Abdulloh ibn Umar ibn al-Xattob

وَقَدْ رَوَى الْكُوفِيُّونَ أُعْجُوبَةً ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ : إِنِّي خَائِفٌ أَنْ لا تَجُوزَ رِوَايَتُهَا إِلا تَبِينُ عِلَّتُهَا ، لا أَنَّهَا أُعْجُوبَةٌ فِي الْمَتْنِ ، إِلا أَنَّهَا أُعْجُوبَةٌ فِي الإِسْنَادِ فِي هَذِهِ الْقِصَّةِ ، رَوَوْا عَنْ نَافِعٍ ، وَعَطِيَّةَ بْنِ سَعْدٍ الْعَوْفِيِّ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، قَالَ : " صَلَّيْتُ مَعَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي الْحَضَرِ وَالسَّفَرِ ، فَصَلَّيْتُ مَعَهُ فِي الْحَضَرِ الظُّهْرَ أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ ، وَبَعْدَهَا رَكْعَتَيْنِ ، وَالْعَصْرَ أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ لَيْسَ بَعْدَهَا شَيْءٌ ، وَالْمَغْرِبَ ثَلاثًا ، وَبَعْدَهَا رَكْعَتَيْنِ ، وَالْعِشَاءَ أَرْبَعًا ، وَبَعْدَهَا رَكْعَتَيْنِ ، وَالْغَدَاةَ رَكْعَتَيْنِ ، وَقَبْلَهَا رَكْعَتَيْنِ ، وَصَلَّيْتُ مَعَهُ فِي السَّفَرِ ، الظُّهْرَ رَكْعَتَيْنِ ، وَبَعْدَهَا رَكْعَتَيْنِ ، وَالْعَصْرَ رَكْعَتَيْنِ ، وَلَيْسَ بَعْدَهَا شَيْءٌ ، وَالْمَغْرِبَ ثَلاثًا ، وَبَعْدَهَا رَكْعَتَيْنِ " ، وَقَالَ : " هِيَ وِتْرُ النَّهَارِ لا يَنْقُصُ فِي حَضَرٍ وَلا سَفَرٍ ، وَالْعِشَاءَ رَكْعَتَيْنِ ، وَبَعْدَهَا رَكْعَتَيْنِ ، وَالْغَدَاةَ رَكْعَتَيْنِ ، وَقَبْلَهَا رَكْعَتَيْنِ " . ناهُ أَبُو الْخَطَّابِ ، نَا مَالِكُ بْنُ سُعَيْرٍ ، نَا ابْنُ أَبِي لَيْلَى ، عَنْ نَافِعٍ ، وَعَطِيَّةَ بْنِ سَعْدٍ الْعَوْفِيِّ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ . وَرَوَى هَذَا الْخَبَرَ جَمَاعَةٌ مِنَ الْكُوفِيِّينَ ، عَنْ عَطِيَّةَ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، مِنْهُمْ أَشْعَثُ بْنُ سَوَّارٍ ، وَفِرَاسٌ ، وَحَجَّاجُ بْنُ أَرْطَاةَ ، مِنْهُمْ مَنِ اخْتَصَرَ الْحَدِيثَ ، وَمِنْهُمْ مَنْ ذَكَرَهُ بِطُولِهِ . وَهَذَا خَبَرٌ لا يَخْفَى عَلَى عَالِمٍ بِالْحَدِيثِ أَنَّ هَذَا غَلَطٌ وَسَهْوٌ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، قَدْ كَانَ ابْنُ عُمَرَ رَحِمَهُ اللَّهُ " يُنْكِرُ التَّطَوُّعَ فِي السَّفَرِ ، وَيَقُولُ : لَوْ كُنْتُ مُتَطَوِّعًا مَا بَالَيْتُ أَنْ أُتِمَّ الصَّلاةَ ، وَقَالَ : رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لا يُصَلِّي قَبْلَهَا وَلا بَعْدَهَا فِي السَّفَرِ

Kufaliklar Ibn Umardan bir gʻaroyibotni rivoyat qilishgan: men uning illati bayon qilinmasa, uni rivoyat qilish joiz boʻlmasligidan qoʻrqaman — u matnida gʻaroyibot boʻlgani uchun emas, balki bu qissada isnodi gʻaroyibot boʻlgani uchun. Ular Nofeʼdan va Atiyya ibn Saʼd al-Avfiydan, ular Ibn Umardan rivoyat qilishgan. U aytdi: «Men Nabiy ﷺ bilan birga muqim holda ham, safarda ham namoz oʻqidim. Muqim holda u zot bilan peshinni toʻrt rakaat va undan keyin ikki rakaat, asrni toʻrt rakaat — undan keyin hech narsa yoʻq, shomni uch rakaat va undan keyin ikki rakaat, xuftonni toʻrt rakaat va undan keyin ikki rakaat, bomdodni ikki rakaat va undan oldin ikki rakaat oʻqidim. Safarda esa u zot bilan peshinni ikki rakaat va undan keyin ikki rakaat, asrni ikki rakaat — undan keyin hech narsa yoʻq, shomni uch rakaat va undan keyin ikki rakaat oʻqidim». U zot: «U — kunduzning vitridir, muqimlikda ham, safarda ham kamaytirilmaydi», dedilar. «Xuftonni ikki rakaat va undan keyin ikki rakaat, bomdodni ikki rakaat va undan oldin ikki rakaat (oʻqidim)». Buni bizga Abul-Xattob aytib berdi: Molik ibn Suʼayr bizga aytib berdi: Ibn Abu Laylo bizga Nofeʼdan va Atiyya ibn Saʼd al-Avfiydan, ular Ibn Umardan (rivoyat qilib) aytib berdi. Bu xabarni kufaliklardan bir jamoa Atiyyadan, u Ibn Umardan rivoyat qilgan; ular orasida Ashʼas ibn Savvor, Firos va Hajjoj ibn Artot bor: ulardan baʼzilari hadisni qisqartirgan, baʼzilari uni toʻliq zikr qilgan. Bu shunday xabarki, hadisni biladigan olimga uning Ibn Umardan (rivoyat qilishda) xato va sahv ekani yashirin emas. Ibn Umar (rahimahulloh) safarda nafl oʻqishni inkor qilar va: «Agar men nafl oʻquvchi boʻlganimda, namozni toʻliq oʻqishdan tortinmagan boʻlardim», der edi. U yana: «Men Rasululloh ﷺni safarda undan oldin ham, undan keyin ham namoz oʻqimaganlarini koʻrdim», dedi.Куфаликлар Ибн Умардан бир ғаройиботни ривоят қилишган: мен унинг иллати баён қилинмаса, уни ривоят қилиш жоиз бўлмаслигидан қўрқаман — у матнида ғаройибот бўлгани учун эмас, балки бу қиссада исноди ғаройибот бўлгани учун. Улар Нофеъдан ва Атийя ибн Саъд ал-Авфийдан, улар Ибн Умардан ривоят қилишган. У айтди: «Мен Набий ﷺ билан бирга муқим ҳолда ҳам, сафарда ҳам намоз ўқидим. Муқим ҳолда у зот билан пешинни тўрт ракаат ва ундан кейин икки ракаат, асрни тўрт ракаат — ундан кейин ҳеч нарса йўқ, шомни уч ракаат ва ундан кейин икки ракаат, хуфтонни тўрт ракаат ва ундан кейин икки ракаат, бомдодни икки ракаат ва ундан олдин икки ракаат ўқидим. Сафарда эса у зот билан пешинни икки ракаат ва ундан кейин икки ракаат, асрни икки ракаат — ундан кейин ҳеч нарса йўқ, шомни уч ракаат ва ундан кейин икки ракаат ўқидим». У зот: «У — кундузнинг витридир, муқимликда ҳам, сафарда ҳам камайтирилмайди», дедилар. «Хуфтонни икки ракаат ва ундан кейин икки ракаат, бомдодни икки ракаат ва ундан олдин икки ракаат (ўқидим)». Буни бизга Абул-Хаттоб айтиб берди: Молик ибн Суъайр бизга айтиб берди: Ибн Абу Лайло бизга Нофеъдан ва Атийя ибн Саъд ал-Авфийдан, улар Ибн Умардан (ривоят қилиб) айтиб берди. Бу хабарни куфаликлардан бир жамоа Атийядан, у Ибн Умардан ривоят қилган; улар орасида Ашъас ибн Саввор, Фирос ва Ҳажжож ибн Артот бор: улардан баъзилари ҳадисни қисқартирган, баъзилари уни тўлиқ зикр қилган. Бу шундай хабарки, ҳадисни биладиган олимга унинг Ибн Умардан (ривоят қилишда) хато ва саҳв экани яширин эмас. Ибн Умар (раҳимаҳуллоҳ) сафарда нафл ўқишни инкор қилар ва: «Агар мен нафл ўқувчи бўлганимда, намозни тўлиқ ўқишдан тортинмаган бўлардим», дер эди. У яна: «Мен Расулуллоҳ ﷺни сафарда ундан олдин ҳам, ундан кейин ҳам намоз ўқимаганларини кўрдим», деди.

حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ ، نَا يَحْيَى ، نَا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ ، حَدَّثَنِي عُثْمَانُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سُرَاقَةَ ، قَالَ : سَمِعْتُ ابْنَ عُمَرَ يَقُولُ : رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " لا يُصَلِّي قَبْلَهَا وَلا بَعْدَهَا فِي السَّفَرِ "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) shunday der edi: Men Rasululloh ﷺni safarda undan oldin ham, undan keyin ham namoz oʻqimaganlarini koʻrdim.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) шундай дер эди: Мен Расулуллоҳ ﷺни сафарда ундан олдин ҳам, ундан кейин ҳам намоз ўқимаганларини кўрдим.

وَحَدَّثَنَاهُ بُنْدَارٌ ، نَا عُثْمَانُ يَعْنِي ابْنَ عُمَرَ ، نَا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ ، عَنْ عُثْمَانَ ابْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سُرَاقَةَ ، أَنَّهُ رَأَى حَفْصَ بْنَ عَاصِمٍ يُسَبِّحُ فِي السَّفَرِ وَمَعَهُمْ فِي ذَلِكَ السَّفَرِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ ، فَقِيلَ : إِنَّ خَالَكَ يَنْهَى عَنْ هَذَا ، فَسَأَلْتُ ابْنَ عُمَرَ عَنْ ذَلِكَ ، فَقَالَ : رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لا يَصْنَعُ ذَلِكَ " لا يُصَلِّي قَبْلَ الصَّلاةِ وَلا بَعْدَهَا " ، قُلْتُ : أُصَلِّي بِاللَّيْلِ ؟ فَقَالَ : " صَلِّ بِاللَّيْلِ مَا بَدَا لَكَ "

Usmon ibn Abdulloh ibn Suroqadan rivoyat qilinadiki, u Hafs ibn Osimning safarda nafl oʻqiyotganini koʻrdi; oʻsha safarda ular bilan birga Abdulloh ibn Umar ham bor edi. (Hafsga): «Togʻang bundan qaytaradi-ku», deyildi. Shunda men Ibn Umardan bu haqda soʻradim. U: «Men Rasululloh ﷺni bunday qilmaganlarini koʻrdim: u zot namozdan oldin ham, undan keyin ham (nafl) oʻqimas edilar», dedi. Men: «Kechasi oʻqiyverayinmi?» dedim. U: «Kechasi koʻnglingga kelgancha oʻqiyver», dedi.Усмон ибн Абдуллоҳ ибн Суроқадан ривоят қилинадики, у Ҳафс ибн Осимнинг сафарда нафл ўқиётганини кўрди; ўша сафарда улар билан бирга Абдуллоҳ ибн Умар ҳам бор эди. (Ҳафсга): «Тоғанг бундан қайтаради-ку», дейилди. Шунда мен Ибн Умардан бу ҳақда сўрадим. У: «Мен Расулуллоҳ ﷺни бундай қилмаганларини кўрдим: у зот намоздан олдин ҳам, ундан кейин ҳам (нафл) ўқимас эдилар», деди. Мен: «Кечаси ўқийверайинми?» дедим. У: «Кечаси кўнглингга келганча ўқийвер», деди.

حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ ، نَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ ، نَا عِيسَى بْنُ حَفْصٍ ، ح نَا يَحْيَى بْنُ حَكِيمٍ ، نَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ ، عَنْ عِيسَى بْنِ حَفْصٍ يَعْنِي ابْنَ عَاصِمِ بْنِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ، قَالَ بُنْدَارٌ : قَالَ : نَا أَبِي ، وَقَالَ يَحْيَى ، حَدَّثَنِي أَبِي ، قَالَ : كُنْتُ مَعَ ابْنِ عُمَرَ فِي سَفَرٍ فَصَلَّى الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ رَكْعَتَيْنِ ، ثُمَّ انْصَرَفَ إِلَى طِنْفِسَةٍ لَهُ ، فَرَأَى قَوْمًا يُسَبِّحُونَ يَعْنِي يُصَلُّونَ ، قَالَ : " مَا يَصْنَعُ هَؤُلاءِ ؟ " قَالَ : قُلْتُ : يُسَبِّحُونَ ، قَالَ : " لَوْ كُنْتُ مُصَلِّيًا قَبْلَهَا أَوْ بَعْدَهَا لأَتْمَمْتُهَا ، صَحِبْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حَتَّى قُبِضَ ، فَكَانَ لا يَزِيدُ عَلَى رَكْعَتَيْنِ ، وَأَبَا بَكْرٍ ، وَعُمَرَ ، وَعُثْمَانَ كَذَلِكَ " . هَذَا لَفْظُ حَدِيثِ يَحْيَى بْنِ حَكِيمٍ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : فَابْنُ عُمَرَ رَحِمَهُ اللَّهُ يُنْكَرُ التَّطَوُّعَ فِي السَّفَرِ بَعْدَ الْمَكْتُوبَةِ ، وَيَقُولُ : لَوْ كُنْتُ مُسَبِّحًا لأَتْمَمْتُ الصَّلاةَ ، فَكَيْفَ يَرَى النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَتَطَوَّعُ بِرَكْعَتَيْنِ فِي السَّفَرِ بَعْدَ الْمَكْتُوبَةِ مِنْ صَلاةِ الظُّهْرِ ، ثُمَّ يُنْكِرُ عَلَى مَنْ يَفْعَلُ مَا فَعَلَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَسَالِمٌ ، وَحَفْصُ بْنُ عَاصِمٍ أَعْلَمُ بِابْنِ عُمَرَ وَأَحْفَظُ لِحَدِيثِهِ مِنْ عَطِيَّةَ بْنِ سَعْدٍ

Hafs ibn Osim shunday dedi: Men safarda Ibn Umar bilan birga edim. U peshin va asrni ikki rakaatdan oʻqidi, soʻng oʻz gilamchasi tomon qaytdi. Baʼzi kishilarning nafl oʻqiyotganini koʻrib: «Bular nima qilyapti?» dedi. Men: «Nafl oʻqishyapti», dedim. U: «Agar men undan oldin yoki keyin namoz oʻqiydigan boʻlsam, uni toʻliq oʻqigan boʻlardim. Men Rasululloh ﷺga u zot vafot etgunlaricha hamroh boʻldim: u zot ikki rakaatdan ortiq oʻqimas edilar. Abu Bakr, Umar va Usmon ham shunday (qildilar)», dedi. Bu Yahyo ibn Hakimning hadisining lafzidir. Abu Bakr aytdi: Ibn Umar (rahimahulloh) safarda farzdan keyin nafl oʻqishni inkor qilar va: «Agar men nafl oʻquvchi boʻlganimda, namozni toʻliq oʻqigan boʻlardim», der edi. Bas, u qanday qilib Nabiy ﷺni safarda peshinning farzidan keyin ikki rakaat nafl oʻqiganlarini koʻrsin-u, soʻng Nabiy ﷺ qilgan ishni qilgan kishini inkor qilsin? Solim va Hafs ibn Osim Ibn Umarni Atiyya ibn Saʼddan koʻra yaxshiroq biladilar va uning hadisini undan koʻra yaxshiroq yod olganlar.Ҳафс ибн Осим шундай деди: Мен сафарда Ибн Умар билан бирга эдим. У пешин ва асрни икки ракаатдан ўқиди, сўнг ўз гиламчаси томон қайтди. Баъзи кишиларнинг нафл ўқиётганини кўриб: «Булар нима қиляпти?» деди. Мен: «Нафл ўқишяпти», дедим. У: «Агар мен ундан олдин ёки кейин намоз ўқийдиган бўлсам, уни тўлиқ ўқиган бўлардим. Мен Расулуллоҳ ﷺга у зот вафот этгунларича ҳамроҳ бўлдим: у зот икки ракаатдан ортиқ ўқимас эдилар. Абу Бакр, Умар ва Усмон ҳам шундай (қилдилар)», деди. Бу Яҳё ибн Ҳакимнинг ҳадисининг лафзидир. Абу Бакр айтди: Ибн Умар (раҳимаҳуллоҳ) сафарда фарздан кейин нафл ўқишни инкор қилар ва: «Агар мен нафл ўқувчи бўлганимда, намозни тўлиқ ўқиган бўлардим», дер эди. Бас, у қандай қилиб Набий ﷺни сафарда пешиннинг фарзидан кейин икки ракаат нафл ўқиганларини кўрсин-у, сўнг Набий ﷺ қилган ишни қилган кишини инкор қилсин? Солим ва Ҳафс ибн Осим Ибн Умарни Атийя ибн Саъддан кўра яхшироқ биладилар ва унинг ҳадисини ундан кўра яхшироқ ёд олганлар.

وَقَدْ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، ثنا أَبُو الْيَمَانِ ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، أَخْبَرَنِي سَالِمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ كَانَ " لا يُسَبِّحُ فِي السَّفَرِ سَجْدَةً قَبْلَ صَلاةِ الْمَكْتُوبَةِ وَلا بَعْدَهَا حَتَّى يَقُومَ مِنْ جَوْفِ اللَّيْلِ ، وَكَانَ لا يَتْرُكُ الْقِيَامَ مِنْ جَوْفِ اللَّيْلِ "

Solim ibn Abdulloh xabar berdiki, Abdulloh ibn Umar safarda farz namozdan oldin ham, undan keyin ham bir sajda (rakaat) nafl oʻqimas edi, toki kechaning oʻrtasida turguniga qadar; u kechaning oʻrtasida qoim boʻlishni tark qilmas edi.Солим ибн Абдуллоҳ хабар бердики, Абдуллоҳ ибн Умар сафарда фарз намоздан олдин ҳам, ундан кейин ҳам бир сажда (ракаат) нафл ўқимас эди, токи кечанинг ўртасида тургунига қадар; у кечанинг ўртасида қоим бўлишни тарк қилмас эди.

وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، ثنا أَبُو الْيَمَانِ ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، أَخْبَرَنِي عَاصِمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ، أَنَّ حَفْصَ بْنَ عَاصِمِ بْنِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ، أَخْبَرَهُ ، أَنَّهُ سَأَلَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ عَنْ تَرْكِهِ السُّبْحَةَ فِي السَّفَرِ ، فَقَالَ لَهُ عَبْدُ اللَّهِ : " لَوْ سَبَّحْتُ مَا بَالَيْتُ أَنْ أُتِمَّ الصَّلاةَ " ، قَالَ الزُّهْرِيُّ : فَقُلْتُ لِسَالِمٍ : هَلْ سَأَلْتَ أَنْتَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ عَمَّا سَأَلَهُ عَنْهُ حَفْصُ بْنُ عَاصِمٍ ؟ قَالَ سَالِمٌ : لا ، إِنَّا كُنَّا نَهَابُهُ عَنْ بَعْضِ الْمَسْأَلَةِ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : فَخَبَرُ سَالِمٍ ، وَحَفْصٍ يَدُلانِ عَلَى أَنَّ خَبَرَ عَطِيَّةَ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَهْمٌ . وَابْنُ أَبِي لَيْلَى وَاهِمٌ فِي جَمْعِهِ بَيْنَ نَافِعٍ ، وَعَطِيَّةَ فِي خَبَرِ ابْنِ عُمَرَ فِي التَّطَوُّعِ فِي السَّفَرِ ، إِلا أَنَّ هَذَا مِنَ الْجِنْسِ الَّذِي نَقُولُ إِنَّهُ لا يَجُوزُ أَنْ يُحْتَجَّ بِالإِنْكَارِ عَلَى الإِثْبَاتِ . وَابْنُ عُمَرَ رَحِمَهُ اللَّهُ ، وَإِنْ لَمْ يَرَ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مُتَطَوِّعًا فِي السَّفَرِ ، فَقَدْ رَآهُ غَيْرُهُ يُصَلِّي مُتَطَوِّعًا فِي السَّفَرِ ، وَالْحُكْمُ لِمَنْ يُخْبِرُ بِرُؤْيَةِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لا لِمَنْ لَمْ يَرَهُ ، هَذِهِ مَسْأَلَةٌ قَدْ بَيَّنْتُهَا فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ مِنْ كُتُبِنَا

Hafs ibn Osim ibn Umar ibn al-Xattob xabar berdiki, u Abdulloh ibn Umardan safarda naflni tark qilishi haqida soʻradi. Abdulloh unga: «Agar men nafl oʻquvchi boʻlganimda, namozni toʻliq oʻqishdan tortinmagan boʻlardim», dedi. Zuhriy aytdi: Men Solimga: «Sen Abdulloh ibn Umardan Hafs ibn Osim soʻragan narsani soʻraganmisan?» dedim. Solim: «Yoʻq, biz undan baʼzi masalalarni soʻrashdan hayiqar edik», dedi. Abu Bakr aytdi: Solim va Hafsning xabari Atiyyaning Ibn Umardan (qilgan) xabari vahm ekaniga dalolat qiladi. Ibn Abu Laylo ham Ibn Umarning safarda nafl oʻqish haqidagi xabarida Nofeʼ bilan Atiyyani birga keltirishida vahm qilgan. Faqat bu biz aytadigan jinsdandirki, inkorni isbotga qarshi hujjat qilish joiz emas. Ibn Umar (rahimahulloh) Nabiy ﷺni safarda nafl oʻqiyotgan holda koʻrmagan boʻlsa ham, undan boshqasi u zotni safarda nafl oʻqiyotganlarini koʻrgan; hukm esa Nabiy ﷺni koʻrganini xabar qilgan kishinikidir, koʻrmagan kishiniki emas. Bu masalani men kitoblarimizning bir necha oʻrnida bayon qilganman.Ҳафс ибн Осим ибн Умар ибн ал-Хаттоб хабар бердики, у Абдуллоҳ ибн Умардан сафарда нафлни тарк қилиши ҳақида сўради. Абдуллоҳ унга: «Агар мен нафл ўқувчи бўлганимда, намозни тўлиқ ўқишдан тортинмаган бўлардим», деди. Зуҳрий айтди: Мен Солимга: «Сен Абдуллоҳ ибн Умардан Ҳафс ибн Осим сўраган нарсани сўраганмисан?» дедим. Солим: «Йўқ, биз ундан баъзи масалаларни сўрашдан ҳайиқар эдик», деди. Абу Бакр айтди: Солим ва Ҳафснинг хабари Атийянинг Ибн Умардан (қилган) хабари ваҳм эканига далолат қилади. Ибн Абу Лайло ҳам Ибн Умарнинг сафарда нафл ўқиш ҳақидаги хабарида Нофеъ билан Атийяни бирга келтиришида ваҳм қилган. Фақат бу биз айтадиган жинсдандирки, инкорни исботга қарши ҳужжат қилиш жоиз эмас. Ибн Умар (раҳимаҳуллоҳ) Набий ﷺни сафарда нафл ўқиётган ҳолда кўрмаган бўлса ҳам, ундан бошқаси у зотни сафарда нафл ўқиётганларини кўрган; ҳукм эса Набий ﷺни кўрганини хабар қилган кишиникидир, кўрмаган кишиники эмас. Бу масалани мен китобларимизнинг бир неча ўрнида баён қилганман.

حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى ، نَا ابْنُ وَهْبٍ ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ، عَنْ أَبِيهِ ، قَالَ : كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " يُسَبِّحُ عَلَى الرَّاحِلَةِ قِبَلَ أَيِّ وَجْهٍ تَوَجَّهَ ، وَيُوتِرُ عَلَيْهَا ، غَيْرَ أَنَّهُ لا يُصَلِّي عَلَيْهَا الْمَكْتُوبَةَ "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ ulov qaysi tomonga yuzlangan boʻlsa, oʻsha tomonga (yuzlanib) nafl namoz oʻqir va uning ustida vitr ham oʻqir edilar, faqat farz namozini uning ustida oʻqimas edilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ улов қайси томонга юзланган бўлса, ўша томонга (юзланиб) нафл намоз ўқир ва унинг устида витр ҳам ўқир эдилар, фақат фарз намозини унинг устида ўқимас эдилар.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ ، قَالا : حَدَّثَنَا أَبُو خَالِدٍ ، قَالَ عَبْدُ اللَّهِ ، قَالَ : حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ ، وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاءِ ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، قَالَ : كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " يُصَلِّي حَيْثُ تَوَجَّهَتْ بِهِ رَاحِلَتُهُ " . وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ : يُصَلِّي عَلَى رَاحِلَتِهِ حَيْثُ تَوَجَّهَتْ بِهِ رَاحِلَتُهُ . وَقَالا : وَكَانَ ابْنُ عُمَرَ يَفْعَلُ ذَلِكَ

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi: Rasululloh ﷺ ulovlari qaysi tomonga yuzlansa, oʻsha (tomonga) namoz oʻqir edilar. Abdulloh ibn Said esa: «Ulovlari ustida, ulovlari qaysi tomonga yuzlansa, oʻsha (tomonga) namoz oʻqir edilar», dedi. Ikkalasi: «Ibn Umar ham shunday qilar edi», deyishdi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди: Расулуллоҳ ﷺ уловлари қайси томонга юзланса, ўша (томонга) намоз ўқир эдилар. Абдуллоҳ ибн Саид эса: «Уловлари устида, уловлари қайси томонга юзланса, ўша (томонга) намоз ўқир эдилар», деди. Иккаласи: «Ибн Умар ҳам шундай қилар эди», дейишди.

حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ ، نَا يَحْيَى ، نَا عَبْدُ الْمَلِكِ وَهُوَ ابْنُ أَبِي سُلَيْمَانَ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ " يُصَلِّي عَلَى رَاحِلَتِهِ مُتَوَجِّهًا مِنْ مَكَّةَ ، فَنَزَلَتْ : أَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ Makkadan (yoʻlga chiqib) ulovlari ustida yuzlangan tomonlariga namoz oʻqir edilar. Shunda: {Qayerga yuzlansangiz, Allohning yuzi oʻshadadir} (oyati) nozil boʻldi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ Маккадан (йўлга чиқиб) уловлари устида юзланган томонларига намоз ўқир эдилар. Шунда: {Қаерга юзлансангиз, Аллоҳнинг юзи ўшададир} (ояти) нозил бўлди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ دِينَارٍ ، عَنْ عُمَرَ بْنِ يَحْيَى ، حَدَّثَنِي سَعِيدُ بْنُ يَسَارٍ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، قَالَ : رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " يُصَلِّي عَلَى حِمَارٍ ، أَوْ عَلَى حِمَارَةٍ ، وَهُوَ مُتَوَجِّهٌ نَحْوَ خَيْبَرَ " يَعْنِي التَّطَوُّعَ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : هَذَا مُحَمَّدُ بْنُ دِينَارٍ الطَّاحِيُّ الْبَصْرِيُّ

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi: Men Rasululloh ﷺni eshak — yoki urgʻochi eshak — ustida, Xaybar tomon yuzlangan holda namoz oʻqiyotganlarini koʻrdim, yaʼni nafl (namozni). Abu Bakr aytdi: Bu — Muhammad ibn Dinor at-Tohiy al-Basriydir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺни эшак — ёки урғочи эшак — устида, Хайбар томон юзланган ҳолда намоз ўқиётганларини кўрдим, яъни нафл (намозни). Абу Бакр айтди: Бу — Муҳаммад ибн Динор ат-Тоҳий ал-Басрийдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْمُنْذِرِ ، حَدَّثَنَا ابْنُ فُضَيْلٍ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، أَنَّهُ قَالَ : إِنَّمَا نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ : ‏ فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ أَنَّ تُصَلِّيَ أَيْنَمَا تَوَجَّهَتْ بِكَ رَاحِلَتُكَ فِي السَّفَرِ ، كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِذَا رَجَعَ مِنْ مَكَّةَ " يُصَلِّي عَلَى رَاحِلَتِهِ تَطَوُّعًا ، يُومِئُ بِرَأْسِهِ نَحْوَ الْمَدِينَةِ "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi: Bu: {Qayerga yuzlansangiz, Allohning yuzi oʻshadadir} degan oyat — safarda uloving qaysi tomonga yuzlansa, oʻsha (tomonga) namoz oʻqishing haqida nozil boʻlgan. Rasululloh ﷺ Makkadan qaytganlarida ulovlari ustida nafl namoz oʻqib, boshlari bilan Madina tomonga ishora qilar edilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди: Бу: {Қаерга юзлансангиз, Аллоҳнинг юзи ўшададир} деган оят — сафарда уловинг қайси томонга юзланса, ўша (томонга) намоз ўқишинг ҳақида нозил бўлган. Расулуллоҳ ﷺ Маккадан қайтганларида уловлари устида нафл намоз ўқиб, бошлари билан Мадина томонга ишора қилар эдилар.

نَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، نَا يَحْيَى ، نَا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ ، حَدَّثَنِي أَبِي ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، ح وَثنا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاءِ بْنِ كُرَيْبٍ ، ثنا ابْنُ بِشْرٍ ، نَا هِشَامٌ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " لا تَحَرَّوْا بِصَلاتِكُمْ طُلُوعَ الشَّمْسِ ، وَلا غُرُوبَهَا ، فَإِنَّهَا تَغْرُبُ بَيْنَ قَرْنَيْ شَيْطَانٍ "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Namozingizni quyoshning chiqishiga ham, botishiga ham toʻgʻri kelishini koʻzlamanglar; chunki u shaytonning ikki shoxi orasida botadi», dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Намозингизни қуёшнинг чиқишига ҳам, ботишига ҳам тўғри келишини кўзламанглар; чунки у шайтоннинг икки шохи орасида ботади», дедилар.

وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِذَا بَرَزَ حَاجِبُ الشَّمْسِ فَأَمْسِكُوا عَنِ الصَّلاةِ حَتَّى يَسْتَوِيَ ، فَإِذَا غَابَ حَاجِبُ الشَّمْسِ فَأَمْسِكُوا عَنِ الصَّلاةِ حَتَّى يَغِيبَ " وَهَذَا حَدِيثُ بُنْدَارٍ وَقَالَ أَبُو كُرَيْبٍ : " فَإِنَّهَا تَطْلُعُ بِقَرْنَيْ شَيْطَانٍ

Va Rasululloh ﷺ: «Quyoshning cheti koʻringanda, u (koʻtarilib) tenglashguncha namozdan toʻxtanglar; quyoshning cheti gʻoyib boʻlganda esa, u (butunlay) botguncha namozdan toʻxtanglar», dedilar. Bu — Bundor hadisidir. Abu Kurayb esa: «Chunki u shaytonning ikki shoxi bilan chiqadi», dedi.Ва Расулуллоҳ ﷺ: «Қуёшнинг чети кўринганда, у (кўтарилиб) тенглашгунча намоздан тўхтанглар; қуёшнинг чети ғойиб бўлганда эса, у (бутунлай) ботгунча намоздан тўхтанглар», дедилар. Бу — Бундор ҳадисидир. Абу Курайб эса: «Чунки у шайтоннинг икки шохи билан чиқади», деди.

نَا مُحَمَّدُ بْنُ سَهْلِ بْنِ عَسْكَرٍ ، نَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ ، عَنْ أَيُّوبَ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " حَتَّهَا بِيَدِهِ ، ‏ يَعْنِي النُّخَامَةَ أَوِ الْبُزَاقَ ، ثُمَّ لَطَّخَهَا بِالزَّعْفَرَانِ ، دَعَا بِهِ " . قَالَ : فَلِذَلِكَ صُنِعَ الزَّعْفَرَانُ فِي الْمَسَاجِدِ

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ uni — yaʼni balgʻamni yoki tupukni — qoʻllari bilan qirib tashladilar, soʻng zaʼfaron soʻrab, uning oʻrniga surtdilar. U aytdi: Mana shu sababli masjidlarda zaʼfaron ishlatiladigan boʻldi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ уни — яъни балғамни ёки тупукни — қўллари билан қириб ташладилар, сўнг заъфарон сўраб, унинг ўрнига суртдилар. У айтди: Мана шу сабабли масжидларда заъфарон ишлатиладиган бўлди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، حَدَّثَنِي عَبْدُ الصَّمَدِ ، نَا عُمَرُ بْنُ سُلَيْمَانَ ، كَانَ يَنْزِلُ فِي بَنِي قُشَيْرٍ ، حَدَّثَنِي أَبُو الْوَلِيدِ ، قَالَ : قُلْتُ لابْنِ عُمَرَ : مَا بَدْءُ هَذَا الْحَصَا فِي الْمَسْجِدِ ؟ قَالَ : مُطِرْنَا مِنَ اللَّيْلِ ، فَجِئْنَا إِلَى الْمَسْجِدِ لِلصَّلاةِ ، قَالَ : فَجَعَلَ الرَّجُلُ يَحْمِلُ فِي ثَوْبِهِ الْحَصَا ، فَيُلْقِيَهُ ، فَيُصَلِّي عَلَيْهِ ، فَلَمَّا أَصْبَحْنَا ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَا هَذَا ؟ " فَأَخْبَرُوهُ ، فَقَالَ : " نِعْمَ الْبِسَاطُ هَذَا " قَالَ : فَاتَّخَذَهُ النَّاسُ

Abul-Valid aytdi: Men Ibn Umarga: «Masjiddagi bu shagʻalning boshlanishi nima?» dedim. U aytdi: Kechasi bizga yomgʻir yogʻdi va biz namoz uchun masjidga keldik. U aytdi: Kishi kiyimida shagʻal koʻtarib kelar, uni (yerga) toʻkar va uning ustida namoz oʻqir edi. Tongga chiqqanimizda Rasululloh ﷺ: «Bu nima?» dedilar. Ular u zotga xabar berishdi. Shunda u zot: «Bu — qanday ham yaxshi toʻshak!» dedilar. U aytdi: Shundan keyin odamlar uni (odat qilib) oldilar.Абул-Валид айтди: Мен Ибн Умарга: «Масжиддаги бу шағалнинг бошланиши нима?» дедим. У айтди: Кечаси бизга ёмғир ёғди ва биз намоз учун масжидга келдик. У айтди: Киши кийимида шағал кўтариб келар, уни (ерга) тўкар ва унинг устида намоз ўқир эди. Тонгга чиққанимизда Расулуллоҳ ﷺ: «Бу нима?» дедилар. Улар у зотга хабар беришди. Шунда у зот: «Бу — қандай ҳам яхши тўшак!» дедилар. У айтди: Шундан кейин одамлар уни (одат қилиб) олдилар.

قَالَ : قُلْتُ : مَا كَانَ بَدْءُ هَذَا الزَّعْفَرَانِ ؟ قَالَ : جَاءَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لِصَلاةِ الصُّبْحِ ، فَإِذَا هُوَ بِنُخَاعَةٍ فِي قِبْلَةِ الْمَسْجِدِ ، فَحَكَّهَا ، وَقَالَ : " مَا أَقْبَحَ هَذَا " قَالَ : فَجَاءَ الرَّجُلُ الَّذِي تَنَخَّعَ فَحَكَّهَا ، ثُمَّ طَلَى عَلَيْهَا الزَّعْفَرَانَ ، قَالَ : " إِنَّ هَذَا أَحْسَنُ مِنْ ذَلِكَ "

U aytdi: Men: «Bu zaʼfaronning boshlanishi nima edi?» dedim. U aytdi: Rasululloh ﷺ bomdod namoziga keldilar-u, masjidning qiblasida balgʻam (turganini) koʻrdilar. Uni qirib tashladilar va: «Bu — qanday ham xunuk!» dedilar. U aytdi: Soʻng balgʻam tashlagan kishi kelib, uni qirdi va ustiga zaʼfaron surtdi. Shunda u zot: «Bu — undan yaxshiroq», dedilar.У айтди: Мен: «Бу заъфароннинг бошланиши нима эди?» дедим. У айтди: Расулуллоҳ ﷺ бомдод намозига келдилар-у, масжиднинг қибласида балғам (турганини) кўрдилар. Уни қириб ташладилар ва: «Бу — қандай ҳам хунук!» дедилар. У айтди: Сўнг балғам ташлаган киши келиб, уни қирди ва устига заъфарон суртди. Шунда у зот: «Бу — ундан яхшироқ», дедилар.

قَالَ : قُلْتُ : مَا بَالُ أَحَدِنَا إِذَا قَضَى حَاجَتَهُ نَظَرَ إِلَيْهَا إِذَا قَامَ عَنْهَا ؟ فَقَالَ : " إِنَّ الْمَلَكَ يَقُولُ لَهُ : انْظُرْ إِلَى مَا نَحَلْتَ بِهِ إِلَى مَا صَارَ "

U aytdi: Men: «Nega birimiz hojatini ado etib boʻlgach, undan turganda unga qaraydi?» dedim. U: «Albatta farishta unga: ‹Oʻzingga inʼom qilingan narsa nimaga aylanganiga qara!› deydi», dedi.У айтди: Мен: «Нега биримиз ҳожатини адо этиб бўлгач, ундан турганда унга қарайди?» дедим. У: «Албатта фаришта унга: ‹Ўзингга инъом қилинган нарса нимага айланганига қара!› дейди», деди.

نَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعِيدٍ الْجَوْهَرِيُّ ، نَا مَرْوَانُ بْنُ مُعَاوِيَةَ ، وَابْنُ نُمَيْرٍ ، ويعلى ، عَنْ أَبِي سُوقَةَ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، ح وَثنا الْجَوْهَرِيُّ ، أَيْضًا نَا حُسَيْنُ بْنُ مُحَمَّدٍ أَبُو أَحْمَدَ ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ عُمَرَ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُوقَةَ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَلَمْ يَرْفَعْهُ أُولَئِكَ : " مَنْ تَنَخَّمَ فِي قِبْلَةِ الْمَسْجِدِ بُعِثَ وَهِيَ فِي وَجْهِهِ "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Kim masjidning qiblasiga balgʻam tashlasa, u (balgʻam) yuzida boʻlgan holda qayta tiriltiriladi», dedilar. Anavilar esa buni marfuʼ qilmadilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким масжиднинг қибласига балғам ташласа, у (балғам) юзида бўлган ҳолда қайта тирилтирилади», дедилар. Анавилар эса буни марфуъ қилмадилар.

ثناهُ الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الزَّعْفَرَانِيُّ ، ثنا شَبَابَةُ ، نَا عَاصِمُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُوقَةَ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " يُبْعَثُ صَاحِبُ النُّخَامَةِ فِي الْقِبْلَةِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَهِيَ فِي وَجْهِهِ "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Qiblaga balgʻam tashlagan kishi qiyomat kuni u (balgʻam) yuzida boʻlgan holda qayta tiriltiriladi», dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Қиблага балғам ташлаган киши қиёмат куни у (балғам) юзида бўлган ҳолда қайта тирилтирилади», дедилар.

أنا أبو طاهر ، نا أبو بكر ، نا محمد بن يحيى ، نا يعقوب بن إبراهيم بن سعد ، ح وثنا علي بن سعيد النسوي ، نا يعقوب ، - يعني ابن إبراهيم ، ثنا أبي ، عن صالح ، أخبرنا نافع ، أن عبد الله أخبره : أن المسجد كان على عهد رسول الله صلى الله عليه وسلم مبنيا باللبن وسقفه الجريد وعمده خشب النخل ، فلم يزد فيه أبو بكر شيئا وزاد فيه عمر ، وبناه على بنيانه في عهد رسول الله صلى الله عليه وسلم باللبن والجريد ، وأعاد عمده خشبا ، ثم غيره عثمان ، فزاد فيه زيادة كثيرة ، وبنى جداره بالحجارة المنقوشة والقصة ، وجعل عمده حجارة منقوشة ، وسقفه بالساج . قال محمد بن يحيى : وعمده خشب النخل ، ولم يذكر القصة .

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ zamonlarida masjid xom gʻishtdan qurilgan, tomi xurmo bargidan, ustunlari xurmo yogʻochidan edi. Abu Bakr unga hech narsa qoʻshmadi. Umar esa unga (qoʻshib) kengaytirdi va uni Rasululloh ﷺ zamonidagi qurilishi boʻyicha — xom gʻisht va xurmo bargidan — qurdi, ustunlarini esa qaytadan yogʻochdan qildi. Soʻng Usmon uni oʻzgartirdi: unga koʻp (joy) qoʻshdi, devorini oʻyilgan tosh va ohak bilan qurdi, ustunlarini oʻyilgan toshdan, tomini esa sog yogʻochidan qildi. Muhammad ibn Yahyo: «va ustunlari xurmo yogʻochidan», dedi va ohakni zikr qilmadi.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ замонларида масжид хом ғиштдан қурилган, томи хурмо баргидан, устунлари хурмо ёғочидан эди. Абу Бакр унга ҳеч нарса қўшмади. Умар эса унга (қўшиб) кенгайтирди ва уни Расулуллоҳ ﷺ замонидаги қурилиши бўйича — хом ғишт ва хурмо баргидан — қурди, устунларини эса қайтадан ёғочдан қилди. Сўнг Усмон уни ўзгартирди: унга кўп (жой) қўшди, деворини ўйилган тош ва оҳак билан қурди, устунларини ўйилган тошдан, томини эса сог ёғочидан қилди. Муҳаммад ибн Яҳё: «ва устунлари хурмо ёғочидан», деди ва оҳакни зикр қилмади.

نَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، نَا يَحْيَى ، نَا عُبَيْدُ اللَّهِ ، أَخْبَرَنِي نَافِعٌ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، قَالَ : " كُنْتُ أَبِيتُ فِي الْمَسْجِدِ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأَنَا أَعْزَبُ "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi: Men Rasululloh ﷺ zamonlarida masjidda tunar edim, oʻshanda men boʻydoq edim.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺ замонларида масжидда тунар эдим, ўшанда мен бўйдоқ эдим.

نَا أَبُو مُوسَى مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى ، ثنا عَبْدُ الأَعْلَى ، ثنا مَعْمَرٌ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ سَالِمٍ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " صَلَّى بِهِمْ صَلاةَ الْخَوْفِ ، فَصَلَّى بِطَائِفَةٍ خَلْفَهُ رَكْعَةً ، وَطَائِفَةٌ مُوَاجِهَةٌ الْعَدُوَّ ، ثُمَّ قَامَتِ الطَّائِفَةُ الَّذِينَ صَلَّوْا فَوَاجَهُوا الْعَدُوَّ ، وَجَاءَ الآخَرُونَ فَصَلَّى بِهِمُ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ رَكْعَةً ، ثُمَّ سَلَّمَ ، ثُمَّ صَلَّى هَؤُلاءِ رَكْعَةً وَهَؤُلاءِ رَكْعَةً " . نَا بِهِ أَحْمَدُ بْنُ الْمِقْدَامِ ، ثنا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ ، ثنا مَعْمَرٌ ، بِنَحْوِهِ

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Allohning Nabiysi ﷺ ularga xavf namozini oʻqib berdilar: orqalaridagi bir toifa bilan bir rakaat oʻqidilar, bir toifa esa dushmanga roʻbaroʻ turgan edi. Soʻng namoz oʻqigan toifa turib, dushmanga roʻbaroʻ boʻldi, boshqalari keldi va Nabiy ﷺ ular bilan bir rakaat oʻqidilar, soʻng salom berdilar. Keyin bular bir rakaat, anavilar (ham) bir rakaat oʻqidilar. Maʼmar (buni) shunga oʻxshash qilib rivoyat qildi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Аллоҳнинг Набийси ﷺ уларга хавф намозини ўқиб бердилар: орқаларидаги бир тоифа билан бир ракаат ўқидилар, бир тоифа эса душманга рўбарў турган эди. Сўнг намоз ўқиган тоифа туриб, душманга рўбарў бўлди, бошқалари келди ва Набий ﷺ улар билан бир ракаат ўқидилар, сўнг салом бердилар. Кейин булар бир ракаат, анавилар (ҳам) бир ракаат ўқидилар. Маъмар (буни) шунга ўхшаш қилиб ривоят қилди.

نَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، نَا إِسْحَاقُ بْنُ عِيسَى بْنِ الطَّبَّاعِ ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، أَنَّهُ كَانَ إِذَا سُئِلَ عَنْ صَلاةِ الْخَوْفِ ، ‏ فَذَكَرَ الْحَدِيثَ بِطُولِهِ ، وَقَالَ : " فَإِنْ كَانَ خَوْفٌ أَشَدَّ مِنْ ذَلِكَ صَلَّوْا رِجَالا قِيَامًا عَلَى أَقْدَامِهِمْ ، أَوْ رُكْبَانًا مُسْتَقْبِلِي الْقِبْلَةَ وَغَيْرَ مُسْتَقْبِلِيهَا " . قَالَ نَافِعٌ : إِنَّ ابْنَ عُمَرَ رَوَى ذَلِكَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : رَوَى أَصْحَابُ مَالِكٍ هَذَا الْخَبَرَ عَنْهُ ، فَقَالُوا : قَالَ نَافِعٌ : لا أَرَى ابْنَ عُمَرَ ذَكَرَهُ إِلا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ . ثناهُ يُونُسُ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ ، أَنَّ مَالِكًا حَدَّثَهُ ، ح وَثنا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، ثنا الشَّافِعِيُّ مُحَمَّدُ بْنُ إِدْرِيسَ ، عَنْ مَالِكٍ ، ح وَثنا الرَّبِيعُ ، عَنِ الشَّافِعِيِّ ، عَنْ مَالِكٍ

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, u xavf namozi haqida soʻralganida — va u hadisni toʻlaligicha zikr qildi — shunday dedi: «Agar bundan ham qattiqroq xavf boʻlsa, ular piyoda, oyoqlarida tik turgan holda, yoki ulov ustida — qiblaga yuzlangan yoki yuzlanmagan holda namoz oʻqiydilar». Nofeʼ aytdi: Ibn Umar buni Rasululloh ﷺdan rivoyat qilgan. Abu Bakr aytdi: Molikning ashoblari bu xabarni undan rivoyat qilib: Nofeʼ: «Ibn Umar buni faqat Rasululloh ﷺdan zikr qilgan deb bilaman», dedi, deyishgan.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, у хавф намози ҳақида сўралганида — ва у ҳадисни тўлалигича зикр қилди — шундай деди: «Агар бундан ҳам қаттиқроқ хавф бўлса, улар пиёда, оёқларида тик турган ҳолда, ёки улов устида — қиблага юзланган ёки юзланмаган ҳолда намоз ўқийдилар». Нофеъ айтди: Ибн Умар буни Расулуллоҳ ﷺдан ривоят қилган. Абу Бакр айтди: Моликнинг ашоблари бу хабарни ундан ривоят қилиб: Нофеъ: «Ибн Умар буни фақат Расулуллоҳ ﷺдан зикр қилган деб биламан», деди, дейишган.

نَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، نَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الأُوَيْسِيُّ ، ثنا مُسْلِمُ بْنُ خَالِدٍ ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أُمَيَّةَ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، أَنَّ الشَّمْسَ كَسَفَتْ يَوْمَ مَاتَ إِبْرَاهِيمُ ابْنُ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَظَنَّ النَّاسُ أَنَّهَا كَسَفَتْ لِمَوْتِهِ ، فَقَامَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَقَالَ : " أَيُّهَا النَّاسُ ، إِنَّ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ آيَتَانِ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ لا يَكْسِفَانِ لِمَوْتِ أَحَدٍ وَلا لِحَيَاتِهِ ، فَإِذَا رَأَيْتُمْ ذَلِكَ فَافْزَعُوا إِلَى الصَّلاةِ ، وَإِلَى ذِكْرِ اللَّهِ وَادْعُوا وَتَصَدَّقُوا "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺning oʻgʻillari Ibrohim vafot etgan kuni quyosh tutildi va odamlar u (Ibrohim)ning oʻlimi sababli tutildi deb oʻyladilar. Shunda Nabiy ﷺ turib: «Ey odamlar! Albatta, quyosh va oy Allohning oyatlaridan ikki oyatdir; ular hech kimning oʻlimi uchun ham, hayoti uchun ham tutilmaydi. Bas, buni koʻrsangiz, namozga va Allohning zikriga shoshilinglar, duo qilinglar va sadaqa qilinglar», dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺнинг ўғиллари Иброҳим вафот этган куни қуёш тутилди ва одамлар у (Иброҳим)нинг ўлими сабабли тутилди деб ўйладилар. Шунда Набий ﷺ туриб: «Эй одамлар! Албатта, қуёш ва ой Аллоҳнинг оятларидан икки оятдир; улар ҳеч кимнинг ўлими учун ҳам, ҳаёти учун ҳам тутилмайди. Бас, буни кўрсангиз, намозга ва Аллоҳнинг зикрига шошилинглар, дуо қилинглар ва садақа қилинглар», дедилар.

نَا أَحْمَدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ وَهْبٍ ، ثنا عَمِّي ، ثنا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ " يَخْرُجُ فِي الْعِيدَيْنِ مَعَ الْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسٍ ، وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ ، وَالْعَبَّاسِ ، وَعَلِيٍّ ، وَجَعْفَرٍ ، وَالْحَسَنِ ، وَالْحُسَيْنِ ، وَأُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ ، وَزِيدِ بْنِ حَارِثَةَ ، وَأَيْمَنَ ابْنِ أُمِّ أَيْمَنَ ، رَافِعًا صَوْتَهُ بِالتَّهْلِيلِ وَالتَّكْبِيرِ ، فَيَأْخُذُ طَرِيقَ الْحَدَّادِينَ حَتَّى يَأْتِيَ الْمُصَلَّى ، فَإِذَا فَرَغَ رَجَعَ عَلَى الْحَذَّائِينَ حَتَّى يَأْتِيَ مَنْزِلَهُ "

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ ikki iydda Fazl ibn Abbos, Abdulloh ibn Abbos, Abbos, Ali, Jaʼfar, Hasan, Husayn, Usoma ibn Zayd, Zayd ibn Horisa va Aymon ibn Ummu Aymon bilan birga, tahlil va takbirni ovoz chiqarib aytgan holda chiqar edilar. U zot temirchilar yoʻlidan borib, namozgohga yetar, (namozdan) boʻshaganlarida esa etikdoʻzlar (yoʻli)dan qaytib, uylariga kelar edilar.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ икки ийдда Фазл ибн Аббос, Абдуллоҳ ибн Аббос, Аббос, Али, Жаъфар, Ҳасан, Ҳусайн, Усома ибн Зайд, Зайд ибн Ҳориса ва Аймон ибн Умму Аймон билан бирга, таҳлил ва такбирни овоз чиқариб айтган ҳолда чиқар эдилар. У зот темирчилар йўлидан бориб, намозгоҳга етар, (намоздан) бўшаганларида эса этикдўзлар (йўли)дан қайтиб, уйларига келар эдилар.

نَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، ثنا عَبْدُ الْوَهَّابِ ، ثنا عُبَيْدُ اللَّهِ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، قَالَ : كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " يَرْكُزُ الْحَرْبَةَ يَوْمَ الْفِطْرِ وَالنَّحْرِ يُصَلِّي إِلَيْهَا ، وَكَانَ يَخْطُبُ بَعْدَ الصَّلاةِ "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi: Rasululloh ﷺ Fitr va Nahr kuni nayzani tikib qoʻyar va unga qarab namoz oʻqir edilar; hamda namozdan keyin xutba qilar edilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди: Расулуллоҳ ﷺ Фитр ва Наҳр куни найзани тикиб қўяр ва унга қараб намоз ўқир эдилар; ҳамда намоздан кейин хутба қилар эдилар.

ثنا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى ، نَا يَحْيَى بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُكَيْرٍ ، حَدَّثَنِي اللَّيْثُ ، عَنْ خَالِدٍ وَهُوَ ابْنُ يَزِيدَ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي هِلالٍ ، عَنْ نَافِعٍ ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ أَخْبَرَهُ ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " كَانَ يَخْرُجُ يَوْمَ الْفِطْرِ ، وَيَوْمَ الأَضْحَى بِالْحَرْبَةِ يَغْرِزُهَا بَيْنَ يَدَيْهِ حِينَ يَقُومُ يُصَلِّي "

Abdulloh (ibn Umar) (roziyallohu anhumo) xabar berdiki, Rasululloh ﷺ Fitr kuni va Azha kuni nayza bilan chiqar, namoz oʻqishga turganlarida uni oldilariga sanchib qoʻyar edilar.Абдуллоҳ (ибн Умар) (розияллоҳу анҳумо) хабар бердики, Расулуллоҳ ﷺ Фитр куни ва Азҳа куни найза билан чиқар, намоз ўқишга турганларида уни олдиларига санчиб қўяр эдилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُزَيْرٍ الأَيْلِيُّ ، أَنَّ سَلامَةَ حَدَّثَنِي ، عَنْ عُقَيْلٍ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " كَانَ إِذَا خَرَجَ إِلَى الْمُصَلَّى فِي الأَضْحَى وَالْفِطْرِ خَرَجَ بِالْعَنَزَةِ بَيْنَ يَدَيْهِ حَتَّى تُرْكَزَ فِي الْمُصَلَّى فَيُصَلِّي إِلَيْهَا ، وَذَلِكَ أَنَّ الْمُصَلَّى كَانَ فَضَاءً لَيْسَ فِيهِ شَيْءٌ مَبْنِيٌّ يَسْتَتِرُ بِهِ "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ Azha va Fitrda namozgohga chiqqanlarida, oldilarida nayza (koʻtarilgan) holda chiqar, u namozgohda tikib qoʻyilar, u zot esa unga qarab namoz oʻqir edilar. Bu shuning uchun ediki, namozgoh ochiq maydon boʻlib, unda toʻsiq qilib olsa boʻladigan qurilgan hech narsa yoʻq edi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ Азҳа ва Фитрда намозгоҳга чиққанларида, олдиларида найза (кўтарилган) ҳолда чиқар, у намозгоҳда тикиб қўйилар, у зот эса унга қараб намоз ўқир эдилар. Бу шунинг учун эдики, намозгоҳ очиқ майдон бўлиб, унда тўсиқ қилиб олса бўладиган қурилган ҳеч нарса йўқ эди.

نَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، ثنا حَمَّادُ بْنُ مَسْعَدَةَ ، ثنا عُبَيْدُ اللَّهِ ، وَثنا أَبُو مُوسَى ، ثنا عَبْدُ الْوَهَّابِ يَعْنِي الثَّقَفِيَّ ، نَا عُبَيْدُ اللَّهِ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ " يَخْطُبُ بَعْدَ الصَّلاةِ " ، وَفِي حَدِيثِ حَمَّادِ بْنِ مَسْعَدَةَ : يَعْنِي فِي الْعِيدِ

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ namozdan keyin xutba qilar edilar. Hammod ibn Masʼadaning hadisida esa: yaʼni iydda, (deyilgan).Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ намоздан кейин хутба қилар эдилар. Ҳаммод ибн Масъаданинг ҳадисида эса: яъни ийдда, (дейилган).

نَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّنْعَانِيُّ ، نَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ ، ثنا عُبَيْدُ اللَّهِ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ " يَخْطُبُ الْخُطْبَتَيْنِ وَهُوَ قَائِمٌ ، وَكَانَ يَفْصِلُ بَيْنَهُمَا بِجُلُوسٍ "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ ikki xutbani tik turgan holda qilar va ular orasini oʻtirish bilan ajratar edilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ икки хутбани тик турган ҳолда қилар ва улар орасини ўтириш билан ажратар эдилар.

أَنَّ مُحَمَّدَ بْنَ بَشَّارٍ ، وَيَحْيَى بْنَ حَكِيمٍ ، حَدَّثَانَا ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ عَبْدِ الْمَجِيدِ ، ثنا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " صَلاةُ الرَّجُلِ فِي الْجَمِيعِ تَفْضُلُ عَلَى صَلاتِهِ وَحْدَهُ سَبْعًا وَعِشْرِينَ دَرَجَةً " ، نَا بُنْدَارٌ ، نَا يَحْيَى ، نَا عُبَيْدُ اللَّهِ ، أَخْبَرَنِي نَافِعٌ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِمِثْلِهِ

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan Nabiy ﷺ haqlarida rivoyat qilinadi; u zot: «Kishining jamoat bilan oʻqigan namozi yolgʻiz oʻqigan namozidan yigirma yetti daraja afzaldir», dedilar. Bundor bizga aytib berdi: Yahyo bizga aytib berdi, Ubaydulloh bizga aytib berdi: Nofiʼ menga Ibn Umardan, u Nabiy ﷺdan xuddi shunday xabar berdi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан Набий ﷺ ҳақларида ривоят қилинади; у зот: «Кишининг жамоат билан ўқиган намози ёлғиз ўқиган намозидан йигирма етти даража афзалдир», дедилар. Бундор бизга айтиб берди: Яҳё бизга айтиб берди, Убайдуллоҳ бизга айтиб берди: Нофиъ менга Ибн Умардан, у Набий ﷺдан худди шундай хабар берди.

نَا مُحَمَّدُ بْنُ الْوَلِيدِ ، نَا عَبْدُ الْوَهَّابِ يَعْنِي الثَّقَفِيَّ ، قَالَ : سَمِعْتُ يَحْيَى بْنَ سَعِيدٍ ، يَقُولُ : سَمِعْتُ نَافِعًا يُحَدِّثُ ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ ، كَانَ يَقُولُ : " كُنَّا إِذَا فَقَدْنَا الإِنْسَانَ فِي صَلاةِ الْعِشَاءِ الآخِرَةِ وَالصُّبْحِ أَسَأْنَا بِهِ الظَّنَّ "

Nofeʼ rivoyat qiladi: Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo) shunday der edi: Biz xufton va bomdod namozida bir odamni koʻrmay qolsak, u haqda yomon gumon qilar edik.Нофеъ ривоят қилади: Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) шундай дер эди: Биз хуфтон ва бомдод намозида бир одамни кўрмай қолсак, у ҳақда ёмон гумон қилар эдик.

أنا أَحْمَدُ بْنُ سِنَانٍ الْوَاسِطِيُّ ، وَعَلِيُّ بْنُ الْمُنْذِرِ ، قَالا : ثنا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، " أَنَّ الْمُهَاجِرِينَ ، لَمَّا قَدِمُوا الْمَدِينَةَ ، نَزَلُوا إِلَى جَنْبِ قُبَاءَ ، حَضَرَتِ الصَّلاةُ ، أَمَّهُمْ سَالِمٌ مَوْلَى أَبِي حُذَيْفَةَ ، وَكَانَ أَكْثَرَهُمْ قُرْآنًا ، مِنْهُمْ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ، وَأَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الأَسْدِ " , هَذَا حَدِيثُ أَحْمَدَ بْنِ سِنَانٍ

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Muhojirlar Madinaga kelganlarida, Qubo yonida tushdilar. Namoz vaqti kirganda, ularga Abu Huzayfaning ozod qilgan quli Solim imomlik qildi — u ularning ichida Qurʼonni eng koʻp bilguvchisi edi. Ular orasida Umar ibn Xattob va Abu Salama ibn Abdulasad ham bor edi. Bu Ahmad ibn Sinonning hadisidir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Муҳожирлар Мадинага келганларида, Қубо ёнида тушдилар. Намоз вақти кирганда, уларга Абу Ҳузайфанинг озод қилган қули Солим имомлик қилди — у уларнинг ичида Қуръонни энг кўп билгувчиси эди. Улар орасида Умар ибн Хаттоб ва Абу Салама ибн Абдуласад ҳам бор эди. Бу Аҳмад ибн Синоннинг ҳадисидир.

نا عِيسَى بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْغَافِقِيُّ ، نا ابْنُ وَهْبٍ ، عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ صَالِحٍ ، عَنْ أَبِي الزَّاهِرِيَّةِ ، عَنْ كَثِيرِ بْنِ مُرَّةَ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " مَنْ وَصَلَ صَفًّا وَصَلَهُ اللَّهُ ، وَمَنْ قَطَعَ صَفًّا قَطَعَهُ اللَّهُ "

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim safni ulasa, Alloh uni ulaydi; kim safni uzsa, Alloh uni uzadi», dedilar.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким сафни уласа, Аллоҳ уни улайди; ким сафни узса, Аллоҳ уни узади», дедилар.

نا بِشْرُ بْنُ مُعَاذٍ الْعَقَدِيُّ ، نا خَالِدُ بْنُ الْحَارِثِ . ح وَثنا بُنْدَارٌ ، ثنا عُثْمَانُ يَعْنِي ابْنَ عُمَرَ ، قَالا : ثنا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ وَهَذَا حَدِيثُ خَالِدِ بْنِ الْحَارِثِ ، عَنْ خَالِهِ وَهُوَ الْحَارِثُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ، عَنْ أَبِيهِ ، قَالَ : " كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَأْمُرُنَا بِالتَّخْفِيفِ ، وَيَؤُمُّنَا بِالصَّافَّاتِ "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi: «Rasululloh ﷺ bizga (namozni) yengil qilishni buyurar, oʻzlari bizga Sooffot (surasi) bilan imomlik qilar edilar».Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди: «Расулуллоҳ ﷺ бизга (намозни) енгил қилишни буюрар, ўзлари бизга Сооффот (сураси) билан имомлик қилар эдилар».

نا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاءِ بْنِ كُرَيْبٍ ، نا أَبُو خَالِدٍ ، أَخْبَرَنَا الْحُسَيْنُ الْمُكْتِبُ . ح وَثنا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ ، نا عِيسَى ، عَنْ حُسَيْنٍ . ح وَثنا مُوسَى بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَسْرُوقِيُّ ، ثنا أَبُو أُسَامَةَ ، عَنْ حُسَيْنٍ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ مَوْلَى مَيْمُونَةَ ، قَالَ : أَتَيْتُ عَلَى ابْنِ عُمَرَ وَهُوَ قَاعِدٌ عَلَى الْبَلاطِ ، وَالنَّاسُ فِي الصَّلاةِ ، فَقُلْتُ : أَلا تُصَلِّي ؟ قَالَ : قَدْ صَلَّيْتُ ، قُلْتُ : أَلا تُصَلِّي مَعَهُمْ ؟ قَالَ : إِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ : " لا تُصَلُّوا صَلاةً فِي يَوْمٍ مَرَّتَيْنِ " . هَذَا حَدِيثُ عِيسَى

Maymunaning mavlosi Sulaymon ibn Yasor aytdi: Men Ibn Umarning oldiga keldim, u Balotda oʻtirgan, odamlar esa namozda edilar. Men: Namoz oʻqimaysizmi? dedim. U: Men oʻqib boʻldim, dedi. Men: Ular bilan birga oʻqimaysizmi? dedim. U: Men Rasululloh ﷺning: «Bir kunda bitta namozni ikki marta oʻqimanglar», deganlarini eshitganman, dedi. Bu Iysoning hadisidir.Маймунанинг мавлоси Сулаймон ибн Ясор айтди: Мен Ибн Умарнинг олдига келдим, у Балотда ўтирган, одамлар эса намозда эдилар. Мен: Намоз ўқимайсизми? дедим. У: Мен ўқиб бўлдим, деди. Мен: Улар билан бирга ўқимайсизми? дедим. У: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: «Бир кунда битта намозни икки марта ўқиманглар», деганларини эшитганман, деди. Бу Ийсонинг ҳадисидир.

نا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ ، وَزِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ ، قَالا : ثنا إِسْمَاعِيلُ ، قَالَ أَحْمَدُ : قَالَ : نا أَيُّوبُ ، وَقَالَ زِيَادٌ : قَالَ : أَخْبَرَنَا أَيُّوبُ ، عَنْ نَافِعٍ . ح وَثنا سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، ثنا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ ، عَنْ أَيُّوبَ السِّخْتِيَانِيِّ ، عَنْ نَافِعٍ . ح نا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، نا يَحْيَى ، نا عُبَيْدُ اللَّهِ . ح وَحَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَكِيمٍ ، نا حَمَّادٌ يَعْنِي ابْنَ مَسْعَدَةَ ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ . ح وَثنا يَحْيَى أَيْضًا ، وَنا أَبُو يَحْيَى يَعْنِي عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عُثْمَانَ ، نا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ ، وَهَذَا حَدِيثُ بُنْدَارٍ ، قَالَ : أَخْبَرَنِي نَافِعٌ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، أَنَّهُ نَادَى بِالصَّلاةِ ، ثُمَّ قَالَ : " صَلُّوا فِي رِحَالِكُمْ " ، ثُمَّ حَدَّثَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ " يَفْعَلُ ذَلِكَ فِي اللَّيْلَةِ الْمَطِيرَةِ وَالْبَارِدَةِ فِي السَّفَرِ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : هَذِهِ اللَّفْظَةُ فِي اللَّيْلَةِ الْمَطِيرَةِ وَالْبَارِدَةِ تَحْتَمِلُ مَعْنَيَيْنِ أَحَدُهُمَا : أَنْ تَكُونَ اللَّيْلَةُ مَطِيرَةً وَبَارِدَةً جَمِيعًا . وَتَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ أَرَادَ اللَّيْلَةَ الْمَطِيرَةَ ، وَاللَّيْلَةَ الْبَارِدَةَ أَيْضًا ، وَإِنْ لَمْ تَجْتَمِعِ الْعِلَّتَانِ جَمِيعًا فِي لَيْلَةٍ وَاحِدَةٍ . وَخَبَرُ حَمَّادِ بْنِ زَيْدٍ دَالٌّ عَلَى أَنَّهُ أَرَادَ أَحَدَ الْمَعْنَيَيْنِ ، كَانَتِ اللَّيْلَةُ مَطِيرَةً ، أَوْ كَانَتْ بَارِدَةً

Nofeʼ Ibn Umardan xabar berishicha, u namozga nido qildi, soʻng: «Uy-joylaringizda namoz oʻqinglar», dedi va Rasululloh ﷺ «safarda yomgʻirli va sovuq kechada shunday qilganlarini» aytdi. Abu Bakr aytdi: «Yomgʻirli va sovuq kechada» degan bu lafz ikki maʼnoni koʻtaradi: biri — kecha ham yomgʻirli, ham sovuq boʻlishi; ikkinchisi — yomgʻirli kecha va sovuq kechani (alohida) iroda qilingan boʻlishi, garchi ikki illat bir kechada jamlanmasa ham. Hammod ibn Zaydning xabari u ikki maʼnodan birini iroda qilinganiga dalolat qiladi: kecha yomgʻirli boʻlgan yoki sovuq boʻlgan.Нофеъ Ибн Умардан хабар беришича, у намозга нидо қилди, сўнг: «Уй-жойларингизда намоз ўқинглар», деди ва Расулуллоҳ ﷺ «сафарда ёмғирли ва совуқ кечада шундай қилганларини» айтди. Абу Бакр айтди: «Ёмғирли ва совуқ кечада» деган бу лафз икки маънони кўтаради: бири — кеча ҳам ёмғирли, ҳам совуқ бўлиши; иккинчиси — ёмғирли кеча ва совуқ кечани (алоҳида) ирода қилинган бўлиши, гарчи икки иллат бир кечада жамланмаса ҳам. Ҳаммод ибн Зайднинг хабари у икки маънодан бирини ирода қилинганига далолат қилади: кеча ёмғирли бўлган ёки совуқ бўлган.

نا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى ، نا جَرِيرٌ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الأَنْصَارِيِّ ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، قَالَ : " كُنَّا إِذَا كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي سَفَرٍ فَكَانَتْ لَيْلَةٌ ظَلْمَاءُ أَوْ لَيْلَةٌ مَطِيرَةٌ أَذَّنَ مُؤَذِّنُ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، أَوْ نَادَى : مُنَادِيهِ : أَنْ صَلُّوا فِي رِحَالِكُمْ "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi: «Biz Rasululloh ﷺ bilan safarda boʻlsak va kecha qorongʻi yoki yomgʻirli boʻlsa, Rasululloh ﷺning muazzinlari azon aytar edi — yoki: nido qiluvchilari: Uy-joylaringizda namoz oʻqinglar, deb nido qilar edi».Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди: «Биз Расулуллоҳ ﷺ билан сафарда бўлсак ва кеча қоронғи ёки ёмғирли бўлса, Расулуллоҳ ﷺнинг муаззинлари азон айтар эди — ёки: нидо қилувчилари: Уй-жойларингизда намоз ўқинглар, деб нидо қилар эди».

نا بُنْدَارٌ ، وَأَبُو مُوسَى ، قَالا : ثنا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ ، أَخْبَرَنِي نَافِعٌ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ فِي غَزْوَةِ خَيْبَرَ : " مَنْ أَكَلَ مِنْ هَذِهِ الشَّجَرَةِ يَعْنِي الثُّومَ فَلا يَأْتِيَنَّ الْمَسَاجِدَ " . وَقَالَ بُنْدَارٌ : قَالَ : حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ ، وَقَالَ : عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " مَنْ أَكَلَ مِنْ هَذِهِ الشَّجَرَةِ ، فَلا يَقْرَبَنَّ الْمَسَاجِدَ "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ Xaybar gʻazotida: «Kim bu daraxtdan — yaʼni sarimsoqdan — yegan boʻlsa, masjidlarga aslo kelmasin», dedilar. Bundor: Bizga Ubaydulloh aytdi, dedi va Nabiy ﷺdan: «Kim bu daraxtdan yegan boʻlsa, masjidlarga aslo yaqinlashmasin», deganlarini (rivoyat qildi).Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ Хайбар ғазотида: «Ким бу дарахтдан — яъни саримсоқдан — еган бўлса, масжидларга асло келмасин», дедилар. Бундор: Бизга Убайдуллоҳ айтди, деди ва Набий ﷺдан: «Ким бу дарахтдан еган бўлса, масжидларга асло яқинлашмасин», деганларини (ривоят қилди).

نا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، نا سُفْيَانُ ، قَالَ : حَفِظْتُهُ مِنَ الزُّهْرِيِّ . ح وَثنا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ عُيَيْنَةَ . ح وَحَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَكِيمٍ ، وَسَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، قَالا : ثنا سُفْيَانُ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ سَالِمٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، يَبْلُغُ بِهِ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " إِذَا اسْتَأْذَنَتْ أَحَدَكُمُ امْرَأَتُهُ إِلَى الْمَسْجِدِ فَلا يَمْنَعْهَا " . قَالَ عَلِيٌّ : قَالَ سُفْيَانُ : نَرَى أَنَّهُ بِاللَّيْلِ . وَقَالَ عَبْدُ الْجَبَّارِ : قَالَ سُفْيَانُ : يَعْنِي بِاللَّيْلِ . وَقَالَ سَعِيدٌ : قَالَ سُفْيَانُ : قَالَ نَافِعٌ : بِاللَّيْلِ . وَقَالَ يَحْيَى بْنُ حَكِيمٍ : قَالَ سُفْيَانُ : رَجُلٌ فَحَدَّثْنَاهُ ، عَنْ نَافِعٍ : إِنَّمَا هُوَ بِاللَّيْلِ

Solim otasidan rivoyat qilib, uni Nabiy ﷺga yetkazdi. U zot: «Biringizning xotini undan masjidga (borishga) izn soʻrasa, uni man qilmasin», dedilar. Ali aytdi: Sufyon: Bizningcha, bu kechasi (boʻlgan), dedi. Abdul-Jabbor aytdi: Sufyon: Yaʼni kechasi, dedi. Said aytdi: Sufyon: Nofeʼ: kechasi, dedi, dedi. Yahyo ibn Hakim aytdi: Sufyon: Bir kishi (aytdi) — biz uni Nofeʼdan rivoyat qildik: u faqat kechasidir, dedi.Солим отасидан ривоят қилиб, уни Набий ﷺга етказди. У зот: «Бирингизнинг хотини ундан масжидга (боришга) изн сўраса, уни ман қилмасин», дедилар. Али айтди: Суфён: Бизнингча, бу кечаси (бўлган), деди. Абдул-Жаббор айтди: Суфён: Яъни кечаси, деди. Саид айтди: Суфён: Нофеъ: кечаси, деди, деди. Яҳё ибн Ҳаким айтди: Суфён: Бир киши (айтди) — биз уни Нофеъдан ривоят қилдик: у фақат кечасидир, деди.