حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، أَخْبَرَنَا بَهْزُ بْنُ حَكِيمٍ، حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ جَدِّي، قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَنْ أَبَرُّ قَالَ ‏"‏ أُمَّكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ ثُمَّ مَنْ قَالَ ‏"‏ أُمَّكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ ثُمَّ مَنْ قَالَ ‏"‏ أُمَّكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ ثُمَّ مَنْ قَالَ ‏"‏ ثُمَّ أَبَاكَ ثُمَّ الأَقْرَبَ فَالأَقْرَبَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ وَعَائِشَةَ وَأَبِي الدَّرْدَاءِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَبَهْزُ بْنُ حَكِيمٍ هُوَ ابْنُ مُعَاوِيَةَ بْنِ حَيْدَةَ الْقُشَيْرِيُّ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ تَكَلَّمَ شُعْبَةُ فِي بَهْزِ بْنِ حَكِيمٍ وَهُوَ ثِقَةٌ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ وَرَوَى عَنْهُ مَعْمَرٌ وَالثَّوْرِيُّ وَحَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ وَغَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الأَئِمَّةِ ‏.‏

Muoviya ibn Haydah (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Yo Rasululloh, kimga yaxshilik qilay?» dedim. U zot: «Onangga», dedilar. «Soʻng kimga?» dedim. «Onangga», dedilar. «Soʻng kimga?» dedim. «Onangga», dedilar. «Soʻng kimga?» dedim. «Soʻng otangga, soʻng eng yaqin, soʻng undan keyingi (qarindoshlaringga)», dedilar. Bu bobda Abu Hurayra, Abdulloh ibn Umar, Oisha va Abu Dardodan ham (rivoyatlar bor). Abu Iso aytdi: Bahz ibn Hakim — u Muoviya ibn Haydah al-Qushayriyning (nabirasi)dir. Bu hadis hasandir. Shuʼba Bahz ibn Hakim haqida gapirgan, biroq u hadis ahli nazdida ishonchli (siqa)dir; undan Maʼmar, Savriy, Hammod ibn Salama va imomlardan koʻplari rivoyat qilishgan.Муовия ибн Ҳайдаҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Ё Расулуллоҳ, кимга яхшилик қилай?» дедим. У зот: «Онангга», дедилар. «Сўнг кимга?» дедим. «Онангга», дедилар. «Сўнг кимга?» дедим. «Онангга», дедилар. «Сўнг кимга?» дедим. «Сўнг отангга, сўнг энг яқин, сўнг ундан кейинги (қариндошларингга)», дедилар. Бу бобда Абу Ҳурайра, Абдуллоҳ ибн Умар, Оиша ва Абу Дардодан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо айтди: Баҳз ибн Ҳаким — у Муовия ибн Ҳайдаҳ ал-Қушайрийнинг (набираси)дир. Бу ҳадис ҳасандир. Шуъба Баҳз ибн Ҳаким ҳақида гапирган, бироқ у ҳадис аҳли наздида ишончли (сиқа)дир; ундан Маъмар, Саврий, Ҳаммод ибн Салама ва имомлардан кўплари ривоят қилишган.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنِ الْمَسْعُودِيِّ، عَنِ الْوَلِيدِ بْنِ الْعَيْزَارِ، عَنْ أَبِي عَمْرٍو الشَّيْبَانِيِّ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَىُّ الأَعْمَالِ أَفْضَلُ قَالَ ‏"‏ الصَّلاَةُ لِمِيقَاتِهَا ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ ثُمَّ مَاذَا يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ بِرُّ الْوَالِدَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ ثُمَّ مَاذَا يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ الْجِهَادُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ سَكَتَ عَنِّي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلَوِ اسْتَزَدْتُهُ لَزَادَنِي ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ رَوَاهُ الشَّيْبَانِيُّ وَشُعْبَةُ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ الْوَلِيدِ بْنِ الْعَيْزَارِ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أَبِي عَمْرٍو الشَّيْبَانِيِّ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ ‏.‏ وَأَبُو عَمْرٍو الشَّيْبَانِيُّ اسْمُهُ سَعْدُ بْنُ إِيَاسٍ ‏.‏

Ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺdan soʻrab: «Yo Rasululloh, qaysi amal eng afzal?» dedim. U zot: «Namozni oʻz vaqtida (oʻqimoq)», dedilar. «Soʻng qaysi, yo Rasululloh?» dedim. «Ota-onaga yaxshilik qilmoq», dedilar. «Soʻng qaysi, yo Rasululloh?» dedim. «Alloh yoʻlida jihod qilmoq», dedilar. Soʻng Rasululloh ﷺ mendan sukut qildilar; agar yana soʻraganimda, yana (javob) berardilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Uni Shayboniy, Shuʼba va boshqa birovlar Valid ibn al-Ayzordan rivoyat qilishgan; bu hadis bir necha yoʻl bilan Abu Amr ash-Shayboniydan, u Ibn Masʼuddan rivoyat qilingan. Abu Amr ash-Shayboniyning ismi Saʼd ibn Iyosdir.Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺдан сўраб: «Ё Расулуллоҳ, қайси амал энг афзал?» дедим. У зот: «Намозни ўз вақтида (ўқимоқ)», дедилар. «Сўнг қайси, ё Расулуллоҳ?» дедим. «Ота-онага яхшилик қилмоқ», дедилар. «Сўнг қайси, ё Расулуллоҳ?» дедим. «Аллоҳ йўлида жиҳод қилмоқ», дедилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ мендан сукут қилдилар; агар яна сўраганимда, яна (жавоб) берардилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Уни Шайбоний, Шуъба ва бошқа бировлар Валид ибн ал-Айзордан ривоят қилишган; бу ҳадис бир неча йўл билан Абу Амр аш-Шайбонийдан, у Ибн Масъуддан ривоят қилинган. Абу Амр аш-Шайбонийнинг исми Саъд ибн Иёсдир.

حَدَّثَنَا أَبُو حَفْصٍ، عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ الْحَارِثِ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ يَعْلَى بْنِ عَطَاءٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ رِضَا الرَّبِّ فِي رِضَا الْوَالِدِ وَسَخَطُ الرَّبِّ فِي سَخَطِ الْوَالِدِ ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ يَعْلَى بْنِ عَطَاءٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، نَحْوَهُ وَلَمْ يَرْفَعْهُ وَهَذَا أَصَحُّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَكَذَا رَوَى أَصْحَابُ شُعْبَةَ عَنْ شُعْبَةَ عَنْ يَعْلَى بْنِ عَطَاءٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو مَوْقُوفًا وَلاَ نَعْلَمُ أَحَدًا رَفَعَهُ غَيْرَ خَالِدِ بْنِ الْحَارِثِ عَنْ شُعْبَةَ ‏.‏ وَخَالِدُ بْنُ الْحَارِثِ ثِقَةٌ مَأْمُونٌ ‏.‏ قَالَ سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ الْمُثَنَّى يَقُولُ مَا رَأَيْتُ بِالْبَصْرَةِ مِثْلَ خَالِدِ بْنِ الْحَارِثِ وَلاَ بِالْكُوفَةِ مِثْلَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ إِدْرِيسَ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Robbning roziligi otaning roziligida, Robbning gʻazabi otaning gʻazabidadir», dedilar. Abu Iso aytdi: Shuʼbaning shogirdlari Shuʼbadan, u Yaʼlo ibn Atodan, u otasidan, u Abdulloh ibn Amrdan mavquf (sahobada toʻxtagan) tarzda rivoyat qilishgan; biz Xolid ibn al-Horisdan boshqa hech kim buni (Paygʻambarga) marfuʼ qilganini bilmaymiz. Xolid ibn al-Horis esa ishonchli, ishonarli (kishi)dir. Bu bobda Abdulloh ibn Masʼuddan ham (rivoyat bor).Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Роббнинг розилиги отанинг розилигида, Роббнинг ғазаби отанинг ғазабидадир», дедилар. Абу Исо айтди: Шуъбанинг шогирдлари Шуъбадан, у Яъло ибн Атодан, у отасидан, у Абдуллоҳ ибн Амрдан мавқуф (саҳобада тўхтаган) тарзда ривоят қилишган; биз Холид ибн ал-Ҳорисдан бошқа ҳеч ким буни (Пайғамбарга) марфуъ қилганини билмаймиз. Холид ибн ал-Ҳорис эса ишончли, ишонарли (киши)дир. Бу бобда Абдуллоҳ ибн Масъуддан ҳам (ривоят бор).

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ الْهُجَيْمِيِّ، عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيِّ، عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ، أَنَّ رَجُلاً، أَتَاهُ فَقَالَ إِنَّ لِي امْرَأَةً وَإِنَّ أُمِّي تَأْمُرُنِي بِطَلاَقِهَا ‏.‏ قَالَ أَبُو الدَّرْدَاءِ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ الْوَالِدُ أَوْسَطُ أَبْوَابِ الْجَنَّةِ فَإِنْ شِئْتَ فَأَضِعْ ذَلِكَ الْبَابَ أَوِ احْفَظْهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَقَالَ ابْنُ أَبِي عُمَرَ وَرُبَّمَا قَالَ سُفْيَانُ إِنَّ أُمِّي وَرُبَّمَا قَالَ أَبِي ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيُّ اسْمُهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ حَبِيبٍ ‏.‏

Abu Dardo (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, bir kishi uning oldiga kelib: «Mening bir xotinim bor, onam esa uni taloq qilishimni buyurmoqda», dedi. Abu Dardo: «Men Rasululloh ﷺning: ‹Ota — jannat eshiklarining oʻrtancha (eng yaxshi)sidir. Endi xohlasang, oʻsha eshikni yoʻqot, xohlasang, uni saqla› deganlarini eshitganman», dedi. Bu hadis sahihdir. Abu Abdurrahmon as-Sulamiyning ismi Abdulloh ibn Habibdir.Абу Дардо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, бир киши унинг олдига келиб: «Менинг бир хотиним бор, онам эса уни талоқ қилишимни буюрмоқда», деди. Абу Дардо: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Ота — жаннат эшикларининг ўртанча (энг яхши)сидир. Энди хоҳласанг, ўша эшикни йўқот, хоҳласанг, уни сақла› деганларини эшитганман», деди. Бу ҳадис саҳиҳдир. Абу Абдурраҳмон ас-Суламийнинг исми Абдуллоҳ ибн Ҳабибдир.

حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ مَسْعَدَةَ، حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، حَدَّثَنَا الْجُرَيْرِيُّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي بَكْرَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَلاَ أُحَدِّثُكُمْ بِأَكْبَرِ الْكَبَائِرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا بَلَى يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ الإِشْرَاكُ بِاللَّهِ وَعُقُوقُ الْوَالِدَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَجَلَسَ وَكَانَ مُتَّكِئًا فَقَالَ ‏"‏ وَشَهَادَةُ الزُّورِ أَوْ قَوْلُ الزُّورِ ‏"‏ ‏.‏ فَمَا زَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُهَا حَتَّى قُلْنَا لَيْتَهُ سَكَتَ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو بَكْرَةَ اسْمُهُ نُفَيْعُ بْنُ الْحَارِثِ ‏.‏

Abu Bakra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Sizlarga gunohlarning eng kattalarini aytib beraymi?» dedilar. Ular: «Albatta, yo Rasululloh», deyishdi. U zot: «Allohga shirk keltirmoq va ota-onaga oqlik qilmoq», dedilar. Roviy aytadi: U zot suyanib oʻtirgan edilar, oʻtirib oldilar-da: «Yolgʻon guvohlik bermoq yoki yolgʻon soʻzlamoq», dedilar. Rasululloh ﷺ uni shu qadar takrorlaverdilarki, hatto biz: «Qaniydi, u zot toʻxtasalar», dedik. Bu bobda Abu Saiddan ham (rivoyat bor). Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Abu Bakraning ismi Nufayʼ ibn al-Horisdir.Абу Бакра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Сизларга гуноҳларнинг энг катталарини айтиб берайми?» дедилар. Улар: «Албатта, ё Расулуллоҳ», дейишди. У зот: «Аллоҳга ширк келтирмоқ ва ота-онага оқлик қилмоқ», дедилар. Ровий айтади: У зот суяниб ўтирган эдилар, ўтириб олдилар-да: «Ёлғон гувоҳлик бермоқ ёки ёлғон сўзламоқ», дедилар. Расулуллоҳ ﷺ уни шу қадар такрорлавердиларки, ҳатто биз: «Қанийди, у зот тўхтасалар», дедик. Бу бобда Абу Саиддан ҳам (ривоят бор). Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абу Бакранинг исми Нуфайъ ибн ал-Ҳорисдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنِ ابْنِ الْهَادِ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مِنَ الْكَبَائِرِ أَنْ يَشْتُمَ الرَّجُلُ وَالِدَيْهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ وَهَلْ يَشْتُمُ الرَّجُلُ وَالِدَيْهِ قَالَ ‏"‏ نَعَمْ يَسُبُّ أَبَا الرَّجُلِ فَيَشْتُمُ أَبَاهُ وَيَشْتُمُ أُمَّهُ فَيَسُبُّ أُمَّهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Kishining oʻz ota-onasini soʻkishi katta gunohlardandir», dedilar. Ular: «Yo Rasululloh, kishi oʻz ota-onasini soʻkadimi?» deyishdi. U zot: «Ha, (bir kishi) boshqa kishining otasini soʻkadi, u esa bunisining otasini soʻkadi; onasini soʻkadi, u esa bunisining onasini soʻkadi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Кишининг ўз ота-онасини сўкиши катта гуноҳлардандир», дедилар. Улар: «Ё Расулуллоҳ, киши ўз ота-онасини сўкадими?» дейишди. У зот: «Ҳа, (бир киши) бошқа кишининг отасини сўкади, у эса бунисининг отасини сўкади; онасини сўкади, у эса бунисининг онасини сўкади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا حَيْوَةُ بْنُ شُرَيْحٍ، أَخْبَرَنِي الْوَلِيدُ بْنُ أَبِي الْوَلِيدِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِنَّ أَبَرَّ الْبِرِّ أَنْ يَصِلَ الرَّجُلُ أَهْلَ وُدِّ أَبِيهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي أَسِيدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا إِسْنَادٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنِ ابْنِ عُمَرَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺning: «Yaxshiliklarning eng yaxshisi — kishining otasi doʻst tutgan kishilar bilan aloqa bogʻlashidir», deganlarini eshitganman. Bu bobda Abu Usayddan ham (rivoyat bor). Abu Iso aytdi: Bu isnod sahihdir; bu hadis Ibn Umardan bir necha yoʻl bilan rivoyat qilingan.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: «Яхшиликларнинг энг яхшиси — кишининг отаси дўст тутган кишилар билан алоқа боғлашидир», деганларини эшитганман. Бу бобда Абу Усайддан ҳам (ривоят бор). Абу Исо айтди: Бу иснод саҳиҳдир; бу ҳадис Ибн Умардан бир неча йўл билан ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ إِسْرَائِيلَ، ح قَالَ وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَحْمَدَ، وَهُوَ ابْنُ مَدُّويَهْ حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ إِسْرَائِيلَ، وَاللَّفْظُ، لِحَدِيثِ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ الْهَمْدَانِيِّ، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الْخَالَةُ بِمَنْزِلَةِ الأُمِّ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْحَدِيثِ قِصَّةٌ طَوِيلَةٌ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Baro ibn Ozib (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Xola — onaning oʻrnidadir», dedilar. Bu hadisda uzun bir qissa bor. Bu hadis sahihdir.Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Хола — онанинг ўрнидадир», дедилар. Бу ҳадисда узун бир қисса бор. Бу ҳадис саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُوقَةَ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ حَفْصٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَجُلاً، أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي أَصَبْتُ ذَنْبًا عَظِيمًا فَهَلْ لِي مِنْ تَوْبَةٍ قَالَ ‏"‏ هَلْ لَكَ مِنْ أُمٍّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ لاَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ هَلْ لَكَ مِنْ خَالَةٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَبِرَّهَا ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَالْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, bir kishi Nabiy ﷺning oldiga kelib: «Yo Rasululloh, men ulkan bir gunoh qildim. Menga tavba (qilish imkoni) bormi?» dedi. U zot: «Onang bormi?» dedilar. U: «Yoʻq», dedi. U zot: «Xolang bormi?» dedilar. U: «Ha», dedi. U zot: «Unga yaxshilik qil», dedilar. Bu bobda Ali va Baro ibn Ozibdan ham (rivoyatlar bor).Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, бир киши Набий ﷺнинг олдига келиб: «Ё Расулуллоҳ, мен улкан бир гуноҳ қилдим. Менга тавба (қилиш имкони) борми?» деди. У зот: «Онанг борми?» дедилар. У: «Йўқ», деди. У зот: «Холанг борми?» дедилар. У: «Ҳа», деди. У зот: «Унга яхшилик қил», дедилар. Бу бобда Али ва Баро ибн Озибдан ҳам (ривоятлар бор).

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سُوقَةَ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ حَفْصِ بْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ‏.‏ وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي مُعَاوِيَةَ ‏.‏ وَأَبُو بَكْرِ بْنُ حَفْصٍ هُوَ ابْنُ عُمَرَ بْنِ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ ‏.‏

Abu Bakr ibn Hafs (rahimahulloh) Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash (hadis) rivoyat qiladi, biroq unda «Ibn Umardan» deb zikr qilmadi. Bu Abu Muoviyaning hadisidan koʻra sahihroqdir. Abu Bakr ibn Hafs — u Umar ibn Saʼd ibn Abu Vaqqosning (avlodi)dir.Абу Бакр ибн Ҳафс (раҳимаҳуллоҳ) Набий ﷺдан шунга ўхшаш (ҳадис) ривоят қилади, бироқ унда «Ибн Умардан» деб зикр қилмади. Бу Абу Муовиянинг ҳадисидан кўра саҳиҳроқдир. Абу Бакр ибн Ҳафс — у Умар ибн Саъд ибн Абу Ваққоснинг (авлоди)дир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ هِشَامٍ الدَّسْتَوَائِيِّ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ثَلاَثُ دَعَوَاتٍ مُسْتَجَابَاتٌ لاَ شَكَّ فِيهِنَّ دَعْوَةُ الْمَظْلُومِ وَدَعْوَةُ الْمُسَافِرِ وَدَعْوَةُ الْوَالِدِ عَلَى وَلَدِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رَوَى الْحَجَّاجُ الصَّوَّافُ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ نَحْوَ حَدِيثِ هِشَامٍ ‏.‏ وَأَبُو جَعْفَرٍ الَّذِي رَوَى عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ يُقَالُ لَهُ أَبُو جَعْفَرٍ الْمُؤَذِّنُ وَلاَ نَعْرِفُ اسْمَهُ وَقَدْ رَوَى عَنْهُ يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ غَيْرَ حَدِيثٍ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Uchta duo bor, ular ijobat boʻlishida shubha yoʻq: mazlumning duosi, musofirning duosi va otaning oʻz farzandiga (qargʻab qilgan) duosi», dedilar. Abu Iso aytdi: Hajjoj as-Savvof bu hadisni Yahyo ibn Abu Kasirdan, Hishomning hadisiga oʻxshash rivoyat qilgan. Abu Hurayradan rivoyat qilgan Abu Jaʼfar — unga Abu Jaʼfar al-Muazzin deyiladi, biz uning ismini bilmaymiz; undan Yahyo ibn Abu Kasir bir nechta hadis rivoyat qilgan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Учта дуо бор, улар ижобат бўлишида шубҳа йўқ: мазлумнинг дуоси, мусофирнинг дуоси ва отанинг ўз фарзандига (қарғаб қилган) дуоси», дедилар. Абу Исо айтди: Ҳажжож ас-Саввоф бу ҳадисни Яҳё ибн Абу Касирдан, Ҳишомнинг ҳадисига ўхшаш ривоят қилган. Абу Ҳурайрадан ривоят қилган Абу Жаъфар — унга Абу Жаъфар ал-Муаззин дейилади, биз унинг исмини билмаймиз; ундан Яҳё ибн Абу Касир бир нечта ҳадис ривоят қилган.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَى، أَخْبَرَنَا جَرِيرٌ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يَجْزِي وَلَدٌ وَالِدًا إِلاَّ أَنْ يَجِدَهُ مَمْلُوكًا فَيَشْتَرِيَهُ فَيُعْتِقَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ هَذَا الْحَدِيثَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Farzand otasining haqqini ado eta olmaydi, magar uni qul holida topib, sotib olib, soʻng ozod qilsa (boshqa gap)», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir; biz uni faqat Suhayl ibn Abu Solihning hadisidangina bilamiz. Sufyon as-Savriy va boshqa birovlar bu hadisni Suhayl ibn Abu Solihdan rivoyat qilishgan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Фарзанд отасининг ҳаққини адо эта олмайди, магар уни қул ҳолида топиб, сотиб олиб, сўнг озод қилса (бошқа гап)», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир; биз уни фақат Суҳайл ибн Абу Солиҳнинг ҳадисидангина биламиз. Суфён ас-Саврий ва бошқа бировлар бу ҳадисни Суҳайл ибн Абу Солиҳдан ривоят қилишган.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، وَسَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَخْزُومِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، قَالَ اشْتَكَى أَبُو الرَّدَّادِ اللَّيْثِيُّ فَعَادَهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ فَقَالَ خَيْرُهُمْ وَأَوْصَلُهُمْ مَا عَلِمْتُ أَبَا مُحَمَّدٍ ‏.‏ فَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ قَالَ اللَّهُ أَنَا اللَّهُ وَأَنَا الرَّحْمَنُ خَلَقْتُ الرَّحِمَ وَشَقَقْتُ لَهَا مِنَ اسْمِي فَمَنْ وَصَلَهَا وَصَلْتُهُ وَمَنْ قَطَعَهَا بَتَتُّهُ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ وَابْنِ أَبِي أَوْفَى وَعَامِرِ بْنِ رَبِيعَةَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَجُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ سُفْيَانَ عَنِ الزُّهْرِيِّ حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَرَوَى مَعْمَرٌ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ رَدَّادٍ اللَّيْثِيِّ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ وَمَعْمَرٌ كَذَا يَقُولُ قَالَ مُحَمَّدٌ وَحَدِيثُ مَعْمَرٍ خَطَأٌ ‏.‏

Abdurrahmon ibn Avf (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺning shunday deyayotganlarini eshitganman: «Alloh azza va jalla aytdi: ‹Men Allohman, Men Rahmonman. Rahmni (qarindoshlikni) yaratdim va unga oʻz ismimdan (bir nom) chiqardim. Bas, kim uni ulasa (silai rahm qilsa), Men ham unga ulanaman; kim uni uzsa, Men ham undan uzilaman›», dedilar. Bu bobda Abu Said, Ibn Abu Avfo, Omir ibn Rabia, Abu Hurayra va Jubayr ibn Mutʼimdan ham (rivoyatlar bor). Abu Iso aytdi: Sufyonning az-Zuhriydan (rivoyat qilgan) hadisi sahihdir. Maʼmar bu hadisni az-Zuhriydan, u Abu Salamadan, u Raddod al-Laysiydan, u Abdurrahmon ibn Avfdan rivoyat qilgan, Maʼmar shunday deydi. Muhammad aytdi: Maʼmarning hadisi xatodir.Абдурраҳмон ибн Авф (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деяётганларини эшитганман: «Аллоҳ азза ва жалла айтди: ‹Мен Аллоҳман, Мен Раҳмонман. Раҳмни (қариндошликни) яратдим ва унга ўз исмимдан (бир ном) чиқардим. Бас, ким уни уласа (силаи раҳм қилса), Мен ҳам унга уланаман; ким уни узса, Мен ҳам ундан узиламан›», дедилар. Бу бобда Абу Саид, Ибн Абу Авфо, Омир ибн Рабиа, Абу Ҳурайра ва Жубайр ибн Мутъимдан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо айтди: Суфённинг аз-Зуҳрийдан (ривоят қилган) ҳадиси саҳиҳдир. Маъмар бу ҳадисни аз-Зуҳрийдан, у Абу Саламадан, у Раддод ал-Лайсийдан, у Абдурраҳмон ибн Авфдан ривоят қилган, Маъмар шундай дейди. Муҳаммад айтди: Маъмарнинг ҳадиси хатодир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا بَشِيرٌ أَبُو إِسْمَاعِيلَ، وَفِطْرُ بْنُ خَلِيفَةَ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَيْسَ الْوَاصِلُ بِالْمُكَافِئِ وَلَكِنَّ الْوَاصِلَ الَّذِي إِذَا انْقَطَعَتْ رَحِمُهُ وَصَلَهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ سَلْمَانَ وَعَائِشَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Silai rahm qiluvchi (haqiqiy ulovchi) — (yaxshilikni yaxshilik bilan) qaytaruvchi emas; balki haqiqiy ulovchi shundayki, qarindoshligi uzilganda, uni ulaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu bobda Salmon, Oisha va Abdulloh ibn Umardan ham (rivoyatlar bor).Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Силаи раҳм қилувчи (ҳақиқий уловчи) — (яхшиликни яхшилик билан) қайтарувчи эмас; балки ҳақиқий уловчи шундайки, қариндошлиги узилганда, уни улайди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу бобда Салмон, Оиша ва Абдуллоҳ ибн Умардан ҳам (ривоятлар бор).

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، وَنَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، وَسَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَخْزُومِيُّ، قَالُوا حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ قَاطِعٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ابْنُ أَبِي عُمَرَ قَالَ سُفْيَانُ يَعْنِي قَاطِعَ رَحِمٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Jubayr ibn Mutʼim (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qarindoshlik aloqasini uzuvchi jannatga kirmaydi», dedilar. Ibn Abu Umar aytdi: Sufyon dedi: Yaʼni, qarindoshlik rishtasini uzuvchi (jannatga kirmaydi). Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Жубайр ибн Мутъим (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қариндошлик алоқасини узувчи жаннатга кирмайди», дедилар. Ибн Абу Умар айтди: Суфён деди: Яъни, қариндошлик риштасини узувчи (жаннатга кирмайди). Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مَيْسَرَةَ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ أَبِي سُوَيْدٍ، يَقُولُ سَمِعْتُ عُمَرَ بْنَ عَبْدِ الْعَزِيزِ، يَقُولُ زَعَمَتِ الْمَرْأَةُ الصَّالِحَةُ خَوْلَةُ بِنْتُ حَكِيمٍ قَالَتْ خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ذَاتَ يَوْمٍ وَهُوَ مُحْتَضِنٌ أَحَدَ ابْنَىِ ابْنَتِهِ وَهُوَ يَقُولُ ‏"‏ إِنَّكُمْ لَتُبَخِّلُونَ وَتُجَبِّنُونَ وَتُجَهِّلُونَ وَإِنَّكُمْ لَمِنْ رَيْحَانِ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَالأَشْعَثِ بْنِ قَيْسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُيَيْنَةَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مَيْسَرَةَ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِهِ ‏.‏ وَلاَ نَعْرِفُ لِعُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ سَمَاعًا مِنْ خَوْلَةَ ‏.‏

Xavla bint Hakim (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺ bir kuni qizining ikki oʻgʻlidan birini bagʻriga olgan holda chiqdilar va: ‹Albatta, sizlar (bolalar) baxillikka, qoʻrqoqlikka va nodonlikka sabab boʻlasizlar, shubhasiz, sizlar Allohning rayhonlaridansizlar›, der edilar», dedi. (Roviy) aytdi: Bu bobda Ibn Umar va Ashʼas ibn Qaysdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Uyaynaning Ibrohim ibn Maysaradan (rivoyat qilgan) bu hadisini faqat uning rivoyatidan bilamiz. Umar ibn Abdulazizning Xavladan (bevosita) eshitganini ham bilmaymiz.Хавла бинт Ҳаким (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺ бир куни қизининг икки ўғлидан бирини бағрига олган ҳолда чиқдилар ва: ‹Албатта, сизлар (болалар) бахилликка, қўрқоқликка ва нодонликка сабаб бўласизлар, шубҳасиз, сизлар Аллоҳнинг райҳонларидансизлар›, дер эдилар», деди. (Ровий) айтди: Бу бобда Ибн Умар ва Ашъас ибн Қайсдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Ибн Уяйнанинг Иброҳим ибн Майсарадан (ривоят қилган) бу ҳадисини фақат унинг ривоятидан биламиз. Умар ибн Абдулазизнинг Хавладан (бевосита) эшитганини ҳам билмаймиз.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، وَسَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ أَبْصَرَ الأَقْرَعُ بْنُ حَابِسٍ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ يُقَبِّلُ الْحَسَنَ قَالَ ابْنُ أَبِي عُمَرَ الْحُسَيْنَ أَوِ الْحَسَنَ فَقَالَ إِنَّ لِي مِنَ الْوَلَدِ عَشَرَةً مَا قَبَّلْتُ أَحَدًا مِنْهُمْ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّهُ مَنْ لاَ يَرْحَمْ لاَ يُرْحَمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ وَعَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَأَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ اسْمُهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Aqraʼ ibn Hobis Nabiy ﷺni Hasanni — Ibn Abu Umar: Husaynni yoki Hasanni, dedi — oʻpayotgan holda koʻrdi-da: ‹Mening oʻnta farzandim bor, ulardan birortasini ham oʻpmaganman›, dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: ‹Kim rahm qilmasa, unga ham rahm qilinmaydi›, dedilar», dedi. (Roviy) aytdi: Bu bobda Anas va Oishadan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Abu Salama ibn Abdurrahmonning ismi Abdulloh ibn Abdurrahmon ibn Avfdir. Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Ақраъ ибн Ҳобис Набий ﷺни Ҳасанни — Ибн Абу Умар: Ҳусайнни ёки Ҳасанни, деди — ўпаётган ҳолда кўрди-да: ‹Менинг ўнта фарзандим бор, улардан бирортасини ҳам ўпмаганман›, деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: ‹Ким раҳм қилмаса, унга ҳам раҳм қилинмайди›, дедилар», деди. (Ровий) айтди: Бу бобда Анас ва Оишадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Абу Салама ибн Абдурраҳмоннинг исми Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмон ибн Авфдир. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يَكُونُ لأَحَدِكُمْ ثَلاَثُ بَنَاتٍ أَوْ ثَلاَثُ أَخَوَاتٍ فَيُحْسِنُ إِلَيْهِنَّ إِلاَّ دَخَلَ الْجَنَّةَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَعُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ وَأَنَسٍ وَجَابِرٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَأَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ اسْمُهُ سَعْدُ بْنُ مَالِكِ بْنِ سِنَانٍ وَسَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ هُوَ سَعْدُ بْنُ مَالِكِ بْنِ وُهَيْبٍ ‏.‏ وَقَدْ زَادُوا فِي هَذَا الإِسْنَادِ رَجُلاً ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Sizlardan birovning uchta qizi yoki uchta singlisi boʻlib, ularga yaxshilik qilsa, albatta, jannatga kiradi», dedilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Oisha, Uqba ibn Omir, Anas, Jobir va Ibn Abbosdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Abu Said al-Xudriyning ismi Saʼd ibn Molik ibn Sinondir, Saʼd ibn Abu Vaqqos esa Saʼd ibn Molik ibn Vuhaybdir. (Roviylar) bu isnodga bir kishini ziyoda qilganlar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Сизлардан бировнинг учта қизи ёки учта синглиси бўлиб, уларга яхшилик қилса, албатта, жаннатга киради», дедилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Оиша, Уқба ибн Омир, Анас, Жобир ва Ибн Аббосдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Абу Саид ал-Худрийнинг исми Саъд ибн Молик ибн Синондир, Саъд ибн Абу Ваққос эса Саъд ибн Молик ибн Вуҳайбдир. (Ровийлар) бу иснодга бир кишини зиёда қилганлар.

حَدَّثَنَا الْعَلاَءُ بْنُ مَسْلَمَةَ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْمَجِيدِ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنِ ابْتُلِيَ بِشَيْءٍ مِنَ الْبَنَاتِ فَصَبَرَ عَلَيْهِنَّ كُنَّ لَهُ حِجَابًا مِنَ النَّارِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kimsa qizlar (tarbiyasi) bilan imtihon qilinib, ularga sabr qilsa, ular unga doʻzaxdan toʻsiq boʻladilar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Кимса қизлар (тарбияси) билан имтиҳон қилиниб, уларга сабр қилса, улар унга дўзахдан тўсиқ бўладилар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ وَزِيرٍ الْوَاسِطِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ، هُوَ الطَّنَافِسِيُّ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ الرَّاسِبِيُّ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ عَالَ جَارِيَتَيْنِ دَخَلْتُ أَنَا وَهُوَ الْجَنَّةَ كَهَاتَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ وَأَشَارَ بِأَصْبُعَيْهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ غَيْرَ حَدِيثٍ بِهَذَا الإِسْنَادِ وَقَالَ عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَنَسٍ وَالصَّحِيحُ هُوَ عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي بَكْرِ بْنِ أَنَسٍ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim ikkita qizni boqib (tarbiyalasa), men va u jannatga mana shunday (yaqin) kiramiz», dedilar va ikki barmoqlari bilan ishora qildilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis bu yoʻnalishdan hasan gʻaribdir. Muhammad ibn Ubayd Muhammad ibn Abdulazizdan bu isnod bilan boshqa bir necha hadis ham rivoyat qilgan va u: ‹Abu Bakr ibn Ubaydulloh ibn Anasdan›, degan. Toʻgʻrisi esa Ubaydulloh ibn Abu Bakr ibn Anasdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким иккита қизни боқиб (тарбияласа), мен ва у жаннатга мана шундай (яқин) кирамиз», дедилар ва икки бармоқлари билан ишора қилдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу йўналишдан ҳасан ғарибдир. Муҳаммад ибн Убайд Муҳаммад ибн Абдулазиздан бу иснод билан бошқа бир неча ҳадис ҳам ривоят қилган ва у: ‹Абу Бакр ибн Убайдуллоҳ ибн Анасдан›, деган. Тўғриси эса Убайдуллоҳ ибн Абу Бакр ибн Анасдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي بَكْرِ بْنِ حَزْمٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ دَخَلَتِ امْرَأَةٌ مَعَهَا ابْنَتَانِ لَهَا فَسَأَلَتْ فَلَمْ تَجِدْ عِنْدِي شَيْئًا غَيْرَ تَمْرَةٍ فَأَعْطَيْتُهَا إِيَّاهَا فَقَسَمَتْهَا بَيْنَ ابْنَتَيْهَا وَلَمْ تَأْكُلْ مِنْهَا ثُمَّ قَامَتْ فَخَرَجَتْ فَدَخَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرْتُهُ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنِ ابْتُلِيَ بِشَيْءٍ مِنْ هَذِهِ الْبَنَاتِ كُنَّ لَهُ سِتْرًا مِنَ النَّارِ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U: «Bir ayol ikki qizi bilan kirib kelib, (taom) soʻradi, men uning oldida bir dona xurmodan boshqa hech narsa topmadim, shuni unga berdim. U esa uni ikki qizi oʻrtasida boʻlib berib, oʻzi undan yemadi. Soʻng oʻrnidan turib chiqib ketdi. Shunda Nabiy ﷺ kirib keldilar va men u haqida xabar berdim. Nabiy ﷺ: ‹Kim shu qizlar (tarbiyasi) bilan imtihon qilinsa, ular unga doʻzaxdan toʻsiq boʻladilar›, dedilar», dedi. Bu hadis hasan sahihdir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У: «Бир аёл икки қизи билан кириб келиб, (таом) сўради, мен унинг олдида бир дона хурмодан бошқа ҳеч нарса топмадим, шуни унга бердим. У эса уни икки қизи ўртасида бўлиб бериб, ўзи ундан емади. Сўнг ўрнидан туриб чиқиб кетди. Шунда Набий ﷺ кириб келдилар ва мен у ҳақида хабар бердим. Набий ﷺ: ‹Ким шу қизлар (тарбияси) билан имтиҳон қилинса, улар унга дўзахдан тўсиқ бўладилар›, дедилар», деди. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا ابْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَيُّوبَ بْنِ بَشِيرٍ، عَنْ سَعِيدٍ الأَعْشَى، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ كَانَ لَهُ ثَلاَثُ بَنَاتٍ أَوْ ثَلاَثُ أَخَوَاتٍ أَوِ ابْنَتَانِ أَوْ أُخْتَانِ فَأَحْسَنَ صُحْبَتَهُنَّ وَاتَّقَى اللَّهَ فِيهِنَّ فَلَهُ الْجَنَّةُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kimning uchta qizi yoki uchta singlisi, yoxud ikkita qizi yoki ikkita singlisi boʻlib, ularga yaxshi hamrohlik qilsa va ular borasida Allohdan qoʻrqsa, unga jannat bordir», dedilar. (Roviy) aytdi: Bu hadis gʻaribdir.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Кимнинг учта қизи ёки учта синглиси, ёхуд иккита қизи ёки иккита синглиси бўлиб, уларга яхши ҳамроҳлик қилса ва улар борасида Аллоҳдан қўрқса, унга жаннат бордир», дедилар. (Ровий) айтди: Бу ҳадис ғарибдир.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ يَعْقُوبَ الطَّالْقَانِيُّ، حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ سَمِعْتُ أَبِي يُحَدِّثُ، عَنْ حَنَشٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ قَبَضَ يَتِيمًا بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ إِلَى طَعَامِهِ وَشَرَابِهِ أَدْخَلَهُ اللَّهُ الْجَنَّةَ الْبَتَّةَ إِلاَّ أَنْ يَعْمَلَ ذَنْبًا لاَ يُغْفَرُ لَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ مُرَّةَ الْفِهْرِيِّ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي أُمَامَةَ وَسَهْلِ بْنِ سَعْدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَنَشٌ هُوَ حُسَيْنُ بْنُ قَيْسٍ وَهُوَ أَبُو عَلِيٍّ الرَّحَبِيُّ وَسُلَيْمَانُ التَّيْمِيُّ يَقُولُ حَنَشٌ وَهُوَ ضَعِيفٌ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Kim musulmonlar orasidan bir yetimni (qaramogʻiga) olib, uni taomi va ichimligi bilan (taʼminlasa), Alloh uni shaksiz jannatga kiritadi, magar kechirilmaydigan bir gunoh qilgan boʻlsa (boshqa gap)», dedilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Murra al-Fihriy, Abu Hurayra, Abu Umoma va Sahl ibn Saʼddan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Hanash — bu Husayn ibn Qaysdir, u Abu Ali ar-Rahabiydir, Sulaymon at-Taymiy esa uni Hanash deb ataydi. U hadis ahli nazdida zaifdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Ким мусулмонлар орасидан бир етимни (қарамоғига) олиб, уни таоми ва ичимлиги билан (таъминласа), Аллоҳ уни шаксиз жаннатга киритади, магар кечирилмайдиган бир гуноҳ қилган бўлса (бошқа гап)», дедилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Мурра ал-Фиҳрий, Абу Ҳурайра, Абу Умома ва Саҳл ибн Саъддан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Ҳанаш — бу Ҳусайн ибн Қайсдир, у Абу Али ар-Раҳабийдир, Сулаймон ат-Таймий эса уни Ҳанаш деб атайди. У ҳадис аҳли наздида заифдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عِمْرَانَ أَبُو الْقَاسِمِ الْمَكِّيُّ الْقُرَشِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَنَا وَكَافِلُ الْيَتِيمِ فِي الْجَنَّةِ كَهَاتَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ وَأَشَارَ بِأُصْبُعَيْهِ يَعْنِي السَّبَّابَةَ وَالْوُسْطَى ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Men va yetimga kafil boʻluvchi jannatda mana shunday (yaqin) boʻlamiz», dedilar va ikki barmoqlari — koʻrsatkich va oʻrta barmoqlari bilan ishora qildilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мен ва етимга кафил бўлувчи жаннатда мана шундай (яқин) бўламиз», дедилар ва икки бармоқлари — кўрсаткич ва ўрта бармоқлари билан ишора қилдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَرْزُوقٍ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ بْنُ وَاقِدٍ، عَنْ زَرْبِيٍّ، قَالَ سَمِعْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ، يَقُولُ جَاءَ شَيْخٌ يُرِيدُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَأَبْطَأَ الْقَوْمُ عَنْهُ أَنْ يُوَسِّعُوا لَهُ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَيْسَ مِنَّا مَنْ لَمْ يَرْحَمْ صَغِيرَنَا وَيُوَقِّرْ كَبِيرَنَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي أُمَامَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَزَرْبِيٌّ لَهُ أَحَادِيثُ مَنَاكِيرُ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ وَغَيْرِهِ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Bir chol Nabiy ﷺni (koʻrish) istab keldi, lekin odamlar unga joy ochib berishga sustkashlik qildilar. Shunda Nabiy ﷺ: ‹Kichigimizga rahm qilmagan va kattamizni hurmat qilmagan kishi bizdan emas›, dedilar», dedi. (Roviy) aytdi: Bu bobda Abdulloh ibn Amr, Abu Hurayra, Ibn Abbos va Abu Umomadan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir. Zarbiyning Anas ibn Molik va boshqalardan (rivoyat qilgan) munkar hadislari bor.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Бир чол Набий ﷺни (кўриш) истаб келди, лекин одамлар унга жой очиб беришга сусткашлик қилдилар. Шунда Набий ﷺ: ‹Кичигимизга раҳм қилмаган ва каттамизни ҳурмат қилмаган киши биздан эмас›, дедилар», деди. (Ровий) айтди: Бу бобда Абдуллоҳ ибн Амр, Абу Ҳурайра, Ибн Аббос ва Абу Умомадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир. Зарбийнинг Анас ибн Молик ва бошқалардан (ривоят қилган) мункар ҳадислари бор.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ، مُحَمَّدُ بْنُ أَبَانَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَيْسَ مِنَّا مَنْ لَمْ يَرْحَمْ صَغِيرَنَا وَيَعْرِفْ شَرَفَ كَبِيرِنَا ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، نَحْوَهُ إِلاَّ أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ وَيَعْرِفْ حَقَّ كَبِيرِنَا ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kichigimizga rahm qilmagan va kattamizning sharafini bilmagan kishi bizdan emas», dedilar. Bizga Hannod hadis aytdi, bizga Abda Muhammad ibn Ishoqdan shunga oʻxshashini aytdi, faqat u: «Kattamizning haqqini bilmagan», dedi.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Кичигимизга раҳм қилмаган ва каттамизнинг шарафини билмаган киши биздан эмас», дедилар. Бизга Ҳаннод ҳадис айтди, бизга Абда Муҳаммад ибн Ишоқдан шунга ўхшашини айтди, фақат у: «Каттамизнинг ҳаққини билмаган», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ، مُحَمَّدُ بْنُ أَبَانَ حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، عَنْ شَرِيكٍ، عَنْ لَيْثٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَيْسَ مِنَّا مَنْ لَمْ يَرْحَمْ صَغِيرَنَا وَيُوَقِّرْ كَبِيرَنَا وَيَأْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَ عَنِ الْمُنْكَرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَحَدِيثُ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ أَيْضًا ‏.‏ - قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مَعْنَى قَوْلِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَيْسَ مِنَّا ‏"‏ ‏.‏ يَقُولُ لَيْسَ مِنْ سُنَّتِنَا يَقُولُ لَيْسَ مِنْ أَدَبِنَا ‏.‏ وَقَالَ عَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ قَالَ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ كَانَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ يُنْكِرُ هَذَا التَّفْسِيرَ لَيْسَ مِنَّا يَقُولُ لَيْسَ مِثْلَنَا ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kichigimizga rahm qilmagan, kattamizni hurmat qilmagan, yaxshilikka buyurmagan va yomonlikdan qaytarmagan kishi bizdan emas», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Muhammad ibn Ishoqning Amr ibn Shuʼaybdan (rivoyat qilgan) hadisi hasan sahihdir, u Abdulloh ibn Amrdan boshqa bir yoʻnalish bilan ham rivoyat qilingan. Baʼzi ilm ahli aytdilarki, Nabiy ﷺning «bizdan emas» degan soʻzlarining maʼnosi: bizning sunnatimizdan emas, yaʼni bizning odobimizdan emas, demakdir. Ali ibn al-Madiniy aytdi: Yahyo ibn Said aytdi: Sufyon as-Savriy bu «bizdan emas»ni shunday tafsir qilishni inkor etib, uning maʼnosi «bizga oʻxshamaydi», deb aytar edi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Кичигимизга раҳм қилмаган, каттамизни ҳурмат қилмаган, яхшиликка буюрмаган ва ёмонликдан қайтармаган киши биздан эмас», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Муҳаммад ибн Ишоқнинг Амр ибн Шуъайбдан (ривоят қилган) ҳадиси ҳасан саҳиҳдир, у Абдуллоҳ ибн Амрдан бошқа бир йўналиш билан ҳам ривоят қилинган. Баъзи илм аҳли айтдиларки, Набий ﷺнинг «биздан эмас» деган сўзларининг маъноси: бизнинг суннатимиздан эмас, яъни бизнинг одобимиздан эмас, демакдир. Али ибн ал-Мадиний айтди: Яҳё ибн Саид айтди: Суфён ас-Саврий бу «биздан эмас»ни шундай тафсир қилишни инкор этиб, унинг маъноси «бизга ўхшамайди», деб айтар эди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي خَالِدٍ، حَدَّثَنَا قَيْسُ بْنُ أَبِي حَازِمٍ، حَدَّثَنَا جَرِيرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ لاَ يَرْحَمُ النَّاسَ لاَ يَرْحَمُهُ اللَّهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ وَأَبِي سَعِيدٍ وَابْنِ عُمَرَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏

Jarir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim odamlarga rahm qilmasa, Alloh ham unga rahm qilmaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. (Roviy) aytdi: Bu bobda Abdurrahmon ibn Avf, Abu Said, Ibn Umar, Abu Hurayra va Abdulloh ibn Amrdan ham (rivoyat) bor.Жарир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким одамларга раҳм қилмаса, Аллоҳ ҳам унга раҳм қилмайди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. (Ровий) айтди: Бу бобда Абдурраҳмон ибн Авф, Абу Саид, Ибн Умар, Абу Ҳурайра ва Абдуллоҳ ибн Амрдан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، قَالَ كَتَبَ بِهِ إِلَىَّ مَنْصُورٌ وَقَرَأْتُهُ عَلَيْهِ سَمِعَ أَبَا عُثْمَانَ مَوْلَى الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْقَاسِمِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ لاَ تُنْزَعُ الرَّحْمَةُ إِلاَّ مِنْ شَقِيٍّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَأَبُو عُثْمَانَ الَّذِي رَوَى عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ لاَ يُعْرَفُ اسْمُهُ وَيُقَالُ هُوَ وَالِدُ مُوسَى بْنِ أَبِي عُثْمَانَ الَّذِي رَوَى عَنْهُ أَبُو الزِّنَادِ وَقَدْ رَوَى أَبُو الزِّنَادِ عَنْ مُوسَى بْنِ أَبِي عُثْمَانَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم غَيْرَ حَدِيثٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Abulqosim ﷺning: ‹Rahm-shafqat faqat baxtsiz kishidangina tortib olinadi›, deyayotganlarini eshitdim», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Абулқосим ﷺнинг: ‹Раҳм-шафқат фақат бахтсиз кишидангина тортиб олинади›, деяётганларини эшитдим», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ أَبِي قَابُوسَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الرَّاحِمُونَ يَرْحَمُهُمُ الرَّحْمَنُ ارْحَمُوا مَنْ فِي الأَرْضِ يَرْحَمْكُمْ مَنْ فِي السَّمَاءِ الرَّحِمُ شُجْنَةٌ مِنَ الرَّحْمَنِ فَمَنْ وَصَلَهَا وَصَلَهُ اللَّهُ وَمَنْ قَطَعَهَا قَطَعَهُ اللَّهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Rahm-shafqat qiluvchilarga ar-Rahmon rahm qiladi. Yerdagilarga rahm qilinglar, osmondagi Zot sizlarga rahm qiladi. Rahm (qarindoshlik rishtasi) ar-Rahmondan bir shoxchadir. Kim uni tutsa (ulasa), Alloh uni Oʻzi bilan ulaydi, kim uni uzsa, Alloh undan (rahmatini) uzadi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Раҳм-шафқат қилувчиларга ар-Раҳмон раҳм қилади. Ердагиларга раҳм қилинглар, осмондаги Зот сизларга раҳм қилади. Раҳм (қариндошлик риштаси) ар-Раҳмондан бир шохчадир. Ким уни тутса (уласа), Аллоҳ уни Ўзи билан улайди, ким уни узса, Аллоҳ ундан (раҳматини) узади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي خَالِدٍ، عَنْ قَيْسِ بْنِ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ جَرِيرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ بَايَعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى إِقَامِ الصَّلاَةِ وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ وَالنُّصْحِ لِكُلِّ مُسْلِمٍ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Jarir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Men Rasululloh ﷺga namozni toʻkis ado etish, zakotni berish va har bir musulmonga nasihat qilish (xayrixoh boʻlish) ustida bayʼat berdim», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Жарир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Мен Расулуллоҳ ﷺга намозни тўкис адо этиш, закотни бериш ва ҳар бир мусулмонга насиҳат қилиш (хайрихоҳ бўлиш) устида байъат бердим», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا صَفْوَانُ بْنُ عِيسَى، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَجْلاَنَ، عَنِ الْقَعْقَاعِ بْنِ حَكِيمٍ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الدِّينُ النَّصِيحَةُ ‏"‏ ‏.‏ ثَلاَثَ مِرَارٍ ‏.‏ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ لِمَنْ قَالَ ‏"‏ لِلَّهِ وَلِكِتَابِهِ وَلأَئِمَّةِ الْمُسْلِمِينَ وَعَامَّتِهِمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَتَمِيمٍ الدَّارِيِّ وَجَرِيرٍ وَحَكِيمِ بْنِ أَبِي يَزِيدَ عَنْ أَبِيهِ وَثَوْبَانَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ uch marta: «Din — nasihatdir (xayrixohlikdir)», dedilar. Ular: «Yo Rasululloh, kim uchun?» deyishdi. U zot: «Alloh uchun, Uning Kitobi uchun, musulmonlarning imomlari uchun va ularning oddiy kishilari uchun», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu bobda Ibn Umar, Tamim ad-Doriy, Jarir hamda Hakim ibn Abu Yazid otasidan va Savbondan ham (rivoyatlar) bor.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ уч марта: «Дин — насиҳатдир (хайрихоҳликдир)», дедилар. Улар: «Ё Расулуллоҳ, ким учун?» дейишди. У зот: «Аллоҳ учун, Унинг Китоби учун, мусулмонларнинг имомлари учун ва уларнинг оддий кишилари учун», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу бобда Ибн Умар, Тамим ад-Дорий, Жарир ҳамда Ҳаким ибн Абу Язид отасидан ва Савбондан ҳам (ривоятлар) бор.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ بْنُ أَسْبَاطِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْقُرَشِيُّ، حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ هِشَامِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْمُسْلِمُ أَخُو الْمُسْلِمِ لاَ يَخُونُهُ وَلاَ يَكْذِبُهُ وَلاَ يَخْذُلُهُ كُلُّ الْمُسْلِمِ عَلَى الْمُسْلِمِ حَرَامٌ عِرْضُهُ وَمَالُهُ وَدَمُهُ التَّقْوَى هَا هُنَا بِحَسْبِ امْرِئٍ مِنَ الشَّرِّ أَنْ يَحْتَقِرَ أَخَاهُ الْمُسْلِمَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَأَبِي أَيُّوبَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Musulmon musulmonning birodaridir. Unga xiyonat qilmaydi, yolgʻon gapirmaydi va uni xor qilib qoʻymaydi. Musulmonning musulmonga hamma narsasi — uning obroʻyi, moli va qoni harom. Taqvo mana shu yerda (qalbda). Kishiga yomonlik sifatida birodari boʻlmish musulmonni mensimasligining oʻzi kifoyadir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Bu bobda Ali va Abu Ayyubdan ham (rivoyatlar) bor.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мусулмон мусулмоннинг биродаридир. Унга хиёнат қилмайди, ёлғон гапирмайди ва уни хор қилиб қўймайди. Мусулмоннинг мусулмонга ҳамма нарсаси — унинг обрўйи, моли ва қони ҳаром. Тақво мана шу ерда (қалбда). Кишига ёмонлик сифатида биродари бўлмиш мусулмонни менсимаслигининг ўзи кифоядир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Бу бобда Али ва Абу Айюбдан ҳам (ривоятлар) бор.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ بُرَيْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ جَدِّهِ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِي مُوسَى الأَشْعَرِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْمُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِ كَالْبُنْيَانِ يَشُدُّ بَعْضُهُ بَعْضًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Muso al-Ashʼariy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Moʻmin moʻminga xuddi bir binoga oʻxshaydi — uning bir qismi boshqa qismini mahkamlab turadi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Мусо ал-Ашъарий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мўмин мўминга худди бир бинога ўхшайди — унинг бир қисми бошқа қисмини маҳкамлаб туради», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنِي أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ أَحَدَكُمْ مِرْآةُ أَخِيهِ فَإِنْ رَأَى بِهِ أَذًى فَلْيُمِطْهُ عَنْهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَيَحْيَى بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ ضَعَّفَهُ شُعْبَةُ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Albatta, sizlardan biringiz birodarining koʻzgusidir. Bas, agar unda biror ozor (kamchilik) koʻrsa, uni undan ketkazsin», dedilar. Abu Iso aytdi: Yahyo ibn Ubaydullohni Shuʼba zaif sanagan. Bu bobda Anasdan ham (rivoyat) bor.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, сизлардан бирингиз биродарининг кўзгусидир. Бас, агар унда бирор озор (камчилик) кўрса, уни ундан кетказсин», дедилар. Абу Исо айтди: Яҳё ибн Убайдуллоҳни Шуъба заиф санаган. Бу бобда Анасдан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ بْنُ أَسْبَاطِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْقُرَشِيُّ، حَدَّثَنِي أَبِي، عَنِ الأَعْمَشِ، قَالَ حُدِّثْتُ عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ نَفَّسَ عَنْ مُسْلِمٍ كُرْبَةً مِنْ كُرَبِ الدُّنْيَا نَفَّسَ اللَّهُ عَنْهُ كُرْبَةً مِنْ كُرَبِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَمَنْ يَسَّرَ عَلَى مُعْسِرٍ فِي الدُّنْيَا يَسَّرَ اللَّهُ عَلَيْهِ فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ وَمَنْ سَتَرَ عَلَى مُسْلِمٍ فِي الدُّنْيَا سَتَرَ اللَّهُ عَلَيْهِ فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ وَاللَّهُ فِي عَوْنِ الْعَبْدِ مَا كَانَ الْعَبْدُ فِي عَوْنِ أَخِيهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَعُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى أَبُو عَوَانَةَ وَغَيْرُ وَاحِدٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ وَلَمْ يَذْكُرُوا فِيهِ حُدِّثْتُ عَنْ أَبِي صَالِحٍ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Kim bir musulmonning dunyo gʻamlaridan bir gʻamini koʻtarsa, Alloh undan qiyomat kuni gʻamlaridan bir gʻamini koʻtaradi. Kim dunyoda qiynalgan kishiga yengillik bersa, Alloh unga dunyo va oxiratda yengillik beradi. Kim dunyoda bir musulmonning (aybini) yopsa, Alloh dunyo va oxiratda uning (aybini) yopadi. Banda oʻz birodariga yordamda boʻlar ekan, Alloh ham bandaga yordamda boʻladi», dedilar. Bu bobda Ibn Umar va Uqba ibn Omirdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Abu Avona va boshqa bir necha kishi bu hadisni Aʼmashdan, u Abu Solihdan, u Abu Hurayradan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash rivoyat qilganlar va unda «menga Abu Solihdan rivoyat qilindi» (degan iborani) zikr qilmaganlar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Ким бир мусулмоннинг дунё ғамларидан бир ғамини кўтарса, Аллоҳ ундан қиёмат куни ғамларидан бир ғамини кўтаради. Ким дунёда қийналган кишига енгиллик берса, Аллоҳ унга дунё ва охиратда енгиллик беради. Ким дунёда бир мусулмоннинг (айбини) ёпса, Аллоҳ дунё ва охиратда унинг (айбини) ёпади. Банда ўз биродарига ёрдамда бўлар экан, Аллоҳ ҳам бандага ёрдамда бўлади», дедилар. Бу бобда Ибн Умар ва Уқба ибн Омирдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Абу Авона ва бошқа бир неча киши бу ҳадисни Аъмашдан, у Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий ﷺдан шунга ўхшаш ривоят қилганлар ва унда «менга Абу Солиҳдан ривоят қилинди» (деган иборани) зикр қилмаганлар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ أَبِي بَكْرٍ النَّهْشَلِيِّ، عَنْ مَرْزُوقٍ أَبِي بَكْرٍ التَّيْمِيِّ، عَنْ أُمِّ الدَّرْدَاءِ، عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ رَدَّ عَنْ عِرْضِ أَخِيهِ رَدَّ اللَّهُ عَنْ وَجْهِهِ النَّارَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ يَزِيدَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Abu Dardo (roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Kim birodarining obroʻyini (gʻiybatdan) himoya qilsa, Alloh qiyomat kuni uning yuzidan doʻzaxni qaytaradi», dedilar. Bu bobda Asmo bint Yaziddan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir.Абу Дардо (розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Ким биродарининг обрўйини (ғийбатдан) ҳимоя қилса, Аллоҳ қиёмат куни унинг юзидан дўзахни қайтаради», дедилар. Бу бобда Асмо бинт Язиддан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا الزُّهْرِيُّ، ح قَالَ وَحَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَزِيدَ اللَّيْثِيِّ، عَنْ أَبِي أَيُّوبَ الأَنْصَارِيِّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يَحِلُّ لِمُسْلِمٍ أَنْ يَهْجُرَ أَخَاهُ فَوْقَ ثَلاَثٍ يَلْتَقِيَانِ فَيَصُدُّ هَذَا وَيَصُدُّ هَذَا وَخَيْرُهُمَا الَّذِي يَبْدَأُ بِالسَّلاَمِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَأَنَسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَهِشَامِ بْنِ عَامِرٍ وَأَبِي هِنْدٍ الدَّارِيِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Ayyub al-Ansoriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Musulmonga oʻz birodaridan uch kundan ortiq aloqani uzib qoʻyishi halol emas. Ular uchrashganda biri yuz oʻgiradi, ikkinchisi ham yuz oʻgiradi. Ulardan eng yaxshisi avval salom berganidir», dedilar. Bu bobda Abdulloh ibn Masʼud, Anas, Abu Hurayra, Hishom ibn Omir va Abu Hind ad-Doriydan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Айюб ал-Ансорий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Мусулмонга ўз биродаридан уч кундан ортиқ алоқани узиб қўйиши ҳалол эмас. Улар учрашганда бири юз ўгиради, иккинчиси ҳам юз ўгиради. Улардан энг яхшиси аввал салом берганидир», дедилар. Бу бобда Абдуллоҳ ибн Масъуд, Анас, Абу Ҳурайра, Ҳишом ибн Омир ва Абу Ҳинд ад-Дорийдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا حُمَيْدٌ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ لَمَّا قَدِمَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ الْمَدِينَةَ آخَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بَيْنَهُ وَبَيْنَ سَعْدِ بْنِ الرَّبِيعِ فَقَالَ لَهُ هَلُمَّ أُقَاسِمْكَ مَالِي نِصْفَيْنِ وَلِي امْرَأَتَانِ فَأُطَلِّقُ إِحْدَاهُمَا فَإِذَا انْقَضَتْ عِدَّتُهَا فَتَزَوَّجْهَا ‏.‏ فَقَالَ بَارَكَ اللَّهُ لَكَ فِي أَهْلِكَ وَمَالِكَ دُلُّونِي عَلَى السُّوقِ ‏.‏ فَدَلُّوهُ عَلَى السُّوقِ فَمَا رَجَعَ يَوْمَئِذٍ إِلاَّ وَمَعَهُ شَيْءٌ مِنْ أَقِطٍ وَسَمْنٍ قَدِ اسْتَفْضَلَهُ فَرَآهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعْدَ ذَلِكَ وَعَلَيْهِ وَضَرٌ مِنْ صُفْرَةٍ فَقَالَ ‏"‏ مَهْيَمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ تَزَوَّجْتُ امْرَأَةً مِنَ الأَنْصَارِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَمَا أَصْدَقْتَهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ نَوَاةً ‏.‏ قَالَ حُمَيْدٌ أَوْ قَالَ وَزْنَ نَوَاةٍ مِنْ ذَهَبٍ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ أَوْلِمْ وَلَوْ بِشَاةٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ وَزْنُ نَوَاةٍ مِنْ ذَهَبٍ وَزْنُ ثَلاَثَةِ دَرَاهِمَ وَثُلُثٍ ‏.‏ وَقَالَ إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ وَزْنُ نَوَاةٍ مِنْ ذَهَبٍ وَزْنُ خَمْسَةِ دَرَاهِمَ ‏.‏ سَمِعْتُ إِسْحَاقَ بْنَ مَنْصُورٍ يَذْكُرُ عَنْهُمَا هَذَا ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Abdurrahmon ibn Avf Madinaga kelganida, Nabiy ﷺ u bilan Saʼd ibn ar-Rabiʼ oʻrtasida birodarlik bogʻladilar. Shunda (Saʼd) unga: ‹Yur, molimni sen bilan ikkiga boʻlay. Mening ikkita xotinim bor, biriga taloq beraman, uning iddasi tugagach, sen unga uylanasan›, dedi. (Abdurrahmon esa): ‹Alloh senga ahling va molingda baraka bersin. Menga bozorni koʻrsatib qoʻyinglar›, dedi. Bas, unga bozorni koʻrsatishdi. U oʻsha kuni qaytar ekan, faqat oʻzi foyda qilgan ozgina qurut va sariyogʻ bilan qaytdi. Soʻng Rasululloh ﷺ uni koʻrdilar, uning ustida sarigʻ (atir) izi bor edi. U zot: ‹Bu nima?› dedilar. (Abdurrahmon): ‹Ansorlardan bir ayolga uylandim›, dedi. U zot: ‹Unga qancha mahr berding?› dedilar. (Abdurrahmon): ‹Bir nuvoy (danak ogʻirligicha oltin)›, dedi. — Humayd: ‹yoki danak ogʻirligicha oltin dedi›, dedi. — Shunda u zot: ‹Bir qoʻy soʻyib boʻlsa-da, valima (toʻy taomi) bergin›, dedilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Ahmad ibn Hanbal: «Danak ogʻirligicha oltin — uch va uchdan bir dirham ogʻirligicha», dedi. Ishoq ibn Ibrohim esa: «Danak ogʻirligicha oltin — besh dirham ogʻirligicha», dedi. Men Ishoq ibn Mansurning bu (ikkovi)dan shuni zikr qilganini eshitdim.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Абдурраҳмон ибн Авф Мадинага келганида, Набий ﷺ у билан Саъд ибн ар-Рабиъ ўртасида биродарлик боғладилар. Шунда (Саъд) унга: ‹Юр, молимни сен билан иккига бўлай. Менинг иккита хотиним бор, бирига талоқ бераман, унинг иддаси тугагач, сен унга уйланасан›, деди. (Абдурраҳмон эса): ‹Аллоҳ сенга аҳлинг ва молингда барака берсин. Менга бозорни кўрсатиб қўйинглар›, деди. Бас, унга бозорни кўрсатишди. У ўша куни қайтар экан, фақат ўзи фойда қилган озгина қурут ва сариёғ билан қайтди. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ уни кўрдилар, унинг устида сариғ (атир) изи бор эди. У зот: ‹Бу нима?› дедилар. (Абдурраҳмон): ‹Ансорлардан бир аёлга уйландим›, деди. У зот: ‹Унга қанча маҳр бердинг?› дедилар. (Абдурраҳмон): ‹Бир нувой (данак оғирлигича олтин)›, деди. — Ҳумайд: ‹ёки данак оғирлигича олтин деди›, деди. — Шунда у зот: ‹Бир қўй сўйиб бўлса-да, валима (тўй таоми) бергин›, дедилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Аҳмад ибн Ҳанбал: «Данак оғирлигича олтин — уч ва учдан бир дирҳам оғирлигича», деди. Ишоқ ибн Иброҳим эса: «Данак оғирлигича олтин — беш дирҳам оғирлигича», деди. Мен Ишоқ ибн Мансурнинг бу (иккови)дан шуни зикр қилганини эшитдим.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا الْغِيبَةُ قَالَ ‏"‏ ذِكْرُكَ أَخَاكَ بِمَا يَكْرَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَرَأَيْتَ إِنْ كَانَ فِيهِ مَا أَقُولُ قَالَ ‏"‏ إِنْ كَانَ فِيهِ مَا تَقُولُ فَقَدِ اغْتَبْتَهُ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ فِيهِ مَا تَقُولُ فَقَدْ بَهَتَّهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي بَرْزَةَ وَابْنِ عُمَرَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Yo Rasululloh, gʻiybat nima?» deyildi. U zot: «Birodaringni u yoqtirmaydigan narsa bilan tilga olishingdir», dedilar. (Soʻrovchi): «Aytsangiz-chi, agar unda men aytgan narsa boʻlsa-chi?» dedi. U zot: «Agar unda sen aytgan narsa boʻlsa, sen uni gʻiybat qilibsan. Agar unda sen aytgan narsa boʻlmasa, sen unga tuhmat qilibsan», dedilar. Bu bobda Abu Barza, Ibn Umar va Abdulloh ibn Amrdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Ё Расулуллоҳ, ғийбат нима?» дейилди. У зот: «Биродарингни у ёқтирмайдиган нарса билан тилга олишингдир», дедилар. (Сўровчи): «Айтсангиз-чи, агар унда мен айтган нарса бўлса-чи?» деди. У зот: «Агар унда сен айтган нарса бўлса, сен уни ғийбат қилибсан. Агар унда сен айтган нарса бўлмаса, сен унга туҳмат қилибсан», дедилар. Бу бобда Абу Барза, Ибн Умар ва Абдуллоҳ ибн Амрдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاَءِ الْعَطَّارُ، وَسَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تَقَاطَعُوا وَلاَ تَدَابَرُوا وَلاَ تَبَاغَضُوا وَلاَ تَحَاسَدُوا وَكُونُوا عِبَادَ اللَّهِ إِخْوَانًا وَلاَ يَحِلُّ لِمُسْلِمٍ أَنْ يَهْجُرَ أَخَاهُ فَوْقَ ثَلاَثٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ وَالزُّبَيْرِ بْنِ الْعَوَّامِ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Bir-biringiz bilan aloqani uzmanglar, bir-biringizga orqa oʻgirmanglar, bir-biringizni yomon koʻrmanglar, bir-biringizga hasad qilmanglar. Ey Allohning bandalari, birodar boʻlinglar! Musulmonga oʻz birodaridan uch kundan ortiq aloqani uzib qoʻyishi halol emas», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu bobda Abu Bakr as-Siddiq, Zubayr ibn al-Avvom, Ibn Masʼud va Abu Hurayradan ham (rivoyatlar) bor.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бир-бирингиз билан алоқани узманглар, бир-бирингизга орқа ўгирманглар, бир-бирингизни ёмон кўрманглар, бир-бирингизга ҳасад қилманглар. Эй Аллоҳнинг бандалари, биродар бўлинглар! Мусулмонга ўз биродаридан уч кундан ортиқ алоқани узиб қўйиши ҳалол эмас», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу бобда Абу Бакр ас-Сиддиқ, Зубайр ибн ал-Аввом, Ибн Масъуд ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоятлар) бор.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا الزُّهْرِيُّ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ حَسَدَ إِلاَّ فِي اثْنَتَيْنِ رَجُلٌ آتَاهُ اللَّهُ مَالاً فَهُوَ يُنْفِقُ مِنْهُ آنَاءَ اللَّيْلِ وَآنَاءَ النَّهَارِ وَرَجُلٌ آتَاهُ اللَّهُ الْقُرْآنَ فَهُوَ يَقُومُ بِهِ آنَاءَ اللَّيْلِ وَآنَاءَ النَّهَارِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوُ هَذَا ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Faqat ikki (kishi)dagina hasad (gʻibta) joiz: Alloh mol-davlat ato etgan, uni kechasi-yu kunduzi (Alloh yoʻlida) sarflaydigan kishi hamda Alloh Qurʼon ato etgan, kechasi-yu kunduzi u bilan (namozda) turadigan kishi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Ibn Masʼud va Abu Hurayradan ham, Nabiy ﷺdan, shunga oʻxshash rivoyat qilingan.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Фақат икки (киши)дагина ҳасад (ғибта) жоиз: Аллоҳ мол-давлат ато этган, уни кечаси-ю кундузи (Аллоҳ йўлида) сарфлайдиган киши ҳамда Аллоҳ Қуръон ато этган, кечаси-ю кундузи у билан (намозда) турадиган киши», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Ибн Масъуд ва Абу Ҳурайрадан ҳам, Набий ﷺдан, шунга ўхшаш ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي سُفْيَانَ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ الشَّيْطَانَ قَدْ يَئِسَ أَنْ يَعْبُدَهُ الْمُصَلُّونَ وَلَكِنْ فِي التَّحْرِيشِ بَيْنَهُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ وَسُلَيْمَانَ بْنِ عَمْرِو بْنِ الأَحْوَصِ عَنْ أَبِيهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَأَبُو سُفْيَانَ اسْمُهُ طَلْحَةُ بْنُ نَافِعٍ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Albatta, shayton namozxonlar oʻziga ibodat qilishlaridan umidini uzdi, biroq ularning oʻrtasiga adovat solishdan (umidini uzgani yoʻq)», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Албатта, шайтон намозхонлар ўзига ибодат қилишларидан умидини узди, бироқ уларнинг ўртасига адоват солишдан (умидини узгани йўқ)», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أُمِّهِ أُمِّ كُلْثُومٍ بِنْتِ عُقْبَةَ، قَالَتْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ لَيْسَ بِالْكَاذِبِ مَنْ أَصْلَحَ بَيْنَ النَّاسِ فَقَالَ خَيْرًا أَوْ نَمَى خَيْرًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ummu Kulsum binti Uqba (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U Rasululloh ﷺning: «Odamlar oʻrtasini isloh qilib, yaxshilik soʻzlagan yoki yaxshilik yetkazgan kishi yolgʻonchi (sanalmaydi)», deganlarini eshitdim, dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Умму Кулсум бинти Уқба (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У Расулуллоҳ ﷺнинг: «Одамлар ўртасини ислоҳ қилиб, яхшилик сўзлаган ёки яхшилик етказган киши ёлғончи (саналмайди)», деганларини эшитдим, деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ الزُّبَيْرِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، ح قَالَ وَحَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ السَّرِيِّ، وَأَبُو أَحْمَدَ قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُثْمَانَ بْنِ خُثَيْمٍ، عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ، عَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ يَزِيدَ، قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يَحِلُّ الْكَذِبُ إِلاَّ فِي ثَلاَثٍ يُحَدِّثُ الرَّجُلُ امْرَأَتَهُ لِيُرْضِيَهَا وَالْكَذِبُ فِي الْحَرْبِ وَالْكَذِبُ لِيُصْلِحَ بَيْنَ النَّاسِ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ مَحْمُودٌ فِي حَدِيثِهِ ‏"‏ لاَ يَصْلُحُ الْكَذِبُ إِلاَّ فِي ثَلاَثٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ أَسْمَاءَ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ خُثَيْمٍ ‏.‏ وَرَوَى دَاوُدُ بْنُ أَبِي هِنْدٍ، هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ شَهْرِ بْنِ حَوْشَبٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ أَسْمَاءَ ‏.‏ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ أَبُو كُرَيْبٍ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي زَائِدَةَ عَنْ دَاوُدَ بْنِ أَبِي هِنْدٍ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي بَكْرٍ ‏.‏

Asmo binti Yazid (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Yolgʻon faqat uch holatdagina (joiz boʻlib), boshqasida halol emas: kishining xotinini rozi qilish uchun unga (yaxshi soʻz) aytishi, jangdagi yolgʻon va odamlar oʻrtasini isloh qilish uchun aytilgan yolgʻon», dedilar. Mahmud oʻz rivoyatida: «Yolgʻon faqat uch holatdagina toʻgʻri boʻladi», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir, biz uni Asmodan faqat Ibn Xusaymning rivoyati orqaligina bilamiz. Dovud ibn Abu Hind bu hadisni Shahr ibn Havshabdan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan va unda Asmoni zikr qilmagan. Bu bobda Abu Bakrdan ham (rivoyat) bor.Асмо бинти Язид (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ёлғон фақат уч ҳолатдагина (жоиз бўлиб), бошқасида ҳалол эмас: кишининг хотинини рози қилиш учун унга (яхши сўз) айтиши, жангдаги ёлғон ва одамлар ўртасини ислоҳ қилиш учун айтилган ёлғон», дедилар. Маҳмуд ўз ривоятида: «Ёлғон фақат уч ҳолатдагина тўғри бўлади», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир, биз уни Асмодан фақат Ибн Хусаймнинг ривояти орқалигина биламиз. Довуд ибн Абу Ҳинд бу ҳадисни Шаҳр ибн Ҳавшабдан, у Набий ﷺдан ривоят қилган ва унда Асмони зикр қилмаган. Бу бобда Абу Бакрдан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى بْنِ حَبَّانَ، عَنْ لُؤْلُؤَةَ، عَنْ أَبِي صِرْمَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ ضَارَّ ضَارَّ اللَّهُ بِهِ وَمَنْ شَاقَّ شَاقَّ اللَّهُ عَلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي بَكْرٍ ‏.‏

Abu Sirma (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim (boshqaga) zarar yetkazsa, Alloh unga zarar yetkazadi, kim (kishini) qiynasa, Alloh uni qiynaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Bu bobda Abu Bakrdan ham (rivoyat) bor.Абу Сирма (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким (бошқага) зарар етказса, Аллоҳ унга зарар етказади, ким (кишини) қийнаса, Аллоҳ уни қийнайди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Бу бобда Абу Бакрдан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ الْحُبَابِ الْعُكْلِيُّ، حَدَّثَنِي أَبُو سَلَمَةَ الْكِنْدِيُّ، حَدَّثَنَا فَرْقَدٌ السَّبَخِيُّ، عَنْ مُرَّةَ بْنِ شَرَاحِيلَ الْهَمْدَانِيِّ، وَهُوَ الطَّيِّبُ - عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَلْعُونٌ مَنْ ضَارَّ مُؤْمِنًا أَوْ مَكَرَ بِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Abu Bakr as-Siddiq (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Moʻminga zarar yetkazgan yoki unga makr qilgan kishi laʼnatlangandir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir.Абу Бакр ас-Сиддиқ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мўминга зарар етказган ёки унга макр қилган киши лаънатлангандир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ أَبِي بَكْرٍ، هُوَ ابْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ - عَنْ عَمْرَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَا زَالَ جِبْرِيلُ يُوصِينِي بِالْجَارِ حَتَّى ظَنَنْتُ أَنَّهُ سَيُوَرِّثُهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Jibril menga qoʻshni haqida shu qadar uzluksiz tavsiya qilaverdiki, men uni (qoʻshnini) merosxoʻr qilib qoʻyadi, deb oʻyladim», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Жибрил менга қўшни ҳақида шу қадар узлуксиз тавсия қилавердики, мен уни (қўшнини) меросхўр қилиб қўяди, деб ўйладим», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ شَابُورَ، وَبَشِيرٍ أَبِي إِسْمَاعِيلَ، عَنْ مُجَاهِدٍ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرٍو، ذُبِحَتْ لَهُ شَاةٌ فِي أَهْلِهِ فَلَمَّا جَاءَ قَالَ أَهْدَيْتُمْ لِجَارِنَا الْيَهُودِيِّ أَهْدَيْتُمْ لِجَارِنَا الْيَهُودِيِّ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَا زَالَ جِبْرِيلُ يُوصِينِي بِالْجَارِ حَتَّى ظَنَنْتُ أَنَّهُ سَيُوَرِّثُهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَنَسٍ وَالْمِقْدَادِ بْنِ الأَسْوَدِ وَعُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ وَأَبِي شُرَيْحٍ وَأَبِي أُمَامَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ مُجَاهِدٍ عَنْ عَائِشَةَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَيْضًا ‏.‏

Mujohid (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Abdulloh ibn Amr uchun uy ahli orasida bir qoʻy soʻyildi. U (qaytib) kelgach: «Yahudiy qoʻshnimizga (goʻshtdan) hadya berdingizmi? Yahudiy qoʻshnimizga hadya berdingizmi? Men Rasululloh ﷺning: ‹Jibril menga qoʻshni haqida shu qadar uzluksiz tavsiya qilaverdiki, men uni merosxoʻr qilib qoʻyadi, deb oʻyladim›, deganlarini eshitganman», dedi. Abu Iso aytdi: Bu bobda Oisha, Ibn Abbos, Abu Hurayra, Anas, Miqdod ibn al-Asvad, Uqba ibn Omir, Abu Shurayh va Abu Umomadan ham (rivoyat) bor. Bu hadis bu yoʻldan hasan gʻaribdir. Bu hadis Mujohiddan, u Oisha va Abu Hurayradan, ular Nabiy ﷺdan ham rivoyat qilingan.Мужоҳид (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Абдуллоҳ ибн Амр учун уй аҳли орасида бир қўй сўйилди. У (қайтиб) келгач: «Яҳудий қўшнимизга (гўштдан) ҳадя бердингизми? Яҳудий қўшнимизга ҳадя бердингизми? Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Жибрил менга қўшни ҳақида шу қадар узлуксиз тавсия қилавердики, мен уни меросхўр қилиб қўяди, деб ўйладим›, деганларини эшитганман», деди. Абу Исо айтди: Бу бобда Оиша, Ибн Аббос, Абу Ҳурайра, Анас, Миқдод ибн ал-Асвад, Уқба ибн Омир, Абу Шурайҳ ва Абу Умомадан ҳам (ривоят) бор. Бу ҳадис бу йўлдан ҳасан ғарибдир. Бу ҳадис Мужоҳиддан, у Оиша ва Абу Ҳурайрадан, улар Набий ﷺдан ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ حَيْوَةَ بْنِ شُرَيْحٍ، عَنْ شُرَحْبِيلَ بْنِ شَرِيكٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْحُبُلِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ خَيْرُ الأَصْحَابِ عِنْدَ اللَّهِ خَيْرُهُمْ لِصَاحِبِهِ وَخَيْرُ الْجِيرَانِ عِنْدَ اللَّهِ خَيْرُهُمْ لِجَارِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَأَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْحُبُلِيُّ اسْمُهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَزِيدَ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Alloh huzurida hamrohlarning eng yaxshisi oʻz hamrohiga eng yaxshi (muomalada) boʻlganidir, Alloh huzurida qoʻshnilarning eng yaxshisi oʻz qoʻshnisiga eng yaxshi (muomalada) boʻlganidir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Abu Abdurrahmon al-Hubuliyning ismi Abdulloh ibn Yaziddir.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ ҳузурида ҳамроҳларнинг энг яхшиси ўз ҳамроҳига энг яхши (муомалада) бўлганидир, Аллоҳ ҳузурида қўшниларнинг энг яхшиси ўз қўшнисига энг яхши (муомалада) бўлганидир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Абу Абдурраҳмон ал-Ҳубулийнинг исми Абдуллоҳ ибн Язиддир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ وَاصِلٍ، عَنِ الْمَعْرُورِ بْنِ سُوَيْدٍ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِخْوَانُكُمْ جَعَلَهُمُ اللَّهُ فِتْيَةً تَحْتَ أَيْدِيكُمْ فَمَنْ كَانَ أَخُوهُ تَحْتَ يَدِهِ فَلْيُطْعِمْهُ مِنْ طَعَامِهِ وَلْيُلْبِسْهُ مِنْ لِبَاسِهِ وَلاَ يُكَلِّفْهُ مَا يَغْلِبُهُ فَإِنْ كَلَّفَهُ مَا يَغْلِبُهُ فَلْيُعِنْهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَأُمِّ سَلَمَةَ وَابْنِ عُمَرَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Zar (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Ular sizlarning birodarlaringizdir, Alloh ularni qoʻl ostingizdagi xizmatchilar qilib qoʻygan. Kimning birodari uning qoʻl ostida boʻlsa, oʻzi yeydiganidan unga yedirsin, oʻzi kiyadiganidan unga kiydirsin va uning kuchi yetmaydigan ishni unga yuklamasin. Agar kuchi yetmaydigan ishni yuklasa, unga yordamlashsin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Ali, Ummu Salama, Ibn Umar va Abu Hurayradan ham (rivoyat) bor. Bu hadis hasan sahihdir.Абу Зар (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Улар сизларнинг биродарларингиздир, Аллоҳ уларни қўл остингиздаги хизматчилар қилиб қўйган. Кимнинг биродари унинг қўл остида бўлса, ўзи ейдиганидан унга едирсин, ўзи киядиганидан унга кийдирсин ва унинг кучи етмайдиган ишни унга юкламасин. Агар кучи етмайдиган ишни юкласа, унга ёрдамлашсин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Али, Умму Салама, Ибн Умар ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоят) бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، عَنْ هَمَّامِ بْنِ يَحْيَى، عَنْ فَرْقَدٍ السَّبَخِيِّ، عَنْ مُرَّةَ الطَّيِّبِ، عَنْ أَبِي بَكْرٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ سَيِّئُ الْمَلَكَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَقَدْ تَكَلَّمَ أَيُّوبُ السَّخْتِيَانِيُّ وَغَيْرُ وَاحِدٍ فِي فَرْقَدٍ السَّبَخِيِّ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ ‏.‏

Abu Bakr (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Qoʻl ostidagilarga yomon muomala qiluvchi jannatga kirmaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir. Ayyub as-Saxtiyoniy va boshqa bir necha (olim) Farqad as-Sabaxiy haqida hifzi tomonidan (zaiflikni) aytishgan.Абу Бакр (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Қўл остидагиларга ёмон муомала қилувчи жаннатга кирмайди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир. Айюб ас-Сахтиёний ва бошқа бир неча (олим) Фарқад ас-Сабахий ҳақида ҳифзи томонидан (заифликни) айтишган.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ فُضَيْلِ بْنِ غَزْوَانَ، عَنِ ابْنِ أَبِي نُعْمٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ أَبُو الْقَاسِمِ صلى الله عليه وسلم نَبِيُّ التَّوْبَةِ ‏"‏ مَنْ قَذَفَ مَمْلُوكَهُ بَرِيئًا مِمَّا قَالَ لَهُ أَقَامَ عَلَيْهِ الْحَدَّ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِلاَّ أَنْ يَكُونَ كَمَا قَالَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَابْنُ أَبِي نُعْمٍ هُوَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي نُعْمٍ الْبَجَلِيُّ يُكْنَى أَبَا الْحَكَمِ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ سُوَيْدِ بْنِ مُقَرِّنٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Abul-Qosim — tavba paygʻambari ﷺ: «Kim oʻz qulini aytgan (ayb)idan pok ekan, unga (yolgʻon) tuhmat qilsa, Alloh qiyomat kuni unga had jazosini qoyim qiladi, agar (qul) aytganidek boʻlsagina (jazo yoʻq)», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Ibn Abu Nuʼm — Abdurrahmon ibn Abu Nuʼm al-Bajaliy boʻlib, kunyasi Abul-Hakamdir. Bu bobda Suvayd ibn Muqarrin va Abdulloh ibn Umardan ham (rivoyat) bor.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Абул-Қосим — тавба пайғамбари ﷺ: «Ким ўз қулини айтган (айб)идан пок экан, унга (ёлғон) туҳмат қилса, Аллоҳ қиёмат куни унга ҳад жазосини қойим қилади, агар (қул) айтганидек бўлсагина (жазо йўқ)», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Ибн Абу Нуъм — Абдурраҳмон ибн Абу Нуъм ал-Бажалий бўлиб, куняси Абул-Ҳакамдир. Бу бобда Сувайд ибн Муқаррин ва Абдуллоҳ ибн Умардан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا مُؤَمَّلٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ التَّيْمِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي مَسْعُودٍ الأَنْصَارِيِّ، قَالَ كُنْتُ أَضْرِبُ مَمْلُوكًا لِي فَسَمِعْتُ قَائِلاً مِنْ خَلْفِي يَقُولُ ‏"‏ اعْلَمْ أَبَا مَسْعُودٍ اعْلَمْ أَبَا مَسْعُودٍ ‏"‏ ‏.‏ فَالْتَفَتُّ فَإِذَا أَنَا بِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ لَلَّهُ أَقْدَرُ عَلَيْكَ مِنْكَ عَلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو مَسْعُودٍ فَمَا ضَرَبْتُ مَمْلُوكًا لِي بَعْدَ ذَلِكَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَإِبْرَاهِيمُ التَّيْمِيُّ هُوَ إِبْرَاهِيمُ بْنُ يَزِيدَ بْنِ شَرِيكٍ ‏.‏

Abu Masʼud al-Ansoriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Men oʻz qulimni urayotgan edim, ortimdan bir kishining: ‹Bilgin, ey Abu Masʼud! Bilgin, ey Abu Masʼud!› deyayotganini eshitdim. Oʻgirilib qarasam, Rasululloh ﷺ ekanlar. U zot: ‹Alloh sening unga kuching yetganidan koʻra senga koʻproq kuch yetkazuvchidir›, dedilar», dedi. Abu Masʼud: «Shundan keyin men oʻz qulimni hech urmadim», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Ibrohim at-Taymiy — Ibrohim ibn Yazid ibn Sharikdir.Абу Масъуд ал-Ансорий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Мен ўз қулимни ураётган эдим, ортимдан бир кишининг: ‹Билгин, эй Абу Масъуд! Билгин, эй Абу Масъуд!› деяётганини эшитдим. Ўгирилиб қарасам, Расулуллоҳ ﷺ эканлар. У зот: ‹Аллоҳ сенинг унга кучинг етганидан кўра сенга кўпроқ куч етказувчидир›, дедилар», деди. Абу Масъуд: «Шундан кейин мен ўз қулимни ҳеч урмадим», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Иброҳим ат-Таймий — Иброҳим ибн Язид ибн Шарикдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا رِشْدِينُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ أَبِي هَانِئٍ الْخَوْلاَنِيِّ، عَنْ عَبَّاسٍ الْحَجَرِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، قَالَ جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ كَمْ أَعْفُو عَنِ الْخَادِمِ فَصَمَتَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ كَمْ أَعْفُو عَنِ الْخَادِمِ فَقَالَ ‏"‏ كُلَّ يَوْمٍ سَبْعِينَ مَرَّةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَرَوَاهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ عَنْ أَبِي هَانِئٍ الْخَوْلاَنِيِّ نَحْوًا مِنْ هَذَا ‏.‏ وَالْعَبَّاسُ هُوَ ابْنُ جُلَيْدٍ الْحَجَرِيُّ الْمِصْرِيُّ ‏.‏ حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، عَنْ أَبِي هَانِئٍ الْخَوْلاَنِيِّ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ ‏.‏ وَرَوَى بَعْضُهُمْ، هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ وَهْبٍ، بِهَذَا الإِسْنَادِ وَقَالَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Bir kishi Nabiy ﷺning huzuriga kelib: «Ey Rasululloh, xizmatchini necha marta avf etay?» dedi. Rasululloh ﷺ jim turdilar. Soʻng u yana: «Ey Rasululloh, xizmatchini necha marta avf etay?» dedi. Shunda u zot: «Har kuni yetmish marta», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Uni Abdulloh ibn Vahb Abu Honiy al-Xavloniydan shunga oʻxshash rivoyat qilgan. Abbos — Ibn Julayd al-Hajariy al-Misriydir. Baʼzilar bu hadisni Abdulloh ibn Vahbdan, shu isnod bilan rivoyat qilib, «Abdulloh ibn Amrdan» degan.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У айтди: Бир киши Набий ﷺнинг ҳузурига келиб: «Эй Расулуллоҳ, хизматчини неча марта авф этай?» деди. Расулуллоҳ ﷺ жим турдилар. Сўнг у яна: «Эй Расулуллоҳ, хизматчини неча марта авф этай?» деди. Шунда у зот: «Ҳар куни етмиш марта», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Уни Абдуллоҳ ибн Ваҳб Абу Ҳоний ал-Хавлонийдан шунга ўхшаш ривоят қилган. Аббос — Ибн Жулайд ал-Ҳажарий ал-Мисрийдир. Баъзилар бу ҳадисни Абдуллоҳ ибн Ваҳбдан, шу иснод билан ривоят қилиб, «Абдуллоҳ ибн Амрдан» деган.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ أَبِي هَارُونَ الْعَبْدِيِّ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا ضَرَبَ أَحَدُكُمْ خَادِمَهُ فَذَكَرَ اللَّهَ فَارْفَعُوا أَيْدِيَكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَأَبُو هَارُونَ الْعَبْدِيُّ اسْمُهُ عُمَارَةُ بْنُ جُوَيْنٍ ‏.‏ قَالَ قَالَ أَبُو بَكْرٍ الْعَطَّارُ قَالَ عَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ قَالَ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ ضَعَّفَ شُعْبَةُ أَبَا هَارُونَ الْعَبْدِيَّ ‏.‏ قَالَ يَحْيَى وَمَا زَالَ ابْنُ عَوْنٍ يَرْوِي عَنْ أَبِي هَارُونَ حَتَّى مَاتَ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Biringiz oʻz xizmatchisini urayotganida, u Allohni zikr qilsa, qoʻllaringizni koʻtaringlar (uravermanglar)», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Horun al-Abdiyning ismi Umora ibn Juvayndir. Abu Bakr al-Attor aytdi: Ali ibn al-Madiniy aytdi: Yahyo ibn Said aytdi: Shuʼba Abu Horun al-Abdiyni zaif sanagan. Yahyo aytdi: Ibn Avn vafot etguniga qadar Abu Horundan rivoyat qilib keldi.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бирингиз ўз хизматчисини ураётганида, у Аллоҳни зикр қилса, қўлларингизни кўтаринглар (ураверманглар)», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳорун ал-Абдийнинг исми Умора ибн Жувайндир. Абу Бакр ал-Аттор айтди: Али ибн ал-Мадиний айтди: Яҳё ибн Саид айтди: Шуъба Абу Ҳорун ал-Абдийни заиф санаган. Яҳё айтди: Ибн Авн вафот этгунига қадар Абу Ҳорундан ривоят қилиб келди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَعْلَى، عَنْ نَاصِحٍ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لأَنْ يُؤَدِّبَ الرَّجُلُ وَلَدَهُ خَيْرٌ مِنْ أَنْ يَتَصَدَّقَ بِصَاعٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَنَاصِحٌ هُوَ ابْنُ الْعَلاَءِ كُوفِيٌّ لَيْسَ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ بِالْقَوِيِّ وَلاَ يُعْرَفُ هَذَا الْحَدِيثُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَنَاصِحٌ شَيْخٌ آخَرُ بَصْرِيٌّ يَرْوِي عَنْ عَمَّارِ بْنِ أَبِي عَمَّارٍ وَغَيْرِهِ هُوَ أَثْبَتُ مِنْ هَذَا ‏.‏

Jobir ibn Samura (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kishining oʻz farzandini odob-axloqqa oʻrgatishi, bir soʻ (sadaqa) berishidan koʻra yaxshiroqdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir. Nosih — bu ibn al-Aloʼ kufalik boʻlib, hadis ahli nazdida kuchli (rovi) emas, bu hadis faqat shu yoʻldan maʼlumdir.Жобир ибн Самура (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Кишининг ўз фарзандини одоб-ахлоққа ўргатиши, бир сў (садақа) беришидан кўра яхшироқдир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир. Носиҳ — бу ибн ал-Алў куфалик бўлиб, ҳадис аҳли наздида кучли (рови) эмас, бу ҳадис фақат шу йўлдан маълумдир.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيُّ، حَدَّثَنَا عَامِرُ بْنُ أَبِي عَامِرٍ الْخَزَّازُ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ بْنُ مُوسَى، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَا نَحَلَ وَالِدٌ وَلَدًا مِنْ نَحْلٍ أَفْضَلَ مِنْ أَدَبٍ حَسَنٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عَامِرِ بْنِ أَبِي عَامِرٍ الْخَزَّازِ وَهُوَ عَامِرُ بْنُ صَالِحِ بْنِ رُسْتُمَ الْخَزَّازُ وَأَيُّوبُ بْنُ مُوسَى هُوَ ابْنُ عَمْرِو بْنِ سَعِيدِ بْنِ الْعَاصِي ‏.‏ وَهَذَا عِنْدِي حَدِيثٌ مُرْسَلٌ ‏.‏

Ayyub ibn Muso (rahimahulloh) otasidan, u bobosidan rivoyat qiladiki, Rasululloh ﷺ: «Ota oʻz farzandiga yaxshi odobdan koʻra afzalroq biron tuhfa bermagandir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, biz uni faqat Omir ibn Abu Omir al-Xazzozning hadisidan bilamiz. Bu mening nazdimda mursal hadisdir.Айюб ибн Мусо (раҳимаҳуллоҳ) отасидан, у бобосидан ривоят қиладики, Расулуллоҳ ﷺ: «Ота ўз фарзандига яхши одобдан кўра афзалроқ бирон туҳфа бермагандир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат Омир ибн Абу Омир ал-Хаззознинг ҳадисидан биламиз. Бу менинг наздимда мурсал ҳадисдир.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ أَكْثَمَ، وَعَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَقْبَلُ الْهَدِيَّةَ وَيُثِيبُ عَلَيْهَا ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَأَنَسٍ وَابْنِ عُمَرَ وَجَابِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ لاَ نَعْرِفُهُ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عِيسَى بْنِ يُونُسَ عَنْ هِشَامٍ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ hadyani qabul qilar va uning evaziga (boshqa narsa) berar edilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis bu yoʻldan hasan, gʻarib, sahihdir. Biz uni faqat Iso ibn Yunusning Hishomdan (rivoyat qilgan) hadisi orqali marfuʼ holda bilamiz. Bu bobda Abu Hurayra, Anas, Ibn Umar va Jobirdan ham (rivoyatlar) bor.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ ҳадяни қабул қилар ва унинг эвазига (бошқа нарса) берар эдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу йўлдан ҳасан, ғариб, саҳиҳдир. Биз уни фақат Исо ибн Юнуснинг Ҳишомдан (ривоят қилган) ҳадиси орқали марфуъ ҳолда биламиз. Бу бобда Абу Ҳурайра, Анас, Ибн Умар ва Жобирдан ҳам (ривоятлар) бор.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، حَدَّثَنَا الرَّبِيعُ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ زِيَادٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ لاَ يَشْكُرِ النَّاسَ لاَ يَشْكُرِ اللَّهَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim odamlarga shukr qilmasa, Allohga (ham) shukr qilmaydi», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu hadis hasan, sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким одамларга шукр қилмаса, Аллоҳга (ҳам) шукр қилмайди», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу ҳадис ҳасан, саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى، ح وَحَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الرُّؤَاسِيُّ، عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ عَطِيَّةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ لَمْ يَشْكُرِ النَّاسَ لَمْ يَشْكُرِ اللَّهَ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَالأَشْعَثِ بْنِ قَيْسٍ وَالنُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Said (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim odamlarga shukr qilmasa, Allohga (ham) shukr qilmaydi», dedilar. Bu bobda Abu Hurayra, Ashʼas ibn Qays va Nuʼmon ibn Bashirdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan, sahihdir.Абу Саид (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким одамларга шукр қилмаса, Аллоҳга (ҳам) шукр қилмайди», дедилар. Бу бобда Абу Ҳурайра, Ашъас ибн Қайс ва Нуъмон ибн Баширдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан, саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبَّاسُ بْنُ عَبْدِ الْعَظِيمِ الْعَنْبَرِيُّ، حَدَّثَنَا النَّضْرُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْجُرَشِيُّ الْيَمَامِيُّ، حَدَّثَنَا عِكْرِمَةُ بْنُ عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا أَبُو زُمَيْلٍ، عَنْ مَالِكِ بْنِ مَرْثَدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ تَبَسُّمُكَ فِي وَجْهِ أَخِيكَ لَكَ صَدَقَةٌ وَأَمْرُكَ بِالْمَعْرُوفِ وَنَهْيُكَ عَنِ الْمُنْكَرِ صَدَقَةٌ وَإِرْشَادُكَ الرَّجُلَ فِي أَرْضِ الضَّلاَلِ لَكَ صَدَقَةٌ وَبَصَرُكَ لِلرَّجُلِ الرَّدِيءِ الْبَصَرِ لَكَ صَدَقَةٌ وَإِمَاطَتُكَ الْحَجَرَ وَالشَّوْكَةَ وَالْعَظْمَ عَنِ الطَّرِيقِ لَكَ صَدَقَةٌ وَإِفْرَاغُكَ مِنْ دَلْوِكَ فِي دَلْوِ أَخِيكَ لَكَ صَدَقَةٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَجَابِرٍ وَحُذَيْفَةَ وَعَائِشَةَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَأَبُو زُمَيْلٍ اسْمُهُ سِمَاكُ بْنُ الْوَلِيدِ الْحَنَفِيُّ ‏.‏

Abu Zar (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Birodaring yuziga tabassum qilishing — sen uchun sadaqadir; yaxshilikka buyurishing va yomonlikdan qaytarishing — sadaqadir; adashgan yerda kishiga yoʻl koʻrsatishing — sen uchun sadaqadir; koʻzi ojiz kishiga (yoʻlni) koʻrib berishing — sen uchun sadaqadir; yoʻldan toshni, tikanni va suyakni olib tashlashing — sen uchun sadaqadir; oʻz chelagingdan birodaringning chelagiga (suv) quyib berishing — sen uchun sadaqadir», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Ibn Masʼud, Jobir, Huzayfa, Oisha va Abu Hurayradan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan, gʻaribdir.Абу Зар (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Биродаринг юзига табассум қилишинг — сен учун садақадир; яхшиликка буюришинг ва ёмонликдан қайтаришинг — садақадир; адашган ерда кишига йўл кўрсатишинг — сен учун садақадир; кўзи ожиз кишига (йўлни) кўриб беришинг — сен учун садақадир; йўлдан тошни, тиканни ва суякни олиб ташлашинг — сен учун садақадир; ўз челагингдан биродарингнинг челагига (сув) қуйиб беришинг — сен учун садақадир», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Ибн Масъуд, Жобир, Ҳузайфа, Оиша ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан, ғарибдир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ يُوسُفَ بْنِ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ طَلْحَةَ بْنِ مُصَرِّفٍ، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عَوْسَجَةَ، يَقُولُ سَمِعْتُ الْبَرَاءَ بْنَ عَازِبٍ، يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَنْ مَنَحَ مَنِيحَةَ لَبَنٍ أَوْ وَرِقٍ أَوْ هَدَى زُقَاقًا كَانَ لَهُ مِثْلُ عِتْقِ رَقَبَةٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ أَبِي إِسْحَاقَ عَنْ طَلْحَةَ بْنِ مُصَرِّفٍ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى مَنْصُورُ بْنُ الْمُعْتَمِرِ وَشُعْبَةُ عَنْ طَلْحَةَ بْنِ مُصَرِّفٍ هَذَا الْحَدِيثَ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ ‏.‏ وَمَعْنَى قَوْلِهِ ‏"‏ مَنْ مَنَحَ مَنِيحَةَ وَرِقٍ ‏"‏ ‏.‏ إِنَّمَا يَعْنِي بِهِ قَرْضَ الدَّرَاهِمِ قَوْلُهُ ‏"‏ أَوْ هَدَى زُقَاقًا ‏"‏ ‏.‏ يَعْنِي بِهِ هِدَايَةَ الطَّرِيقِ ‏.‏

Baroʼ ibn Ozib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺning: «Kim sut (beradigan jonivor) yoki kumush (qarz) bersa, yoki (kimsaga) yoʻl koʻrsatsa, unga bir qul ozod qilganchalik (savob) boʻladi», deganlarini eshitdim. Abu Iso aytdi: Bu hadis Abu Ishoqning Talha ibn Musarrifdan (rivoyat qilgan) hadisidan hasan, sahih, gʻaribdir. Biz uni faqat shu yoʻldan bilamiz. Bu bobda Nuʼmon ibn Bashirdan ham (rivoyat) bor.Барў ибн Озиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺнинг: «Ким сут (берадиган жонивор) ёки кумуш (қарз) берса, ёки (кимсага) йўл кўрсатса, унга бир қул озод қилганчалик (савоб) бўлади», деганларини эшитдим. Абу Исо айтди: Бу ҳадис Абу Ишоқнинг Талҳа ибн Мусаррифдан (ривоят қилган) ҳадисидан ҳасан, саҳиҳ, ғарибдир. Биз уни фақат шу йўлдан биламиз. Бу бобда Нуъмон ибн Баширдан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ سُمَىٍّ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ بَيْنَمَا رَجُلٌ يَمْشِي فِي طَرِيقٍ إِذْ وَجَدَ غُصْنَ شَوْكٍ فَأَخَّرَهُ فَشَكَرَ اللَّهُ لَهُ فَغَفَرَ لَهُ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي بَرْزَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي ذَرٍّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Bir kishi yoʻlda ketayotib, tikanli shoxni topib qoldi va uni (yoʻldan) olib tashladi. Shunda Alloh undan minnatdor boʻlib, uni magʻfirat qildi», dedilar. Bu bobda Abu Barza, Ibn Abbos va Abu Zardan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan, sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Бир киши йўлда кетаётиб, тиканли шохни топиб қолди ва уни (йўлдан) олиб ташлади. Шунда Аллоҳ ундан миннатдор бўлиб, уни мағфират қилди», дедилар. Бу бобда Абу Барза, Ибн Аббос ва Абу Зардан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан, саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنِ ابْنِ أَبِي ذِئْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَطَاءٍ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ جَابِرِ بْنِ عَتِيكٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا حَدَّثَ الرَّجُلُ الْحَدِيثَ ثُمَّ الْتَفَتَ فَهِيَ أَمَانَةٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ وَإِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ أَبِي ذِئْبٍ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Bir kishi (boshqasiga) gap aytsa, soʻng (atrofga) oʻgirilib qarasa, u (gap) omonatdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir, biz uni faqat Ibn Abu Ziʼbning hadisidan bilamiz.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан, у Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Бир киши (бошқасига) гап айтса, сўнг (атрофга) ўгирилиб қараса, у (гап) омонатдир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир, биз уни фақат Ибн Абу Зиъбнинг ҳадисидан биламиз.

حَدَّثَنَا أَبُو الْخَطَّابِ، زِيَادُ بْنُ يَحْيَى الْبَصْرِيُّ حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ وَرْدَانَ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ، قَالَتْ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّهُ لَيْسَ لِي مِنْ شَيْءٍ إِلاَّ مَا أَدْخَلَ عَلَىَّ الزُّبَيْرُ أَفَأُعْطِي قَالَ ‏"‏ نَعَمْ وَلاَ تُوكِي فَيُوكَى عَلَيْكِ ‏"‏ ‏.‏ يَقُولُ لاَ تُحْصِي فَيُحْصَى عَلَيْكِ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَرَوَى بَعْضُهُمْ هَذَا الْحَدِيثَ بِهَذَا الإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ عَنْ عَبَّادِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ عَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ رضى الله عنهما وَرَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ هَذَا عَنْ أَيُّوبَ وَلَمْ يَذْكُرُوا فِيهِ عَنْ عَبَّادِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ ‏.‏

Asmoʼ binti Abu Bakr (roziyallohu anhumo) aytadi: «Ey Allohning Rasuli, menda Zubayr olib kirgan narsadan boshqa hech narsam yoʻq, (shundan sadaqa) beraveraymi?» dedim. U zot: «Ha, lekin (xasislik bilan) bogʻlama, aks holda senga ham (rizq) bogʻlab qoʻyiladi», dedilar. (Yaʼni: hisoblab-toʻplama, aks holda senga qarshi hisoblanadi). Bu bobda Oisha va Abu Hurayradan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan, sahihdir.Асмў бинти Абу Бакр (розияллоҳу анҳумо) айтади: «Эй Аллоҳнинг Расули, менда Зубайр олиб кирган нарсадан бошқа ҳеч нарсам йўқ, (шундан садақа) бераверайми?» дедим. У зот: «Ҳа, лекин (хасислик билан) боғлама, акс ҳолда сенга ҳам (ризқ) боғлаб қўйилади», дедилар. (Яъни: ҳисоблаб-тўплама, акс ҳолда сенга қарши ҳисобланади). Бу бобда Оиша ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан, саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَرَفَةَ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْوَرَّاقُ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ السَّخِيُّ قَرِيبٌ مِنَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْجَنَّةِ قَرِيبٌ مِنَ النَّاسِ بَعِيدٌ مِنَ النَّارِ وَالْبَخِيلُ بَعِيدٌ مِنَ اللَّهِ بَعِيدٌ مِنَ الْجَنَّةِ بَعِيدٌ مِنَ النَّاسِ قَرِيبٌ مِنَ النَّارِ وَلَجَاهِلٌ سَخِيٌّ أَحَبُّ إِلَى اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ مِنْ عَابِدٍ بَخِيلٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ عَنِ الأَعْرَجِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ سَعِيدِ بْنِ مُحَمَّدٍ ‏.‏ وَقَدْ خُولِفَ سَعِيدُ بْنُ مُحَمَّدٍ فِي رِوَايَةِ هَذَا الْحَدِيثِ عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ إِنَّمَا يُرْوَى عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ عَنْ عَائِشَةَ شَيْءٌ مُرْسَلٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Saxiy kishi Allohga yaqin, jannatga yaqin, odamlarga yaqin, doʻzaxdan uzoqdir. Baxil kishi esa Allohdan uzoq, jannatdan uzoq, odamlardan uzoq, doʻzaxga yaqindir. Saxiy johil esa Alloh azza va jalla nazdida baxil obiddan koʻra suyukliroqdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, biz uni Yahyo ibn Saidning al-Aʼrajdan, u Abu Hurayradan (rivoyat qilgan) hadisi sifatida faqat Said ibn Muhammadning hadisidan bilamiz.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Сахий киши Аллоҳга яқин, жаннатга яқин, одамларга яқин, дўзахдан узоқдир. Бахил киши эса Аллоҳдан узоқ, жаннатдан узоқ, одамлардан узоқ, дўзахга яқиндир. Сахий жоҳил эса Аллоҳ азза ва жалла наздида бахил обиддан кўра суюклироқдир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, биз уни Яҳё ибн Саиднинг ал-Аъраждан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилган) ҳадиси сифатида фақат Саид ибн Муҳаммаднинг ҳадисидан биламиз.

حَدَّثَنَا أَبُو حَفْصٍ، عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ أَخْبَرَنَا أَبُو دَاوُدَ، حَدَّثَنَا صَدَقَةُ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ دِينَارٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ غَالِبٍ الْحُدَّانِيُّ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ خَصْلَتَانِ لاَ تَجْتَمِعَانِ فِي مُؤْمِنٍ الْبُخْلُ وَسُوءُ الْخُلُقِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ صَدَقَةَ بْنِ مُوسَى ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Ikki xislat moʻminda jamlanmaydi: baxillik va yomon axloq», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, biz uni faqat Sadaqa ibn Musoning hadisidan bilamiz. Bu bobda Abu Hurayradan ham (rivoyat) bor.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Икки хислат мўминда жамланмайди: бахиллик ва ёмон ахлоқ», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат Садақа ибн Мусонинг ҳадисидан биламиз. Бу бобда Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоят) бор.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، حَدَّثَنَا صَدَقَةُ بْنُ مُوسَى، عَنْ فَرْقَدٍ السَّبَخِيِّ، عَنْ مُرَّةَ الطَّيِّبِ، عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ خِبٌّ وَلاَ مَنَّانٌ وَلاَ بَخِيلٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Abu Bakr as-Siddiq (roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Makkor (aldoqchi) ham, minnat qiluvchi ham, baxil ham jannatga kirmaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan, gʻaribdir.Абу Бакр ас-Сиддиқ (розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Маккор (алдоқчи) ҳам, миннат қилувчи ҳам, бахил ҳам жаннатга кирмайди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан, ғарибдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ بِشْرِ بْنِ رَافِعٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْمُؤْمِنُ غِرٌّ كَرِيمٌ وَالْفَاجِرُ خِبٌّ لَئِيمٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Moʻmin (kishi) soddadil, saxovatlidir; fojir (gunohkor) esa makkor, pastkashdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, biz uni faqat shu yoʻldan bilamiz.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мўмин (киши) соддадил, саховатлидир; фожир (гуноҳкор) эса маккор, пасткашдир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат шу йўлдан биламиз.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ أَبِي مَسْعُودٍ الأَنْصَارِيِّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ نَفَقَةُ الرَّجُلِ عَلَى أَهْلِهِ صَدَقَةٌ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَعَمْرِو بْنِ أُمَيَّةَ الضَّمْرِيِّ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Masʼud al-Ansoriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Kishining oʻz ahliga sarflagan nafaqasi sadaqadir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Масъуд ал-Ансорий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Кишининг ўз аҳлига сарфлаган нафақаси садақадир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ أَبِي أَسْمَاءَ، عَنْ ثَوْبَانَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَفْضَلُ الدِّينَارِ دِينَارٌ يُنْفِقُهُ الرَّجُلُ عَلَى عِيَالِهِ وَدِينَارٌ يُنْفِقُهُ الرَّجُلُ عَلَى دَابَّتِهِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَدِينَارٌ يُنْفِقُهُ الرَّجُلُ عَلَى أَصْحَابِهِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو قِلاَبَةَ بَدَأَ بِالْعِيَالِ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ فَأَىُّ رَجُلٍ أَعْظَمُ أَجْرًا مِنْ رَجُلٍ يُنْفِقُ عَلَى عِيَالٍ لَهُ صِغَارٍ يُعِفُّهُمُ اللَّهُ بِهِ وَيُغْنِيهِمُ اللَّهُ بِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Savbon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Dinorlarning eng afzali — kishining oʻz oilasiga sarflagan dinori, kishining Alloh yoʻlidagi ulovi (otu uloqi)ga sarflagan dinori va kishining Alloh yoʻlida hamrohlariga sarflagan dinoridir», dedilar. Abu Qiloba aytdi: U zot (avval) oila bilan boshladilar. Soʻng: «Yosh bolalari boʻlgan oilasiga sarflaydigan, Alloh u sababli ularni (harom) dan saqlaydigan va boy qiladigan kishidan koʻra ajri ulugʻroq qaysi kishi bor?» dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Савбон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Динорларнинг энг афзали — кишининг ўз оиласига сарфлаган динори, кишининг Аллоҳ йўлидаги улови (оту улоқи)га сарфлаган динори ва кишининг Аллоҳ йўлида ҳамроҳларига сарфлаган диноридир», дедилар. Абу Қилоба айтди: У зот (аввал) оила билан бошладилар. Сўнг: «Ёш болалари бўлган оиласига сарфлайдиган, Аллоҳ у сабабли уларни (ҳаром) дан сақлайдиган ва бой қиладиган кишидан кўра ажри улуғроқ қайси киши бор?» дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي شُرَيْحٍ الْعَدَوِيِّ، أَنَّهُ قَالَ أَبْصَرَتْ عَيْنَاىَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَسَمِعَتْهُ أُذُنَاىَ حِينَ تَكَلَّمَ بِهِ قَالَ ‏"‏ مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ فَلْيُكْرِمْ ضَيْفَهُ جَائِزَتَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا وَمَا جَائِزَتُهُ قَالَ ‏"‏ يَوْمٌ وَلَيْلَةٌ وَالضِّيَافَةُ ثَلاَثَةُ أَيَّامٍ وَمَا كَانَ بَعْدَ ذَلِكَ فَهُوَ صَدَقَةٌ وَمَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ فَلْيَقُلْ خَيْرًا أَوْ لِيَسْكُتْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Shurayh al-Adaviy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u aytdi: Koʻzlarim Rasululloh ﷺni koʻrdi va quloqlarim u zot soʻzlaganlarida (soʻzlarini) eshitdi. U zot: «Kim Allohga va oxirat kuniga iymon keltirsa, oʻz mehmonini uning haqqi (kaboriy) bilan ikrom qilsin», dedilar. Sahobalar: «Uning haqqi (jaʼizasi) nima?» dedilar. U zot: «Bir kunu bir kechadir. Mehmondoʻstlik esa uch kundir. Bundan keyingisi sadaqadir. Kim Allohga va oxirat kuniga iymon keltirsa, yaxshi soʻz aytsin yoki jim tursin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Шурайҳ ал-Адавий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у айтди: Кўзларим Расулуллоҳ ﷺни кўрди ва қулоқларим у зот сўзлаганларида (сўзларини) эшитди. У зот: «Ким Аллоҳга ва охират кунига иймон келтирса, ўз меҳмонини унинг ҳаққи (каборий) билан икром қилсин», дедилар. Саҳобалар: «Унинг ҳаққи (жаъизаси) нима?» дедилар. У зот: «Бир куну бир кечадир. Меҳмондўстлик эса уч кундир. Бундан кейингиси садақадир. Ким Аллоҳга ва охират кунига иймон келтирса, яхши сўз айтсин ёки жим турсин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي شُرَيْحٍ الْكَعْبِيِّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الضِّيَافَةُ ثَلاَثَةُ أَيَّامٍ وَجَائِزَتُهُ يَوْمٌ وَلَيْلَةٌ وَمَا أُنْفِقَ عَلَيْهِ بَعْدَ ذَلِكَ فَهُوَ صَدَقَةٌ وَلاَ يَحِلُّ لَهُ أَنْ يَثْوِيَ عِنْدَهُ حَتَّى يُحْرِجَهُ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَاللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو شُرَيْحٍ الْخُزَاعِيُّ هُوَ الْكَعْبِيُّ وَهُوَ الْعَدَوِيُّ اسْمُهُ خُوَيْلِدُ بْنُ عَمْرٍو ‏.‏ وَمَعْنَى قَوْلِهِ ‏"‏ لاَ يَثْوِي عِنْدَهُ ‏"‏ ‏.‏ يَعْنِي الضَّيْفَ لاَ يُقِيمُ عِنْدَهُ حَتَّى يَشْتَدَّ عَلَى صَاحِبِ الْمَنْزِلِ وَالْحَرَجُ هُوَ الضِّيقُ إِنَّمَا قَوْلُهُ ‏"‏ حَتَّى يُحْرِجَهُ ‏"‏ ‏.‏ يَقُولُ حَتَّى يُضَيِّقَ عَلَيْهِ ‏.‏

Abu Shurayh al-Kaʼbiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Mehmondoʻstlik uch kundir, uning (alohida) haqqi esa bir kunu bir kechadir. Bundan keyin unga sarflanadigani sadaqadir. Mehmon (mezbon)ning oldida unga ogʻirlik soladigan darajada qoʻnib qolishi unga halol emas», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Шурайҳ ал-Каъбий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Меҳмондўстлик уч кундир, унинг (алоҳида) ҳаққи эса бир куну бир кечадир. Бундан кейин унга сарфланадигани садақадир. Меҳмон (мезбон)нинг олдида унга оғирлик соладиган даражада қўниб қолиши унга ҳалол эмас», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ صَفْوَانَ بْنِ سُلَيْمٍ، يَرْفَعُهُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ السَّاعِي عَلَى الأَرْمَلَةِ وَالْمِسْكِينِ كَالْمُجَاهِدِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوْ كَالَّذِي يَصُومُ النَّهَارَ وَيَقُومُ اللَّيْلَ ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ ثَوْرِ بْنِ زَيْدٍ الدِّيلِيِّ، عَنْ أَبِي الْغَيْثِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَ ذَلِكَ ‏.‏ وَهَذَا الْحَدِيثُ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو الْغَيْثِ اسْمُهُ سَالِمٌ مَوْلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُطِيعٍ وَثَوْرُ بْنُ زَيْدٍ مَدَنِيٌّ وَثَوْرُ بْنُ يَزِيدَ شَامِيٌّ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Beva va miskinning ishini saranjom qilib yuruvchi kishi Alloh yoʻlidagi mujohid kabidir yoki kunduzi roʻza tutib, kechasi (namozga) qoim boʻluvchi kabidir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻarib sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Бева ва мискиннинг ишини саранжом қилиб юрувчи киши Аллоҳ йўлидаги мужоҳид кабидир ёки кундузи рўза тутиб, кечаси (намозга) қоим бўлувчи кабидир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғариб саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا الْمُنْكَدِرُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ كُلُّ مَعْرُوفٍ صَدَقَةٌ وَإِنَّ مِنَ الْمَعْرُوفِ أَنْ تَلْقَى أَخَاكَ بِوَجْهٍ طَلْقٍ وَأَنْ تُفْرِغَ مِنْ دَلْوِكَ فِي إِنَاءِ أَخِيكَ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي ذَرٍّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Har bir yaxshilik sadaqadir. Albatta, birodaring bilan ochiq yuz bilan uchrashishing va oʻz chelagingdan birodaringning idishiga (suv) quyib berishing yaxshilikdandir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳар бир яхшилик садақадир. Албатта, биродаринг билан очиқ юз билан учрашишинг ва ўз челагингдан биродарингнинг идишига (сув) қуйиб беришинг яхшиликдандир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ شَقِيقِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ عَلَيْكُمْ بِالصِّدْقِ فَإِنَّ الصِّدْقَ يَهْدِي إِلَى الْبِرِّ وَإِنَّ الْبِرَّ يَهْدِي إِلَى الْجَنَّةِ وَمَا يَزَالُ الرَّجُلُ يَصْدُقُ وَيَتَحَرَّى الصِّدْقَ حَتَّى يُكْتَبَ عِنْدَ اللَّهِ صِدِّيقًا وَإِيَّاكُمْ وَالْكَذِبَ فَإِنَّ الْكَذِبَ يَهْدِي إِلَى الْفُجُورِ وَإِنَّ الْفُجُورَ يَهْدِي إِلَى النَّارِ وَمَا يَزَالُ الْعَبْدُ يَكْذِبُ وَيَتَحَرَّى الْكَذِبَ حَتَّى يُكْتَبَ عِنْدَ اللَّهِ كَذَّابًا ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ وَعُمَرَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الشِّخِّيرِ وَابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Rostgoʻylikni lozim tutinglar! Chunki rostgoʻylik yaxshilikka boshlaydi, yaxshilik esa jannatga boshlaydi. Kishi rost gapiraverib va rostni izlayverib, oxiri Alloh huzurida siddiq (eng rostgoʻy) deb yoziladi. Yolgʻondan saqlaninglar! Chunki yolgʻon fisqu fujurga boshlaydi, fisqu fujur esa doʻzaxga boshlaydi. Banda yolgʻon gapiraverib va yolgʻonni izlayverib, oxiri Alloh huzurida kazzob (yolgʻonchi) deb yoziladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Ростгўйликни лозим тутинглар! Чунки ростгўйлик яхшиликка бошлайди, яхшилик эса жаннатга бошлайди. Киши рост гапиравериб ва ростни излайвериб, охири Аллоҳ ҳузурида сиддиқ (энг ростгўй) деб ёзилади. Ёлғондан сақланинглар! Чунки ёлғон фисқу фужурга бошлайди, фисқу фужур эса дўзахга бошлайди. Банда ёлғон гапиравериб ва ёлғонни излайвериб, охири Аллоҳ ҳузурида каззоб (ёлғончи) деб ёзилади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، قَالَ قُلْتُ لِعَبْدِ الرَّحِيمِ بْنِ هَارُونَ الْغَسَّانِيِّ حَدَّثَكُمْ عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَبِي رَوَّادٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا كَذَبَ الْعَبْدُ تَبَاعَدَ عَنْهُ الْمَلَكُ مِيلاً مِنْ نَتْنِ مَا جَاءَ بِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ يَحْيَى فَأَقَرَّ بِهِ عَبْدُ الرَّحِيمِ بْنُ هَارُونَ فَقَالَ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ تَفَرَّدَ بِهِ عَبْدُ الرَّحِيمِ بْنُ هَارُونَ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Banda yolgʻon gapirsa, u keltirgan (yolgʻon)ning sassiq hidi tufayli farishta undan bir mil uzoqlashadi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir, uni faqat shu yoʻldan bilamiz; uni Abdurrahim ibn Horun yakka oʻzi rivoyat qilgan.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Банда ёлғон гапирса, у келтирган (ёлғон)нинг сассиқ ҳиди туфайли фаришта ундан бир мил узоқлашади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, уни фақат шу йўлдан биламиз; уни Абдурраҳим ибн Ҳорун якка ўзи ривоят қилган.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ مَا كَانَ خُلُقٌ أَبْغَضَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنَ الْكَذِبِ وَلَقَدْ كَانَ الرَّجُلُ يُحَدِّثُ عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِالْكِذْبَةِ فَمَا يَزَالُ فِي نَفْسِهِ حَتَّى يَعْلَمَ أَنَّهُ قَدْ أَحْدَثَ مِنْهَا تَوْبَةً ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, u aytdi: Rasululloh ﷺga yolgʻondan koʻra yomonroq koʻriladigan xulq boʻlmas edi. Kishi Nabiy ﷺ huzurida bir yolgʻon soʻz gapirib qolsa, u zot (u kishi) bundan tavba qilganini bilmagunlaricha (bu narsa) qalblarida saqlanib turardi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, у айтди: Расулуллоҳ ﷺга ёлғондан кўра ёмонроқ кўриладиган хулқ бўлмас эди. Киши Набий ﷺ ҳузурида бир ёлғон сўз гапириб қолса, у зот (у киши) бундан тавба қилганини билмагунларича (бу нарса) қалбларида сақланиб турарди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّنْعَانِيُّ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا كَانَ الْفُحْشُ فِي شَيْءٍ إِلاَّ شَانَهُ وَمَا كَانَ الْحَيَاءُ فِي شَيْءٍ إِلاَّ زَانَهُ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ الرَّزَّاقِ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Behayolik biror narsada boʻlsa, albatta uni aybdor (xunuk) qiladi; hayo biror narsada boʻlsa, albatta uni bezaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir, uni faqat Abdurrazzoqning hadisidan bilamiz.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Беҳаёлик бирор нарсада бўлса, албатта уни айбдор (хунук) қилади; ҳаё бирор нарсада бўлса, албатта уни безайди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, уни фақат Абдурраззоқнинг ҳадисидан биламиз.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، قَالَ أَنْبَأَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الأَعْمَشِ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا وَائِلٍ، يُحَدِّثُ عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ خِيَارُكُمْ أَحَاسِنُكُمْ أَخْلاَقًا ‏"‏ ‏.‏ وَلَمْ يَكُنِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَاحِشًا وَلاَ مُتَفَحِّشًا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Sizlarning eng yaxshilaringiz xulqi eng goʻzal boʻlganlaringizdir», dedilar. Nabiy ﷺ behayo ham, fahsh soʻzlovchi ham emas edilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Сизларнинг энг яхшиларингиз хулқи энг гўзал бўлганларингиздир», дедилар. Набий ﷺ беҳаё ҳам, фаҳш сўзловчи ҳам эмас эдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدَبٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تَلاَعَنُوا بِلَعْنَةِ اللَّهِ وَلاَ بِغَضَبِهِ وَلاَ بِالنَّارِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ عُمَرَ وَعِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Samura ibn Jundab (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Bir-biringizni Allohning laʼnati bilan ham, Uning gʻazabi bilan ham, doʻzax bilan ham laʼnatlamanglar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Самура ибн Жундаб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Бир-бирингизни Аллоҳнинг лаънати билан ҳам, Унинг ғазаби билан ҳам, дўзах билан ҳам лаънатламанглар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى الأَزْدِيُّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَابِقٍ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَيْسَ الْمُؤْمِنُ بِالطَّعَّانِ وَلاَ اللَّعَّانِ وَلاَ الْفَاحِشِ وَلاَ الْبَذِيءِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Moʻmin taʼna qiluvchi ham, laʼnat qiluvchi ham, behayo ham, fahsh soʻzlovchi ham emasdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir; Abdullohdan bundan boshqa yoʻl bilan ham rivoyat qilingan.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Мўмин таъна қилувчи ҳам, лаънат қилувчи ҳам, беҳаё ҳам, фаҳш сўзловчи ҳам эмасдир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир; Абдуллоҳдан бундан бошқа йўл билан ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ أَخْزَمَ الطَّائِيُّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنَا أَبَانُ بْنُ يَزِيدَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنْ رَجُلاً، لَعَنَ الرِّيحَ عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ لاَ تَلْعَنِ الرِّيحَ فَإِنَّهَا مَأْمُورَةٌ وَإِنَّهُ مَنْ لَعَنَ شَيْئًا لَيْسَ لَهُ بِأَهْلٍ رَجَعَتِ اللَّعْنَةُ عَلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْلَمُ أَحَدًا أَسْنَدَهُ غَيْرَ بِشْرِ بْنِ عُمَرَ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, bir kishi Nabiy ﷺ huzurida shamolni laʼnatladi. Shunda u zot: «Shamolni laʼnatlama, chunki u (Allohning) amriga boʻysunadi. Kim biror narsani u (laʼnatga) loyiq boʻlmagani holda laʼnatlasa, laʼnat oʻziga qaytadi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir; uni Bishr ibn Umardan boshqa birortasi musnad qilib rivoyat qilganini bilmaymiz.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, бир киши Набий ﷺ ҳузурида шамолни лаънатлади. Шунда у зот: «Шамолни лаънатлама, чунки у (Аллоҳнинг) амрига бўйсунади. Ким бирор нарсани у (лаънатга) лойиқ бўлмагани ҳолда лаънатласа, лаънат ўзига қайтади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир; уни Бишр ибн Умардан бошқа бирортаси муснад қилиб ривоят қилганини билмаймиз.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عِيسَى الثَّقَفِيِّ، عَنْ يَزِيدَ، مَوْلَى الْمُنْبَعِثِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ تَعَلَّمُوا مِنْ أَنْسَابِكُمْ مَا تَصِلُونَ بِهِ أَرْحَامَكُمْ فَإِنَّ صِلَةَ الرَّحِمِ مَحَبَّةٌ فِي الأَهْلِ مَثْرَاةٌ فِي الْمَالِ مَنْسَأَةٌ فِي الأَثَرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَمَعْنَى قَوْلِهِ ‏"‏ مَنْسَأَةٌ فِي الأَثَرِ ‏"‏ ‏.‏ يَعْنِي زِيَادَةً فِي الْعُمُرِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Nasab-shajaralaringizdan qarindoshlik aloqalarini ulashga yetadigan miqdorini oʻrganinglar. Zero, sila-rahm qarindoshlar orasida muhabbatga, molda baraka (ziyodalik)ka, umrda uzunlikka sababdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis bu yoʻldan gʻaribdir. «Mansaatun fil asar» degan soʻzining maʼnosi — umrning ziyoda boʻlishidir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Насаб-шажараларингиздан қариндошлик алоқаларини улашга етадиган миқдорини ўрганинглар. Зеро, сила-раҳм қариндошлар орасида муҳаббатга, молда барака (зиёдалик)ка, умрда узунликка сабабдир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу йўлдан ғарибдир. «Мансаатун фил асар» деган сўзининг маъноси — умрнинг зиёда бўлишидир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا قَبِيصَةُ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ زِيَادِ بْنِ أَنْعُمٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَا دَعْوَةٌ أَسْرَعَ إِجَابَةً مِنْ دَعْوَةِ غَائِبٍ لِغَائِبٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَالإِفْرِيقِيُّ يُضَعَّفُ فِي الْحَدِيثِ وَهُوَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ زِيَادِ بْنِ أَنْعُمٍ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَزِيدَ هُوَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْحُبُلِيُّ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Goyibning goyib (qarindoshi) uchun qilgan duosidan koʻra tezroq ijobat boʻladigan duo yoʻq», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, uni faqat shu yoʻldan bilamiz. Al-Ifriqiy — yaʼni Abdurrahmon ibn Ziyod ibn Anʼum hadisda zaif sanaladi. Abdulloh ibn Yazid esa Abu Abdurrahmon al-Hubuliydir.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Гойибнинг гойиб (қариндоши) учун қилган дуосидан кўра тезроқ ижобат бўладиган дуо йўқ», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, уни фақат шу йўлдан биламиз. Ал-Ифриқий — яъни Абдурраҳмон ибн Зиёд ибн Анъум ҳадисда заиф саналади. Абдуллоҳ ибн Язид эса Абу Абдурраҳмон ал-Ҳубулийдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الْمُسْتَبَّانِ مَا قَالاَ فَعَلَى الْبَادِي مِنْهُمَا مَا لَمْ يَعْتَدِ الْمَظْلُومُ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ سَعْدٍ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُغَفَّلٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Bir-birini soʻkishgan ikki kishi aytgan (gunoh) soʻzlar, mazlum haddan oshmagan ekan, ularning birinchi boshlaganiga (yuklanadi)», dedilar. Bu bobda Saʼd, Ibn Masʼud va Abdulloh ibn Mugʻaffaldan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Бир-бирини сўкишган икки киши айтган (гуноҳ) сўзлар, мазлум ҳаддан ошмаган экан, уларнинг биринчи бошлаганига (юкланади)», дедилар. Бу бобда Саъд, Ибн Масъуд ва Абдуллоҳ ибн Муғаффалдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الْحَفَرِيُّ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ زِيَادِ بْنِ عِلاَقَةَ، قَالَ سَمِعْتُ الْمُغِيرَةَ بْنَ شُعْبَةَ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تَسُبُّوا الأَمْوَاتَ فَتُؤْذُوا الأَحْيَاءَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدِ اخْتَلَفَ أَصْحَابُ سُفْيَانَ فِي هَذَا الْحَدِيثِ فَرَوَى بَعْضُهُمْ مِثْلَ رِوَايَةِ الْحَفَرِيِّ وَرَوَى بَعْضُهُمْ عَنْ سُفْيَانَ عَنْ زِيَادِ بْنِ عِلاَقَةَ قَالَ سَمِعْتُ رَجُلاً يُحَدِّثُ عِنْدَ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏

Mugʻiyra ibn Shuʼba (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Oʻliklarni soʻkmanglar, (shu bilan) tiriklarga ozor bermanglar», dedilar. Abu Iso aytdi: Sufyonning shogirdlari bu hadisda ixtilof qilganlar. Ularning baʼzilari al-Hafariyning rivoyati kabi rivoyat qilganlar, baʼzilari esa Sufyondan, u Ziyod ibn Iloqadan rivoyat qilib: «Mugʻiyra ibn Shuʼbaning oldida bir kishi Paygʻambar ﷺdan shu kabi (hadis) aytayotganini eshitdim», deganlar.Муғийра ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Ўликларни сўкманглар, (шу билан) тирикларга озор берманглар», дедилар. Абу Исо айтди: Суфённинг шогирдлари бу ҳадисда ихтилоф қилганлар. Уларнинг баъзилари ал-Ҳафарийнинг ривояти каби ривоят қилганлар, баъзилари эса Суфёндан, у Зиёд ибн Илоқадан ривоят қилиб: «Муғийра ибн Шуъбанинг олдида бир киши Пайғамбар ﷺдан шу каби (ҳадис) айтаётганини эшитдим», деганлар.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ زُبَيْدِ بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ سِبَابُ الْمُسْلِمِ فُسُوقٌ وَقِتَالُهُ كُفْرٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ زُبَيْدٌ قُلْتُ لأَبِي وَائِلٍ أَأَنْتَ سَمِعْتَهُ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Musulmonni soʻkish — fosiqlik, u bilan urushish — kufrdir», dedilar. Zubayd aytdi: Abu Voilga: ‹Sen buni Abdulloh (ibn Masʼud)dan eshitdingmi?› dedim. U: ‹Ha›, dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Мусулмонни сўкиш — фосиқлик, у билан урушиш — куфрдир», дедилар. Зубайд айтди: Абу Воилга: ‹Сен буни Абдуллоҳ (ибн Масъуд)дан эшитдингми?› дедим. У: ‹Ҳа›, деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ فِي الْجَنَّةِ غُرَفًا تُرَى ظُهُورُهَا مِنْ بُطُونِهَا وَبُطُونُهَا مِنْ ظُهُورِهَا ‏"‏ ‏.‏ فَقَامَ أَعْرَابِيٌّ فَقَالَ لِمَنْ هِيَ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ لِمَنْ أَطَابَ الْكَلاَمَ وَأَطْعَمَ الطَّعَامَ وَأَدَامَ الصِّيَامَ وَصَلَّى لِلَّهِ بِاللَّيْلِ وَالنَّاسُ نِيَامٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ إِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَدْ تَكَلَّمَ بَعْضُ أَهْلِ الْحَدِيثِ فِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ إِسْحَاقَ هَذَا مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ وَهُوَ كُوفِيٌّ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ إِسْحَاقَ الْقُرَشِيُّ مَدَنِيٌّ وَهُوَ أَثْبَتُ مِنْ هَذَا وَكِلاَهُمَا كَانَا فِي عَصْرٍ وَاحِدٍ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ: «Albatta, jannatda shunday xonalar borki, ularning tashqarisi ichkarisidan, ichkarisi esa tashqarisidan koʻrinib turadi», dedilar. Shunda bir aʼrobiy oʻrnidan turib: «Ular kim uchun, ey Rasululloh?» dedi. U zot: «Yoqimli (chiroyli) soʻz aytgan, taom yedirgan, doimiy roʻza tutgan va odamlar uxlab yotganda kechasi Alloh uchun namoz oʻqigan kishilar uchundir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, uni faqat Abdurrahmon ibn Ishoqning hadisidan bilamiz. Hadis ahlining baʼzilari ushbu Abdurrahmon ibn Ishoq haqida uning yodlashi jihatidan gapirishgan; u kufalik edi. Abdurrahmon ibn Ishoq al-Qurashiy esa madinalik boʻlib, undan koʻra (rivoyatda) mustahkamroqdir; ikkalasi bir asrda boʻlganlar.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ: «Албатта, жаннатда шундай хоналар борки, уларнинг ташқариси ичкарисидан, ичкариси эса ташқарисидан кўриниб туради», дедилар. Шунда бир аъробий ўрнидан туриб: «Улар ким учун, эй Расулуллоҳ?» деди. У зот: «Ёқимли (чиройли) сўз айтган, таом едирган, доимий рўза тутган ва одамлар ухлаб ётганда кечаси Аллоҳ учун намоз ўқиган кишилар учундир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, уни фақат Абдурраҳмон ибн Ишоқнинг ҳадисидан биламиз. Ҳадис аҳлининг баъзилари ушбу Абдурраҳмон ибн Ишоқ ҳақида унинг ёдлаши жиҳатидан гапиришган; у куфалик эди. Абдурраҳмон ибн Ишоқ ал-Қураший эса мадиналик бўлиб, ундан кўра (ривоятда) мустаҳкамроқдир; иккаласи бир асрда бўлганлар.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ نِعِمَّا لأَحَدِهِمْ أَنْ يُطِيعَ رَبَّهُ وَيُؤَدِّيَ حَقَّ سَيِّدِهِ ‏"‏ يَعْنِي الْمَمْلُوكَ ‏.‏ وَقَالَ كَعْبٌ صَدَقَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي مُوسَى وَابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Ularning biri — yaʼni qul Robbiga itoat qilsa va xojasining haqqini ado etsa, bu naqadar yaxshidir!» dedilar. Kaʼb: «Alloh va Uning Rasuli rost aytdilar», dedi. Bu bobda Abu Muso va Ibn Umardan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Уларнинг бири — яъни қул Роббига итоат қилса ва хожасининг ҳаққини адо этса, бу нақадар яхшидир!» дедилар. Каъб: «Аллоҳ ва Унинг Расули рост айтдилар», деди. Бу бобда Абу Мусо ва Ибн Умардан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ أَبِي الْيَقْظَانِ، عَنْ زَاذَانَ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ثَلاَثَةٌ عَلَى كُثْبَانِ الْمِسْكِ أُرَاهُ قَالَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَبْدٌ أَدَّى حَقَّ اللَّهِ وَحَقَّ مَوَالِيهِ وَرَجُلٌ أَمَّ قَوْمًا وَهُمْ بِهِ رَاضُونَ وَرَجُلٌ يُنَادِي بِالصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ فِي كُلِّ يَوْمٍ وَلَيْلَةٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ عَنْ أَبِي الْيَقْظَانِ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ وَكِيعٍ وَأَبُو الْيَقْظَانِ اسْمُهُ عُثْمَانُ بْنُ قَيْسٍ وَيُقَالُ ابْنُ عُمَيْرٍ وَهُوَ أَشْهَرُ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Uch (toifa kishi) misk uyumlari ustida boʻladi — gumonimcha, qiyomat kunida dedilar: Allohning haqqini va xojalarining haqqini ado etgan qul, bir qavmga imom boʻlib, ular undan rozi boʻlgan kishi va har kuni-yu har tunda besh vaqt namozga azon aytadigan kishi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir, uni Sufyon as-Savriyning Abul-Yaqzondan (qilgan) hadisidan faqat Vakiʼning hadisi orqali bilamiz. Abul-Yaqzonning ismi Usmon ibn Qaysdir, Ibn Umayr ham deyiladi, bu mashhurroqdir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Уч (тоифа киши) миск уюмлари устида бўлади — гумонимча, қиёмат кунида дедилар: Аллоҳнинг ҳаққини ва хожаларининг ҳаққини адо этган қул, бир қавмга имом бўлиб, улар ундан рози бўлган киши ва ҳар куни-ю ҳар тунда беш вақт намозга азон айтадиган киши», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, уни Суфён ас-Саврийнинг Абул-Яқзондан (қилган) ҳадисидан фақат Вакиънинг ҳадиси орқали биламиз. Абул-Яқзоннинг исми Усмон ибн Қайсдир, Ибн Умайр ҳам дейилади, бу машҳурроқдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ، عَنْ مَيْمُونِ بْنِ أَبِي شَبِيبٍ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ، قَالَ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اتَّقِ اللَّهَ حَيْثُمَا كُنْتَ وَأَتْبِعِ السَّيِّئَةَ الْحَسَنَةَ تَمْحُهَا وَخَالِقِ النَّاسَ بِخُلُقٍ حَسَنٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ، وَأَبُو نُعَيْمٍ عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ حَبِيبٍ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ مَحْمُودٌ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ، عَنْ مَيْمُونِ بْنِ أَبِي شَبِيبٍ، عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ مَحْمُودٌ وَالصَّحِيحُ حَدِيثُ أَبِي ذَرٍّ ‏.‏

Abu Zarr (roziyallohu anhu) aytadi: Rasululloh ﷺ menga: «Qayerda boʻlsang ham, Allohdan qoʻrqgin, yomonlik (qilib qoʻyganing)ning ortidan yaxshilik qilgin, u (yaxshilik yomonlikni) oʻchiradi, odamlar bilan chiroyli xulq ila muomala qilgin», dedilar. Bu bobda Abu Hurayradan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Mahmud aytdi: Vakiʼ Sufyondan, u Habib ibn Abu Sobitdan, u Maymun ibn Abu Shabibdan, u Muoz ibn Jabaldan, u Paygʻambar ﷺdan shu kabi rivoyat qildi. Mahmud aytdi: Sahihi — Abu Zarrning hadisidir.Абу Зарр (розияллоҳу анҳу) айтади: Расулуллоҳ ﷺ менга: «Қаерда бўлсанг ҳам, Аллоҳдан қўрқгин, ёмонлик (қилиб қўйганинг)нинг ортидан яхшилик қилгин, у (яхшилик ёмонликни) ўчиради, одамлар билан чиройли хулқ ила муомала қилгин», дедилар. Бу бобда Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Маҳмуд айтди: Вакиъ Суфёндан, у Ҳабиб ибн Абу Собитдан, у Маймун ибн Абу Шабибдан, у Муоз ибн Жабалдан, у Пайғамбар ﷺдан шу каби ривоят қилди. Маҳмуд айтди: Саҳиҳи — Абу Заррнинг ҳадисидир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِيَّاكُمْ وَالظَّنَّ فَإِنَّ الظَّنَّ أَكْذَبُ الْحَدِيثِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ وَسَمِعْتُ عَبْدَ بْنَ حُمَيْدٍ يَذْكُرُ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِ سُفْيَانَ قَالَ قَالَ سُفْيَانُ الظَّنُّ ظَنَّانِ فَظَنٌّ إِثْمٌ وَظَنٌّ لَيْسَ بِإِثْمٍ فَأَمَّا الظَّنُّ الَّذِي هُوَ إِثْمٌ فَالَّذِي يَظُنُّ ظَنًّا وَيَتَكَلَّمُ بِهِ وَأَمَّا الظَّنُّ الَّذِي لَيْسَ بِإِثْمٍ فَالَّذِي يَظُنُّ وَلاَ يَتَكَلَّمُ بِهِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Gumondan saqlaninglar, zero, gumon — soʻzning eng yolgʻonidir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. (Yana) aytdi: Abd ibn Humayd Sufyonning baʼzi shogirdlaridan zikr qilganini eshitdim; Sufyon aytibdi: Gumon ikki xil — gunoh boʻladigan gumon va gunoh boʻlmaydigan gumon. Gunoh boʻladigan gumon — kishi gumon qilib, uni (tilga olib) gapirishidir. Gunoh boʻlmaydigan gumon esa — kishi gumon qilib, uni (ogʻzidan chiqarib) gapirmasligidir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Гумондан сақланинглар, зеро, гумон — сўзнинг энг ёлғонидир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. (Яна) айтди: Абд ибн Ҳумайд Суфённинг баъзи шогирдларидан зикр қилганини эшитдим; Суфён айтибди: Гумон икки хил — гуноҳ бўладиган гумон ва гуноҳ бўлмайдиган гумон. Гуноҳ бўладиган гумон — киши гумон қилиб, уни (тилга олиб) гапиришидир. Гуноҳ бўлмайдиган гумон эса — киши гумон қилиб, уни (оғзидан чиқариб) гапирмаслигидир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْوَضَّاحِ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِدْرِيسَ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ أَبِي التَّيَّاحِ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ إِنْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَيُخَالِطُنَا حَتَّى إِنْ كَانَ لَيَقُولُ لأَخٍ لِي صَغِيرٍ ‏"‏ يَا أَبَا عُمَيْرٍ مَا فَعَلَ النُّغَيْرُ ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ أَبِي التَّيَّاحِ، عَنْ أَنَسٍ، نَحْوَهُ ‏.‏ وَأَبُو التَّيَّاحِ اسْمُهُ يَزِيدُ بْنُ حُمَيْدٍ الضُّبَعِيُّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu) aytadi: Rasululloh ﷺ biz bilan shu qadar aralashar edilarki, hatto mening kichik ukamga: «Ey Abu Umayr, nugʻayr (chumchuq)cha nima qildi?» derdilar. Abut-Tayyohning ismi Yazid ibn Humayd ad-Dubaʼiydir. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Анас (розияллоҳу анҳу) айтади: Расулуллоҳ ﷺ биз билан шу қадар аралашар эдиларки, ҳатто менинг кичик укамга: «Эй Абу Умайр, нуғайр (чумчуқ)ча нима қилди?» дердилар. Абут-Тайёҳнинг исми Язид ибн Ҳумайд ад-Дубаъийдир. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبَّاسُ بْنُ مُحَمَّدٍ الدُّورِيُّ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْحَسَنِ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّكَ تُدَاعِبُنَا ‏.‏ قَالَ ‏"‏ إِنِّي لاَ أَقُولُ إِلاَّ حَقًّا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صحيح‏.

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytadi: (Sahobalar): «Ey Rasululloh, siz biz bilan hazillashasiz?» dedilar. U zot: «Albatta, men haqdan boshqasini aytmayman», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтади: (Саҳобалар): «Эй Расулуллоҳ, сиз биз билан ҳазиллашасиз?» дедилар. У зот: «Албатта, мен ҳақдан бошқасини айтмайман», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْوَاسِطِيُّ، عَنْ حُمَيْدٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ رَجُلاً، اسْتَحْمَلَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ إِنِّي حَامِلُكَ عَلَى وَلَدِ النَّاقَةِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا أَصْنَعُ بِوَلَدِ النَّاقَةِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَهَلْ تَلِدُ الإِبِلَ إِلاَّ النُّوقُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, bir kishi Rasululloh ﷺdan ulov soʻradi. U zot: «Men seni tuyaning bolasiga mindiraman», dedilar. U: «Ey Rasululloh, men tuyaning bolasini nima qilaman?» dedi. Rasululloh ﷺ: «Tuyalarni urgʻochi tuyalardan boshqa narsa tugʻadimi?» dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, бир киши Расулуллоҳ ﷺдан улов сўради. У зот: «Мен сени туянинг боласига миндираман», дедилар. У: «Эй Расулуллоҳ, мен туянинг боласини нима қиламан?» деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Туяларни урғочи туялардан бошқа нарса туғадими?» дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ شَرِيكٍ، عَنْ عَاصِمٍ الأَحْوَلِ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ لَهُ ‏"‏ يَا ذَا الأُذُنَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ مَحْمُودٌ قَالَ أَبُو أُسَامَةَ يَعْنِي مَازَحَهُ ‏.‏ وَهَذَا الْحَدِيثُ حَدِيثٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ unga: «Ey ikki quloqli!» dedilar. Mahmud aytdi: Abu Usoma: «Yaʼni u bilan hazillashdilar», dedi. Bu hadis sahih gʻaribdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ унга: «Эй икки қулоқли!» дедилар. Маҳмуд айтди: Абу Усома: «Яъни у билан ҳазиллашдилар», деди. Бу ҳадис саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا عُقْبَةُ بْنُ مُكْرَمٍ الْعَمِّيُّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي فُدَيْكٍ، قَالَ حَدَّثَنِي سَلَمَةُ بْنُ وَرْدَانَ اللَّيْثِيُّ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ تَرَكَ الْكَذِبَ وَهُوَ بَاطِلٌ بُنِيَ لَهُ فِي رَبَضِ الْجَنَّةِ وَمَنْ تَرَكَ الْمِرَاءَ وَهُوَ مُحِقٌّ بُنِيَ لَهُ فِي وَسَطِهَا وَمَنْ حَسَّنَ خُلُقَهُ بُنِيَ لَهُ فِي أَعْلاَهَا ‏"‏ ‏.‏ وَهَذَا الْحَدِيثُ حَدِيثٌ حَسَنٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ سَلَمَةَ بْنِ وَرْدَانَ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim botil boʻla turib yolgʻonni tark etsa, unga jannatning chetida (bir saroy) bino qilinadi. Kim haq boʻla turib munozarani (janjalni) tark etsa, unga jannatning oʻrtasida (bir saroy) bino qilinadi. Kim oʻz xulqini goʻzal qilsa, unga jannatning eng yuqorisida (bir saroy) bino qilinadi», dedilar. Bu hadis hasandir, biz uni faqat Salama ibn Vardonning Anas ibn Molikdan rivoyati orqaligina bilamiz.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким ботил бўла туриб ёлғонни тарк этса, унга жаннатнинг четида (бир сарой) бино қилинади. Ким ҳақ бўла туриб мунозарани (жанжални) тарк этса, унга жаннатнинг ўртасида (бир сарой) бино қилинади. Ким ўз хулқини гўзал қилса, унга жаннатнинг энг юқорисида (бир сарой) бино қилинади», дедилар. Бу ҳадис ҳасандир, биз уни фақат Салама ибн Вардоннинг Анас ибн Моликдан ривояти орқалигина биламиз.

حَدَّثَنَا فَضَالَةُ بْنُ الْفَضْلِ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ، عَنِ ابْنِ وَهْبِ بْنِ مُنَبِّهٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ كَفَى بِكَ إِثْمًا أَنْ لاَ تَزَالَ مُخَاصِمًا ‏"‏ ‏.‏ وَهَذَا الْحَدِيثُ حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Doimo (kishilar bilan) janjallashib yurishing senga gunoh sifatida yetarlidir», dedilar. Bu hadis gʻaribdir, biz uni faqat shu yoʻl orqaligina bilamiz.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Доимо (кишилар билан) жанжаллашиб юришинг сенга гуноҳ сифатида етарлидир», дедилар. Бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат шу йўл орқалигина биламиз.

حَدَّثَنَا زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا الْمُحَارِبِيُّ، عَنِ اللَّيْثِ، وَهُوَ ابْنُ أَبِي سُلَيْمٍ عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ تُمَارِ أَخَاكَ وَلاَ تُمَازِحْهُ وَلاَ تَعِدْهُ مَوْعِدَةً فَتُخْلِفَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَعَبْدُ الْمَلِكِ عِنْدِي هُوَ ابْنُ أَبِي بَشِيرٍ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Birodaring bilan tortishma, u bilan hazillashma va unga bajara olmaydigan vaʼdani berma», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir, biz uni faqat shu yoʻl orqaligina bilamiz. Abdulmalik esa, mening fikrimcha, u ibn Abu Bashirdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Биродаринг билан тортишма, у билан ҳазиллашма ва унга бажара олмайдиган ваъдани берма», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат шу йўл орқалигина биламиз. Абдулмалик эса, менинг фикримча, у ибн Абу Баширдир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتِ اسْتَأْذَنَ رَجُلٌ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَنَا عِنْدَهُ فَقَالَ ‏"‏ بِئْسَ ابْنُ الْعَشِيرَةِ أَوْ أَخُو الْعَشِيرَةِ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ أَذِنَ لَهُ فَأَلاَنَ لَهُ الْقَوْلَ فَلَمَّا خَرَجَ قُلْتُ لَهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قُلْتَ لَهُ مَا قُلْتَ ثُمَّ أَلَنْتَ لَهُ الْقَوْلَ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ يَا عَائِشَةُ إِنَّ مِنْ شَرِّ النَّاسِ مَنْ تَرَكَهُ النَّاسُ أَوْ وَدَعَهُ النَّاسُ اتِّقَاءَ فُحْشِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi Rasululloh ﷺning huzurlariga kirishga izn soʻradi, men u zotning yonlarida edim. Shunda u zot: «Qabilaning yomon farzandi yoki qabilaning yomon birodari (keldi)», dedilar. Soʻng unga izn berdilar va u bilan muloyim soʻzlashdilar. U chiqib ketgach, men: «Yo Rasululloh, siz unga aytadiganingizni aytdingiz, soʻng u bilan muloyim soʻzlashdingiz?» dedim. Shunda u zot: «Ey Oisha, odamlarning eng yomoni — yomon (qoʻpol) soʻzidan qoʻrqib, odamlar undan ajralib (uni tark etib) ketgan kishidir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Бир киши Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига киришга изн сўради, мен у зотнинг ёнларида эдим. Шунда у зот: «Қабиланинг ёмон фарзанди ёки қабиланинг ёмон биродари (келди)», дедилар. Сўнг унга изн бердилар ва у билан мулойим сўзлашдилар. У чиқиб кетгач, мен: «Ё Расулуллоҳ, сиз унга айтадиганингизни айтдингиз, сўнг у билан мулойим сўзлашдингиз?» дедим. Шунда у зот: «Эй Оиша, одамларнинг энг ёмони — ёмон (қўпол) сўзидан қўрқиб, одамлар ундан ажралиб (уни тарк этиб) кетган кишидир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ عَمْرٍو الْكَلْبِيُّ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أُرَاهُ رَفَعَهُ قَالَ ‏"‏ أَحْبِبْ حَبِيبَكَ هَوْنًا مَا عَسَى أَنْ يَكُونَ بَغِيضَكَ يَوْمًا مَا وَأَبْغِضْ بَغِيضَكَ هَوْنًا مَا عَسَى أَنْ يَكُونَ حَبِيبَكَ يَوْمًا مَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ بِهَذَا الإِسْنَادِ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ أَيُّوبَ بِإِسْنَادٍ غَيْرِ هَذَا رَوَاهُ الْحَسَنُ بْنُ أَبِي جَعْفَرٍ وَهُوَ حَدِيثٌ ضَعِيفٌ أَيْضًا بِإِسْنَادٍ لَهُ عَنْ عَلِيٍّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالصَّحِيحُ عَنْ عَلِيٍّ مَوْقُوفٌ قَوْلُهُ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi — roviy buni Paygʻambar ﷺga koʻtargan deb oʻylayman: «Sevganingni meʼyorida sevgin, ehtimol u bir kun yomon koʻrganing boʻlib qolar. Yomon koʻrganingni ham meʼyorida yomon koʻrgin, ehtimol u bir kun sevganing boʻlib qolar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, biz uni shu isnod bilan faqat shu yoʻldangina bilamiz. Bu hadis Ayyubdan boshqa isnod bilan ham rivoyat qilingan — uni Hasan ibn Abu Jaʼfar rivoyat qilgan, u ham zaif hadisdir, oʻzining isnodi bilan Alidan, u Paygʻambar ﷺdan (rivoyat qilingan). Alidan kelgan sahih (rivoyat) esa uning oʻz soʻzi sifatida mavquf (toʻxtatilgan)dir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади — ровий буни Пайғамбар ﷺга кўтарган деб ўйлайман: «Севганингни меъёрида севгин, эҳтимол у бир кун ёмон кўрганинг бўлиб қолар. Ёмон кўрганингни ҳам меъёрида ёмон кўргин, эҳтимол у бир кун севганинг бўлиб қолар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, биз уни шу иснод билан фақат шу йўлдангина биламиз. Бу ҳадис Айюбдан бошқа иснод билан ҳам ривоят қилинган — уни Ҳасан ибн Абу Жаъфар ривоят қилган, у ҳам заиф ҳадисдир, ўзининг исноди билан Алидан, у Пайғамбар ﷺдан (ривоят қилинган). Алидан келган саҳиҳ (ривоят) эса унинг ўз сўзи сифатида мавқуф (тўхтатилган)дир.

حَدَّثَنَا أَبُو هِشَامٍ الرِّفَاعِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ مَنْ كَانَ فِي قَلْبِهِ مِثْقَالُ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ مِنْ كِبْرٍ وَلاَ يَدْخُلُ النَّارَ مَنْ كَانَ فِي قَلْبِهِ مِثْقَالُ حَبَّةٍ مِنْ إِيمَانٍ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَسَلَمَةَ بْنِ الأَكْوَعِ وَأَبِي سَعِيدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qalbida xantal urugʻicha kibr boʻlgan kishi jannatga kirmaydi va qalbida (xantal) urugʻicha iymon boʻlgan kishi doʻzaxga kirmaydi», dedilar. Bu bobda Abu Hurayra, Ibn Abbos, Salama ibn al-Akvaʼ va Abu Saiddan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қалбида хантал уруғича кибр бўлган киши жаннатга кирмайди ва қалбида (хантал) уруғича иймон бўлган киши дўзахга кирмайди», дедилар. Бу бобда Абу Ҳурайра, Ибн Аббос, Салама ибн ал-Акваъ ва Абу Саиддан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، قَالاَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَمَّادٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبَانَ بْنِ تَغْلِبَ، عَنْ فُضَيْلِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ مَنْ كَانَ فِي قَلْبِهِ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ مِنْ كِبْرٍ وَلاَ يَدْخُلُ النَّارَ يَعْنِي مَنْ كَانَ فِي قَلْبِهِ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ مِنْ إِيمَانٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ إِنَّهُ يُعْجِبُنِي أَنْ يَكُونَ ثَوْبِي حَسَنًا وَنَعْلِي حَسَنَةً ‏.‏ قَالَ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْجَمَالَ وَلَكِنَّ الْكِبْرَ مَنْ بَطَرَ الْحَقَّ وَغَمَصَ النَّاسَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي تَفْسِيرِ هَذَا الْحَدِيثِ ‏"‏ لاَ يَدْخُلُ النَّارَ مَنْ كَانَ فِي قَلْبِهِ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ مِنْ إِيمَانٍ ‏"‏ ‏.‏ إِنَّمَا مَعْنَاهُ لاَ يُخَلَّدُ فِي النَّارِ ‏.‏ وَهَكَذَا رُوِيَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ يَخْرُجُ مِنَ النَّارِ مَنْ كَانَ فِي قَلْبِهِ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ مِنْ إِيمَانٍ ‏"‏ ‏.‏ وَقَدْ فَسَّرَ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ التَّابِعِينَ هَذِهِ الآيَةَ ‏:‏ ‏(‏رَبَّنَا إِنَّكَ مَنْ تُدْخِلِ النَّارَ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ ‏)‏ ‏.‏ فَقَالَ مَنْ تُخَلِّدُ فِي النَّارِ فَقَدْ أَخْزَيْتَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ.

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Qalbida zarrachalik kibr boʻlgan kishi jannatga kirmaydi va — yaʼni — qalbida zarrachalik iymon boʻlgan kishi doʻzaxga kirmaydi», dedilar. (Roviy) aytdi: Shunda bir kishi u zotga: «Menga kiyimim chiroyli, oyoq kiyimim chiroyli boʻlishi yoqadi (bu kibrmi)?» dedi. U zot: «Albatta, Alloh goʻzallikni yaxshi koʻradi. Lekin kibr — haqni rad etish va odamlarni mensimaslikdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir. Baʼzi ilm ahli bu hadisdagi «qalbida zarrachalik iymon boʻlgan kishi doʻzaxga kirmaydi» (degan) soʻzning tafsirida: uning maʼnosi — doʻzaxda abadiy qolmaydi, demakdir, dedilar. Xuddi shunday Abu Said al-Xudriydan Paygʻambar ﷺdan rivoyat qilinishicha, u zot: «Qalbida zarrachalik iymon boʻlgan kishi doʻzaxdan chiqadi», dedilar. Tobeʼinlardan bir nechtasi: {Ey Robbimiz, sen kimni doʻzaxga kiritsang, batahqiq, uni xor qilibsan} (Oli Imron 192) degan ushbu oyatni tafsir qilib: «Kimni doʻzaxda abadiy qoldirsang, uni xor qilibsan, (demakdir)», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Қалбида заррачалик кибр бўлган киши жаннатга кирмайди ва — яъни — қалбида заррачалик иймон бўлган киши дўзахга кирмайди», дедилар. (Ровий) айтди: Шунда бир киши у зотга: «Менга кийимим чиройли, оёқ кийимим чиройли бўлиши ёқади (бу кибрми)?» деди. У зот: «Албатта, Аллоҳ гўзалликни яхши кўради. Лекин кибр — ҳақни рад этиш ва одамларни менсимасликдир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Баъзи илм аҳли бу ҳадисдаги «қалбида заррачалик иймон бўлган киши дўзахга кирмайди» (деган) сўзнинг тафсирида: унинг маъноси — дўзахда абадий қолмайди, демакдир, дедилар. Худди шундай Абу Саид ал-Худрийдан Пайғамбар ﷺдан ривоят қилинишича, у зот: «Қалбида заррачалик иймон бўлган киши дўзахдан чиқади», дедилар. Тобеъинлардан бир нечтаси: {Эй Роббимиз, сен кимни дўзахга киритсанг, батаҳқиқ, уни хор қилибсан} (Оли Имрон 192) деган ушбу оятни тафсир қилиб: «Кимни дўзахда абадий қолдирсанг, уни хор қилибсан, (демакдир)», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنْ عُمَرَ بْنِ رَاشِدٍ، عَنْ إِيَاسِ بْنِ سَلَمَةَ بْنِ الأَكْوَعِ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يَزَالُ الرَّجُلُ يَذْهَبُ بِنَفْسِهِ حَتَّى يُكْتَبَ فِي الْجَبَّارِينَ فَيُصِيبُهُ مَا أَصَابَهُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Salama ibn al-Akvaʼ (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kishi oʻzini ulugʻlab (kibrlanib) yuraversa, oxir-oqibat u jabborlar (zolimlar) qatorida yoziladi va ularga yetgan (azob) unga ham yetadi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir.Салама ибн ал-Акваъ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Киши ўзини улуғлаб (кибрланиб) юраверса, охир-оқибат у жабборлар (золимлар) қаторида ёзилади ва уларга етган (азоб) унга ҳам етади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عِيسَى الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا شَبَابَةُ بْنُ سَوَّارٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عَبَّاسٍ، عَنْ نَافِعِ بْنِ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ تَقُولُونَ لِي فِيَّ التِّيهُ وَقَدْ رَكِبْتُ الْحِمَارَ وَلَبِسْتُ الشَّمْلَةَ وَقَدْ حَلَبْتُ الشَّاةَ وَقَدْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ فَعَلَ هَذَا فَلَيْسَ فِيهِ مِنَ الْكِبْرِ شَيْءٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Jubayr ibn Mutʼim (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Sizlar mening haqimda kibr (takabburlik) bor deysizlar, holbuki men eshakka mindim, jun choponni kiydim va qoʻyni oʻzim sogʻdim. Rasululloh ﷺ: ‹Kim shunday qilsa, unda kibrdan hech narsa yoʻq›, deganlar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir.Жубайр ибн Мутъим (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Сизлар менинг ҳақимда кибр (такаббурлик) бор дейсизлар, ҳолбуки мен эшакка миндим, жун чопонни кийдим ва қўйни ўзим соғдим. Расулуллоҳ ﷺ: ‹Ким шундай қилса, унда кибрдан ҳеч нарса йўқ›, деганлар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنْ يَعْلَى بْنِ مَمْلَكٍ، عَنْ أُمِّ الدَّرْدَاءِ، عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَا شَيْءٌ أَثْقَلُ فِي مِيزَانِ الْمُؤْمِنِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنْ خُلُقٍ حَسَنٍ وَإِنَّ اللَّهَ لَيَبْغَضُ الْفَاحِشَ الْبَذِيءَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَنَسٍ وَأُسَامَةَ بْنِ شَرِيكٍ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Dardo (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Qiyomat kunida moʻminning mezonida goʻzal xulqdan ogʻirroq narsa yoʻqdir. Albatta, Alloh fahsh soʻzlovchi, qoʻpol kishini yomon koʻradi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Oisha, Abu Hurayra, Anas va Usoma ibn Sharikdan ham (rivoyatlar) bor. Bu hadis hasan sahihdir.Абу Дардо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Қиёмат кунида мўминнинг мезонида гўзал хулқдан оғирроқ нарса йўқдир. Албатта, Аллоҳ фаҳш сўзловчи, қўпол кишини ёмон кўради», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Оиша, Абу Ҳурайра, Анас ва Усома ибн Шарикдан ҳам (ривоятлар) бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا قَبِيصَةُ بْنُ اللَّيْثِ الْكُوفِيُّ، عَنْ مُطَرِّفٍ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ أُمِّ الدَّرْدَاءِ، عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ، قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَا مِنْ شَيْءٍ يُوضَعُ فِي الْمِيزَانِ أَثْقَلُ مِنْ حُسْنِ الْخُلُقِ وَإِنَّ صَاحِبَ حُسْنِ الْخُلُقِ لَيَبْلُغُ بِهِ دَرَجَةَ صَاحِبِ الصَّوْمِ وَالصَّلاَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Abu Dardo (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Paygʻambar ﷺning: «Mezonga qoʻyiladigan narsalar ichida goʻzal xulqdan ogʻirroq narsa yoʻqdir. Albatta, goʻzal xulq sohibi u (xulq) bilan roʻza tutuvchi va namoz oʻquvchi (obid)ning darajasiga yetadi», deyayotganlarini eshitdim. Abu Iso aytdi: Bu hadis bu yoʻldan (kelishi jihatidan) gʻaribdir.Абу Дардо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Пайғамбар ﷺнинг: «Мезонга қўйиладиган нарсалар ичида гўзал хулқдан оғирроқ нарса йўқдир. Албатта, гўзал хулқ соҳиби у (хулқ) билан рўза тутувчи ва намоз ўқувчи (обид)нинг даражасига етади», деяётганларини эшитдим. Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу йўлдан (келиши жиҳатидан) ғарибдир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِدْرِيسَ، حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ جَدِّي، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ أَكْثَرِ مَا يُدْخِلُ النَّاسَ الْجَنَّةَ فَقَالَ ‏"‏ تَقْوَى اللَّهِ وَحُسْنُ الْخُلُقِ ‏"‏ ‏.‏ وَسُئِلَ عَنْ أَكْثَرِ مَا يُدْخِلُ النَّاسَ النَّارَ فَقَالَ ‏"‏ الْفَمُ وَالْفَرْجُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِدْرِيسَ هُوَ ابْنُ يَزِيدَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الأَوْدِيُّ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺdan odamlarni eng koʻp jannatga kiritadigan narsa haqida soʻralganda, u zot: «Allohga taqvo va goʻzal xulq», dedilar. Yana u zotdan odamlarni eng koʻp doʻzaxga kiritadigan narsa haqida soʻralganda, u zot: «Ogʻiz va avrat (jinsiy aʼzo)», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis sahih gʻaribdir. Abdulloh ibn Idris esa, u ibn Yazid ibn Abdurrahmon al-Avdiydir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺдан одамларни энг кўп жаннатга киритадиган нарса ҳақида сўралганда, у зот: «Аллоҳга тақво ва гўзал хулқ», дедилар. Яна у зотдан одамларни энг кўп дўзахга киритадиган нарса ҳақида сўралганда, у зот: «Оғиз ва аврат (жинсий аъзо)», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис саҳиҳ ғарибдир. Абдуллоҳ ибн Идрис эса, у ибн Язид ибн Абдурраҳмон ал-Авдийдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو وَهْبٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ، أَنَّهُ وَصَفَ حُسْنَ الْخُلُقِ فَقَالَ هُوَ بَسْطُ الْوَجْهِ وَبَذْلُ الْمَعْرُوفِ وَكَفُّ الأَذَى ‏.‏

Abdulloh ibn Muborak (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u goʻzal xulqni taʼriflab: «U — yuzni ochiq (xushchaqchaq) tutish, yaxshilikni (saxovat bilan) qilish va ozor berishdan tiyilishdir», dedi.Абдуллоҳ ибн Муборак (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у гўзал хулқни таърифлаб: «У — юзни очиқ (хушчақчақ) тутиш, яхшиликни (саховат билан) қилиш ва озор беришдан тийилишдир», деди.

حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ، وَأَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، وَمَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالُوا حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ الزُّبَيْرِيُّ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي الأَحْوَصِ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ الرَّجُلُ أَمُرُّ بِهِ فَلاَ يَقْرِينِي وَلاَ يُضَيِّفُنِي فَيَمُرُّ بِي أَفَأَجْزِيهِ قَالَ ‏"‏ لاَ أَقْرِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَرَآنِي رَثَّ الثِّيَابِ فَقَالَ ‏"‏ هَلْ لَكَ مِنْ مَالٍ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ مِنْ كُلِّ الْمَالِ قَدْ أَعْطَانِي اللَّهُ مِنَ الإِبِلِ وَالْغَنَمِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَلْيُرَ عَلَيْكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَجَابِرٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَأَبُو الأَحْوَصِ اسْمُهُ عَوْفُ بْنُ مَالِكِ بْنِ نَضْلَةَ الْجُشَمِيُّ ‏.‏ وَمَعْنَى قَوْلِهِ ‏"‏ أَقْرِهِ ‏"‏ أَضِفْهُ وَالْقِرَى هُوَ الضِّيَافَةُ ‏.‏

Abu Ahvas (roziyallohu anhu) otasidan rivoyat qiladi: «Men: ‹Yo Rasululloh, men bir kishining oldidan oʻtaman, u meni mehmon qilmaydi va menga mehmondoʻstlik koʻrsatmaydi. Soʻng u mening oldimdan oʻtsa, men unga (xuddi shunday qilib) javob beraymi?› dedim. U zot: ‹Yoʻq, sen uni mehmon qilgin (yaxshilik qilgin)›, dedilar. (Roviy) aytdi: U zot meni eski-tuski kiyimda koʻrib: ‹Sening moling bormi?› dedilar. Men: ‹Allohning bergan har xil molidan — tuya va qoʻylardan bor›, dedim. U zot: ‹Unda u (neʼmat) sening ustingda koʻrinsin (yaxshi kiyin)›, dedilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu bobda Oisha, Jobir va Abu Hurayradan ham (rivoyatlar) bor. Bu hadis hasan sahihdir. Abu Ahvasning ismi Avf ibn Molik ibn Nazla al-Jushamiydir. Uning «aqrihu» degan soʻzining maʼnosi — uni mehmon qil, demakdir; «qiro» esa mehmondoʻstlikdir.Абу Аҳвас (розияллоҳу анҳу) отасидан ривоят қилади: «Мен: ‹Ё Расулуллоҳ, мен бир кишининг олдидан ўтаман, у мени меҳмон қилмайди ва менга меҳмондўстлик кўрсатмайди. Сўнг у менинг олдимдан ўтса, мен унга (худди шундай қилиб) жавоб берайми?› дедим. У зот: ‹Йўқ, сен уни меҳмон қилгин (яхшилик қилгин)›, дедилар. (Ровий) айтди: У зот мени эски-туски кийимда кўриб: ‹Сенинг молинг борми?› дедилар. Мен: ‹Аллоҳнинг берган ҳар хил молидан — туя ва қўйлардан бор›, дедим. У зот: ‹Унда у (неъмат) сенинг устингда кўринсин (яхши кийин)›, дедилар», деди. Абу Исо айтди: Бу бобда Оиша, Жобир ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоятлар) бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абу Аҳваснинг исми Авф ибн Молик ибн Назла ал-Жушамийдир. Унинг «ақриҳу» деган сўзининг маъноси — уни меҳмон қил, демакдир; «қиро» эса меҳмондўстликдир.

حَدَّثَنَا أَبُو هِشَامٍ الرِّفَاعِيُّ، مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ، عَنِ الْوَلِيدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جُمَيْعٍ، عَنْ أَبِي الطُّفَيْلِ، عَنْ حُذَيْفَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تَكُونُوا إِمَّعَةً تَقُولُونَ إِنْ أَحْسَنَ النَّاسُ أَحْسَنَّا وَإِنْ ظَلَمُوا ظَلَمْنَا وَلَكِنْ وَطِّنُوا أَنْفُسَكُمْ إِنْ أَحْسَنَ النَّاسُ أَنْ تُحْسِنُوا وَإِنْ أَسَاءُوا فَلاَ تَظْلِمُوا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Huzayfa (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Iroda-irodasiz qarama-qarshi kishilar boʻlmangki, ‹Agar odamlar yaxshilik qilsa, biz ham yaxshilik qilamiz, agar zulm qilsalar, biz ham zulm qilamiz› deysizlar. Balki nafslaringizni shunga oʻrgatinglarki, agar odamlar yaxshilik qilsalar, sizlar ham yaxshilik qilinglar, agar yomonlik qilsalar, sizlar zulm qilmanglar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir, biz uni faqat shu yoʻldan bilamiz.Ҳузайфа (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ирода-иродасиз қарама-қарши кишилар бўлмангки, ‹Агар одамлар яхшилик қилса, биз ҳам яхшилик қиламиз, агар зулм қилсалар, биз ҳам зулм қиламиз› дейсизлар. Балки нафсларингизни шунга ўргатингларки, агар одамлар яхшилик қилсалар, сизлар ҳам яхшилик қилинглар, агар ёмонлик қилсалар, сизлар зулм қилманглар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат шу йўлдан биламиз.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، وَالْحُسَيْنُ بْنُ أَبِي كَبْشَةَ الْبَصْرِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ يَعْقُوبَ السَّدُوسِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو سِنَانٍ الْقَسْمَلِيُّ، هُوَ الشَّامِيُّ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ أَبِي سَوْدَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ عَادَ مَرِيضًا أَوْ زَارَ أَخًا لَهُ فِي اللَّهِ نَادَاهُ مُنَادٍ أَنْ طِبْتَ وَطَابَ مَمْشَاكَ وَتَبَوَّأْتَ مِنَ الْجَنَّةِ مَنْزِلاً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَأَبُو سِنَانٍ اسْمُهُ عِيسَى بْنُ سِنَانٍ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ عَنْ ثَابِتٍ عَنْ أَبِي رَافِعٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم شَيْئًا مِنْ هَذَا ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim bir kasalni koʻrgani borsa yoki Alloh yoʻlida bir birodarini ziyorat qilsa, bir nido qiluvchi unga: ‹Pok boʻlding, yurishing pok boʻldi va jannatdan bir manzil tayyorlading›, deb nido qiladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким бир касални кўргани борса ёки Аллоҳ йўлида бир биродарини зиёрат қилса, бир нидо қилувчи унга: ‹Пок бўлдинг, юришинг пок бўлди ва жаннатдан бир манзил тайёрладинг›, деб нидо қилади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، وَعَبْدُ الرَّحِيمِ، وَمُحَمَّدُ بْنُ بِشْرٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْحَيَاءُ مِنَ الإِيمَانِ وَالإِيمَانُ فِي الْجَنَّةِ وَالْبَذَاءُ مِنَ الْجَفَاءِ وَالْجَفَاءُ فِي النَّارِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَأَبِي بَكْرَةَ وَأَبِي أُمَامَةَ وَعِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Hayo iymondandir, iymon esa jannatdadir. Behayolik qoʻpollikdandir, qoʻpollik esa doʻzaxdadir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Ibn Umar, Abu Bakra, Abu Umoma va Imron ibn Husayndan ham (rivoyat bor). Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳаё иймондандир, иймон эса жаннатдадир. Беҳаёлик қўполликдандир, қўполлик эса дўзахдадир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Ибн Умар, Абу Бакра, Абу Умома ва Имрон ибн Ҳусайндан ҳам (ривоят бор). Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيُّ، حَدَّثَنَا نُوحُ بْنُ قَيْسٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عِمْرَانَ، عَنْ عَاصِمٍ الأَحْوَلِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَرْجِسَ الْمُزَنِيِّ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ السَّمْتُ الْحَسَنُ وَالتُّؤَدَةُ وَالاِقْتِصَادُ جُزْءٌ مِنْ أَرْبَعَةٍ وَعِشْرِينَ جُزْءًا مِنَ النُّبُوَّةِ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا نُوحُ بْنُ قَيْسٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عِمْرَانَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَرْجِسَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ عَاصِمٍ وَالصَّحِيحُ حَدِيثُ نَصْرِ بْنِ عَلِيٍّ ‏.‏

Abdulloh ibn Sarjis al-Muzaniy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Goʻzal yoʻl tutish, vazminlik va meʼyorli boʻlish paygʻambarlikning yigirma toʻrt qismidan bir qismidir», dedilar. Bu bobda Ibn Abbosdan ham (rivoyat bor). Bu hadis hasan gʻaribdir.Абдуллоҳ ибн Саржис ал-Музаний (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Гўзал йўл тутиш, вазминлик ва меъёрли бўлиш пайғамбарликнинг йигирма тўрт қисмидан бир қисмидир», дедилар. Бу бобда Ибн Аббосдан ҳам (ривоят бор). Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بَزِيعٍ، حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، عَنْ قُرَّةَ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ أَبِي جَمْرَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ لأَشَجِّ عَبْدِ الْقَيْسِ ‏"‏ إِنَّ فِيكَ خَصْلَتَيْنِ يُحِبُّهُمَا اللَّهُ الْحِلْمُ وَالأَنَاةُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنِ الأَشَجِّ الْعَصَرِيِّ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ Abdulqays (qabilasi)dan boʻlgan Ashajga: «Darhaqiqat, senda Alloh sevadigan ikki xislat bor: hilm (yumshoqlik) va vazminlik», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir. Bu bobda Ashaj al-Asariydan ham (rivoyat bor).Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ Абдулқайс (қабиласи)дан бўлган Ашажга: «Дарҳақиқат, сенда Аллоҳ севадиган икки хислат бор: ҳилм (юмшоқлик) ва вазминлик», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Бу бобда Ашаж ал-Асарийдан ҳам (ривоят бор).

حَدَّثَنَا أَبُو مُصْعَبٍ الْمَدَنِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْمُهَيْمِنِ بْنُ عَبَّاسِ بْنِ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ السَّاعِدِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الأَنَاةُ مِنَ اللَّهِ وَالْعَجَلَةُ مِنَ الشَّيْطَانِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَقَدْ تَكَلَّمَ بَعْضُ أَهْلِ الْحَدِيثِ فِي عَبْدِ الْمُهَيْمِنِ بْنِ عَبَّاسِ بْنِ سَهْلٍ وَضَعَّفَهُ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ وَالأَشَجُّ بْنُ عَبْدِ الْقَيْسِ اسْمُهُ الْمُنْذِرُ بْنُ عَائِذٍ ‏.‏

Sahl ibn Saʼd as-Soidiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Vazminlik Allohdan, shoshqaloqlik esa shaytondandir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir. Hadis ahlining baʼzilari Abdulmuhaymin ibn Abbos ibn Sahl haqida gapirib, uni hofizasi (yodlashi) tarafidan zaif sanaganlar. Ashaj ibn Abdulqaysning ismi Munzir ibn Oizdir.Саҳл ибн Саъд ас-Соидий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Вазминлик Аллоҳдан, шошқалоқлик эса шайтондандир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир. Ҳадис аҳлининг баъзилари Абдулмуҳаймин ибн Аббос ибн Саҳл ҳақида гапириб, уни ҳофизаси (ёдлаши) тарафидан заиф санаганлар. Ашаж ибн Абдулқайснинг исми Мунзир ибн Оиздир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنْ يَعْلَى بْنِ مَمْلَكٍ، عَنْ أُمِّ الدَّرْدَاءِ، عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ أُعْطِيَ حَظَّهُ مِنَ الرِّفْقِ فَقَدْ أُعْطِيَ حَظَّهُ مِنَ الْخَيْرِ وَمَنْ حُرِمَ حَظَّهُ مِنَ الرِّفْقِ فَقَدْ حُرِمَ حَظَّهُ مِنَ الْخَيْرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَجَرِيرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abud-Dardo (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Kimga muloyimlikdan nasibasi berilgan boʻlsa, demak unga yaxshilikdan nasibasi berilibdi. Kim muloyimlikdan nasibasidan mahrum qilingan boʻlsa, demak u yaxshilikdan nasibasidan mahrum qilinibdi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Oisha, Jarir ibn Abdulloh va Abu Hurayradan ham (rivoyat bor). Bu hadis hasan sahihdir.Абуд-Дардо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Кимга мулойимликдан насибаси берилган бўлса, демак унга яхшиликдан насибаси берилибди. Ким мулойимликдан насибасидан маҳрум қилинган бўлса, демак у яхшиликдан насибасидан маҳрум қилинибди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Оиша, Жарир ибн Абдуллоҳ ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоят бор). Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ زَكَرِيَّا بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ صَيْفِيٍّ، عَنْ أَبِي مَعْبَدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعَثَ مُعَاذَ بْنَ جَبَلٍ إِلَى الْيَمَنِ فَقَالَ ‏"‏ اتَّقِ دَعْوَةَ الْمَظْلُومِ فَإِنَّهَا لَيْسَ بَيْنَهَا وَبَيْنَ اللَّهِ حِجَابٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ وَأَبِي سَعِيدٍ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَأَبُو مَعْبَدٍ اسْمُهُ نَافِذٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Muoz ibn Jabalni Yamanga (joʻnatdilar) va: «Mazlumning duosidan ehtiyot boʻl, chunki uning bilan Allohning orasida toʻsiq yoʻqdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Anas, Abu Hurayra, Abdulloh ibn Umar va Abu Saiddan ham (rivoyat bor). Bu hadis hasan sahihdir. Abu Maʼbadning ismi Nofizdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Муоз ибн Жабални Яманга (жўнатдилар) ва: «Мазлумнинг дуосидан эҳтиёт бўл, чунки унинг билан Аллоҳнинг орасида тўсиқ йўқдир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Анас, Абу Ҳурайра, Абдуллоҳ ибн Умар ва Абу Саиддан ҳам (ривоят бор). Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абу Маъбаднинг исми Нофиздир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ سُلَيْمَانَ الضُّبَعِيُّ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ خَدَمْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم عَشْرَ سِنِينَ فَمَا قَالَ لِي أُفٍّ قَطُّ وَمَا قَالَ لِشَيْءٍ صَنَعْتُهُ لِمَ صَنَعْتَهُ وَلاَ لِشَيْءٍ تَرَكْتُهُ لِمَ تَرَكْتَهُ وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ أَحْسَنِ النَّاسِ خُلُقًا وَلاَ مَسِسْتُ خَزًّا قَطُّ وَلاَ حَرِيرًا وَلاَ شَيْئًا كَانَ أَلْيَنَ مِنْ كَفِّ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلاَ شَمَمْتُ مِسْكًا قَطُّ وَلاَ عِطْرًا كَانَ أَطْيَبَ مِنْ عَرَقِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَالْبَرَاءِ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Men Nabiy ﷺga oʻn yil xizmat qildim, u zot menga biror marta ‹uf› ham demadilar, qilgan ishimga ‹nega buni qilding?›, qilmagan ishimga ‹nega buni qilmading?› ham demadilar. Rasululloh ﷺ odamlarning xulqi eng goʻzali edilar. Men hech qachon harir (ipak)ga ham, shoyiga ham, Rasululloh ﷺning kaftlaridan yumshoqroq biror narsaga ham tegmaganman, hech qachon Nabiy ﷺning terlaridan xushboʻyroq mushk ham, atir ham hidlamaganman», dedi. Abu Iso aytdi: Bu bobda Oisha va Barodan ham (rivoyat bor). Bu hadis hasan sahihdir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Мен Набий ﷺга ўн йил хизмат қилдим, у зот менга бирор марта ‹уф› ҳам демадилар, қилган ишимга ‹нега буни қилдинг?›, қилмаган ишимга ‹нега буни қилмадинг?› ҳам демадилар. Расулуллоҳ ﷺ одамларнинг хулқи энг гўзали эдилар. Мен ҳеч қачон ҳарир (ипак)га ҳам, шойига ҳам, Расулуллоҳ ﷺнинг кафтларидан юмшоқроқ бирор нарсага ҳам тегмаганман, ҳеч қачон Набий ﷺнинг терларидан хушбўйроқ мушк ҳам, атир ҳам ҳидламаганман», деди. Абу Исо айтди: Бу бобда Оиша ва Бародан ҳам (ривоят бор). Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، قَالَ أَنْبَأَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ الْجَدَلِيَّ، يَقُولُ سَأَلْتُ عَائِشَةَ عَنْ خُلُقِ، رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ لَمْ يَكُنْ فَاحِشًا وَلاَ مُتَفَحِّشًا وَلاَ صَخَّابًا فِي الأَسْوَاقِ وَلاَ يَجْزِي بِالسَّيِّئَةِ السَّيِّئَةَ وَلَكِنْ يَعْفُو وَيَصْفَحُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو عَبْدِ اللَّهِ الْجَدَلِيُّ اسْمُهُ عَبْدُ بْنُ عَبْدٍ وَيُقَالُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَبْدٍ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U Rasululloh ﷺning xulqlari haqida soʻralganida: «U zot fohish (gapiruvchi) ham, behayolik qiluvchi ham, bozorlarda baqiruvchi ham emas edilar, yomonlikka yomonlik bilan javob qaytarmas, balki avf etib, kechirar edilar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У Расулуллоҳ ﷺнинг хулқлари ҳақида сўралганида: «У зот фоҳиш (гапирувчи) ҳам, беҳаёлик қилувчи ҳам, бозорларда бақирувчи ҳам эмас эдилар, ёмонликка ёмонлик билан жавоб қайтармас, балки авф этиб, кечирар эдилар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَبُو هِشَامٍ الرِّفَاعِيُّ، حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ غِيَاثٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ مَا غِرْتُ عَلَى أَحَدٍ مِنْ أَزْوَاجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مَا غِرْتُ عَلَى خَدِيجَةَ وَمَا بِي أَنْ أَكُونَ أَدْرَكْتُهَا وَمَا ذَاكَ إِلاَّ لِكَثْرَةِ ذِكْرِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَهَا وَإِنْ كَانَ لَيَذْبَحُ الشَّاةَ فَيَتَتَبَّعُ بِهَا صَدَائِقَ خَدِيجَةَ فَيُهْدِيهَا لَهُنَّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U: «Men Nabiy ﷺning ayollaridan hech biriga Xadijaga rashk qilganchalik rashk qilmaganman, holbuki men uni koʻrmaganman. Bu faqat Rasululloh ﷺning uni koʻp eslaganliklari sababidan edi. Hatto u zot qoʻy soʻyganlarida, Xadijaning dugonalarini topib, ulardan (qoʻyni) ularga sovgʻa qilar edilar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻarib sahihdir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У: «Мен Набий ﷺнинг аёлларидан ҳеч бирига Хадижага рашк қилганчалик рашк қилмаганман, ҳолбуки мен уни кўрмаганман. Бу фақат Расулуллоҳ ﷺнинг уни кўп эслаганликлари сабабидан эди. Ҳатто у зот қўй сўйганларида, Хадижанинг дугоналарини топиб, улардан (қўйни) уларга совға қилар эдилар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғариб саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ خِرَاشٍ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا حَبَّانُ بْنُ هِلاَلٍ، حَدَّثَنَا مُبَارَكُ بْنُ فَضَالَةَ، حَدَّثَنِي عَبْدُ رَبِّهِ بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ مِنْ أَحَبِّكُمْ إِلَىَّ وَأَقْرَبِكُمْ مِنِّي مَجْلِسًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَحَاسِنَكُمْ أَخْلاَقًا وَإِنَّ أَبْغَضَكُمْ إِلَىَّ وَأَبْعَدَكُمْ مِنِّي مَجْلِسًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ الثَّرْثَارُونَ وَالْمُتَشَدِّقُونَ وَالْمُتَفَيْهِقُونَ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ قَدْ عَلِمْنَا الثَّرْثَارُونَ وَالْمُتَشَدِّقُونَ فَمَا الْمُتَفَيْهِقُونَ قَالَ ‏"‏ الْمُتَكَبِّرُونَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَرَوَى بَعْضُهُمْ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ الْمُبَارَكِ بْنِ فَضَالَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ عَنْ جَابِرٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ عَبْدِ رَبِّهِ بْنِ سَعِيدٍ وَهَذَا أَصَحُّ ‏.‏ وَالثَّرْثَارُ هُوَ الْكَثِيرُ الْكَلاَمِ وَالْمُتَشَدِّقُ الَّذِي يَتَطَاوَلُ عَلَى النَّاسِ فِي الْكَلاَمِ وَيَبْذُو عَلَيْهِمْ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Darhaqiqat, sizlardan menga eng sevimlingiz va qiyomat kuni majlisda menga eng yaqiningiz xulqi eng goʻzal boʻlganlaringizdir. Va, darhaqiqat, sizlardan menga eng yomon koʻrinadigan va qiyomat kuni majlisda mendan eng uzoqdaganingiz ‹sarsarlar›, ‹mutashaddiqlar› va ‹mutafayhiqlar›dir», dedilar. Ular: «Ey Allohning Rasuli! Biz ‹sarsarlar› va ‹mutashaddiqlar›ni bildik, ammo ‹mutafayhiqlar› kimlar?», deyishdi. U zot: «Mutakabbirlardir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Abu Hurayradan ham (rivoyat bor). Bu hadis shu yoʻldan hasan gʻaribdir. ‹Sarsar› — gapni koʻp gapiruvchi, ‹mutashaddiq› — gapda odamlardan ustun kelishga uringan va ularga qoʻpollik qilgan kishidir.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Дарҳақиқат, сизлардан менга энг севимлингиз ва қиёмат куни мажлисда менга энг яқинингиз хулқи энг гўзал бўлганларингиздир. Ва, дарҳақиқат, сизлардан менга энг ёмон кўринадиган ва қиёмат куни мажлисда мендан энг узоқдаганингиз ‹сарсарлар›, ‹муташаддиқлар› ва ‹мутафайҳиқлар›дир», дедилар. Улар: «Эй Аллоҳнинг Расули! Биз ‹сарсарлар› ва ‹муташаддиқлар›ни билдик, аммо ‹мутафайҳиқлар› кимлар?», дейишди. У зот: «Мутакаббирлардир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоят бор). Бу ҳадис шу йўлдан ҳасан ғарибдир. ‹Сарсар› — гапни кўп гапирувчи, ‹муташаддиқ› — гапда одамлардан устун келишга уринган ва уларга қўполлик қилган кишидир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ، عَنْ كَثِيرِ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ سَالِمٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يَكُونُ الْمُؤْمِنُ لَعَّانًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَرَوَى بَعْضُهُمْ بِهَذَا الإِسْنَادِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يَنْبَغِي لِلْمُؤْمِنِ أَنْ يَكُونَ لَعَّانًا ‏"‏ ‏.‏ وَهَذَا الْحَدِيثُ مُفَسِّرٌ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Moʻmin koʻp laʼnat qiluvchi boʻlmaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Abdulloh ibn Masʼuddan ham (rivoyat bor). Bu hadis hasan gʻaribdir. Baʼzilar shu isnod bilan Nabiy ﷺdan: «Moʻminga koʻp laʼnat qiluvchi boʻlishi loyiq emas», deb rivoyat qilganlar. Bu hadis (oldingisini) tafsir qiluvchidir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Мўмин кўп лаънат қилувчи бўлмайди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Абдуллоҳ ибн Масъуддан ҳам (ривоят бор). Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Баъзилар шу иснод билан Набий ﷺдан: «Мўминга кўп лаънат қилувчи бўлиши лойиқ эмас», деб ривоят қилганлар. Бу ҳадис (олдингисини) тафсир қилувчидир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ، عَنْ أَبِي حَصِينٍ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ عَلِّمْنِي شَيْئًا وَلاَ تُكْثِرْ عَلَىَّ لَعَلِّي أَعِيهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ لاَ تَغْضَبْ ‏"‏ ‏.‏ فَرَدَّدَ ذَلِكَ مِرَارًا كُلُّ ذَلِكَ يَقُولُ ‏"‏ لاَ تَغْضَبْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ وَسُلَيْمَانَ بْنِ صُرَدٍ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَأَبُو حَصِينٍ اسْمُهُ عُثْمَانُ بْنُ عَاصِمٍ الأَسَدِيُّ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Bir kishi Nabiy ﷺning oldilariga kelib: ‹Menga biror narsani oʻrgating va menga koʻp (gap) qilmang, shoyad uni yodda saqlasam›, dedi. U zot: ‹Gʻazablanma›, dedilar. U bu (soʻrovni) bir necha bor takrorladi, har safar u zot: ‹Gʻazablanma›, der edilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu bobda Abu Said va Sulaymon ibn Suraddan ham (rivoyat bor). Bu hadis shu yoʻldan hasan sahih gʻaribdir. Abu Hasinning ismi Usmon ibn Osim al-Asadiydir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Бир киши Набий ﷺнинг олдиларига келиб: ‹Менга бирор нарсани ўргатинг ва менга кўп (гап) қилманг, шояд уни ёдда сақласам›, деди. У зот: ‹Ғазабланма›, дедилар. У бу (сўровни) бир неча бор такрорлади, ҳар сафар у зот: ‹Ғазабланма›, дер эдилар», деди. Абу Исо айтди: Бу бобда Абу Саид ва Сулаймон ибн Сураддан ҳам (ривоят бор). Бу ҳадис шу йўлдан ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Абу Ҳасиннинг исми Усмон ибн Осим ал-Асадийдир.

حَدَّثَنَا عَبَّاسٌ الدُّورِيُّ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَزِيدَ الْمُقْرِئُ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي أَيُّوبَ، حَدَّثَنِي أَبُو مَرْحُومٍ عَبْدُ الرَّحِيمِ بْنُ مَيْمُونٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ مُعَاذِ بْنِ أَنَسٍ الْجُهَنِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ كَظَمَ غَيْظًا وَهُوَ يَسْتَطِيعُ أَنْ يُنَفِّذَهُ دَعَاهُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَلَى رُءُوسِ الْخَلاَئِقِ حَتَّى يُخَيِّرَهُ فِي أَىِّ الْحُورِ شَاءَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Muoz ibn Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Kim gʻazabini amalga oshirishga qodir boʻla turib uni yutsa (boʻgʻib qoʻysa), Alloh uni qiyomat kuni xaloyiqlarning boshlari ustida chaqirib, hur (jannat hurlari)dan xohlaganini tanlash ixtiyorini beradi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir.Муоз ибн Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Ким ғазабини амалга оширишга қодир бўла туриб уни ютса (бўғиб қўйса), Аллоҳ уни қиёмат куни халойиқларнинг бошлари устида чақириб, ҳур (жаннат ҳурлари)дан хоҳлаганини танлаш ихтиёрини беради», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ بَيَانٍ الْعُقَيْلِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو الرَّحَّالِ الأَنْصَارِيُّ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا أَكْرَمَ شَابٌّ شَيْخًا لِسِنِّهِ إِلاَّ قَيَّضَ اللَّهُ لَهُ مَنْ يُكْرِمُهُ عِنْدَ سِنِّهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ هَذَا الشَّيْخِ يَزِيدَ بْنِ بَيَانٍ وَأَبُو الرِّجَالِ الأَنْصَارِيُّ آخَرُ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qaysi bir yigit bir keksani yoshi uchun hurmat qilsa, albatta Alloh unga ham keksaygan chogʻida uni hurmat qiladigan kishini muyassar etadi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, uni faqat shu shayx Yazid ibn Bayonning hadisidan bilamiz, Abur-Rijol al-Ansoriy esa boshqa (rovi)dir.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қайси бир йигит бир кексани ёши учун ҳурмат қилса, албатта Аллоҳ унга ҳам кексайган чоғида уни ҳурмат қиладиган кишини муяссар этади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, уни фақат шу шайх Язид ибн Баённинг ҳадисидан биламиз, Абур-Рижол ал-Ансорий эса бошқа (рови)дир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ تُفَتَّحُ أَبْوَابُ الْجَنَّةِ يَوْمَ الاِثْنَيْنِ وَالْخَمِيسِ فَيُغْفَرُ فِيهِمَا لِمَنْ لاَ يُشْرِكُ بِاللَّهِ شَيْئًا إِلاَّ الْمُهْتَجِرَيْنِ يُقَالُ رُدُّوا هَذَيْنِ حَتَّى يَصْطَلِحَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَيُرْوَى فِي بَعْضِ الْحَدِيثِ ‏"‏ ذَرُوا هَذَيْنِ حَتَّى يَصْطَلِحَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَمَعْنَى قَوْلِهِ ‏"‏ الْمُهْتَجِرَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ يَعْنِي الْمُتَصَارِمَيْنِ ‏.‏ - وَهَذَا مِثْلُ مَا رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ لاَ يَحِلُّ لِمُسْلِمٍ أَنْ يَهْجُرَ أَخَاهُ فَوْقَ ثَلاَثَةِ أَيَّامٍ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Jannat eshiklari dushanba va payshanba kunlari ochiladi, ana shu kunlarda Allohga hech narsani sherik qilmagan har bir kishi magʻfirat qilinadi, faqat bir-biri bilan qahrlashib yuzlashmay qoʻyganlardan boshqa. (Ular haqida): ‹Bu ikkovini yarashib olgunlaricha qoldiringlar›, deyiladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Baʼzi rivoyatlarda: «Bu ikkovini yarashib olgunlaricha tark etinglar», deb keladi. Abu Iso aytdi: «al-Muhtajirayn» soʻzining maʼnosi — bir-biri bilan aloqani uzganlar, demakdir. Bu xuddi Nabiy ﷺdan rivoyat qilingan: «Musulmon kishiga oʻz birodaridan uch kundan ortiq yuz oʻgirib yurishi halol emas», degan hadisga oʻxshashdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Жаннат эшиклари душанба ва пайшанба кунлари очилади, ана шу кунларда Аллоҳга ҳеч нарсани шерик қилмаган ҳар бир киши мағфират қилинади, фақат бир-бири билан қаҳрлашиб юзлашмай қўйганлардан бошқа. (Улар ҳақида): ‹Бу икковини ярашиб олгунларича қолдиринглар›, дейилади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Баъзи ривоятларда: «Бу икковини ярашиб олгунларича тарк этинглар», деб келади. Абу Исо айтди: «ал-Муҳтажирайн» сўзининг маъноси — бир-бири билан алоқани узганлар, демакдир. Бу худди Набий ﷺдан ривоят қилинган: «Мусулмон кишига ўз биродаридан уч кундан ортиқ юз ўгириб юриши ҳалол эмас», деган ҳадисга ўхшашдир.

حَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، أَنَّ نَاسًا، مِنَ الأَنْصَارِ سَأَلُوا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَأَعْطَاهُمْ ثُمَّ سَأَلُوهُ فَأَعْطَاهُمْ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ مَا يَكُونُ عِنْدِي مِنْ خَيْرٍ فَلَنْ أَدَّخِرَهُ عَنْكُمْ وَمَنْ يَسْتَغْنِ يُغْنِهِ اللَّهُ وَمَنْ يَسْتَعْفِفْ يُعِفَّهُ اللَّهُ وَمَنْ يَتَصَبَّرْ يُصَبِّرْهُ اللَّهُ وَمَا أُعْطِيَ أَحَدٌ شَيْئًا هُوَ خَيْرٌ وَأَوْسَعُ مِنَ الصَّبْرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ مَالِكٍ هَذَا الْحَدِيثُ ‏"‏ فَلَنْ أَذْخَرَهُ عَنْكُمْ ‏"‏ ‏.‏ وَالْمَعْنَى فِيهِ وَاحِدٌ يَقُولُ لَنْ أَحْبِسَهُ عَنْكُمْ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Ansorlardan baʼzi kishilar Nabiy ﷺdan (biror narsa) soʻrashdi, u zot ularga berdilar. Soʻng yana soʻrashdi, u zot yana berdilar. Keyin u zot: «Mende qanday yaxshilik boʻlsa, men uni sizlardan aslo yashirib qoʻymayman. Kim (soʻrashdan) bezor boʻlib, oʻzini behojat tutsa, Alloh uni behojat qiladi; kim iffatli boʻlishni istasa, Alloh uni iffatli qiladi; kim sabr qilishga urinsa, Alloh unga sabr ato etadi. Hech kimga sabrdan koʻra yaxshiroq va kengroq narsa berilmagandir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Anasdan ham (rivoyat) bor. Bu hadis hasan sahihdir. Bu hadis Molikdan «falan adda-haho ankum» (men uni sizlardan asramayman) shaklida ham rivoyat qilingan, maʼnosi esa bir xil: men uni sizlardan tutib qolmayman, demakdir.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Ансорлардан баъзи кишилар Набий ﷺдан (бирор нарса) сўрашди, у зот уларга бердилар. Сўнг яна сўрашди, у зот яна бердилар. Кейин у зот: «Менде қандай яхшилик бўлса, мен уни сизлардан асло яшириб қўймайман. Ким (сўрашдан) безор бўлиб, ўзини беҳожат тутса, Аллоҳ уни беҳожат қилади; ким иффатли бўлишни истаса, Аллоҳ уни иффатли қилади; ким сабр қилишга уринса, Аллоҳ унга сабр ато этади. Ҳеч кимга сабрдан кўра яхшироқ ва кенгроқ нарса берилмагандир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Анасдан ҳам (ривоят) бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу ҳадис Моликдан «фалан адда-ҳаҳо анкум» (мен уни сизлардан асрамайман) шаклида ҳам ривоят қилинган, маъноси эса бир хил: мен уни сизлардан тутиб қолмайман, демакдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ مِنْ شَرِّ النَّاسِ عِنْدَ اللَّهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ذَا الْوَجْهَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ وَعَمَّارٍ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qiyomat kuni Alloh huzurida odamlarning eng yomoni — ikkiyuzlamachi (ikki yuzli) kishidir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Anas va Ammordan ham (rivoyat) bor. Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қиёмат куни Аллоҳ ҳузурида одамларнинг энг ёмони — иккиюзламачи (икки юзли) кишидир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Анас ва Аммордан ҳам (ривоят) бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ هَمَّامِ بْنِ الْحَارِثِ، قَالَ مَرَّ رَجُلٌ عَلَى حُذَيْفَةَ بْنِ الْيَمَانِ فَقِيلَ لَهُ إِنَّ هَذَا يُبَلِّغُ الأُمَرَاءَ الْحَدِيثَ عَنِ النَّاسِ ‏.‏ فَقَالَ حُذَيْفَةُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ لاَ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ قَتَّاتٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ سُفْيَانُ وَالْقَتَّاتُ النَّمَّامُ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Huzayfa ibnul-Yamon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi uning yonidan oʻtib qoldi, shunda unga: «Mana bu (kishi) amirlarga odamlar haqidagi gaplarni yetkazib turadi», deyildi. Huzayfa: Men Rasululloh ﷺning: «Gʻiybat (chaqimchilik) qiluvchi jannatga kirmaydi», deganlarini eshitganman, dedi. Sufyon aytdi: «al-Qattot» — bu nammom (chaqimchi)dir. Bu hadis hasan sahihdir.Ҳузайфа ибнул-Ямон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир киши унинг ёнидан ўтиб қолди, шунда унга: «Мана бу (киши) амирларга одамлар ҳақидаги гапларни етказиб туради», дейилди. Ҳузайфа: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: «Ғийбат (чақимчилик) қилувчи жаннатга кирмайди», деганларини эшитганман, деди. Суфён айтди: «ал-Қаттот» — бу наммом (чақимчи)дир. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، عَنْ أَبِي غَسَّانَ، مُحَمَّدِ بْنِ مُطَرِّفٍ عَنْ حَسَّانَ بْنِ عَطِيَّةَ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الْحَيَاءُ وَالْعِيُّ شُعْبَتَانِ مِنَ الإِيمَانِ وَالْبَذَاءُ وَالْبَيَانُ شُعْبَتَانِ مِنَ النِّفَاقِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ إِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ أَبِي غَسَّانَ مُحَمَّدِ بْنِ مُطَرِّفٍ ‏.‏ قَالَ وَالْعِيُّ قِلَّةُ الْكَلاَمِ وَالْبَذَاءُ هُوَ الْفُحْشُ فِي الْكَلاَمِ وَالْبَيَانُ هُوَ كَثْرَةُ الْكَلاَمِ مِثْلُ هَؤُلاَءِ الْخُطَبَاءِ الَّذِينَ يَخْطُبُونَ فَيُوَسِّعُونَ فِي الْكَلاَمِ وَيَتَفَصَّحُونَ فِيهِ مِنْ مَدْحِ النَّاسِ فِيمَا لاَ يُرْضِي اللَّهَ ‏.‏

Abu Umoma (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Hayo va (kamgaplikdan kelib chiquvchi) tortinchoqlik imondan boʻlgan ikki shoxobchadir; behayolik (gapdagi qoʻpollik) va (ortiqcha) sergaplik esa nifoqdan boʻlgan ikki shoxobchadir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir, biz uni faqat Abu Gʻasson Muhammad ibn Mutarrifning hadisidan bilamiz. Abu Iso aytdi: «al-Iy» — kamgaplik, «al-Bazoʼ» — gapdagi qoʻpollik (fahsh), «al-Bayon» esa — sergaplik, xuddi xutba qiluvchi notiqlarga oʻxshab gapni choʻzib, odamlarni Allohni rozi qilmaydigan narsalarda maqtab, soʻzni avjiga yetkazib gapirishdir.Абу Умома (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Ҳаё ва (камгапликдан келиб чиқувчи) тортинчоқлик имондан бўлган икки шохобчадир; беҳаёлик (гапдаги қўполлик) ва (ортиқча) сергаплик эса нифоқдан бўлган икки шохобчадир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Абу Ғассон Муҳаммад ибн Мутаррифнинг ҳадисидан биламиз. Абу Исо айтди: «ал-Ий» — камгаплик, «ал-Базў» — гапдаги қўполлик (фаҳш), «ал-Баён» эса — сергаплик, худди хутба қилувчи нотиқларга ўхшаб гапни чўзиб, одамларни Аллоҳни рози қилмайдиган нарсаларда мақтаб, сўзни авжига етказиб гапиришдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَجُلَيْنِ، قَدِمَا فِي زَمَانِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَخَطَبَا فَعَجِبَ النَّاسُ مِنْ كَلاَمِهِمَا فَالْتَفَتَ إِلَيْنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ إِنَّ مِنَ الْبَيَانِ سِحْرًا ‏"‏ أَوْ ‏"‏ إِنَّ بَعْضَ الْبَيَانِ سِحْرٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عَمَّارٍ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الشِّخِّيرِ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ zamonida ikki kishi kelib xutba (nutq) soʻzladi, odamlar ularning soʻzlaridan hayratga tushishdi. Shunda Rasululloh ﷺ bizga yuzlanib: «Albatta, baʼzi bayon (notiqlik) sehrdir», dedilar — yoki: «Albatta, baʼzi bayonda sehr bordir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Ammor, Ibn Masʼud va Abdulloh ibnush-Shixxirdan ham (rivoyat) bor. Bu hadis hasan sahihdir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ замонида икки киши келиб хутба (нутқ) сўзлади, одамлар уларнинг сўзларидан ҳайратга тушишди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ бизга юзланиб: «Албатта, баъзи баён (нотиқлик) сеҳрдир», дедилар — ёки: «Албатта, баъзи баёнда сеҳр бордир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Аммор, Ибн Масъуд ва Абдуллоҳ ибнуш-Шиххирдан ҳам (ривоят) бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَا نَقَصَتْ صَدَقَةٌ مِنْ مَالٍ وَمَا زَادَ اللَّهُ رَجُلاً بِعَفْوٍ إِلاَّ عِزًّا وَمَا تَوَاضَعَ أَحَدٌ لِلَّهِ إِلاَّ رَفَعَهُ اللَّهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي كَبْشَةَ الأَنْمَارِيِّ وَاسْمُهُ عُمَرُ بْنُ سَعْدٍ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Sadaqa molni kamaytirmaydi; Alloh kechirimli boʻlgan bandasini izzatdan boshqa narsa bilan ziyoda qilmaydi; kim Alloh uchun tavozeʼ qilsa, Alloh uni albatta yuksaltiradi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Abdurrahmon ibn Avf, Ibn Abbos va Abu Kabsha al-Anmoriydan — uning ismi Umar ibn Saʼd — ham (rivoyat) bor. Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Садақа молни камайтирмайди; Аллоҳ кечиримли бўлган бандасини иззатдан бошқа нарса билан зиёда қилмайди; ким Аллоҳ учун тавозеъ қилса, Аллоҳ уни албатта юксалтиради», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Абдурраҳмон ибн Авф, Ибн Аббос ва Абу Кабша ал-Анморийдан — унинг исми Умар ибн Саъд — ҳам (ривоят) бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا عَبَّاسٌ الْعَنْبَرِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الظُّلْمُ ظُلُمَاتٌ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَعَائِشَةَ وَأَبِي مُوسَى وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَجَابِرٍ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Zulm qiyomat kuni zulmatlar (qorongʻiliklar)dir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Abdulloh ibn Amr, Oisha, Abu Muso, Abu Hurayra va Jobirdan ham (rivoyat) bor. Bu hadis Ibn Umarning hadisidan hasan gʻaribdir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Зулм қиёмат куни зулматлар (қоронғиликлар)дир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Абдуллоҳ ибн Амр, Оиша, Абу Мусо, Абу Ҳурайра ва Жобирдан ҳам (ривоят) бор. Бу ҳадис Ибн Умарнинг ҳадисидан ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ مَا عَابَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم طَعَامًا قَطُّ كَانَ إِذَا اشْتَهَاهُ أَكَلَهُ وَإِلاَّ تَرَكَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو حَازِمٍ هُوَ الأَشْجَعِيُّ الْكُوفِيُّ وَاسْمُهُ سَلْمَانُ مَوْلَى عَزَّةَ الأَشْجَعِيَّةِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ hech qachon biror taomni ayblamaganlar; agar uni xush koʻrsalar yer edilar, boʻlmasa uni tark etardilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Abu Hozim — u al-Ashjaʼiy al-Kufiydir, ismi Salmon boʻlib, Azza al-Ashjaʼiyaning ozod qilgan qulidir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ҳеч қачон бирор таомни айбламаганлар; агар уни хуш кўрсалар ер эдилар, бўлмаса уни тарк этардилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абу Ҳозим — у ал-Ашжаъий ал-Куфийдир, исми Салмон бўлиб, Азза ал-Ашжаъиянинг озод қилган қулидир.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ أَكْثَمَ، وَالْجَارُودُ بْنُ مُعَاذٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ وَاقِدٍ، عَنْ أَوْفَى بْنِ دَلْهَمٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ صَعِدَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمِنْبَرَ فَنَادَى بِصَوْتٍ رَفِيعٍ فَقَالَ ‏"‏ يَا مَعْشَرَ مَنْ قَدْ أَسْلَمَ بِلِسَانِهِ وَلَمْ يُفْضِ الإِيمَانُ إِلَى قَلْبِهِ لاَ تُؤْذُوا الْمُسْلِمِينَ وَلاَ تُعَيِّرُوهُمْ وَلاَ تَتَّبِعُوا عَوْرَاتِهِمْ فَإِنَّهُ مَنْ تَتَبَّعَ عَوْرَةَ أَخِيهِ الْمُسْلِمِ تَتَبَّعَ اللَّهُ عَوْرَتَهُ وَمَنْ تَتَبَّعَ اللَّهُ عَوْرَتَهُ يَفْضَحْهُ وَلَوْ فِي جَوْفِ رَحْلِهِ ‏"‏ قَالَ وَنَظَرَ ابْنُ عُمَرَ يَوْمًا إِلَى الْبَيْتِ أَوْ إِلَى الْكَعْبَةِ فَقَالَ مَا أَعْظَمَكِ وَأَعْظَمَ حُرْمَتَكِ وَالْمُؤْمِنُ أَعْظَمُ حُرْمَةً عِنْدَ اللَّهِ مِنْكِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ الْحُسَيْنِ بْنِ وَاقِدٍ ‏.‏ وَرَوَى إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ السَّمَرْقَنْدِيُّ عَنْ حُسَيْنِ بْنِ وَاقِدٍ نَحْوَهُ وَرُوِيَ عَنْ أَبِي بَرْزَةَ الأَسْلَمِيِّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوُ هَذَا ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ minbarga chiqib, baland ovoz bilan nido qilib dedilar: «Ey tili bilan islomni qabul qilgan, ammo imon diliga yetib bormagan (kishilar) jamoasi! Musulmonlarga ozor bermanglar, ularni mazammat qilmanglar va ularning ayb-nuqsonlarini izlamanglar. Zero, kim oʻz musulmon birodarining aybini izlasa, Alloh uning aybini izlaydi; Alloh kimning aybini izlasa, uni hatto oʻz uyining ichida boʻlsa ham fosh qiladi.» (Rovi) aytdi: Ibn Umar bir kuni Baytga — yoki Kaʼbaga — qarab: «Sen naqadar ulugʻsan, hurmating ham naqadar ulugʻdir! Lekin Alloh huzurida moʻminning hurmati sendan ulugʻroqdir», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir, uni faqat Husayn ibn Voqidning hadisidan bilamiz. Ishoq ibn Ibrohim as-Samarqandiy ham Husayn ibn Voqiddan shunga oʻxshash rivoyat qilgan. Yana Abu Barza al-Aslamiydan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash rivoyat qilingan.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ минбарга чиқиб, баланд овоз билан нидо қилиб дедилар: «Эй тили билан исломни қабул қилган, аммо имон дилига етиб бормаган (кишилар) жамоаси! Мусулмонларга озор берманглар, уларни мазаммат қилманглар ва уларнинг айб-нуқсонларини изламанглар. Зеро, ким ўз мусулмон биродарининг айбини изласа, Аллоҳ унинг айбини излайди; Аллоҳ кимнинг айбини изласа, уни ҳатто ўз уйининг ичида бўлса ҳам фош қилади.» (Рови) айтди: Ибн Умар бир куни Байтга — ёки Каъбага — қараб: «Сен нақадар улуғсан, ҳурматинг ҳам нақадар улуғдир! Лекин Аллоҳ ҳузурида мўминнинг ҳурмати сендан улуғроқдир», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, уни фақат Ҳусайн ибн Воқиднинг ҳадисидан биламиз. Ишоқ ибн Иброҳим ас-Самарқандий ҳам Ҳусайн ибн Воқиддан шунга ўхшаш ривоят қилган. Яна Абу Барза ал-Асламийдан, у Набий ﷺдан шунга ўхшаш ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ دَرَّاجٍ، عَنْ أَبِي الْهَيْثَمِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ حَلِيمَ إِلاَّ ذُو عَثْرَةٍ وَلاَ حَكِيمَ إِلاَّ ذُو تَجْرِبَةٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Yanglishib (xato qilib) koʻrmagan kishi haqiqiy halim (xushmuomala) emas; tajriba orttirmagan kishi haqiqiy hakim (donishmand) emas», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir, uni faqat shu yoʻldan bilamiz.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Янглишиб (хато қилиб) кўрмаган киши ҳақиқий ҳалим (хушмуомала) эмас; тажриба орттирмаган киши ҳақиқий ҳаким (донишманд) эмас», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, уни фақат шу йўлдан биламиз.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ غَزِيَّةَ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ أُعْطِيَ عَطَاءً فَوَجَدَ فَلْيَجْزِ بِهِ وَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَلْيُثْنِ فَإِنَّ مَنْ أَثْنَى فَقَدْ شَكَرَ وَمَنْ كَتَمَ فَقَدْ كَفَرَ وَمَنْ تَحَلَّى بِمَا لَمْ يُعْطَهُ كَانَ كَلاَبِسِ ثَوْبَىْ زُورٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ وَعَائِشَةَ ‏.‏ وَمَعْنَى قَوْلِهِ ‏"‏ وَمَنْ كَتَمَ فَقَدْ كَفَرَ ‏"‏ ‏.‏ يَقُولُ قَدْ كَفَرَ تِلْكَ النِّعْمَةَ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Kimga biror inʼom berilsa-yu, (qaytaradigan narsa) topsa, uni uchun mukofot bersin; topmasa, uni maqtasin (yaxshi soʻz aytsin), zero kim maqtasa, shukr qilibdi; kim (yaxshilikni) yashirsa, kufron qilibdi. Kim oʻziga berilmagan narsa bilan ziynatlansa (oʻzini koʻrsatsa), u yolgʻonning ikki kiyimini kiygan kishi kabidir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Bu bobda Asmoʼ binti Abu Bakr va Oishadan ham (rivoyat) bor. Uning «kim yashirsa, kufron qilibdi» degan soʻzining maʼnosi — u oʻsha neʼmatga noshukrlik qilibdi, demakdir.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Кимга бирор инъом берилса-ю, (қайтарадиган нарса) топса, уни учун мукофот берсин; топмаса, уни мақтасин (яхши сўз айтсин), зеро ким мақтаса, шукр қилибди; ким (яхшиликни) яширса, куфрон қилибди. Ким ўзига берилмаган нарса билан зийнатланса (ўзини кўрсатса), у ёлғоннинг икки кийимини кийган киши кабидир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Бу бобда Асмў бинти Абу Бакр ва Оишадан ҳам (ривоят) бор. Унинг «ким яширса, куфрон қилибди» деган сўзининг маъноси — у ўша неъматга ношукрлик қилибди, демакдир.

حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ الْحَسَنِ الْمَرْوَزِيُّ، بِمَكَّةَ وَإِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعِيدٍ الْجَوْهَرِيُّ قَالاَ حَدَّثَنَا الأَحْوَصُ بْنُ جَوَّابٍ، عَنْ سُعَيْرِ بْنِ الْخِمْسِ، عَنْ سُلَيْمَانَ التَّيْمِيِّ، عَنْ أَبِي عُثْمَانَ النَّهْدِيِّ، عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ صُنِعَ إِلَيْهِ مَعْرُوفٌ فَقَالَ لِفَاعِلِهِ جَزَاكَ اللَّهُ خَيْرًا فَقَدْ أَبْلَغَ فِي الثَّنَاءِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ جَيِّدٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِمِثْلِهِ وَسَأَلْتُ مُحَمَّدًا فَلَمْ يَعْرِفْهُ ‏.‏ حَدَّثَنِي عَبْدُ الرَّحِيمِ بْنُ حَازِمٍ الْبَلْخِيُّ قَالَ سَمِعْتُ الْمَكِّيَّ بْنَ إِبْرَاهِيمَ يَقُولُ كُنَّا عِنْدَ ابْنِ جُرَيْجٍ الْمَكِّيِّ فَجَاءَ سَائِلٌ فَسَأَلَهُ فَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ لِخَازِنِهِ أَعْطِهِ دِينَارًا ‏.‏ فَقَالَ مَا عِنْدِي إِلاَّ دِينَارٌ إِنْ أَعْطَيْتُهُ لَجُعْتَ وَعِيَالَكَ ‏.‏ قَالَ فَغَضِبَ وَقَالَ أَعْطِهِ ‏.‏ قَالَ الْمَكِّيُّ فَنَحْنُ عِنْدَ ابْنِ جُرَيْجٍ إِذْ جَاءَهُ رَجُلٌ بِكِتَابٍ وَصُرَّةٍ وَقَدْ بَعَثَ إِلَيْهِ بَعْضُ إِخْوَانِهِ وَفِي الْكِتَابِ إِنِّي قَدْ بَعَثْتُ خَمْسِينَ دِينَارًا ‏.‏ قَالَ فَحَلَّ ابْنُ جُرَيْجٍ الصُّرَّةَ فَعَدَّهَا فَإِذَا هِيَ أَحَدٌ وَخَمْسُونَ دِينَارًا ‏.‏ قَالَ فَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ لِخَازِنِهِ قَدْ أَعْطَيْتَ وَاحِدًا فَرَدَّهُ اللَّهُ عَلَيْكَ وَزَادَكَ خَمْسِينَ دِينَارًا ‏.‏

Usoma ibn Zayd (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kimga yaxshilik qilinsa-yu, u yaxshilik qilgan kishiga: ‹Jazokallohu xayron (Alloh senga yaxshilik ila mukofot bersin)›, desa, u maqtovning eng yuqori (darajasi)ga yetkazibdi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan, jayyid, gʻaribdir. Biz uni Usoma ibn Zayd hadisi (silsilasi)dan faqat shu yoʻl bilangina bilamiz. Abu Hurayradan ham Nabiy ﷺdan shunga oʻxshashi rivoyat qilingan. Men Muhammaddan soʻradim, u buni bilmadi.Усома ибн Зайд (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Кимга яхшилик қилинса-ю, у яхшилик қилган кишига: ‹Жазокаллоҳу хайрон (Аллоҳ сенга яхшилик ила мукофот берсин)›, деса, у мақтовнинг энг юқори (даражаси)га етказибди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан, жаййид, ғарибдир. Биз уни Усома ибн Зайд ҳадиси (силсиласи)дан фақат шу йўл билангина биламиз. Абу Ҳурайрадан ҳам Набий ﷺдан шунга ўхшаши ривоят қилинган. Мен Муҳаммаддан сўрадим, у буни билмади.