوقِيَّةُ أَرْبَعُونَ دِرْهَمًا - فَرَجَعْتُ وَلَمْ أَسْأَلْهُ فَقَدِمَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعْدَ ذَلِكَ شَعِيرٌ وَزَبِيبٌ فَقَسَّمَ لَنَا مِنْهُ حَتَّى أَغْنَانَا اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ‏.‏

Ato ibn Yasordan rivoyat qilinishicha, Banu Asaddan boʻlgan bir kishi aytdi: Men va ahlim Baqiul Gʻarqadga tushdik. Ahlim menga: «Rasululloh ﷺning oldilariga borib, bizga yeydigan biror narsa soʻrab kel», dedi. Men Rasululloh ﷺning oldilariga bordim. U zotning huzurlarida biror narsa soʻrayotgan bir kishini koʻrdim. Rasululloh ﷺ: «Senga beradigan narsam yoʻq», deyar edilar. Kishi gʻazablangan holda: «Umrimga qasamki, sen istagan kishingga berasan», deb u zotdan yuz oʻgirib ketdi. Rasululloh ﷺ: «Unga beradigan narsam yoʻqligi uchun u menga gʻazablanyapti. Sizlardan kim bir uqiya yoki uning muqobili boʻla turib soʻrasa, u qattiq turib soʻragan (ilhof qilgan) boʻladi», dedilar. Asadiy aytdi: shunda men: «Sogʻin tuyamiz bir uqiyadan yaxshiroq — uqiya esa qirq dirham edi», dedim-da, u zotdan soʻramay qaytdim. Shundan soʻng Rasululloh ﷺga arpa va mayiz kelib, u zot bizga ham undan boʻlib berdilar, hatto Alloh azza va jalla bizni beniyoz qildi.Ато ибн Ясордан ривоят қилинишича, Бану Асаддан бўлган бир киши айтди: Мен ва аҳлим Бақиул Ғарқадга тушдик. Аҳлим менга: «Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига бориб, бизга ейдиган бирор нарса сўраб кел», деди. Мен Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига бордим. У зотнинг ҳузурларида бирор нарса сўраётган бир кишини кўрдим. Расулуллоҳ ﷺ: «Сенга берадиган нарсам йўқ», деяр эдилар. Киши ғазабланган ҳолда: «Умримга қасамки, сен истаган кишингга берасан», деб у зотдан юз ўгириб кетди. Расулуллоҳ ﷺ: «Унга берадиган нарсам йўқлиги учун у менга ғазабланяпти. Сизлардан ким бир уқия ёки унинг муқобили бўла туриб сўраса, у қаттиқ туриб сўраган (илҳоф қилган) бўлади», дедилар. Асадий айтди: шунда мен: «Соғин туямиз бир уқиядан яхшироқ — уқия эса қирқ дирҳам эди», дедим-да, у зотдан сўрамай қайтдим. Шундан сўнг Расулуллоҳ ﷺга арпа ва майиз келиб, у зот бизга ҳам ундан бўлиб бердилар, ҳатто Аллоҳ азза ва жалла бизни бениёз қилди.

أَخْبَرَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، عَنْ أَبِي بَكْرٍ، عَنْ أَبِي حَصِينٍ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تَحِلُّ الصَّدَقَةُ لِغَنِيٍّ وَلاَ لِذِي مِرَّةٍ سَوِيٍّ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Sadaqa boy kishiga ham, kuch-quvvatga toʻla sogʻlom kishiga ham halol boʻlmaydi», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Садақа бой кишига ҳам, куч-қувватга тўла соғлом кишига ҳам ҳалол бўлмайди», дедилар.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالاَ حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي قَالَ، حَدَّثَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَدِيِّ بْنِ الْخِيَارِ، ‏.‏ أَنَّ رَجُلَيْنِ، حَدَّثَاهُ أَنَّهُمَا، أَتَيَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَسْأَلاَنِهِ مِنَ الصَّدَقَةِ فَقَلَّبَ فِيهِمَا الْبَصَرَ - وَقَالَ مُحَمَّدٌ بَصَرَهُ - فَرَآهُمَا جَلْدَيْنِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنْ شِئْتُمَا وَلاَ حَظَّ فِيهَا لِغَنِيٍّ وَلاَ لِقَوِيٍّ مُكْتَسِبٍ ‏"‏ ‏.‏

Ubaydulloh ibn Adiy ibn al-Xiyordan rivoyat qilinadiki, ikki kishi unga soʻzlab berdi: ular Rasululloh ﷺning oldilariga kelib, u zotdan sadaqa soʻrashdi. U zot ularga koʻz tashlab, ikkovini baquvvat koʻrdilar-da: «Agar istasangiz beraman, lekin bunda boy kishiga ham, kasb qilishga qodir baquvvat kishiga ham ulush yoʻq», dedilar.Убайдуллоҳ ибн Адий ибн ал-Хиёрдан ривоят қилинадики, икки киши унга сўзлаб берди: улар Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига келиб, у зотдан садақа сўрашди. У зот уларга кўз ташлаб, икковини бақувват кўрдилар-да: «Агар истасангиз бераман, лекин бунда бой кишига ҳам, касб қилишга қодир бақувват кишига ҳам улуш йўқ», дедилар.

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بِشْرٍ، قَالَ أَنْبَأَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ، عَنْ زَيْدِ بْنِ عُقْبَةَ، عَنْ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدُبٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ الْمَسَائِلَ كُدُوحٌ يَكْدَحُ بِهَا الرَّجُلُ وَجْهَهُ فَمَنْ شَاءَ كَدَحَ وَجْهَهُ وَمَنْ شَاءَ تَرَكَ إِلاَّ أَنْ يَسْأَلَ الرَّجُلُ ذَا سُلْطَانٍ أَوْ شَيْئًا لاَ يَجِدُ مِنْهُ بُدًّا ‏"‏ ‏.‏

Samura ibn Jundab (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Soʻrashlar yuzni tirnaydigan yaralardir. Kishi ular bilan oʻz yuzini tirnaydi. Kim xohlasa yuzini tirnasin, kim xohlasa tirnamay qoʻysin — magar kishi bir hukmdordan soʻrasa yoki chorasi yoʻq bir narsani soʻrasa (bu bundan mustasno)», dedilar.Самура ибн Жундаб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Сўрашлар юзни тирнайдиган яралардир. Киши улар билан ўз юзини тирнайди. Ким хоҳласа юзини тирнасин, ким хоҳласа тирнамай қўйсин — магар киши бир ҳукмдордан сўраса ёки чораси йўқ бир нарсани сўраса (бу бундан мустасно)», дедилар.

أَخْبَرَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ، عَنْ زَيْدِ بْنِ عُقْبَةَ، عَنْ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدُبٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْمَسْأَلَةُ كَدٌّ يَكُدُّ بِهَا الرَّجُلُ وَجْهَهُ إِلاَّ أَنْ يَسْأَلَ الرَّجُلُ سُلْطَانًا أَوْ فِي أَمْرٍ لاَ بُدَّ مِنْهُ ‏"‏ ‏.‏

Samura ibn Jundab (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Soʻrash kishi oʻz yuzini u bilan tirnaydigan tirnashdir — magar kishi bir hukmdordan soʻrasa yoki chorasi yoʻq bir ishda soʻrasa (bu bundan mustasno)», dedilar.Самура ибн Жундаб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Сўраш киши ўз юзини у билан тирнайдиган тирнашдир — магар киши бир ҳукмдордан сўраса ёки чораси йўқ бир ишда сўраса (бу бундан мустасно)», дедилар.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الْجَبَّارِ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ، عَنْ حَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ، قَالَ سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَعْطَانِي ثُمَّ سَأَلْتُهُ فَأَعْطَانِي ثُمَّ سَأَلْتُهُ فَأَعْطَانِي فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا حَكِيمُ إِنَّ هَذَا الْمَالَ خَضِرَةٌ حُلْوَةٌ فَمَنْ أَخَذَهُ بِطِيبِ نَفْسٍ بُورِكَ لَهُ فِيهِ وَمَنْ أَخَذَهُ بِإِشْرَافِ نَفْسٍ لَمْ يُبَارَكْ لَهُ فِيهِ وَكَانَ كَالَّذِي يَأْكُلُ وَلاَ يَشْبَعُ وَالْيَدُ الْعُلْيَا خَيْرٌ مِنَ الْيَدِ السُّفْلَى ‏"‏ ‏.‏

Hakim ibn Hizom (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺdan soʻradim, u zot menga berdilar; soʻng yana soʻradim, yana berdilar; soʻng yana soʻradim, yana berdilar. Keyin Rasululloh ﷺ: «Ey Hakim, bu mol yashil, shirin (koʻzga chiroyli va yoqimli) narsadir. Kim uni koʻngil xushligi bilan olsa, unga barakali boʻladi; kim uni nafs ochkoʻzligi bilan olsa, unga barakasiz boʻladi va u yeb-yeb toʻymaydigan kishiga oʻxshaydi. Yuqori qoʻl quyi qoʻldan yaxshiroqdir», dedilar.Ҳаким ибн Ҳизом (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺдан сўрадим, у зот менга бердилар; сўнг яна сўрадим, яна бердилар; сўнг яна сўрадим, яна бердилар. Кейин Расулуллоҳ ﷺ: «Эй Ҳаким, бу мол яшил, ширин (кўзга чиройли ва ёқимли) нарсадир. Ким уни кўнгил хушлиги билан олса, унга баракали бўлади; ким уни нафс очкўзлиги билан олса, унга баракасиз бўлади ва у еб-еб тўймайдиган кишига ўхшайди. Юқори қўл қуйи қўлдан яхшироқдир», дедилар.

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنَا مِسْكِينُ بْنُ بُكَيْرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ حَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ، قَالَ سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَعْطَانِي ثُمَّ سَأَلْتُهُ فَأَعْطَانِي ثُمَّ سَأَلْتُهُ فَأَعْطَانِي ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا حَكِيمُ إِنَّ هَذَا الْمَالَ خَضِرَةٌ حُلْوَةٌ مَنْ أَخَذَهُ بِسَخَاوَةِ نَفْسٍ بُورِكَ لَهُ فِيهِ وَمَنْ أَخَذَهُ بِإِشْرَافِ النَّفْسِ لَمْ يُبَارَكْ لَهُ فِيهِ وَكَانَ كَالَّذِي يَأْكُلُ وَلاَ يَشْبَعُ وَالْيَدُ الْعُلْيَا خَيْرٌ مِنَ الْيَدِ السُّفْلَى ‏"‏ ‏.‏

Hakim ibn Hizom (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺdan soʻradim, u zot menga berdilar; soʻng yana soʻradim, yana berdilar; soʻng yana soʻradim, yana berdilar. Soʻng Rasululloh ﷺ: «Ey Hakim, bu mol yashil, shirin narsadir. Kim uni koʻngil saxovati bilan olsa, unga barakali boʻladi; kim uni nafs ochkoʻzligi bilan olsa, unga barakasiz boʻladi va u yeb-yeb toʻymaydigan kishiga oʻxshaydi. Yuqori qoʻl quyi qoʻldan yaxshiroqdir», dedilar.Ҳаким ибн Ҳизом (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺдан сўрадим, у зот менга бердилар; сўнг яна сўрадим, яна бердилар; сўнг яна сўрадим, яна бердилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ: «Эй Ҳаким, бу мол яшил, ширин нарсадир. Ким уни кўнгил саховати билан олса, унга баракали бўлади; ким уни нафс очкўзлиги билан олса, унга баракасиз бўлади ва у еб-еб тўймайдиган кишига ўхшайди. Юқори қўл қуйи қўлдан яхшироқдир», дедилар.

أَخْبَرَنِي الرَّبِيعُ بْنُ سُلَيْمَانَ بْنِ دَاوُدَ، قَالَ حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ بَكْرٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، وَسَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، أَنَّ حَكِيمَ بْنَ حِزَامٍ، قَالَ سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَعْطَانِي ثُمَّ سَأَلْتُهُ فَأَعْطَانِي ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا حَكِيمُ إِنَّ هَذَا الْمَالَ حُلْوَةٌ فَمَنْ أَخَذَهُ بِسَخَاوَةِ نَفْسٍ بُورِكَ لَهُ فِيهِ وَمَنْ أَخَذَهُ بِإِشْرَافِ نَفْسٍ لَمْ يُبَارَكْ لَهُ فِيهِ وَكَانَ كَالَّذِي يَأْكُلُ وَلاَ يَشْبَعُ وَالْيَدُ الْعُلْيَا خَيْرٌ مِنَ الْيَدِ السُّفْلَى ‏"‏ ‏.‏ قَالَ حَكِيمٌ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ لاَ أَرْزَأُ أَحَدًا بَعْدَكَ حَتَّى أُفَارِقَ الدُّنْيَا بِشَىْءٍ ‏.‏

Hakim ibn Hizom (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺdan soʻradim, u zot menga berdilar. Soʻng yana soʻradim, yana berdilar. Keyin Rasululloh ﷺ: «Ey Hakim, bu mol shirin va yoqimlidir. Kim uni nafsi qanoat ila olsa, unga barakali qilinadi. Kim uni nafsi ochkoʻzlik ila olsa, unga barakasiz qilinadi va u yeb-yeb toʻymaydigan kishiga oʻxshaydi. Yuqoridagi qoʻl pastdagi qoʻldan yaxshiroqdir», dedilar. Hakim aytdi: «Ey Rasululloh, sizni haq ila yuborgan Zotga qasamki, men sizdan soʻng dunyodan ketguncha hech kimdan hech narsa olmayman», dedim.Ҳаким ибн Ҳизом (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺдан сўрадим, у зот менга бердилар. Сўнг яна сўрадим, яна бердилар. Кейин Расулуллоҳ ﷺ: «Эй Ҳаким, бу мол ширин ва ёқимлидир. Ким уни нафси қаноат ила олса, унга баракали қилинади. Ким уни нафси очкўзлик ила олса, унга баракасиз қилинади ва у еб-еб тўймайдиган кишига ўхшайди. Юқоридаги қўл пастдаги қўлдан яхшироқдир», дедилар. Ҳаким айтди: «Эй Расулуллоҳ, сизни ҳақ ила юборган Зотга қасамки, мен сиздан сўнг дунёдан кетгунча ҳеч кимдан ҳеч нарса олмайман», дедим.

أَخْبَرَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ بُكَيْرٍ، عَنْ بُسْرِ بْنِ سَعِيدٍ، عَنِ ابْنِ السَّاعِدِيِّ الْمَالِكِيِّ، قَالَ اسْتَعْمَلَنِي عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ رضى الله عنه عَلَى الصَّدَقَةِ فَلَمَّا فَرَغْتُ مِنْهَا فَأَدَّيْتُهَا إِلَيْهِ أَمَرَ لِي بِعُمَالَةٍ فَقُلْتُ لَهُ إِنَّمَا عَمِلْتُ لِلَّهِ عَزَّ وَجَلَّ وَأَجْرِي عَلَى اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ ‏.‏ فَقَالَ خُذْ مَا أَعْطَيْتُكَ فَإِنِّي قَدْ عَمِلْتُ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ لَهُ مِثْلَ قَوْلِكَ فَقَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا أُعْطِيتَ شَيْئًا مِنْ غَيْرِ أَنْ تَسْأَلَ فَكُلْ وَتَصَدَّقْ ‏"‏ ‏.‏

Ibn as-Soidiy al-Molikiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) meni sadaqa ishiga tayinladi. Men uni yigʻib boʻlib, oʻziga topshirganimda, u menga haq (ish haqi) berishni buyurdi. Men unga: «Men buni faqat Alloh azza va jalla uchun qildim, ajrim ham Alloh azza va jalla zimmasidadir», dedim. U: «Men senga berganimni ol, chunki men ham Rasululloh ﷺ davrida ishlagan edim va senga aytganingdek aytgan edim. Shunda Rasululloh ﷺ menga: ‹Sen soʻramasdan turib biror narsa berilsa, uni yeb, sadaqa ham qil›, dedilar», dedi.Ибн ас-Соидий ал-Моликий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) мени садақа ишига тайинлади. Мен уни йиғиб бўлиб, ўзига топширганимда, у менга ҳақ (иш ҳақи) беришни буюрди. Мен унга: «Мен буни фақат Аллоҳ азза ва жалла учун қилдим, ажрим ҳам Аллоҳ азза ва жалла зиммасидадир», дедим. У: «Мен сенга берганимни ол, чунки мен ҳам Расулуллоҳ ﷺ даврида ишлаган эдим ва сенга айтганингдек айтган эдим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ менга: ‹Сен сўрамасдан туриб бирор нарса берилса, уни еб, садақа ҳам қил›, дедилар», деди.

أَخْبَرَنَا سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ أَبُو عُبَيْدِ اللَّهِ الْمَخْزُومِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنِ السَّائِبِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ حُوَيْطِبِ بْنِ عَبْدِ الْعُزَّى، قَالَ أَخْبَرَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ السَّعْدِيِّ، أَنَّهُ قَدِمَ عَلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ رضى الله عنه مِنَ الشَّامِ فَقَالَ أَلَمْ أُخْبَرْ أَنَّكَ تَعْمَلُ عَلَى عَمَلٍ مِنْ أَعْمَالِ الْمُسْلِمِينَ فَتُعْطَى عَلَيْهِ عُمَالَةً فَلاَ تَقْبَلُهَا قَالَ أَجَلْ إِنَّ لِي أَفْرَاسًا وَأَعْبُدًا وَأَنَا بِخَيْرٍ وَأُرِيدُ أَنْ يَكُونَ عَمَلِي صَدَقَةً عَلَى الْمُسْلِمِينَ فَقَالَ عُمَرُ رضى الله عنه إِنِّي أَرَدْتُ الَّذِي أَرَدْتَ وَكَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُعْطِينِي الْمَالَ فَأَقُولُ أَعْطِهِ مَنْ هُوَ أَفْقَرُ إِلَيْهِ مِنِّي وَإِنَّهُ أَعْطَانِي مَرَّةً مَالاً فَقُلْتُ لَهُ أَعْطِهِ مَنْ هُوَ أَحْوَجُ إِلَيْهِ مِنِّي ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ مَا آتَاكَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ مِنْ هَذَا الْمَالِ مِنْ غَيْرِ مَسْأَلَةٍ وَلاَ إِشْرَافٍ فَخُذْهُ فَتَمَوَّلْهُ أَوْ تَصَدَّقْ بِهِ وَمَا لاَ فَلاَ تُتْبِعْهُ نَفْسَكَ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn as-Saʼdiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u Shomdan Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) huzuriga keldi. Shunda Umar: «Men senga xabar berilmadimi, sen musulmonlarning ishlaridan bir ishni bajarasan-u, unga haq (ish haqi) berilganda uni qabul qilmas ekansan?» dedi. U: «Ha, mening otlarim va qullarim bor, oʻzim ham yaxshi ahvoldaman, ishimning musulmonlarga sadaqa boʻlishini xohlayman», dedi. Umar (roziyallohu anhu): «Men ham sen xohlaganingni xohlagan edim. Nabiy ﷺ menga mol berardilar, men esa: ‹Uni mendan koʻra muhtojroq kishiga bering›, derdim. Bir marta menga mol berdilar, men: ‹Uni mendan koʻra muhtojroq kishiga bering›, dedim. Shunda u zot: ‹Alloh azza va jalla senga bu moldan soʻramay va koʻz tikmay turib bergan narsani ol, uni oʻzingga mol qil yoki sadaqa qil. Bunday boʻlmaganini esa nafsingga ergashtirma (koʻngil qoʻyma)›, dedilar», dedi.Абдуллоҳ ибн ас-Саъдий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у Шомдан Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) ҳузурига келди. Шунда Умар: «Мен сенга хабар берилмадими, сен мусулмонларнинг ишларидан бир ишни бажарасан-у, унга ҳақ (иш ҳақи) берилганда уни қабул қилмас экансан?» деди. У: «Ҳа, менинг отларим ва қулларим бор, ўзим ҳам яхши аҳволдаман, ишимнинг мусулмонларга садақа бўлишини хоҳлайман», деди. Умар (розияллоҳу анҳу): «Мен ҳам сен хоҳлаганингни хоҳлаган эдим. Набий ﷺ менга мол берардилар, мен эса: ‹Уни мендан кўра муҳтожроқ кишига беринг›, дердим. Бир марта менга мол бердилар, мен: ‹Уни мендан кўра муҳтожроқ кишига беринг›, дедим. Шунда у зот: ‹Аллоҳ азза ва жалла сенга бу молдан сўрамай ва кўз тикмай туриб берган нарсани ол, уни ўзингга мол қил ёки садақа қил. Бундай бўлмаганини эса нафсингга эргаштирма (кўнгил қўйма)›, дедилар», деди.

أَخْبَرَنَا كَثِيرُ بْنُ عُبَيْدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حَرْبٍ، عَنِ الزُّبَيْدِيِّ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنِ السَّائِبِ بْنِ يَزِيدَ، أَنَّ حُوَيْطِبَ بْنَ عَبْدِ الْعُزَّى، أَخْبَرَهُ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ السَّعْدِيِّ أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، قَدِمَ عَلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فِي خِلاَفَتِهِ فَقَالَ لَهُ عُمَرُ أَلَمْ أُحَدَّثْ أَنَّكَ تَلِي مِنْ أَعْمَالِ النَّاسِ أَعْمَالاً فَإِذَا أُعْطِيتَ الْعُمَالَةَ رَدَدْتَهَا فَقُلْتُ بَلَى ‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ رضى الله عنه فَمَا تُرِيدُ إِلَى ذَلِكَ فَقُلْتُ لِي أَفْرَاسٌ وَأَعْبُدٌ وَأَنَا بِخَيْرٍ وَأُرِيدُ أَنْ يَكُونَ عَمَلِي صَدَقَةً عَلَى الْمُسْلِمِينَ ‏.‏ فَقَالَ لَهُ عُمَرُ فَلاَ تَفْعَلْ فَإِنِّي كُنْتُ أَرَدْتُ مِثْلَ الَّذِي أَرَدْتَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُعْطِينِي الْعَطَاءَ فَأَقُولُ أَعْطِهِ أَفْقَرَ إِلَيْهِ مِنِّي ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ خُذْهُ فَتَمَوَّلْهُ أَوْ تَصَدَّقْ بِهِ مَا جَاءَكَ مِنْ هَذَا الْمَالِ وَأَنْتَ غَيْرُ مُشْرِفٍ وَلاَ سَائِلٍ فَخُذْهُ وَمَا لاَ فَلاَ تُتْبِعْهُ نَفْسَكَ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn as-Saʼdiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u xilofati davrida Umar ibn al-Xattob huzuriga keldi. Umar unga: «Men senga aytilmadimi, sen odamlarning ishlaridan ayrim ishlarni bajarasan-u, senga haq berilganda uni qaytarasan?» dedi. Men: «Ha», dedim. Umar (roziyallohu anhu): «Nega bunday qilmoqchisan?» dedi. Men: «Mening otlarim va qullarim bor, oʻzim ham yaxshi ahvoldaman, ishimning musulmonlarga sadaqa boʻlishini xohlayman», dedim. Umar unga: «Bunday qilma, men ham sen xohlaganingni xohlagan edim. Rasululloh ﷺ menga inʼom berardilar, men esa: ‹Uni mendan koʻra muhtojroq kishiga bering›, derdim. Shunda Rasululloh ﷺ: ‹Uni ol, oʻzingga mol qil yoki sadaqa qil. Bu moldan senga koʻz tikmay va soʻramay turib kelganini ol, bunday boʻlmaganini esa nafsingga ergashtirma›, dedilar», dedi.Абдуллоҳ ибн ас-Саъдий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у хилофати даврида Умар ибн ал-Хаттоб ҳузурига келди. Умар унга: «Мен сенга айтилмадими, сен одамларнинг ишларидан айрим ишларни бажарасан-у, сенга ҳақ берилганда уни қайтарасан?» деди. Мен: «Ҳа», дедим. Умар (розияллоҳу анҳу): «Нега бундай қилмоқчисан?» деди. Мен: «Менинг отларим ва қулларим бор, ўзим ҳам яхши аҳволдаман, ишимнинг мусулмонларга садақа бўлишини хоҳлайман», дедим. Умар унга: «Бундай қилма, мен ҳам сен хоҳлаганингни хоҳлаган эдим. Расулуллоҳ ﷺ менга инъом берардилар, мен эса: ‹Уни мендан кўра муҳтожроқ кишига беринг›, дердим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: ‹Уни ол, ўзингга мол қил ёки садақа қил. Бу молдан сенга кўз тикмай ва сўрамай туриб келганини ол, бундай бўлмаганини эса нафсингга эргаштирма›, дедилар», деди.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ مَنْصُورٍ، وَإِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، عَنِ الْحَكَمِ بْنِ نَافِعٍ، قَالَ أَنْبَأَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي السَّائِبُ بْنُ يَزِيدَ، أَنَّ حُوَيْطِبَ بْنَ عَبْدِ الْعُزَّى، أَخْبَرَهُ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ السَّعْدِيِّ أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، قَدِمَ عَلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فِي خِلاَفَتِهِ فَقَالَ عُمَرُ أَلَمْ أُخْبَرْ أَنَّكَ، تَلِي مِنْ أَعْمَالِ النَّاسِ أَعْمَالاً فَإِذَا أُعْطِيتَ الْعُمَالَةَ كَرِهْتَهَا قَالَ فَقُلْتُ بَلَى ‏.‏ قَالَ فَمَا تُرِيدُ إِلَى ذَلِكَ فَقُلْتُ إِنَّ لِي أَفْرَاسًا وَأَعْبُدًا وَأَنَا بِخَيْرٍ وَأُرِيدُ أَنْ يَكُونَ عَمَلِي صَدَقَةً عَلَى الْمُسْلِمِينَ فَقَالَ عُمَرُ فَلاَ تَفْعَلْ فَإِنِّي كُنْتُ أَرَدْتُ الَّذِي أَرَدْتَ فَكَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُعْطِينِي الْعَطَاءَ فَأَقُولُ أَعْطِهِ أَفْقَرَ إِلَيْهِ مِنِّي حَتَّى أَعْطَانِي مَرَّةً مَالاً فَقُلْتُ أَعْطِهِ أَفْقَرَ إِلَيْهِ مِنِّي ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ خُذْهُ فَتَمَوَّلْهُ وَتَصَدَّقْ بِهِ فَمَا جَاءَكَ مِنْ هَذَا الْمَالِ وَأَنْتَ غَيْرُ مُشْرِفٍ وَلاَ سَائِلٍ فَخُذْهُ وَمَا لاَ فَلاَ تُتْبِعْهُ نَفْسَكَ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn as-Saʼdiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u xilofati davrida Umar ibn al-Xattob huzuriga keldi. Umar: «Men senga xabar berilmadimi, sen odamlarning ishlaridan ayrim ishlarni bajarasan-u, senga haq berilganda uni yoqtirmas ekansan?» dedi. Men: «Ha», dedim. U: «Nega bunday qilmoqchisan?» dedi. Men: «Mening otlarim va qullarim bor, oʻzim ham yaxshi ahvoldaman, ishimning musulmonlarga sadaqa boʻlishini xohlayman», dedim. Umar: «Bunday qilma, men ham sen xohlaganingni xohlagan edim. Nabiy ﷺ menga inʼom berardilar, men esa: ‹Uni mendan koʻra muhtojroq kishiga bering›, derdim. Nihoyat bir marta menga mol berdilar, men: ‹Uni mendan koʻra muhtojroq kishiga bering›, dedim. Shunda Nabiy ﷺ: ‹Uni ol, oʻzingga mol qil va sadaqa qil. Bu moldan senga koʻz tikmay va soʻramay turib kelganini ol, bunday boʻlmaganini esa nafsingga ergashtirma›, dedilar», dedi.Абдуллоҳ ибн ас-Саъдий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у хилофати даврида Умар ибн ал-Хаттоб ҳузурига келди. Умар: «Мен сенга хабар берилмадими, сен одамларнинг ишларидан айрим ишларни бажарасан-у, сенга ҳақ берилганда уни ёқтирмас экансан?» деди. Мен: «Ҳа», дедим. У: «Нега бундай қилмоқчисан?» деди. Мен: «Менинг отларим ва қулларим бор, ўзим ҳам яхши аҳволдаман, ишимнинг мусулмонларга садақа бўлишини хоҳлайман», дедим. Умар: «Бундай қилма, мен ҳам сен хоҳлаганингни хоҳлаган эдим. Набий ﷺ менга инъом берардилар, мен эса: ‹Уни мендан кўра муҳтожроқ кишига беринг›, дердим. Ниҳоят бир марта менга мол бердилар, мен: ‹Уни мендан кўра муҳтожроқ кишига беринг›, дедим. Шунда Набий ﷺ: ‹Уни ол, ўзингга мол қил ва садақа қил. Бу молдан сенга кўз тикмай ва сўрамай туриб келганини ол, бундай бўлмаганини эса нафсингга эргаштирма›, дедилар», деди.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ مَنْصُورٍ، قَالَ حَدَّثَنَا الْحَكَمُ بْنُ نَافِعٍ، قَالَ أَنْبَأَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي سَالِمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ، قَالَ سَمِعْتُ عُمَرَ، رضى الله عنه يَقُولُ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُعْطِينِي الْعَطَاءَ فَأَقُولُ أَعْطِهِ أَفْقَرَ إِلَيْهِ مِنِّي حَتَّى أَعْطَانِي مَرَّةً مَالاً فَقُلْتُ لَهُ أَعْطِهِ أَفْقَرَ إِلَيْهِ مِنِّي ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ خُذْهُ فَتَمَوَّلْهُ وَتَصَدَّقْ بِهِ وَمَا جَاءَكَ مِنْ هَذَا الْمَالِ وَأَنْتَ غَيْرُ مُشْرِفٍ وَلاَ سَائِلٍ فَخُذْهُ وَمَا لاَ فَلاَ تُتْبِعْهُ نَفْسَكَ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men Umar (roziyallohu anhu)ning shunday deganini eshitdim: «Nabiy ﷺ menga inʼom berardilar, men esa: ‹Uni mendan koʻra muhtojroq kishiga bering›, derdim. Nihoyat bir marta menga mol berdilar, men unga: ‹Uni mendan koʻra muhtojroq kishiga bering›, dedim. Shunda u zot: ‹Uni ol, oʻzingga mol qil va sadaqa qil. Bu moldan senga koʻz tikmay va soʻramay turib kelganini ol, bunday boʻlmaganini esa nafsingga ergashtirma›, dedilar».Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен Умар (розияллоҳу анҳу)нинг шундай деганини эшитдим: «Набий ﷺ менга инъом берардилар, мен эса: ‹Уни мендан кўра муҳтожроқ кишига беринг›, дердим. Ниҳоят бир марта менга мол бердилар, мен унга: ‹Уни мендан кўра муҳтожроқ кишига беринг›, дедим. Шунда у зот: ‹Уни ол, ўзингга мол қил ва садақа қил. Бу молдан сенга кўз тикмай ва сўрамай туриб келганини ол, бундай бўлмаганини эса нафсингга эргаштирма›, дедилар».

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ سَوَّادِ بْنِ الأَسْوَدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنِ ابْنِ وَهْبٍ، قَالَ حَدَّثَنَا يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ نَوْفَلٍ الْهَاشِمِيِّ، أَنَّ عَبْدَ الْمُطَّلِبِ بْنَ رَبِيعَةَ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، أَخْبَرَهُ أَنَّ أَبَاهُ رَبِيعَةَ بْنَ الْحَارِثِ قَالَ لِعَبْدِ الْمُطَّلِبِ بْنِ رَبِيعَةَ بْنِ الْحَارِثِ وَالْفَضْلِ بْنِ الْعَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ ائْتِيَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُولاَ لَهُ اسْتَعْمِلْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ عَلَى الصَّدَقَاتِ ‏.‏ فَأَتَى عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَنَحْنُ عَلَى تِلْكَ الْحَالِ فَقَالَ لَهُمَا إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لاَ يَسْتَعْمِلُ مِنْكُمْ أَحَدًا عَلَى الصَّدَقَةِ قَالَ عَبْدُ الْمُطَّلِبِ فَانْطَلَقْتُ أَنَا وَالْفَضْلُ حَتَّى أَتَيْنَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ لَنَا ‏"‏ إِنَّ هَذِهِ الصَّدَقَةَ إِنَّمَا هِيَ أَوْسَاخُ النَّاسِ وَإِنَّهَا لاَ تَحِلُّ لِمُحَمَّدٍ وَلاَ لآلِ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ‏.‏

Abdulmuttalib ibn Rabiʼa (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, otasi Rabiʼa ibn al-Horis unga va Fazl ibn Abbos ibn Abdulmuttalibga: «Rasululloh ﷺ huzuriga borib, u zotga: ‹Ey Rasululloh, bizni sadaqalar (yigʻish) ishiga tayinlang›, denglar», dedi. Biz shu holatda turganimizda Ali ibn Abu Tolib keldi va ikkimizga: «Rasululloh ﷺ sizlardan hech kimni sadaqa ishiga tayinlamaydilar», dedi. Abdulmuttalib aytdi: «Men Fazl bilan Rasululloh ﷺ huzuriga bordik. U zot bizga: ‹Bu sadaqa odamlarning kiridir, u Muhammadga ham, Muhammad ﷺning oilasiga ham halol emasdir›, dedilar».Абдулмутталиб ибн Рабиъа (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, отаси Рабиъа ибн ал-Ҳорис унга ва Фазл ибн Аббос ибн Абдулмутталибга: «Расулуллоҳ ﷺ ҳузурига бориб, у зотга: ‹Эй Расулуллоҳ, бизни садақалар (йиғиш) ишига тайинланг›, денглар», деди. Биз шу ҳолатда турганимизда Али ибн Абу Толиб келди ва иккимизга: «Расулуллоҳ ﷺ сизлардан ҳеч кимни садақа ишига тайинламайдилар», деди. Абдулмутталиб айтди: «Мен Фазл билан Расулуллоҳ ﷺ ҳузурига бордик. У зот бизга: ‹Бу садақа одамларнинг киридир, у Муҳаммадга ҳам, Муҳаммад ﷺнинг оиласига ҳам ҳалол эмасдир›, дедилар».

أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ قُلْتُ لأَبِي إِيَاسٍ مُعَاوِيَةَ بْنِ قُرَّةَ أَسَمِعْتَ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ابْنُ أُخْتِ الْقَوْمِ مِنْ أَنْفُسِهِمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ نَعَمْ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Bir qavmning jiyani (qiz farzandining oʻgʻli) ularning oʻzlaridandir», dedilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бир қавмнинг жияни (қиз фарзандининг ўғли) уларнинг ўзларидандир», дедилар.

أَخْبَرَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ أَنْبَأَنَا وَكِيعٌ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ ابْنُ أُخْتِ الْقَوْمِ مِنْهُمْ ‏"‏ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan, Rasululloh ﷺdan rivoyat qilinadi: «Bir qavmning jiyani (qiz farzandining oʻgʻli) ulardandir», dedilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан, Расулуллоҳ ﷺдан ривоят қилинади: «Бир қавмнинг жияни (қиз фарзандининг ўғли) улардандир», дедилар.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا الْحَكَمُ، عَنِ ابْنِ أَبِي رَافِعٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم اسْتَعْمَلَ رَجُلاً مِنْ بَنِي مَخْزُومٍ عَلَى الصَّدَقَةِ فَأَرَادَ أَبُو رَافِعٍ أَنْ يَتْبَعَهُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ الصَّدَقَةَ لاَ تَحِلُّ لَنَا وَإِنَّ مَوْلَى الْقَوْمِ مِنْهُمْ ‏"‏ ‏.‏

Abu Rofiʼ (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ Banu Maxzumdan bir kishini sadaqa (yigʻish) ishiga tayinladilar. Abu Rofiʼ unga ergashmoqchi boʻldi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Sadaqa bizga halol emasdir, bir qavmning ozod qilingan quli ham ulardandir», dedilar.Абу Рофиъ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ Бану Махзумдан бир кишини садақа (йиғиш) ишига тайинладилар. Абу Рофиъ унга эргашмоқчи бўлди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Садақа бизга ҳалол эмасдир, бир қавмнинг озод қилинган қули ҳам улардандир», дедилар.

أَخْبَرَنَا زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ وَاصِلٍ، قَالَ حَدَّثَنَا بَهْزُ بْنُ حَكِيمٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِذَا أُتِيَ بِشَىْءٍ سَأَلَ عَنْهُ ‏"‏ أَهَدِيَّةٌ أَمْ صَدَقَةٌ ‏"‏ ‏.‏ فَإِنْ قِيلَ صَدَقَةٌ لَمْ يَأْكُلْ وَإِنْ قِيلَ هَدِيَّةٌ بَسَطَ يَدَهُ ‏.‏

Muoviya ibn Hayda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺga bir narsa keltirilsa, u zot bu haqda: «Bu hadyami yoki sadaqami?» deb soʻrardilar. Agar «Sadaqa», deyilsa, yemas edilar, agar «Hadya», deyilsa, qoʻllarini uzatardilar.Муовия ибн Ҳайда (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺга бир нарса келтирилса, у зот бу ҳақда: «Бу ҳадями ёки садақами?» деб сўрардилар. Агар «Садақа», дейилса, емас эдилар, агар «Ҳадя», дейилса, қўлларини узатардилар.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ يَزِيدَ، قَالَ حَدَّثَنَا بَهْزُ بْنُ أَسَدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا الْحَكَمُ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّهَا أَرَادَتْ أَنْ تَشْتَرِيَ، بَرِيرَةَ فَتَعْتِقَهَا وَأَنَّهُمُ اشْتَرَطُوا وَلاَءَهَا فَذَكَرَتْ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ اشْتَرِيهَا وَاعْتِقِيهَا فَإِنَّ الْوَلاَءَ لِمَنْ أَعْتَقَ ‏"‏ ‏.‏ وَخُيِّرَتْ حِينَ أُعْتِقَتْ وَأُتِيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِلَحْمٍ فَقِيلَ هَذَا مِمَّا تُصُدِّقَ بِهِ عَلَى بَرِيرَةَ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ هُوَ لَهَا صَدَقَةٌ وَلَنَا هَدِيَّةٌ ‏"‏ ‏.‏ وَكَانَ زَوْجُهَا حُرًّا ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, u Barirani sotib olib ozod qilmoqchi boʻldi, ammo ular (sotuvchilar) uning valosini (ozod qiluvchiga tegishli merosini) oʻzlariga shart qilib qoʻyishdi. Oisha buni Rasululloh ﷺga aytganida, u zot: «Uni sotib ol va ozod qil, chunki valo ozod qilgan kishiga tegishlidir», dedilar. Bariri ozod qilinganida (erini tanlashda) ixtiyor berildi. Rasululloh ﷺga goʻsht keltirildi va: «Bu Barira sadaqa qilingan narsalardandir», deyildi. Shunda u zot: «U (Barira) uchun sadaqa, biz uchun esa hadyadir», dedilar. Uning eri ozod (hur) kishi edi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, у Барирани сотиб олиб озод қилмоқчи бўлди, аммо улар (сотувчилар) унинг валосини (озод қилувчига тегишли меросини) ўзларига шарт қилиб қўйишди. Оиша буни Расулуллоҳ ﷺга айтганида, у зот: «Уни сотиб ол ва озод қил, чунки вало озод қилган кишига тегишлидир», дедилар. Барири озод қилинганида (эрини танлашда) ихтиёр берилди. Расулуллоҳ ﷺга гўшт келтирилди ва: «Бу Барира садақа қилинган нарсалардандир», дейилди. Шунда у зот: «У (Барира) учун садақа, биз учун эса ҳадядир», дедилар. Унинг эри озод (ҳур) киши эди.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ، وَالْحَارِثُ بْنُ مِسْكِينٍ، قِرَاءَةً عَلَيْهِ وَأَنَا أَسْمَعُ، عَنِ ابْنِ الْقَاسِمِ، قَالَ حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ سَمِعْتُ عُمَرَ، يَقُولُ حَمَلْتُ عَلَى فَرَسٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ فَأَضَاعَهُ الَّذِي كَانَ عِنْدَهُ وَأَرَدْتُ أَنْ أَبْتَاعَهُ مِنْهُ وَظَنَنْتُ أَنَّهُ بَائِعُهُ بِرُخْصٍ فَسَأَلْتُ عَنْ ذَلِكَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ لاَ تَشْتَرِهِ وَإِنْ أَعْطَاكَهُ بِدِرْهَمٍ فَإِنَّ الْعَائِدَ فِي صَدَقَتِهِ كَالْكَلْبِ يَعُودُ فِي قَيْئِهِ ‏"‏ ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Men Alloh azza va jalla yoʻlida (minish uchun) bir otni sadaqa qildim. Uni olgan kishi otni nobud qildi (parvarish qilmadi). Men uni oʻsha kishidan qaytarib sotib olmoqchi boʻldim va uni arzon sotadi deb oʻyladim. Bu haqda Rasululloh ﷺdan soʻradim. U zot: ‹Uni sotib olma, garchi u senga bir dirhamga bersa ham. Chunki oʻz sadaqasini qaytarib oluvchi qusgan narsasiga qaytadigan itga oʻxshaydi›, dedilar».Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Мен Аллоҳ азза ва жалла йўлида (миниш учун) бир отни садақа қилдим. Уни олган киши отни нобуд қилди (парвариш қилмади). Мен уни ўша кишидан қайтариб сотиб олмоқчи бўлдим ва уни арзон сотади деб ўйладим. Бу ҳақда Расулуллоҳ ﷺдан сўрадим. У зот: ‹Уни сотиб олма, гарчи у сенга бир дирҳамга берса ҳам. Чунки ўз садақасини қайтариб олувчи қусган нарсасига қайтадиган итга ўхшайди›, дедилар».

أَخْبَرَنَا هَارُونُ بْنُ إِسْحَاقَ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عُمَرَ، أَنَّهُ حَمَلَ عَلَى فَرَسٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَرَآهَا تُبَاعُ فَأَرَادَ شِرَاءَهَا فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تَعْرِضْ فِي صَدَقَتِكَ ‏"‏ ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u Alloh yoʻlida (minish uchun) bir otni sadaqa qildi. Soʻng uning sotilayotganini koʻrib, uni sotib olmoqchi boʻldi. Shunda Nabiy ﷺ unga: «Sadaqangga (qaytib) qoʻl urma», dedilar.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у Аллоҳ йўлида (миниш учун) бир отни садақа қилди. Сўнг унинг сотилаётганини кўриб, уни сотиб олмоқчи бўлди. Шунда Набий ﷺ унга: «Садақангга (қайтиб) қўл урма», дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ، قَالَ أَنْبَأَنَا حُجَيْنٌ، قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ، كَانَ يُحَدِّثُ أَنَّ عُمَرَ، تَصَدَّقَ بِفَرَسٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ فَوَجَدَهَا تُبَاعُ بَعْدَ ذَلِكَ فَأَرَادَ أَنْ يَشْتَرِيَهُ ثُمَّ أَتَى رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَاسْتَأْمَرَهُ فِي ذَلِكَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تَعُدْ فِي صَدَقَتِكَ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Umar (roziyallohu anhu) bir otni Alloh azza va jalla yoʻlida sadaqa qilgan edi. Soʻng oʻsha otni sotilayotganini koʻrib qoldi va uni sotib olmoqchi boʻldi. Keyin Rasululloh ﷺ huzurlariga kelib, bu haqda ulardan izn soʻradi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Sadaqangni qaytarib olma», dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Умар (розияллоҳу анҳу) бир отни Аллоҳ азза ва жалла йўлида садақа қилган эди. Сўнг ўша отни сотилаётганини кўриб қолди ва уни сотиб олмоқчи бўлди. Кейин Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига келиб, бу ҳақда улардан изн сўради. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Садақангни қайтариб олма», дедилар.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا بِشْرٌ، وَيَزِيدُ، قَالاَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ إِسْحَاقَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَمَرَ عَتَّابَ بْنَ أَسِيدٍ أَنْ يَخْرِصَ الْعِنَبَ فَتُؤَدَّى زَكَاتُهُ زَبِيبًا كَمَا تُؤَدَّى زَكَاةُ النَّخْلِ تَمْرًا ‏.‏

Said ibn al-Musayyab (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Attob ibn Asidga uzumni chamalab oʻlchashni va xurmoning zakoti quruq xurmo bilan berilgani kabi uzumning zakoti mayiz bilan berilishini buyurdilar.Саид ибн ал-Мусайяб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Аттоб ибн Асидга узумни чамалаб ўлчашни ва хурмонинг закоти қуруқ хурмо билан берилгани каби узумнинг закоти майиз билан берилишини буюрдилар.