Abdulloh ibn Abbos al-Hoshimiy

حَدَّثَنَا آدَمُ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، قَالَ سَمِعْتُ سَعِيدَ بْنَ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ أَتَى رَجُلٌ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ لَهُ إِنَّ أُخْتِي نَذَرَتْ أَنْ تَحُجَّ وَإِنَّهَا مَاتَتْ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَوْ كَانَ عَلَيْهَا دَيْنٌ أَكُنْتَ قَاضِيَهُ ‏"‏‏.‏ قَالَ نَعَمْ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَاقْضِ اللَّهَ، فَهْوَ أَحَقُّ بِالْقَضَاءِ ‏"‏‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Bir kishi Paygʻambar ﷺning oldiga kelib: «Mening singlim haj qilishni nazr qilgan edi, ammo u vafot etdi», dedi. Paygʻambar ﷺ: «Agar uning zimmasida qarz boʻlsa, sen uni ado etarmiding?» dedilar. U: «Ha», dedi. U zot: «Bas, Allohning (haqqini) ado et; chunki U ado etilishga (boshqalardan) haqliroqdir», dedilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Бир киши Пайғамбар ﷺнинг олдига келиб: «Менинг синглим ҳаж қилишни назр қилган эди, аммо у вафот этди», деди. Пайғамбар ﷺ: «Агар унинг зиммасида қарз бўлса, сен уни адо этармидинг?» дедилар. У: «Ҳа», деди. У зот: «Бас, Аллоҳнинг (ҳаққини) адо эт; чунки У адо этилишга (бошқалардан) ҳақлироқдир», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ الأَحْوَلِ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم رَأَى رَجُلاً يَطُوفُ بِالْكَعْبَةِ بِزِمَامٍ أَوْ غَيْرِهِ، فَقَطَعَهُ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan (rivoyat qilinadiki,)) Paygʻambar ﷺ bir kishini Kaʼbani — jilov (arqon) yoki boshqa (narsa) bilan (boshqa kishi tomonidan yetaklanib) — tavof qilayotganini koʻrib, uni (arqonni) kesib (uzib) tashladilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан (ривоят қилинадики,)) Пайғамбар ﷺ бир кишини Каъбани — жилов (арқон) ёки бошқа (нарса) билан (бошқа киши томонидан етакланиб) — тавоф қилаётганини кўриб, уни (арқонни) кесиб (узиб) ташладилар.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا هِشَامٌ، أَنَّ ابْنَ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَهُمْ قَالَ أَخْبَرَنِي سُلَيْمَانُ الأَحْوَلُ، أَنَّ طَاوُسًا، أَخْبَرَهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم مَرَّ وَهْوَ يَطُوفُ بِالْكَعْبَةِ بِإِنْسَانٍ يَقُودُ إِنْسَانًا بِخِزَامَةٍ فِي أَنْفِهِ، فَقَطَعَهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِيَدِهِ، ثُمَّ أَمَرَهُ أَنْ يَقُودَهُ بِيَدِهِ

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan (rivoyat qilinadiki,)) Paygʻambar ﷺ Kaʼbani tavof qilib turganlarida, bir insonni — burniga (taqilgan) jilov (xizoma) bilan boshqa bir insonni yetaklab borayotganini — (koʻrib) oʻtib qoldilar; Paygʻambar ﷺ uni (jilovni) oʻz qoʻllari bilan kesdilar va soʻng unga (oʻsha kishini) qoʻlidan (ushlab) yetaklashni buyurdilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан (ривоят қилинадики,)) Пайғамбар ﷺ Каъбани тавоф қилиб турганларида, бир инсонни — бурнига (тақилган) жилов (хизома) билан бошқа бир инсонни етаклаб бораётганини — (кўриб) ўтиб қолдилар; Пайғамбар ﷺ уни (жиловни) ўз қўллари билан кесдилар ва сўнг унга (ўша кишини) қўлидан (ушлаб) етаклашни буюрдилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ بَيْنَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَخْطُبُ إِذَا هُوَ بِرَجُلٍ قَائِمٍ فَسَأَلَ عَنْهُ فَقَالُوا أَبُو إِسْرَائِيلَ نَذَرَ أَنْ يَقُومَ وَلاَ يَقْعُدَ وَلاَ يَسْتَظِلَّ وَلاَ يَتَكَلَّمَ وَيَصُومَ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مُرْهُ فَلْيَتَكَلَّمْ وَلْيَسْتَظِلَّ وَلْيَقْعُدْ وَلْيُتِمَّ صَوْمَهُ ‏"‏‏.‏ قَالَ عَبْدُ الْوَهَّابِ حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Paygʻambar ﷺ xutba qilib turganlarida, birdan bir kishini tik turgan (holda) koʻrdilar va u haqida soʻradilar. (Sahobalar): «(Bu) — Abu Isroil; u tik turishni, oʻtirmaslikni, soyada turmaslikni, gapirmaslikni va roʻza tutishni nazr qilgan», dedilar. Paygʻambar ﷺ: «Unga ayting: gapirsin, soyaga (oʻtsin), oʻtirsin va roʻzasini toʻ(liq) qilsin (davom ettirsin)», dedilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Пайғамбар ﷺ хутба қилиб турганларида, бирдан бир кишини тик турган (ҳолда) кўрдилар ва у ҳақида сўрадилар. (Саҳобалар): «(Бу) — Абу Исроил; у тик туришни, ўтирмасликни, сояда турмасликни, гапирмасликни ва рўза тутишни назр қилган», дедилар. Пайғамбар ﷺ: «Унга айтинг: гапирсин, сояга (ўцин), ўтирсин ва рўзасини тў(лиқ) қилсин (давом эттирсин)», дедилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، حَدَّثَنَا ابْنُ طَاوُسٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَلْحِقُوا الْفَرَائِضَ بِأَهْلِهَا، فَمَا بَقِيَ فَهْوَ لأَوْلَى رَجُلٍ ذَكَرٍ ‏"‏‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) Paygʻambar ﷺdan (rivoyat qiladi):) U zot: «Faroyizni (Qurʼonda belgilangan hissalarni) ularning ahli (egalari)ga yetkazinglar; (undan) ortgani esa — eng yaqin erkak (qarindosh)ga(dir)», dedilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) Пайғамбар ﷺдан (ривоят қилади):) У зот: «Фаройизни (Қуръонда белгиланган ҳиссаларни) уларнинг аҳли (эгалари)га етказинглар; (ундан) ортгани эса — энг яқин эркак (қариндош)га(дир)», дедилар.

حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، حَدَّثَنَا ابْنُ طَاوُسٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَلْحِقُوا الْفَرَائِضَ بِأَهْلِهَا فَمَا بَقِيَ فَهْوَ لأَوْلَى رَجُلٍ ذَكَرٍ ‏"‏‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) rivoyat qiladiki,) Rasululloh ﷺ: «Faroyizni (Qurʼonda belgilangan meros hissalarini) ularning ahli (egalari)ga yetkazinglar; (undan) ortgani esa eng yaqin erkak (qarindosh)nikidir», dedilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) ривоят қиладики,) Расулуллоҳ ﷺ: «Фаройизни (Қуръонда белгиланган мерос ҳиссаларини) уларнинг аҳли (эгалари)га етказинглар; (ундан) ортгани эса энг яқин эркак (қариндош)никидир», дедилар.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، عَنِ ابْنِ طَاوُسٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَلْحِقُوا الْفَرَائِضَ بِأَهْلِهَا فَمَا بَقِيَ فَلأَوْلَى رَجُلٍ ذَكَرٍ ‏"‏‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi:) U zot: «Faroyizni ularning ahli (egalari)ga yetkazinglar; (undan) ortgani esa eng yaqin erkak (qarindosh)nikidir», dedilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади:) У зот: «Фаройизни уларнинг аҳли (эгалари)га етказинглар; (ундан) ортгани эса энг яқин эркак (қариндош)никидир», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو مَعْمَرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ أَمَّا الَّذِي قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَوْ كُنْتُ مُتَّخِذًا مِنْ هَذِهِ الأُمَّةِ خَلِيلاً لاَتَّخَذْتُهُ، وَلَكِنْ خُلَّةُ الإِسْلاَمِ أَفْضَلُ ‏"‏‏.‏ أَوْ قَالَ ‏"‏ خَيْرٌ ‏"‏‏.‏ فَإِنَّهُ أَنْزَلَهُ أَبًا‏.‏ أَوْ قَالَ قَضَاهُ أَبًا‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) rivoyat qildiki,) Rasululloh ﷺ: «Agar men bu ummatdan birortasini xalil (qadrdon doʻst) qilib oladigan boʻlsam, albatta uni olgan boʻlardim. Lekin islom birodarligi afzalroqdir» — yoki: «yaxshiroqdir» — deb (taʼriflagan) zot (yaʼni Abu Bakr) boboni ota (oʻrnida) deb belgilardi (boboga otaning meros hissasini berardi).(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилдики,) Расулуллоҳ ﷺ: «Агар мен бу умматдан бирортасини халил (қадрдон дўст) қилиб оладиган бўлсам, албатта уни олган бўлардим. Лекин ислом биродарлиги афзалроқдир» — ёки: «яхшироқдир» — деб (таърифлаган) зот (яъни Абу Бакр) бобони ота (ўрнида) деб белгиларди (бобога отанинг мерос ҳиссасини берарди).

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، عَنْ وَرْقَاءَ، عَنِ ابْنِ أَبِي نَجِيحٍ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ كَانَ الْمَالُ لِلْوَلَدِ، وَكَانَتِ الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ، فَنَسَخَ اللَّهُ مِنْ ذَلِكَ مَا أَحَبَّ، فَجَعَلَ لِلذَّكَرِ مِثْلَ حَظِّ الأُنْثَيَيْنِ، وَجَعَلَ لِلأَبَوَيْنِ لِكُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ، وَجَعَلَ لِلْمَرْأَةِ الثُّمُنَ وَالرُّبُعَ، وَلِلزَّوْجِ الشَّطْرَ وَالرُّبُعَ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) rivoyat qildiki,) (Islomning dastlabki davrida) mol farzandga, vasiyat esa ota-onaga (qilinar) edi. Soʻng Alloh bundan Oʻzi xohlaganini bekor qildi: erkakka ikki ayolning hissasi barobarini, ota-onaning har biriga oltidan birini, ayolga (xotinga, marhumning farzandi boʻlsa) sakkizdan birini va (farzandi boʻlmasa) toʻrtdan birini, erga (xotinining farzandi boʻlmasa) yarmini va (farzandi boʻlsa) toʻrtdan birini (meros) qilib belgiladi.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилдики,) (Исломнинг дастлабки даврида) мол фарзандга, васият эса ота-онага (қилинар) эди. Сўнг Аллоҳ бундан Ўзи хоҳлаганини бекор қилди: эркакка икки аёлнинг ҳиссаси баробарини, ота-онанинг ҳар бирига олтидан бирини, аёлга (хотинга, марҳумнинг фарзанди бўлса) саккиздан бирини ва (фарзанди бўлмаса) тўртдан бирини, эрга (хотинининг фарзанди бўлмаса) ярмини ва (фарзанди бўлса) тўртдан бирини (мерос) қилиб белгилади.

حَدَّثَنَا أُمَيَّةُ بْنُ بِسْطَامٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، عَنْ رَوْحٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ طَاوُسٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَلْحِقُوا الْفَرَائِضَ بِأَهْلِهَا، فَمَا تَرَكَتِ الْفَرَائِضُ فَلأَوْلَى رَجُلٍ ذَكَرٍ ‏"‏‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi:) U zot: «Faroyizni ularning ahli (egalari)ga yetkazinglar; faroyizdan ortgani esa eng yaqin erkak (qarindosh)nikidir», dedilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади:) У зот: «Фаройизни уларнинг аҳли (эгалари)га етказинглар; фаройиздан ортгани эса энг яқин эркак (қариндош)никидир», дедилар.

حَدَّثَنِي إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ قُلْتُ لأَبِي أُسَامَةَ حَدَّثَكُمْ إِدْرِيسُ، حَدَّثَنَا طَلْحَةُ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، ‏[quran sura="4" aya_start="33" aya_end="33"]{‏وَلِكُلٍّ جَعَلْنَا مَوَالِيَ‏}‏ [quran sura="4" aya_start="33" aya_end="33"]‏{‏وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمَانُكُمْ‏}‏ قَالَ كَانَ الْمُهَاجِرُونَ حِينَ قَدِمُوا الْمَدِينَةَ يَرِثُ الأَنْصَارِيُّ الْمُهَاجِرِيَّ دُونَ ذَوِي رَحِمِهِ لِلأُخُوَّةِ الَّتِي آخَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بَيْنَهُمْ فَلَمَّا نَزَلَتْ [quran sura="4" aya_start="33" aya_end="33"]‏{‏جَعَلْنَا مَوَالِيَ‏}‏ قَالَ نَسَخَتْهَا [quran sura="4" aya_start="33" aya_end="33"]‏{‏وَالَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمَانُكُمْ‏}‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) — «Va Biz har biriga ‹mavoliy› (merosxoʻrlar) qilib qoʻydik» va «Qoʻllaringiz ahd bergan kishilarga» (Niso surasi, 33-oyat) haqida — shunday dedi:) Muhojirlar Madinaga kelganlarida, ansoriy (kishi) muhojirdan — Paygʻambar ﷺ ular oʻrtasida oʻrnatgan birodarlik sababli — uning qon-qarindoshlaridan ham oldinroq meros olar edi. «(Biz har biriga) mavoliy qilib qoʻydik» (oyati) nozil boʻlganida, (Ibn Abbos): «U (oyat) ‹Qoʻllaringiz ahd bergan kishilar› (hukmini) bekor qildi», dedi.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) — «Ва Биз ҳар бирига ‹маволий› (меросхўрлар) қилиб қўйдик» ва «Қўлларингиз аҳд берган кишиларга» (Нисо сураси, 33-оят) ҳақида — шундай деди:) Муҳожирлар Мадинага келганларида, ансорий (киши) муҳожирдан — Пайғамбар ﷺ улар ўртасида ўрнатган биродарлик сабабли — унинг қон-қариндошларидан ҳам олдинроқ мерос олар эди. «(Биз ҳар бирига) маволий қилиб қўйдик» (ояти) нозил бўлганида, (Ибн Аббос): «У (оят) ‹Қўлларингиз аҳд берган кишилар› (ҳукмини) бекор қилди», деди.

حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ دَاوُدَ، حَدَّثَنَا فُضَيْلُ بْنُ غَزْوَانَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يَزْنِي الزَّانِي حِينَ يَزْنِي وَهْوَ مُؤْمِنٌ، وَلاَ يَسْرِقُ حِينَ يَسْرِقُ وَهْوَ مُؤْمِنٌ ‏"‏‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi:) U zot: «Zinokor zino qilayotgan paytida momin holida zino qilmaydi; oʻgʻri oʻgʻirlik qilayotgan paytida momin holida oʻgʻirlamaydi», dedilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади:) У зот: «Зинокор зино қилаётган пайтида момин ҳолида зино қилмайди; ўғри ўғирлик қилаётган пайтида момин ҳолида ўғирламайди», дедилар.

حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ الْجُعْفِيُّ، حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، حَدَّثَنَا أَبِي قَالَ، سَمِعْتُ يَعْلَى بْنَ حَكِيمٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ لَمَّا أَتَى مَاعِزُ بْنُ مَالِكٍ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ لَهُ ‏"‏ لَعَلَّكَ قَبَّلْتَ أَوْ غَمَزْتَ أَوْ نَظَرْتَ ‏"‏‏.‏ قَالَ لاَ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَنِكْتَهَا ‏"‏‏.‏ لاَ يَكْنِي‏.‏ قَالَ فَعِنْدَ ذَلِكَ أَمَرَ بِرَجْمِهِ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) rivoyat qildiki, u aytdi:) Moiz ibn Molik Paygʻambar ﷺning huzurlariga (iqror qilish uchun) kelganida, U zot unga: «Balki sen (faqat) oʻpgan, yoki (koʻz) qisgan, yoki (qarab) koʻrgandirsan?» dedilar. U: «Yoʻq, yo Rasululloh», dedi. Shunda U zot — hech qanday kinoya (yumshoq ibora) ishlatmay — unga (zino qildingmi, deb) ochiq (savol) berdilar. (Roviy aytdi:) Mana shundan keyin U zot uni rajm qilishni buyurdilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилдики, у айтди:) Моиз ибн Молик Пайғамбар ﷺнинг ҳузурларига (иқрор қилиш учун) келганида, У зот унга: «Балки сен (фақат) ўпган, ёки (кўз) қисган, ёки (қараб) кўргандирсан?» дедилар. У: «Йўқ, ё Расулуллоҳ», деди. Шунда У зот — ҳеч қандай киноя (юмшоқ ибора) ишлатмай — унга (зино қилдингми, деб) очиқ (савол) бердилар. (Ровий айтди:) Мана шундан кейин У зот уни ражм қилишни буюрдилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ قَالَ عُمَرُ لَقَدْ خَشِيتُ أَنْ يَطُولَ بِالنَّاسِ زَمَانٌ حَتَّى يَقُولَ قَائِلٌ لاَ نَجِدُ الرَّجْمَ فِي كِتَابِ اللَّهِ‏.‏ فَيَضِلُّوا بِتَرْكِ فَرِيضَةٍ أَنْزَلَهَا اللَّهُ، أَلاَ وَإِنَّ الرَّجْمَ حَقٌّ عَلَى مَنْ زَنَى، وَقَدْ أَحْصَنَ، إِذَا قَامَتِ الْبَيِّنَةُ، أَوْ كَانَ الْحَمْلُ أَوْ الاِعْتِرَافُ ـ قَالَ سُفْيَانُ كَذَا حَفِظْتُ ـ أَلاَ وَقَدْ رَجَمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَرَجَمْنَا بَعْدَهُ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) rivoyat qildiki,) Umar (roziyallohu anhu) aytdi: «Men odamlarga uzoq zamon oʻtib: ‹Biz Allohning Kitobida rajmni topmayapmiz›, deb aytadigan biror kimsa chiqib qolishidan va Alloh nozil qilgan bir farizani tark etib adashishlaridan qoʻrqaman. Ogoh boʻlinglar! Albatta rajm — zino qilgan va muhsan (uylangan) boʻlgan kishiga, agar bayyina (dalil) qoʻyilsa, yoki homiladorlik, yoki iqror boʻlsa — haqdir.» — Sufyon: ‹Men shunday yodladim›, dedi. — «Ogoh boʻlinglar! Rasululloh ﷺ rajm qildilar, biz ham U zotdan keyin rajm qildik.»(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилдики,) Умар (розияллоҳу анҳу) айтди: «Мен одамларга узоқ замон ўтиб: ‹Биз Аллоҳнинг Китобида ражмни топмаяпмиз›, деб айтадиган бирор кимса чиқиб қолишидан ва Аллоҳ нозил қилган бир фаризани тарк этиб адашишларидан қўрқаман. Огоҳ бўлинглар! Албатта ражм — зино қилган ва муҳсан (уйланган) бўлган кишига, агар баййина (далил) қўйилса, ёки ҳомиладорлик, ёки иқрор бўлса — ҳақдир.» — Суфён: ‹Мен шундай ёдладим›, деди. — «Огоҳ бўлинглар! Расулуллоҳ ﷺ ражм қилдилар, биз ҳам У зотдан кейин ражм қилдик.»

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ صَالِحٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ كُنْتُ أُقْرِئُ رِجَالاً مِنَ الْمُهَاجِرِينَ مِنْهُمْ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ، فَبَيْنَمَا أَنَا فِي مَنْزِلِهِ بِمِنًى، وَهْوَ عِنْدَ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فِي آخِرِ حَجَّةٍ حَجَّهَا، إِذْ رَجَعَ إِلَىَّ عَبْدُ الرَّحْمَنِ فَقَالَ لَوْ رَأَيْتَ رَجُلاً أَتَى أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ الْيَوْمَ فَقَالَ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ هَلْ لَكَ فِي فُلاَنٍ يَقُولُ لَوْ قَدْ مَاتَ عُمَرُ لَقَدْ بَايَعْتُ فُلاَنًا، فَوَاللَّهِ مَا كَانَتْ بَيْعَةُ أَبِي بَكْرٍ إِلاَّ فَلْتَةً، فَتَمَّتْ‏.‏ فَغَضِبَ عُمَرُ ثُمَّ قَالَ إِنِّي إِنْ شَاءَ اللَّهُ لَقَائِمٌ الْعَشِيَّةَ فِي النَّاسِ، فَمُحَذِّرُهُمْ هَؤُلاَءِ الَّذِينَ يُرِيدُونَ أَنْ يَغْصِبُوهُمْ أُمُورَهُمْ‏.‏ قَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ فَقُلْتُ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ لاَ تَفْعَلْ فَإِنَّ الْمَوْسِمَ يَجْمَعُ رَعَاعَ النَّاسِ وَغَوْغَاءَهُمْ، فَإِنَّهُمْ هُمُ الَّذِينَ يَغْلِبُونَ عَلَى قُرْبِكَ حِينَ تَقُومُ فِي النَّاسِ، وَأَنَا أَخْشَى أَنْ تَقُومَ فَتَقُولَ مَقَالَةً يُطَيِّرُهَا عَنْكَ كُلُّ مُطَيِّرٍ، وَأَنْ لاَ يَعُوهَا، وَأَنْ لاَ يَضَعُوهَا عَلَى مَوَاضِعِهَا، فَأَمْهِلْ حَتَّى تَقْدَمَ الْمَدِينَةَ فَإِنَّهَا دَارُ الْهِجْرَةِ وَالسُّنَّةِ، فَتَخْلُصَ بِأَهْلِ الْفِقْهِ وَأَشْرَافِ النَّاسِ، فَتَقُولَ مَا قُلْتَ مُتَمَكِّنًا، فَيَعِي أَهْلُ الْعِلْمِ مَقَالَتَكَ، وَيَضَعُونَهَا عَلَى مَوَاضِعِهَا‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ أَمَا وَاللَّهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ لأَقُومَنَّ بِذَلِكَ أَوَّلَ مَقَامٍ أَقُومُهُ بِالْمَدِينَةِ‏.‏ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَقَدِمْنَا الْمَدِينَةَ فِي عَقِبِ ذِي الْحَجَّةِ، فَلَمَّا كَانَ يَوْمُ الْجُمُعَةِ عَجَّلْنَا الرَّوَاحَ حِينَ زَاغَتِ الشَّمْسُ، حَتَّى أَجِدَ سَعِيدَ بْنَ زَيْدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ نُفَيْلٍ جَالِسًا إِلَى رُكْنِ الْمِنْبَرِ، فَجَلَسْتُ حَوْلَهُ تَمَسُّ رُكْبَتِي رُكْبَتَهُ، فَلَمْ أَنْشَبْ أَنْ خَرَجَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ، فَلَمَّا رَأَيْتُهُ مُقْبِلاً قُلْتُ لِسَعِيدِ بْنِ زَيْدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ نُفَيْلٍ، لَيَقُولَنَّ الْعَشِيَّةَ مَقَالَةً لَمْ يَقُلْهَا مُنْذُ اسْتُخْلِفَ، فَأَنْكَرَ عَلَىَّ وَقَالَ مَا عَسَيْتَ أَنْ يَقُولَ مَا لَمْ يَقُلْ‏.‏ قَبْلَهُ فَجَلَسَ عُمَرُ عَلَى الْمِنْبَرِ، فَلَمَّا سَكَتَ الْمُؤَذِّنُونَ قَامَ فَأَثْنَى عَلَى اللَّهِ بِمَا هُوَ أَهْلُهُ قَالَ أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّي قَائِلٌ لَكُمْ مَقَالَةً قَدْ قُدِّرَ لِي أَنْ أَقُولَهَا، لاَ أَدْرِي لَعَلَّهَا بَيْنَ يَدَىْ أَجَلِي، فَمَنْ عَقَلَهَا وَوَعَاهَا فَلْيُحَدِّثْ بِهَا حَيْثُ انْتَهَتْ بِهِ رَاحِلَتُهُ، وَمَنْ خَشِيَ أَنْ لاَ يَعْقِلَهَا فَلاَ أُحِلُّ لأَحَدٍ أَنْ يَكْذِبَ عَلَىَّ، إِنَّ اللَّهَ بَعَثَ مُحَمَّدًا صلى الله عليه وسلم بِالْحَقِّ وَأَنْزَلَ عَلَيْهِ الْكِتَابَ فَكَانَ مِمَّا أَنْزَلَ اللَّهُ آيَةُ الرَّجْمِ، فَقَرَأْنَاهَا وَعَقَلْنَاهَا وَوَعَيْنَاهَا، رَجَمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَرَجَمْنَا بَعْدَهُ، فَأَخْشَى إِنْ طَالَ بِالنَّاسِ زَمَانٌ أَنْ يَقُولَ قَائِلٌ وَاللَّهِ مَا نَجِدُ آيَةَ الرَّجْمِ فِي كِتَابِ اللَّهِ، فَيَضِلُّوا بِتَرْكِ فَرِيضَةٍ أَنْزَلَهَا اللَّهُ، وَالرَّجْمُ فِي كِتَابِ اللَّهِ حَقٌّ عَلَى مَنْ زَنَى إِذَا أُحْصِنَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاءِ، إِذَا قَامَتِ الْبَيِّنَةُ أَوْ كَانَ الْحَبَلُ أَوْ الاِعْتِرَافُ، ثُمَّ إِنَّا كُنَّا نَقْرَأُ فِيمَا نَقْرَأُ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ أَنْ لاَ تَرْغَبُوا عَنْ آبَائِكُمْ، فَإِنَّهُ كُفْرٌ بِكُمْ أَنْ تَرْغَبُوا عَنْ آبَائِكُمْ، أَوْ إِنَّ كُفْرًا بِكُمْ أَنْ تَرْغَبُوا عَنْ آبَائِكُمْ، أَلاَ ثُمَّ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ تُطْرُونِي كَمَا أُطْرِيَ عِيسَى ابْنُ مَرْيَمَ وَقُولُوا عَبْدُ اللَّهِ وَرَسُولُهُ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ إِنَّهُ بَلَغَنِي أَنَّ قَائِلاً مِنْكُمْ يَقُولُ وَاللَّهِ لَوْ مَاتَ عُمَرُ بَايَعْتُ فُلاَنًا‏.‏ فَلاَ يَغْتَرَّنَّ امْرُؤٌ أَنْ يَقُولَ إِنَّمَا كَانَتْ بَيْعَةُ أَبِي بَكْرٍ فَلْتَةً وَتَمَّتْ أَلاَ وَإِنَّهَا قَدْ كَانَتْ كَذَلِكَ وَلَكِنَّ اللَّهَ وَقَى شَرَّهَا، وَلَيْسَ مِنْكُمْ مَنْ تُقْطَعُ الأَعْنَاقُ إِلَيْهِ مِثْلُ أَبِي بَكْرٍ، مَنْ بَايَعَ رَجُلاً عَنْ غَيْرِ مَشُورَةٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ فَلاَ يُبَايَعُ هُوَ وَلاَ الَّذِي بَايَعَهُ تَغِرَّةً أَنْ يُقْتَلاَ، وَإِنَّهُ قَدْ كَانَ مِنْ خَبَرِنَا حِينَ تَوَفَّى اللَّهُ نَبِيَّهُ صلى الله عليه وسلم إِلاَّ أَنَّ الأَنْصَارَ خَالَفُونَا وَاجْتَمَعُوا بِأَسْرِهِمْ فِي سَقِيفَةِ بَنِي سَاعِدَةَ، وَخَالَفَ عَنَّا عَلِيٌّ وَالزُّبَيْرُ وَمَنْ مَعَهُمَا، وَاجْتَمَعَ الْمُهَاجِرُونَ إِلَى أَبِي بَكْرٍ فَقُلْتُ لأَبِي بَكْرٍ يَا أَبَا بَكْرٍ انْطَلِقْ بِنَا إِلَى إِخْوَانِنَا هَؤُلاَءِ مِنَ الأَنْصَارِ‏.‏ فَانْطَلَقْنَا نُرِيدُهُمْ فَلَمَّا دَنَوْنَا مِنْهُمْ لَقِيَنَا مِنْهُمْ رَجُلاَنِ صَالِحَانِ، فَذَكَرَا مَا تَمَالَى عَلَيْهِ الْقَوْمُ فَقَالاَ أَيْنَ تُرِيدُونَ يَا مَعْشَرَ الْمُهَاجِرِينَ فَقُلْنَا نُرِيدُ إِخْوَانَنَا هَؤُلاَءِ مِنَ الأَنْصَارِ‏.‏ فَقَالاَ لاَ عَلَيْكُمْ أَنْ لاَ تَقْرَبُوهُمُ اقْضُوا أَمْرَكُمْ‏.‏ فَقُلْتُ وَاللَّهِ لَنَأْتِيَنَّهُمْ‏.‏ فَانْطَلَقْنَا حَتَّى أَتَيْنَاهُمْ فِي سَقِيفَةِ بَنِي سَاعِدَةَ، فَإِذَا رَجُلٌ مُزَمَّلٌ بَيْنَ ظَهْرَانَيْهِمْ فَقُلْتُ مَنْ هَذَا فَقَالُوا هَذَا سَعْدُ بْنُ عُبَادَةَ‏.‏ فَقُلْتُ مَا لَهُ قَالُوا يُوعَكُ‏.‏ فَلَمَّا جَلَسْنَا قَلِيلاً تَشَهَّدَ خَطِيبُهُمْ، فَأَثْنَى عَلَى اللَّهِ بِمَا هُوَ أَهْلُهُ ثُمَّ قَالَ أَمَّا بَعْدُ فَنَحْنُ أَنْصَارُ اللَّهِ وَكَتِيبَةُ الإِسْلاَمِ، وَأَنْتُمْ مَعْشَرَ الْمُهَاجِرِينَ رَهْطٌ، وَقَدْ دَفَّتْ دَافَّةٌ مِنْ قَوْمِكُمْ، فَإِذَا هُمْ يُرِيدُونَ أَنْ يَخْتَزِلُونَا مِنْ أَصْلِنَا وَأَنْ يَحْضُنُونَا مِنَ الأَمْرِ‏.‏ فَلَمَّا سَكَتَ أَرَدْتُ أَنْ أَتَكَلَّمَ وَكُنْتُ زَوَّرْتُ مَقَالَةً أَعْجَبَتْنِي أُرِيدُ أَنْ أُقَدِّمَهَا بَيْنَ يَدَىْ أَبِي بَكْرٍ، وَكُنْتُ أُدَارِي مِنْهُ بَعْضَ الْحَدِّ، فَلَمَّا أَرَدْتُ أَنْ أَتَكَلَّمَ قَالَ أَبُو بَكْرٍ عَلَى رِسْلِكَ‏.‏ فَكَرِهْتُ أَنْ أُغْضِبَهُ، فَتَكَلَّمَ أَبُو بَكْرٍ فَكَانَ هُوَ أَحْلَمَ مِنِّي وَأَوْقَرَ، وَاللَّهِ مَا تَرَكَ مِنْ كَلِمَةٍ أَعْجَبَتْنِي فِي تَزْوِيرِي إِلاَّ قَالَ فِي بَدِيهَتِهِ مِثْلَهَا أَوْ أَفْضَلَ مِنْهَا حَتَّى سَكَتَ فَقَالَ مَا ذَكَرْتُمْ فِيكُمْ مِنْ خَيْرٍ فَأَنْتُمْ لَهُ أَهْلٌ، وَلَنْ يُعْرَفَ هَذَا الأَمْرُ إِلاَّ لِهَذَا الْحَىِّ مِنْ قُرَيْشٍ، هُمْ أَوْسَطُ الْعَرَبِ نَسَبًا وَدَارًا، وَقَدْ رَضِيتُ لَكُمْ أَحَدَ هَذَيْنِ الرَّجُلَيْنِ، فَبَايِعُوا أَيَّهُمَا شِئْتُمْ‏.‏ فَأَخَذَ بِيَدِي وَبِيَدِ أَبِي عُبَيْدَةَ بْنِ الْجَرَّاحِ وَهْوَ جَالِسٌ بَيْنَنَا، فَلَمْ أَكْرَهْ مِمَّا قَالَ غَيْرَهَا، كَانَ وَاللَّهِ أَنْ أُقَدَّمَ فَتُضْرَبَ عُنُقِي لاَ يُقَرِّبُنِي ذَلِكَ مِنْ إِثْمٍ، أَحَبَّ إِلَىَّ مِنْ أَنْ أَتَأَمَّرَ عَلَى قَوْمٍ فِيهِمْ أَبُو بَكْرٍ، اللَّهُمَّ إِلاَّ أَنْ تُسَوِّلَ إِلَىَّ نَفْسِي عِنْدَ الْمَوْتِ شَيْئًا لاَ أَجِدُهُ الآنَ‏.‏ فَقَالَ قَائِلٌ مِنَ الأَنْصَارِ أَنَا جُذَيْلُهَا الْمُحَكَّكُ، وَعُذَيْقُهَا الْمُرَجَّبُ، مِنَّا أَمِيرٌ، وَمِنْكُمْ أَمِيرٌ، يَا مَعْشَرَ قُرَيْشٍ‏.‏ فَكَثُرَ اللَّغَطُ، وَارْتَفَعَتِ الأَصْوَاتُ حَتَّى فَرِقْتُ مِنَ الاِخْتِلاَفِ‏.‏ فَقُلْتُ ابْسُطْ يَدَكَ يَا أَبَا بَكْرٍ‏.‏ فَبَسَطَ يَدَهُ فَبَايَعْتُهُ، وَبَايَعَهُ الْمُهَاجِرُونَ، ثُمَّ بَايَعَتْهُ الأَنْصَارُ، وَنَزَوْنَا عَلَى سَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ فَقَالَ قَائِلٌ مِنْهُمْ قَتَلْتُمْ سَعْدَ بْنَ عُبَادَةَ‏.‏ فَقُلْتُ قَتَلَ اللَّهُ سَعْدَ بْنَ عُبَادَةَ‏.‏ قَالَ عُمَرُ وَإِنَّا وَاللَّهِ مَا وَجَدْنَا فِيمَا حَضَرْنَا مِنْ أَمْرٍ أَقْوَى مِنْ مُبَايَعَةِ أَبِي بَكْرٍ خَشِينَا إِنْ فَارَقْنَا الْقَوْمَ وَلَمْ تَكُنْ بَيْعَةٌ أَنْ يُبَايِعُوا رَجُلاً مِنْهُمْ بَعْدَنَا، فَإِمَّا بَايَعْنَاهُمْ عَلَى مَا لاَ نَرْضَى، وَإِمَّا نُخَالِفُهُمْ فَيَكُونُ فَسَادٌ، فَمَنْ بَايَعَ رَجُلاً عَلَى غَيْرِ مَشُورَةٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ فَلاَ يُتَابَعُ هُوَ وَلاَ الَّذِي بَايَعَهُ تَغِرَّةً أَنْ يُقْتَلاَ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) rivoyat qildiki, u aytdi:) Men muhojirlardan baʼzi kishilarga — ular orasida Abdurahmon ibn Avf ham bor edi — Qurʼon oʻqitardim. Umar ibn Xattob (roziyallohu anhu)ning oxirgi qilgan hajlaridan birida men Minoda Abdurahmonning manzilida edim, u esa Umarning huzurida edi. Birdan Abdurahmon mening oldimga qaytib kelib: «Koshki sen bugun moʻminlar amirining huzuriga kelib: ‹Yo amiral-moʻminin, falon kishi haqida (nima deysiz)? U: ‹Agar Umar oʻlsa, men albatta falonchiga bayʼat qilardim; vallohi, Abu Bakrning bayʼati ham faqat oldindan oʻylanmagan tasodifiy ish (falta) edi, soʻng u shu holda tamom boʻldi›, deyapti› degan bir kishini bugun koʻrganingda edi!» dedi. Umar gʻazablandi, soʻng: «Men, inshoalloh, bugun kechqurun odamlar oldida turib, ularning ishlarini gʻasb qilmoqchi boʻlgan mana shunday kishilardan ularni ogohlantiraman», dedi. Abdurahmon aytdi: Men: «Yo amiral-moʻminin, bunday qilmang, chunki (haj) mavsumi avom va olomon (johil) kishilarni toʻplaydi; siz odamlar oldida turganingizda, yaqiningizni mana shular egallab oladilar. Men siz turib, har bir uchiruvchi notoʻgʻri tarqatadigan bir soʻz aytishingizdan, ularning uni toʻgʻri anglamasligidan va oʻz joyiga qoʻymasligidan qoʻrqaman. Madinaga yetib borguncha kuting — u hijrat va sunnat diyoridir; u yerda fiqh ahli va odamlarning ashroflari (zodagonlari) bilan xolos boʻlasiz, aytmoqchi boʻlganingizni dadil aytasiz, ilm ahli soʻzingizni anglaydi va oʻz joyiga qoʻyadi», dedim. Umar: «Vallohi, inshoalloh, men Madinada turadigan birinchi maqomimda (xutbamda) shuni albatta aytaman», dedi. Ibn Abbos aytdi: Biz Madinaga Zulhijja oxirida keldik. Juma kuni boʻlganida, quyosh ogʻishi bilan (masjidga) borishni tezlatdik, hatto men Said ibn Zayd ibn Amr ibn Nufaylni minbar ustuni yonida oʻtirgan holda topdim. Men uning yonida, tizzam tizzasiga tegadigan (yaqinlikda) oʻtirdim. Koʻp oʻtmay Umar ibn Xattob (tashqariga) chiqdi. Men uning kelayotganini koʻrib, Said ibn Zaydga: «U bugun kechqurun, xalifa boʻlganidan beri aytmagan bir soʻzni albatta aytadi», dedim. U buni menga inkor qilib: «U avval aytmagan nimani aytishini kutyapsan?» dedi. Umar minbarga oʻtirdi. Muazzinlar (azonni) tugatib jim boʻlganlarida, u (oʻrnidan) turib, Allohga loyiq hamd aytdi, soʻng: «Ammo baʼd: men sizlarga aytishim taqdir qilingan bir soʻzni aytmoqchiman; bilmadim, ehtimol u mening ajalim oldidadir. Kim uni anglab, yodida saqlasa, uni ulovi yetgan joyga (har qayerga) aytib bersin; kim uni anglay olmaslikdan qoʻrqsa — men hech kimga men haqimda yolgʻon (gapirishni) halol qilmayman. Albatta, Alloh Muhammadni ﷺ haq bilan yubordi va unga Kitobni nozil qildi; Alloh nozil qilgan (narsalar) orasida rajm oyati ham bor edi. Biz uni oʻqidik, anglab, yodimizda saqladik. Rasululloh ﷺ rajm qildilar, biz ham U zotdan keyin rajm qildik. Men odamlarga uzoq zamon oʻtib: ‹Vallohi, biz Allohning Kitobida rajm oyatini topmayapmiz›, deydigan kimsa chiqib, ular Alloh nozil qilgan farizani tark etib adashishlaridan qoʻrqaman. Allohning Kitobida rajm — zino qilgan, muhsan boʻlgan erkak va ayolga, agar bayyina (dalil) qoʻyilsa, yoki homiladorlik, yoki iqror boʻlsa — haqdir. Soʻng biz Allohning Kitobidan oʻqigan (narsalar) orasida: ‹Otalaringizdan yuz oʻgirmanglar, chunki otalaringizdan yuz oʻgirishingiz oʻzingizga kufrdir› (degan kalimani) ham oʻqir edik. Soʻng Rasululloh ﷺ: ‹Iso ibn Maryam haddan ortiq maqtalganidek, meni haddan ortiq maqtamanglar; (balki) ‹Allohning bandasi va Rasuli› denglar›, dedilar. Soʻng menga yetdiki, sizlardan biror kimsa: ‹Vallohi, agar Umar oʻlsa, men falonchiga bayʼat qilardim›, deyarkan. Hech kim ‹Abu Bakrning bayʼati tasodifiy ish (falta) edi, soʻng tamom boʻldi› deb aldanmasin. Ogoh boʻlinglar! Darhaqiqat, u shunday (tasodifiy) edi, lekin Alloh uning sharridan saqladi. Sizlar orasida (odamlar) boʻyinlarini choʻzadigan (intiladigan), Abu Bakrga oʻxshash kishi yoʻq. Kim musulmonlarning mashvaratisiz bir kishiga bayʼat qilsa, na unga, na u bayʼat qilgan kishiga (ergashilmaydi) — ikkovi oʻldirilishidan saqlanish uchun (ehtiyot chorasidir). Bizning xabarimiz (ahvolimiz) shunday boʻlgan ediki, Alloh Oʻz Paygʻambarini ﷺ vafot ettirganida, Ansor bizga muxolifat qildi va Banu Soida saqifasida (soyabonida) hammasi toʻplandi; Ali, Zubayr va ular bilan boʻlganlar ham bizdan ajrab (chetda) qoldilar; muhojirlar esa Abu Bakr atrofiga yigʻildi. Men Abu Bakrga: «Yo Abu Bakr, ansordan boʻlgan mana shu birodarlarimiz oldiga yuring», dedim. Bas, biz ularni istab yoʻlga chiqdik. Ularga yaqinlashganimizda, ulardan ikki solih kishi bizni kutib oldi va qavmning kelishib (birlashib) qaror qilgan ishini zikr qildi-da: «Ey muhojirlar jamoasi, qaerga (boryapsiz)?» dedi. Biz: «Ansordan boʻlgan mana shu birodarlarimizni (istaymiz)», dedik. Ular: «Ularga yaqinlashmasligingiz sizga (yaxshiroq) — ishingizni oʻzingiz hal qiling», dedilar. Men: «Vallohi, biz albatta ularning oldiga boramiz», dedim. Bas, biz Banu Soida saqifasida ular oldiga keldik. Qarasak, ularning oʻrtasida (kasal) bir kishi (matoga) oʻralgan edi. Men: «Bu kim?» dedim. Ular: «Bu — Saʼd ibn Uboda», dedilar. Men: «Unga nima boʻlgan?» dedim. Ular: «Isitma bilan ogʻriyapti», dedilar. Biroz oʻtirganimizdan keyin, ularning xatibi tashahhud aytdi, Allohga loyiq hamd aytdi, soʻng: «Ammo baʼd: biz — Allohning ansorlari va islom lashkarimiz; sizlar, ey muhojirlar jamoasi, (kichik) bir guruhsiz. Qavmingizdan bir toʻda (Madinaga) keldi; mana, ular bizni (oʻz) ildizimizdan uzib, ishdan (hokimiyatdan) chetlatmoqchi boʻlmoqdalar», dedi. U jim boʻlganida, men gapirmoqchi boʻldim — men oʻzimga yoqqan bir nutqni tayyorlab qoʻygan edim, uni Abu Bakr oldida (avval) aytmoqchi edim, va men undan (Abu Bakrning gapidan) baʼzi keskinlikni yumshatmoqchi edim. Gapirmoqchi boʻlganimda, Abu Bakr: «Shoshilma (sekinroq)», dedi. Men uni gʻazablantirishni yoqtirmadim, bas, Abu Bakr gapirdi — u mendan koʻra halimroq va vazminroq edi. Vallohi, u mening tayyorlaganimda menga yoqqan biror soʻzni qoldirmay, oʻz badihasida (tayyorlanmay) uning oʻxshashini yoki undan afzalrogʻini aytdi, hatto jim boʻldi. U: «Sizlar oʻz haqingizda zikr qilgan har qanday yaxshilikka siz loyiqsiz; lekin bu ish (xilofat) faqat Qurayshning mana shu qabilasiga (loyiq) deb tan olinadi — ular arablarning nasab va diyor jihatidan eng markaziysidir. Men sizlarga mana shu ikki kishidan birini roziman (maʼqul koʻrdim), qaysisini xohlasangiz, oʻshanga bayʼat qiling», dedi va mening qoʻlim bilan — oramizda oʻtirgan — Abu Ubayda ibn Jarrohning qoʻlini oldi. Uning aytganlaridan faqat shundan boshqasini yoqtirmadim. Vallohi, mening (gunohga yaqinlashtirmaydigan tarzda) oldinga chiqarilib, boʻynim urilishi, ichida Abu Bakr boʻlgan qavmga amir boʻlishimdan koʻra menga sevimliroq edi — Allohim (kechir), agar oʻlim chogʻida nafsim menga hozir (oʻzimda) topmaydigan bir narsani bezab koʻrsatmasa. Shunda Ansordan bir kishi: «Men ularning (suykalib) ishqalanadigan xodasi va mevali (tayangan) xurmo tanasiman (yaʼni tajriba va kuch sohibiman); bizdan bir amir, sizdan bir amir, ey Quraysh jamoasi!» dedi. Bas, gʻovgʻa koʻpaydi, ovozlar koʻtarildi, hatto men (paydo boʻlgan) ixtilofdan qoʻrqdim. Men: «Qoʻlingni choʻz, yo Abu Bakr», dedim. U qoʻlini choʻzdi, men unga bayʼat qildim, muhojirlar (ham) bayʼat qildilar, soʻng Ansor bayʼat qildi. Biz Saʼd ibn Ubadaning ustiga (toʻplanib) intildik. Ulardan bir kishi: «Saʼd ibn Ubadani oʻldirdingiz!» dedi. Men: «Alloh Saʼd ibn Ubadani oʻldirsin (uning sharrini daf qilsin)», dedim. Umar aytdi: Vallohi, biz duch kelgan ish (ahvol)da Abu Bakrga bayʼat qilishdan koʻra kuchliroq (toʻgʻri) narsani topmadik. Biz qavmdan bayʼatsiz ajrab ketsak, ular bizdan keyin oʻzlaridan bir kishiga bayʼat qilishlaridan qoʻrqdik — u holda yo ular bilan biz rozi boʻlmagan (narsa) ustiga bayʼatlashardik, yoki ularga muxolifat qilardik, bu esa fasodga olib kelardi. Bas, kim musulmonlarning mashvaratisiz bir kishiga bayʼat qilsa, na unga, na u bayʼat qilgan kishiga ergashilmaydi — ikkovi oʻldirilishidan saqlanish uchun (ehtiyot chorasidir).(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилдики, у айтди:) Мен муҳожирлардан баъзи кишиларга — улар орасида Абдураҳмон ибн Авф ҳам бор эди — Қуръон ўқитардим. Умар ибн Хаттоб (розияллоҳу анҳу)нинг охирги қилган ҳажларидан бирида мен Минода Абдураҳмоннинг манзилида эдим, у эса Умарнинг ҳузурида эди. Бирдан Абдураҳмон менинг олдимга қайтиб келиб: «Кошки сен бугун мўминлар амирининг ҳузурига келиб: ‹Ё амирал-мўминин, фалон киши ҳақида (нима дейсиз)? У: ‹Агар Умар ўлса, мен албатта фалончига байъат қилардим; валлоҳи, Абу Бакрнинг байъати ҳам фақат олдиндан ўйланмаган тасодифий иш (фалта) эди, сўнг у шу ҳолда тамом бўлди›, деяпти› деган бир кишини бугун кўрганингда эди!» деди. Умар ғазабланди, сўнг: «Мен, иншоаллоҳ, бугун кечқурун одамлар олдида туриб, уларнинг ишларини ғасб қилмоқчи бўлган мана шундай кишилардан уларни огоҳлантираман», деди. Абдураҳмон айтди: Мен: «Ё амирал-мўминин, бундай қилманг, чунки (ҳаж) мавсуми авом ва оломон (жоҳил) кишиларни тўплайди; сиз одамлар олдида турганингизда, яқинингизни мана шулар эгаллаб оладилар. Мен сиз туриб, ҳар бир учирувчи нотўғри тарқатадиган бир сўз айтишингиздан, уларнинг уни тўғри англамаслигидан ва ўз жойига қўймаслигидан қўрқаман. Мадинага етиб боргунча кутинг — у ҳижрат ва суннат диёридир; у ерда фиқҳ аҳли ва одамларнинг ашрофлари (зодагонлари) билан холос бўласиз, айтмоқчи бўлганингизни дадил айтасиз, илм аҳли сўзингизни англайди ва ўз жойига қўяди», дедим. Умар: «Валлоҳи, иншоаллоҳ, мен Мадинада турадиган биринчи мақомимда (хутбамда) шуни албатта айтаман», деди. Ибн Аббос айтди: Биз Мадинага Зулҳижжа охирида келдик. Жума куни бўлганида, қуёш оғиши билан (масжидга) боришни тезлатдик, ҳатто мен Саид ибн Зайд ибн Амр ибн Нуфайлни минбар устуни ёнида ўтирган ҳолда топдим. Мен унинг ёнида, тиззам тиззасига тегадиган (яқинликда) ўтирдим. Кўп ўтмай Умар ибн Хаттоб (ташқарига) чиқди. Мен унинг келаётганини кўриб, Саид ибн Зайдга: «У бугун кечқурун, халифа бўлганидан бери айтмаган бир сўзни албатта айтади», дедим. У буни менга инкор қилиб: «У аввал айтмаган нимани айтишини кутяпсан?» деди. Умар минбарга ўтирди. Муаззинлар (азонни) тугатиб жим бўлганларида, у (ўрнидан) туриб, Аллоҳга лойиқ ҳамд айтди, сўнг: «Аммо баъд: мен сизларга айтишим тақдир қилинган бир сўзни айтмоқчиман; билмадим, эҳтимол у менинг ажалим олдидадир. Ким уни англаб, ёдида сақласа, уни улови етган жойга (ҳар қаерга) айтиб берсин; ким уни англай олмасликдан қўрқса — мен ҳеч кимга мен ҳақимда ёлғон (гапиришни) ҳалол қилмайман. Албатта, Аллоҳ Муҳаммадни ﷺ ҳақ билан юборди ва унга Китобни нозил қилди; Аллоҳ нозил қилган (нарсалар) орасида ражм ояти ҳам бор эди. Биз уни ўқидик, англаб, ёдимизда сақладик. Расулуллоҳ ﷺ ражм қилдилар, биз ҳам У зотдан кейин ражм қилдик. Мен одамларга узоқ замон ўтиб: ‹Валлоҳи, биз Аллоҳнинг Китобида ражм оятини топмаяпмиз›, дейдиган кимса чиқиб, улар Аллоҳ нозил қилган фаризани тарк этиб адашишларидан қўрқаман. Аллоҳнинг Китобида ражм — зино қилган, муҳсан бўлган эркак ва аёлга, агар баййина (далил) қўйилса, ёки ҳомиладорлик, ёки иқрор бўлса — ҳақдир. Сўнг биз Аллоҳнинг Китобидан ўқиган (нарсалар) орасида: ‹Оталарингиздан юз ўгирманглар, чунки оталарингиздан юз ўгиришингиз ўзингизга куфрдир› (деган калимани) ҳам ўқир эдик. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ: ‹Исо ибн Марям ҳаддан ортиқ мақталганидек, мени ҳаддан ортиқ мақтаманглар; (балки) ‹Аллоҳнинг бандаси ва Расули› денглар›, дедилар. Сўнг менга етдики, сизлардан бирор кимса: ‹Валлоҳи, агар Умар ўлса, мен фалончига байъат қилардим›, деяркан. Ҳеч ким ‹Абу Бакрнинг байъати тасодифий иш (фалта) эди, сўнг тамом бўлди› деб алданмасин. Огоҳ бўлинглар! Дарҳақиқат, у шундай (тасодифий) эди, лекин Аллоҳ унинг шарридан сақлади. Сизлар орасида (одамлар) бўйинларини чўзадиган (интиладиган), Абу Бакрга ўхшаш киши йўқ. Ким мусулмонларнинг машваратисиз бир кишига байъат қилса, на унга, на у байъат қилган кишига (эргашилмайди) — иккови ўлдирилишидан сақланиш учун (эҳтиёт чорасидир). Бизнинг хабаримиз (аҳволимиз) шундай бўлган эдики, Аллоҳ Ўз Пайғамбарини ﷺ вафот эттирганида, Ансор бизга мухолифат қилди ва Бану Соида сақифасида (соябонида) ҳаммаси тўпланди; Али, Зубайр ва улар билан бўлганлар ҳам биздан ажраб (четда) қолдилар; муҳожирлар эса Абу Бакр атрофига йиғилди. Мен Абу Бакрга: «Ё Абу Бакр, ансордан бўлган мана шу биродарларимиз олдига юринг», дедим. Бас, биз уларни истаб йўлга чиқдик. Уларга яқинлашганимизда, улардан икки солиҳ киши бизни кутиб олди ва қавмнинг келишиб (бирлашиб) қарор қилган ишини зикр қилди-да: «Эй муҳожирлар жамоаси, қаэрга (боряпсиз)?» деди. Биз: «Ансордан бўлган мана шу биродарларимизни (истаймиз)», дедик. Улар: «Уларга яқинлашмаслигингиз сизга (яхшироқ) — ишингизни ўзингиз ҳал қилинг», дедилар. Мен: «Валлоҳи, биз албатта уларнинг олдига борамиз», дедим. Бас, биз Бану Соида сақифасида улар олдига келдик. Қарасак, уларнинг ўртасида (касал) бир киши (матога) ўралган эди. Мен: «Бу ким?» дедим. Улар: «Бу — Саъд ибн Убода», дедилар. Мен: «Унга нима бўлган?» дедим. Улар: «Иситма билан оғрияпти», дедилар. Бироз ўтирганимиздан кейин, уларнинг хатиби ташаҳҳуд айтди, Аллоҳга лойиқ ҳамд айтди, сўнг: «Аммо баъд: биз — Аллоҳнинг ансорлари ва ислом лашкаримиз; сизлар, эй муҳожирлар жамоаси, (кичик) бир гуруҳсиз. Қавмингиздан бир тўда (Мадинага) келди; мана, улар бизни (ўз) илдизимиздан узиб, ишдан (ҳокимиятдан) четлатмоқчи бўлмоқдалар», деди. У жим бўлганида, мен гапирмоқчи бўлдим — мен ўзимга ёққан бир нутқни тайёрлаб қўйган эдим, уни Абу Бакр олдида (аввал) айтмоқчи эдим, ва мен ундан (Абу Бакрнинг гапидан) баъзи кескинликни юмшатмоқчи эдим. Гапирмоқчи бўлганимда, Абу Бакр: «Шошилма (секинроқ)», деди. Мен уни ғазаблантиришни ёқтирмадим, бас, Абу Бакр гапирди — у мендан кўра ҳалимроқ ва вазминроқ эди. Валлоҳи, у менинг тайёрлаганимда менга ёққан бирор сўзни қолдирмай, ўз бадиҳасида (тайёрланмай) унинг ўхшашини ёки ундан афзалроғини айтди, ҳатто жим бўлди. У: «Сизлар ўз ҳақингизда зикр қилган ҳар қандай яхшиликка сиз лойиқсиз; лекин бу иш (хилофат) фақат Қурайшнинг мана шу қабиласига (лойиқ) деб тан олинади — улар арабларнинг насаб ва диёр жиҳатидан энг марказийсидир. Мен сизларга мана шу икки кишидан бирини розиман (маъқул кўрдим), қайсисини хоҳласангиз, ўшанга байъат қилинг», деди ва менинг қўлим билан — орамизда ўтирган — Абу Убайда ибн Жарроҳнинг қўлини олди. Унинг айтганларидан фақат шундан бошқасини ёқтирмадим. Валлоҳи, менинг (гуноҳга яқинлаштирмайдиган тарзда) олдинга чиқарилиб, бўйним урилиши, ичида Абу Бакр бўлган қавмга амир бўлишимдан кўра менга севимлироқ эди — Аллоҳим (кечир), агар ўлим чоғида нафсим менга ҳозир (ўзимда) топмайдиган бир нарсани безаб кўрсатмаса. Шунда Ансордан бир киши: «Мен уларнинг (суйкалиб) ишқаланадиган ходаси ва мевали (таянган) хурмо танасиман (яъни тажриба ва куч соҳибиман); биздан бир амир, сиздан бир амир, эй Қурайш жамоаси!» деди. Бас, ғовға кўпайди, овозлар кўтарилди, ҳатто мен (пайдо бўлган) ихтилофдан қўрқдим. Мен: «Қўлингни чўз, ё Абу Бакр», дедим. У қўлини чўзди, мен унга байъат қилдим, муҳожирлар (ҳам) байъат қилдилар, сўнг Ансор байъат қилди. Биз Саъд ибн Убаданинг устига (тўпланиб) интилдик. Улардан бир киши: «Саъд ибн Убадани ўлдирдингиз!» деди. Мен: «Аллоҳ Саъд ибн Убадани ўлдирсин (унинг шаррини даф қилсин)», дедим. Умар айтди: Валлоҳи, биз дуч келган иш (аҳвол)да Абу Бакрга байъат қилишдан кўра кучлироқ (тўғри) нарсани топмадик. Биз қавмдан байъациз ажраб кецак, улар биздан кейин ўзларидан бир кишига байъат қилишларидан қўрқдик — у ҳолда ё улар билан биз рози бўлмаган (нарса) устига байъатлашардик, ёки уларга мухолифат қилардик, бу эса фасодга олиб келарди. Бас, ким мусулмонларнинг машваратисиз бир кишига байъат қилса, на унга, на у байъат қилган кишига эргашилмайди — иккови ўлдирилишидан сақланиш учун (эҳтиёт чорасидир).

حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ لَعَنَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم الْمُخَنَّثِينَ مِنَ الرِّجَالِ، وَالْمُتَرَجِّلاَتِ مِنَ النِّسَاءِ، وَقَالَ ‏"‏ أَخْرِجُوهُمْ مِنْ بُيُوتِكُمْ ‏"‏‏.‏ وَأَخْرَجَ فُلاَنًا، وَأَخْرَجَ عُمَرُ فُلاَنًا‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) rivoyat qildiki, u aytdi:) Paygʻambar ﷺ erkaklardan muxannas (ayolsifat) boʻlganlarni va ayollardan erkaksifat (oʻzini erkakka oʻxshatgan)larni laʼnatladilar va: «Ularni uylaringizdan chiqarib yuboringlar», dedilar. U zot falon (kishi)ni chiqardilar, Umar ham falon (kishi)ni chiqardi.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилдики, у айтди:) Пайғамбар ﷺ эркаклардан муханнас (аёлсифат) бўлганларни ва аёллардан эркаксифат (ўзини эркакка ўхшатган)ларни лаънатладилар ва: «Уларни уйларингиздан чиқариб юборинглар», дедилар. У зот фалон (киши)ни чиқардилар, Умар ҳам фалон (киши)ни чиқарди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمَ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ ذُكِرَ التَّلاَعُنُ عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ عَاصِمُ بْنُ عَدِيٍّ فِي ذَلِكَ قَوْلاً، ثُمَّ انْصَرَفَ وَأَتَاهُ رَجُلٌ مِنْ قَوْمِهِ يَشْكُو أَنَّهُ وَجَدَ مَعَ أَهْلِهِ فَقَالَ عَاصِمٌ مَا ابْتُلِيتُ بِهَذَا إِلاَّ لِقَوْلِي فَذَهَبَ بِهِ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرَهُ بِالَّذِي وَجَدَ عَلَيْهِ امْرَأَتَهُ، وَكَانَ ذَلِكَ الرَّجُلُ مُصْفَرًّا، قَلِيلَ اللَّحْمِ، سَبِطَ الشَّعَرِ، وَكَانَ الَّذِي ادَّعَى عَلَيْهِ أَنَّهُ وَجَدَهُ عِنْدَ أَهْلِهِ آدَمَ، خَدْلاً، كَثِيرَ اللَّحْمِ، فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اللَّهُمَّ بَيِّنْ ‏"‏‏.‏ فَوَضَعَتْ شَبِيهًا بِالرَّجُلِ الَّذِي ذَكَرَ زَوْجُهَا أَنَّهُ وَجَدَهُ عِنْدَهَا فَلاَعَنَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بَيْنَهُمَا فَقَالَ رَجُلٌ لاِبْنِ عَبَّاسٍ فِي الْمَجْلِسِ هِيَ الَّتِي قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَوْ رَجَمْتُ أَحَدًا بِغَيْرِ بَيِّنَةٍ رَجَمْتُ هَذِهِ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ لاَ، تِلْكَ امْرَأَةٌ كَانَتْ تُظْهِرُ فِي الإِسْلاَمِ السُّوءَ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) rivoyat qildiki,) Paygʻambar ﷺning huzurlarida liʼon (mutalaʼana) zikr qilindi. Shunda Osim ibn Adiy bu haqda bir (qattiq) soʻz aytdi, soʻng (oʻrnidan) ketdi. (Shu payt) uning qavmidan bir kishi — oʻz ahlini (xotinini begona erkak bilan) topganidan shikoyat qilib — uning oldiga keldi. Osim: «Bu (sinov)ga faqat oʻzimning (haligi) soʻzim sababli mubtalo boʻldim», dedi. Bas, u (kishi)ni Paygʻambar ﷺning huzurlariga olib bordi va xotinini qay holatda topganini U zotga aytdi. Oʻsha kishi (eri) sargʻish (rangda), eti kam, sochi tekis (silliq) edi; u (eri) ayblagan, ‹xotinim yonida topdim› degan kishi esa qoramtir, semizroq, eti koʻp (kishi) edi. Paygʻambar ﷺ: «Allohim, (haqiqatni) ayon qil!» dedilar. Soʻng (ayol) eri ‹xotinim yonida topdim› deb zikr qilgan kishiga oʻxshagan (bola) tugʻdi. Bas, Paygʻambar ﷺ ikkovi orasida liʼon qildirdilar. Majlisda bir kishi Ibn Abbosga: «(Ayol) — Paygʻambar ﷺ: ‹Agar men birovni bayyinasiz (dalilsiz) rajm qiladigan boʻlsam, mana shuni rajm qilgan boʻlardim›, degani shu (ayol)mi?» dedi. (Ibn Abbos): «Yoʻq; u — islom (jamiyati)da yomonlikni oshkor qilib yuradigan (boshqa) bir ayol edi», dedi.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилдики,) Пайғамбар ﷺнинг ҳузурларида лиъон (муталаъана) зикр қилинди. Шунда Осим ибн Адий бу ҳақда бир (қаттиқ) сўз айтди, сўнг (ўрнидан) кетди. (Шу пайт) унинг қавмидан бир киши — ўз аҳлини (хотинини бегона эркак билан) топганидан шикоят қилиб — унинг олдига келди. Осим: «Бу (синов)га фақат ўзимнинг (ҳалиги) сўзим сабабли мубтало бўлдим», деди. Бас, у (киши)ни Пайғамбар ﷺнинг ҳузурларига олиб борди ва хотинини қай ҳолатда топганини У зотга айтди. Ўша киши (эри) сарғиш (рангда), эти кам, сочи текис (силлиқ) эди; у (эри) айблаган, ‹хотиним ёнида топдим› деган киши эса қорамтир, семизроқ, эти кўп (киши) эди. Пайғамбар ﷺ: «Аллоҳим, (ҳақиқатни) аён қил!» дедилар. Сўнг (аёл) эри ‹хотиним ёнида топдим› деб зикр қилган кишига ўхшаган (бола) туғди. Бас, Пайғамбар ﷺ иккови орасида лиъон қилдирдилар. Мажлисда бир киши Ибн Аббосга: «(Аёл) — Пайғамбар ﷺ: ‹Агар мен бировни баййинасиз (далилсиз) ражм қиладиган бўлсам, мана шуни ражм қилган бўлардим›, дегани шу (аёл)ми?» деди. (Ибн Аббос): «Йўқ; у — ислом (жамияти)да ёмонликни ошкор қилиб юрадиган (бошқа) бир аёл эди», деди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرٍو، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ كَانَتْ فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ قِصَاصٌ، وَلَمْ تَكُنْ فِيهِمُ الدِّيَةُ فَقَالَ اللَّهُ لِهَذِهِ الأُمَّةِ ‏[quran sura="2" aya_start="178" aya_end="178"]{‏كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى‏}‏ إِلَى هَذِهِ الآيَةِ [quran sura="2" aya_start="178" aya_end="178"]‏{‏فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَىْءٌ‏}‏‏.‏ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَالْعَفْوُ أَنْ يَقْبَلَ الدِّيَةَ فِي الْعَمْدِ، قَالَ [quran sura="2" aya_start="178" aya_end="178"]‏{‏فَاتِّبَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ‏}‏ أَنْ يَطْلُبَ بِمَعْرُوفٍ وَيُؤَدِّيَ بِإِحْسَانٍ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) rivoyat qildiki, u aytdi:) Banu Isroilda qasos bor edi, lekin ularda diyat (xun puli) yoʻq edi. Bas, Alloh bu ummatga: «Oʻldirilganlar (haqida) sizlarga qasos farz qilindi...» (degan oyatni), shu oyatdagi: «...Bas, kimga (oʻldirilganning) birodaridan biror (afv) qilinsa...» (gacha nozil qildi). Ibn Abbos aytdi: ‹Afv› — qasdan (qilingan qotillik)da diyatni qabul qilishdir. (Alloh): «Bas, yaxshilik bilan ergashish (lozim)» dedi — yaʼni (xun puli egasi) yaxshilik bilan talab qilsin, (qotil esa) ehson (chiroyli tarz) bilan ado etsin.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилдики, у айтди:) Бану Исроилда қасос бор эди, лекин уларда дият (хун пули) йўқ эди. Бас, Аллоҳ бу умматга: «Ўлдирилганлар (ҳақида) сизларга қасос фарз қилинди...» (деган оятни), шу оятдаги: «...Бас, кимга (ўлдирилганнинг) биродаридан бирор (афв) қилинса...» (гача нозил қилди). Ибн Аббос айтди: ‹Афв› — қасдан (қилинган қотиллик)да диятни қабул қилишдир. (Аллоҳ): «Бас, яхшилик билан эргашиш (лозим)» деди — яъни (хун пули эгаси) яхшилик билан талаб қилсин, (қотил эса) эҳсон (чиройли тарз) билан адо эцин.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي حُسَيْنٍ، حَدَّثَنَا نَافِعُ بْنُ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَبْغَضُ النَّاسِ إِلَى اللَّهِ ثَلاَثَةٌ مُلْحِدٌ فِي الْحَرَمِ، وَمُبْتَغٍ فِي الإِسْلاَمِ سُنَّةَ الْجَاهِلِيَّةِ، وَمُطَّلِبُ دَمِ امْرِئٍ بِغَيْرِ حَقٍّ لِيُهَرِيقَ دَمَهُ ‏"‏‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) rivoyat qildiki,) Paygʻambar ﷺ: «Alloh nazdida odamlarning eng yomon koʻriladigani uch (toifa)dir: Haramda (din)dan ogʻishuvchi (zulm qiluvchi); islomda johiliyat odatini (qaytarishni) izlovchi; va bir kishining qonini nohaq toʻkish uchun (sababini) talab qiluvchi», dedilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилдики,) Пайғамбар ﷺ: «Аллоҳ наздида одамларнинг энг ёмон кўриладигани уч (тоифа)дир: Ҳарамда (дин)дан оғишувчи (зулм қилувчи); исломда жоҳилият одатини (қайтаришни) изловчи; ва бир кишининг қонини ноҳақ тўкиш учун (сабабини) талаб қилувчи», дедилар.

حَدَّثَنَا آدَمُ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ هَذِهِ وَهَذِهِ سَوَاءٌ ‏"‏، يَعْنِي الْخِنْصَرَ وَالإِبْهَامَ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi:) U zot: «Bu (barmoq) bilan bu (barmoq) barobar (diyati teng)dir», deb chimchaloq va bosh barmoqni nazarda tutdilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади:) У зот: «Бу (бармоқ) билан бу (бармоқ) баробар (дияти тенг)дир», деб чимчалоқ ва бош бармоқни назарда тутдилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) rivoyat qildiki, u aytdi:) Men Paygʻambar ﷺdan shunga oʻxshashini (yuqoridagidek) eshitdim.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилдики, у айтди:) Мен Пайғамбар ﷺдан шунга ўхшашини (юқоридагидек) эшитдим.

حَدَّثَنَا حُسَيْنُ بْنُ مَنْصُورٍ، حَدَّثَنَا أَسْبَاطُ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا الشَّيْبَانِيُّ، سُلَيْمَانُ بْنُ فَيْرُوزَ عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ،‏.‏ قَالَ الشَّيْبَانِيُّ وَحَدَّثَنِي عَطَاءٌ أَبُو الْحَسَنِ السُّوَائِيُّ،، وَلاَ أَظُنُّهُ إِلاَّ ذَكَرَهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ ‏‏{‏يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّسَاءَ كَرْهًا‏}‏ الآيَةَ قَالَ كَانُوا إِذَا مَاتَ الرَّجُلُ كَانَ أَوْلِيَاؤُهُ أَحَقَّ بِامْرَأَتِهِ، إِنْ شَاءَ بَعْضُهُمْ تَزَوَّجَهَا، وَإِنْ شَاءُوا زَوَّجَهَا، وَإِنْ شَاءُوا لَمْ يُزَوِّجْهَا، فَهُمْ أَحَقُّ بِهَا مِنْ أَهْلِهَا، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ فِي ذَلِكَ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: {Ey iymon keltirganlar! Sizlarga ayollarni majburlab meros qilib olishingiz halol emas} (Niso 19) oyati (haqida): «(Johiliyatda) bir kishi oʻlganda, uning qarindoshlari (vorislari) uning xotiniga (oʻzgalardan) haqliroq edilar. Agar ulardan biri xohlasa, uni oʻziga nikohlab olardi, xohlasalar boshqaga turmushga berardilar, xohlasalar uni turmushga bermay qoʻyar edilar. Shu tariqa ular bu (ayol)ga uning oʻz oilasidan koʻra haqliroq edilar. Shuning haqida bu oyat nozil boʻldi» dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: {Эй иймон келтирганлар! Сизларга аёлларни мажбурлаб мерос қилиб олишингиз ҳалол эмас} (Нисо 19) ояти (ҳақида): «(Жоҳилиятда) бир киши ўлганда, унинг қариндошлари (ворислари) унинг хотинига (ўзгалардан) ҳақлироқ эдилар. Агар улардан бири хоҳласа, уни ўзига никоҳлаб оларди, хоҳласалар бошқага турмушга берардилар, хоҳласалар уни турмушга бермай қўяр эдилар. Шу тариқа улар бу (аёл)га унинг ўз оиласидан кўра ҳақлироқ эдилар. Шунинг ҳақида бу оят нозил бўлди» дедилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبَّادٌ ـ هُوَ ابْنُ عَبَّادٍ ـ عَنْ أَبِي جَمْرَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَدِمَ وَفْدُ عَبْدِ الْقَيْسِ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالُوا إِنَّا مِنْ هَذَا الْحَىِّ مِنْ رَبِيعَةَ، وَلَسْنَا نَصِلُ إِلَيْكَ إِلاَّ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ، فَمُرْنَا بِشَىْءٍ نَأْخُذْهُ عَنْكَ، وَنَدْعُو إِلَيْهِ مَنْ وَرَاءَنَا‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ آمُرُكُمْ بِأَرْبَعٍ، وَأَنْهَاكُمْ عَنْ أَرْبَعٍ الإِيمَانِ بِاللَّهِ ـ ثُمَّ فَسَّرَهَا لَهُمْ شَهَادَةُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ، وَأَنِّي رَسُولُ اللَّهِ، وَإِقَامُ الصَّلاَةِ، وَإِيتَاءُ الزَّكَاةِ، وَأَنْ تُؤَدُّوا إِلَىَّ خُمُسَ مَا غَنِمْتُمْ، وَأَنْهَى عَنِ الدُّبَّاءِ وَالْحَنْتَمِ وَالْمُقَيَّرِ وَالنَّقِيرِ ‏"‏‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kuni Abdulqays (qabilasi)ning vakillari Rasululloh ﷺ ning oldiga kelib: «Biz Rabiʼa qabilasining falon-falon shoxidanmiz va sizning oldingizga faqat harom (muqaddas) oylardagina kela olamiz. Bizga biror yaxshi (ish)ni buyuring — uni sizdan olib, orqamizda qoldirganlarimizni ham unga daʼvat qilaylik», — dedi. U zot: «Sizlarni toʻrt narsaga buyuraman va toʻrt narsadan qaytaraman: Allohga iymon keltirishga» — soʻng buni ularga izohlab berdilar — «Lo ilaha illalloh (Allohdan boshqa haq maʼbud yoʻq) va men — Allohning Rasuli ekanligiga guvohlik berishga; namozni (belgilangan vaqtlarida) toʻkis oʻqishga; zakot berishga; oʻlja olsangiz, undan xumus (beshdan bir)ni menga berishga. Va men sizlarni Dubba, Hantam, Muqayyar va Naqir (bular xamr tayyorlashda ishlatiladigan idishlar)dan qaytaraman», — dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир куни Абдулқайс (қабиласи)нинг вакиллари Расулуллоҳ ﷺ нинг олдига келиб: «Биз Рабиъа қабиласининг фалон-фалон шохиданмиз ва сизнинг олдингизга фақат ҳаром (муқаддас) ойлардагина кела оламиз. Бизга бирор яхши (иш)ни буюринг — уни сиздан олиб, орқамизда қолдирганларимизни ҳам унга даъват қилайлик», — деди. У зот: «Сизларни тўрт нарсага буюраман ва тўрт нарсадан қайтараман: Аллоҳга иймон келтиришга» — сўнг буни уларга изоҳлаб бердилар — «Ло илаҳа иллаллоҳ (Аллоҳдан бошқа ҳақ маъбуд йўқ) ва мен — Аллоҳнинг Расули эканлигига гувоҳлик беришга; намозни (белгиланган вақтларида) тўкис ўқишга; закот беришга; ўлжа олсангиз, ундан хумус (бешдан бир)ни менга беришга. Ва мен сизларни Дубба, Ҳантам, Муқайяр ва Нақир (булар хамр тайёрлашда ишлатиладиган идишлар)дан қайтараман», — дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو النُّعْمَانِ، قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادٌ ـ هُوَ ابْنُ زَيْدٍ ـ عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ زَيْدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم صَلَّى بِالْمَدِينَةِ سَبْعًا وَثَمَانِيًا الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ، وَالْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ‏.‏ فَقَالَ أَيُّوبُ لَعَلَّهُ فِي لَيْلَةٍ مَطِيرَةٍ‏.‏ قَالَ عَسَى‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Paygʻambar ﷺ Madinada peshin va asrni (jamlab) sakkiz rakat, shom va xuftonni (jamlab) yetti rakat oʻqidilar». Ayyub: «Ehtimol, ular yomgʻirli kechalar (boʻlgandir)», — dedi. Anas: «Boʻlishi mumkin», — dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Пайғамбар ﷺ Мадинада пешин ва асрни (жамлаб) саккиз ракат, шом ва хуфтонни (жамлаб) етти ракат ўқидилар». Айюб: «Эҳтимол, улар ёмғирли кечалар (бўлгандир)», — деди. Анас: «Бўлиши мумкин», — деди.

حَدَّثَنَا آدَمُ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، قَالَ سَمِعْتُ جَابِرَ بْنَ زَيْدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ صَلَّى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم سَبْعًا جَمِيعًا وَثَمَانِيًا جَمِيعًا‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ yetti rakatni (jamlab) birga, sakkiz rakatni (jamlab) birga oʻqidilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ етти ракатни (жамлаб) бирга, саккиз ракатни (жамлаб) бирга ўқидилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا لَيْثٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّهُ قَالَ اسْتَفْتَى سَعْدُ بْنُ عُبَادَةَ الأَنْصَارِيُّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي نَذْرٍ كَانَ عَلَى أُمِّهِ، تُوُفِّيَتْ قَبْلَ أَنْ تَقْضِيَهُ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اقْضِهِ عَنْهَا ‏"‏‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ النَّاسِ إِذَا بَلَغَتِ الإِبِلُ عِشْرِينَ، فَفِيهَا أَرْبَعُ شِيَاهٍ، فَإِنْ وَهَبَهَا قَبْلَ الْحَوْلِ أَوْ بَاعَهَا، فِرَارًا وَاحْتِيَالاً لإِسْقَاطِ الزَّكَاةِ، فَلاَ شَىْءَ عَلَيْهِ، وَكَذَلِكَ إِنْ أَتْلَفَهَا فَمَاتَ، فَلاَ شَىْءَ فِي مَالِهِ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) rivoyat qildiki,) Saʼd ibn Uboda al-Ansoriy onasi zimmasidagi bir nazr (atalgan ibodat) haqida — u (onasi) buni ado etmay vafot etgan edi — Rasululloh ﷺdan fatvo soʻradi. Rasululloh ﷺ: «Uni onang (nomi)dan ado et», dedilar. (Buxoriy aytdi:) Baʼzi kishilar esa: «Tuyalar yigirmaga yetganda, ularda toʻrt qoʻy (zakot) bor; bas, agar (egasi) ularni yil (toʻlishi)dan oldin zakotni soqit qilish uchun (hiyla bilan) hadya qilsa yoki sotsa, unga hech narsa (lozim) emas; xuddi shuningdek, agar ularni nobud qilib (oʻzi ham) vafot etsa, uning molida hech (zakot) yoʻq», deydilar (— bu esa togʻri emas).(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилдики,) Саъд ибн Убода ал-Ансорий онаси зиммасидаги бир назр (аталган ибодат) ҳақида — у (онаси) буни адо этмай вафот этган эди — Расулуллоҳ ﷺдан фатво сўради. Расулуллоҳ ﷺ: «Уни онанг (номи)дан адо эт», дедилар. (Бухорий айтди:) Баъзи кишилар эса: «Туялар йигирмага етганда, уларда тўрт қўй (закот) бор; бас, агар (эгаси) уларни йил (тўлиши)дан олдин закотни соқит қилиш учун (ҳийла билан) ҳадя қилса ёки соца, унга ҳеч нарса (лозим) эмас; худди шунингдек, агар уларни нобуд қилиб (ўзи ҳам) вафот эца, унинг молида ҳеч (закот) йўқ», дейдилар (— бу эса тоғри эмас).

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَيُّوبَ السَّخْتِيَانِيِّ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْعَائِدُ فِي هِبَتِهِ كَالْكَلْبِ يَعُودُ فِي قَيْئِهِ، لَيْسَ لَنَا مَثَلُ السَّوْءِ ‏"‏‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) rivoyat qildiki,) Paygʻambar ﷺ: «Oʻz hibasini (sovgʻasini) qaytarib oluvchi — xuddi oʻz qusugʻiga qaytadigan itga oʻxshaydi; yomon misol (sifat) bizga loyiq emas (bizning shaʼnimizga toʻgʻri kelmaydi)», dedilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилдики,) Пайғамбар ﷺ: «Ўз ҳибасини (совғасини) қайтариб олувчи — худди ўз қусуғига қайтадиган итга ўхшайди; ёмон мисол (сифат) бизга лойиқ эмас (бизнинг шаънимизга тўғри келмайди)», дедилар.

حَدَّثَنَا يَحْيَى، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ، كَانَ يُحَدِّثُ أَنَّ رَجُلاً، أَتَى رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ إِنِّي أُرِيتُ اللَّيْلَةَ فِي الْمَنَامِ، وَسَاقَ الْحَدِيثَ‏.‏ وَتَابَعَهُ سُلَيْمَانُ بْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ أَخِي الزُّهْرِيِّ وَسُفْيَانُ بْنُ حُسَيْنٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏ وَقَالَ الزُّبَيْدِيُّ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ أَوْ أَبَا هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏ وَقَالَ شُعَيْبٌ وَإِسْحَاقُ بْنُ يَحْيَى عَنِ الزُّهْرِيِّ كَانَ أَبُو هُرَيْرَةَ يُحَدِّثُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَكَانَ مَعْمَرٌ لاَ يُسْنِدُهُ حَتَّى كَانَ بَعْدُ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) shunday hadis aytardiki:) Bir kishi Rasululloh ﷺning huzurlariga kelib: «Men bu kecha tushimda (shuni) koʻrdim...» dedi — va (roviy) hadisni (toʻliq) soʻzlab berdi. (Buni Sulaymon ibn Kasir, Zuhriyning jiyani va Sufyon ibn Husayn ham Zuhriydan, Ubaydullohdan, Ibn Abbosdan, Paygʻambar ﷺdan mutobaʼat qildilar. Zubaydiy esa Zuhriydan, Ubaydullohdan: ‹Ibn Abbos yoki Abu Hurayra›dan, Paygʻambar ﷺdan (rivoyat qildi). Shuayb va Ishoq ibn Yahyo esa Zuhriydan: ‹Abu Hurayra Paygʻambar ﷺdan rivoyat qilardi›, dedilar. Maʼmar esa keyinchalikkacha uni (Paygʻambarga) musnad (bogʻlab) rivoyat qilmas edi.)(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) шундай ҳадис айтардики:) Бир киши Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига келиб: «Мен бу кеча тушимда (шуни) кўрдим...» деди — ва (ровий) ҳадисни (тўлиқ) сўзлаб берди. (Буни Сулаймон ибн Касир, Зуҳрийнинг жияни ва Суфён ибн Ҳусайн ҳам Зуҳрийдан, Убайдуллоҳдан, Ибн Аббосдан, Пайғамбар ﷺдан мутобаъат қилдилар. Зубайдий эса Зуҳрийдан, Убайдуллоҳдан: ‹Ибн Аббос ёки Абу Ҳурайра›дан, Пайғамбар ﷺдан (ривоят қилди). Шуайб ва Ишоқ ибн Яҳё эса Зуҳрийдан: ‹Абу Ҳурайра Пайғамбар ﷺдан ривоят қиларди›, дедилар. Маъмар эса кейинчаликкача уни (Пайғамбарга) муснад (боғлаб) ривоят қилмас эди.)

فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ذُكِرَ لِي أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ بَيْنَا أَنَا نَائِمٌ رَأَيْتُ أَنَّهُ وُضِعَ فِي يَدَىَّ سِوَارَانِ مِنْ ذَهَبٍ، فَفُظِعْتُهُمَا وَكَرِهْتُهُمَا، فَأُذِنَ لِي، فَنَفَخْتُهُمَا فَطَارَا، فَأَوَّلْتُهُمَا كَذَّابَيْنِ يَخْرُجَانِ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ عُبَيْدُ اللَّهِ أَحَدُهُمَا الْعَنْسِيُّ الَّذِي قَتَلَهُ فَيْرُوزٌ بِالْيَمَنِ، وَالآخَرُ مُسَيْلِمَةُ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)) shunday dedi: «Menga aytishlaricha, Rasululloh ﷺ: ‹Men uxlab yotganimda, qoʻllarimga oltindan (ikkita) bilakuzuk qoʻyilganini koʻrdim; men ulardan ogʻrindim (yoqtirmadim) va ularni yomon koʻrdim. Soʻng menga izn berildi, men ularni pufladim va ular uchib ketdi. Men ularni — (paydo boʻlib) chiqadigan ikki kazzob (yolgʻonchi)ga taʼbir qildim›, dedilar.» Ubaydulloh aytdi: Ulardan biri — Fayruz Yamanda oʻldirgan Ansiy, ikkinchisi — Musaylimadir.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)) шундай деди: «Менга айтишларича, Расулуллоҳ ﷺ: ‹Мен ухлаб ётганимда, қўлларимга олтиндан (иккита) билакузук қўйилганини кўрдим; мен улардан оғриндим (ёқтирмадим) ва уларни ёмон кўрдим. Сўнг менга изн берилди, мен уларни пуфладим ва улар учиб кетди. Мен уларни — (пайдо бўлиб) чиқадиган икки каззоб (ёлғончи)га таъбир қилдим›, дедилар.» Убайдуллоҳ айтди: Улардан бири — Файруз Яманда ўлдирган Ансий, иккинчиси — Мусайлимадир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ تَحَلَّمَ بِحُلُمٍ لَمْ يَرَهُ، كُلِّفَ أَنْ يَعْقِدَ بَيْنَ شَعِيرَتَيْنِ، وَلَنْ يَفْعَلَ، وَمَنِ اسْتَمَعَ إِلَى حَدِيثِ قَوْمٍ وَهُمْ لَهُ كَارِهُونَ أَوْ يَفِرُّونَ مِنْهُ، صُبَّ فِي أُذُنِهِ الآنُكُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَمَنْ صَوَّرَ صُورَةً، عُذِّبِ وَكُلِّفَ أَنْ يَنْفُخَ فِيهَا، وَلَيْسَ بِنَافِخٍ ‏"‏‏.‏ قَالَ سُفْيَانُ وَصَلَهُ لَنَا أَيُّوبُ‏.‏ وَقَالَ قُتَيْبَةُ حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَوْلَهُ مَنْ كَذَبَ فِي رُؤْيَاهُ‏.‏ وَقَالَ شُعْبَةُ عَنْ أَبِي هَاشِمٍ الرُّمَّانِيِّ سَمِعْتُ عِكْرِمَةَ قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ قَوْلَهُ مَنْ صَوَّرَ، وَمَنْ تَحَلَّمَ، وَمَنِ اسْتَمَعَ‏.‏ حَدَّثَنِي إِسْحَاقُ حَدَّثَنَا خَالِدٌ عَنْ خَالِدٍ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ ‏"‏ مَنِ اسْتَمَعَ، وَمَنْ تَحَلَّمَ، وَمَنْ صَوَّرَ ‏"‏‏.‏ نَحْوَهُ‏.‏ تَابَعَهُ هِشَامٌ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَوْلَهُ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi:) U zot: «Kim oʻzi koʻrmagan bir tushni (koʻrdim deb) daʼvo qilsa, u (Qiyomatda) ikki arpa donasini bir-biriga tugib (bogʻlab) qoʻyishga majbur qilinadi — holbuki u buni hech qila olmaydi. Kim bir qavmning gapiga — ular buni yoqtirmas (eshitishingni istamas) yoki undan qochar (yashirar) holda — quloq solsa (yashirincha eshitsa), Qiyomat kuni uning qulogʻiga eritilgan qoʻrgʻoshin (onuk) quyiladi. Kim bir surat (jonzot rasmini) chizsa, (Qiyomatda) azoblanadi va unga jon puflashga majbur qilinadi — holbuki u (jon) puflovchi emas (qila olmaydi)», dedilar. (Sufyon aytdi: Buni bizga Ayyub mavsul (muttasil sanad bilan) rivoyat qildi. Qutayba aytdi: Bizga Abu Avona, Qatodadan, Ikrimadan, Abu Hurayradan uning soʻzini: ‹Kim oʻz tushida yolgʻon (gapir)sa...› deb rivoyat qildi. Shuʼba esa Abu Hoshim ar-Rummoniydan: ‹Men Ikrimani eshitdim›, dedi — Abu Hurayra: ‹Kim surat chizsa, kim koʻrmagan tushni daʼvo qilsa va kim (yashirincha) eshitsa...› (degan soʻzini aytdi). Ishoq menga, Xolid bizga, Xoliddan, Ikrimadan, Ibn Abbosdan: ‹Kim (yashirincha) eshitsa, kim koʻrmagan tushni daʼvo qilsa va kim surat chizsa...› deb shunga oʻxshashini (rivoyat qildi). Buni Hishom ham Ikrimadan, Ibn Abbosdan uning soʻzi (sifatida) mutobaʼat qildi.)(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади:) У зот: «Ким ўзи кўрмаган бир тушни (кўрдим деб) даъво қилса, у (Қиёматда) икки арпа донасини бир-бирига тугиб (боғлаб) қўйишга мажбур қилинади — ҳолбуки у буни ҳеч қила олмайди. Ким бир қавмнинг гапига — улар буни ёқтирмас (эшитишингни истамас) ёки ундан қочар (яширар) ҳолда — қулоқ солса (яширинча эшица), Қиёмат куни унинг қулоғига эритилган қўрғошин (онук) қуйилади. Ким бир сурат (жонзот расмини) чизса, (Қиёматда) азобланади ва унга жон пуфлашга мажбур қилинади — ҳолбуки у (жон) пуфловчи эмас (қила олмайди)», дедилар. (Суфён айтди: Буни бизга Айюб мавсул (муттасил санад билан) ривоят қилди. Қутайба айтди: Бизга Абу Авона, Қатодадан, Икримадан, Абу Ҳурайрадан унинг сўзини: ‹Ким ўз тушида ёлғон (гапир)са...› деб ривоят қилди. Шуъба эса Абу Ҳошим ар-Руммонийдан: ‹Мен Икримани эшитдим›, деди — Абу Ҳурайра: ‹Ким сурат чизса, ким кўрмаган тушни даъво қилса ва ким (яширинча) эшица...› (деган сўзини айтди). Ишоқ менга, Холид бизга, Холиддан, Икримадан, Ибн Аббосдан: ‹Ким (яширинча) эшица, ким кўрмаган тушни даъво қилса ва ким сурат чизса...› деб шунга ўхшашини (ривоят қилди). Буни Ҳишом ҳам Икримадан, Ибн Аббосдан унинг сўзи (сифатида) мутобаъат қилди.)

حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ كَانَ يُحَدِّثُ أَنَّ رَجُلاً أَتَى رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ إِنِّي رَأَيْتُ اللَّيْلَةَ فِي الْمَنَامِ ظُلَّةً تَنْطِفُ السَّمْنَ وَالْعَسَلَ، فَأَرَى النَّاسَ يَتَكَفَّفُونَ مِنْهَا فَالْمُسْتَكْثِرُ وَالْمُسْتَقِلُّ، وَإِذَا سَبَبٌ وَاصِلٌ مِنَ الأَرْضِ إِلَى السَّمَاءِ، فَأَرَاكَ أَخَذْتَ بِهِ فَعَلَوْتَ، ثُمَّ أَخَذَ بِهِ رَجُلٌ آخَرُ فَعَلاَ بِهِ، ثُمَّ أَخَذَ بِهِ رَجُلٌ آخَرُ فَعَلاَ بِهِ ثُمَّ أَخَذَ بِهِ رَجُلٌ آخَرُ فَانْقَطَعَ ثُمَّ وُصِلَ‏.‏ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ يَا رَسُولَ اللَّهِ بِأَبِي أَنْتَ وَاللَّهِ لَتَدَعَنِّي فَأَعْبُرَهَا‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اعْبُرْ ‏"‏‏.‏ قَالَ أَمَّا الظُّلَّةُ فَالإِسْلاَمُ، وَأَمَّا الَّذِي يَنْطِفُ مِنَ الْعَسَلِ وَالسَّمْنِ فَالْقُرْآنُ حَلاَوَتُهُ تَنْطُفُ، فَالْمُسْتَكْثِرُ مِنَ الْقُرْآنِ وَالْمُسْتَقِلُّ، وَأَمَّا السَّبَبُ الْوَاصِلُ مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الأَرْضِ فَالْحَقُّ الَّذِي أَنْتَ عَلَيْهِ تَأْخُذُ بِهِ فَيُعْلِيكَ اللَّهُ، ثُمَّ يَأْخُذُ بِهِ رَجُلٌ مِنْ بَعْدِكَ فَيَعْلُو بِهِ، ثُمَّ يَأْخُذُ رَجُلٌ آخَرُ فَيَعْلُو بِهِ، ثُمَّ يَأْخُذُهُ رَجُلٌ آخَرُ فَيَنْقَطِعُ بِهِ ثُمَّ يُوَصَّلُ لَهُ فَيَعْلُو بِهِ، فَأَخْبِرْنِي يَا رَسُولَ اللَّهِ بِأَبِي أَنْتَ أَصَبْتُ أَمْ أَخْطَأْتُ‏.‏ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَصَبْتَ بَعْضًا وَأَخْطَأْتَ بَعْضًا ‏"‏‏.‏ قَالَ فَوَاللَّهِ لَتُحَدِّثَنِّي بِالَّذِي أَخْطَأْتُ‏.‏ قَالَ ‏"‏ لاَ تُقْسِمْ ‏"‏‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) shunday hadis aytardiki:) Bir kishi Rasululloh ﷺning huzurlariga kelib: «Men bu kecha tushimda — sariyogʻ va asal tomizib turgan bir soyabon (bulut) koʻrdim; mana, odamlar undan hovuchlab (olishar) edi: kimdir koʻp (olar), kimdir oz (olar) edi. Va mana, yerdan osmongacha ulangan bir arqon (sabab) bor edi. Men Sizni — uni ushlab, (yuqoriga) koʻtarilgan holda — koʻrdim. Soʻng uni boshqa bir kishi ushlab, u (ham) koʻtarildi; soʻng uni boshqa bir kishi ushlab, u (ham) koʻtarildi; soʻng uni boshqa bir kishi ushladi-yu, u uzilib ketdi, soʻng (qayta) ulandi», dedi. Abu Bakr: «Yo Rasululloh, otam Sizga fido boʻlsin! Vallohi, menga ruxsat bering, men buni taʼbir qilay», dedi. Paygʻambar ﷺ: «Taʼbir qil», dedilar. (Abu Bakr) dedi: «Soyabon (bulut)ga kelsak — u islomdir. Asal va sariyogʻ tomizib turgan narsaga kelsak — u Qurʼondir: uning shirinligi tomadi; Qurʼondan koʻp oluvchi va oz oluvchi (boʻladi). Osmondan yergacha ulangan arqonga kelsak — u Sen (tutib turgan) haqdir: Sen uni ushlaysan, Alloh Seni (u bilan) yuksaltiradi. Soʻng Sendan keyin uni bir kishi ushlaydi, u (ham) u bilan koʻtariladi; soʻng boshqa bir kishi ushlaydi, u (ham) u bilan koʻtariladi; soʻng uni boshqa bir kishi ushlaydi-yu, u (arqon) uziladi, soʻng unga (qayta) ulanadi, u (ham) u bilan koʻtariladi. Bas, menga xabar bering, yo Rasululloh — otam Sizga fido — men toʻgʻri (taʼbir) qildimmi yoki xato qildimmi?» Paygʻambar ﷺ: «Baʼzisini toʻgʻri, baʼzisini xato qilding», dedilar. (Abu Bakr): «Vallohi, men xato qilgan (joy)ni menga, albatta, aytib bering!» dedi. U zot: «Qasam ichma», dedilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) шундай ҳадис айтардики:) Бир киши Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига келиб: «Мен бу кеча тушимда — сариёғ ва асал томизиб турган бир соябон (булут) кўрдим; мана, одамлар ундан ҳовучлаб (олишар) эди: кимдир кўп (олар), кимдир оз (олар) эди. Ва мана, ердан осмонгача уланган бир арқон (сабаб) бор эди. Мен Сизни — уни ушлаб, (юқорига) кўтарилган ҳолда — кўрдим. Сўнг уни бошқа бир киши ушлаб, у (ҳам) кўтарилди; сўнг уни бошқа бир киши ушлаб, у (ҳам) кўтарилди; сўнг уни бошқа бир киши ушлади-ю, у узилиб кетди, сўнг (қайта) уланди», деди. Абу Бакр: «Ё Расулуллоҳ, отам Сизга фидо бўлсин! Валлоҳи, менга рухсат беринг, мен буни таъбир қилай», деди. Пайғамбар ﷺ: «Таъбир қил», дедилар. (Абу Бакр) деди: «Соябон (булут)га келсак — у исломдир. Асал ва сариёғ томизиб турган нарсага келсак — у Қуръондир: унинг ширинлиги томади; Қуръондан кўп олувчи ва оз олувчи (бўлади). Осмондан ергача уланган арқонга келсак — у Сен (тутиб турган) ҳақдир: Сен уни ушлайсан, Аллоҳ Сени (у билан) юксалтиради. Сўнг Сендан кейин уни бир киши ушлайди, у (ҳам) у билан кўтарилади; сўнг бошқа бир киши ушлайди, у (ҳам) у билан кўтарилади; сўнг уни бошқа бир киши ушлайди-ю, у (арқон) узилади, сўнг унга (қайта) уланади, у (ҳам) у билан кўтарилади. Бас, менга хабар беринг, ё Расулуллоҳ — отам Сизга фидо — мен тўғри (таъбир) қилдимми ёки хато қилдимми?» Пайғамбар ﷺ: «Баъзисини тўғри, баъзисини хато қилдинг», дедилар. (Абу Бакр): «Валлоҳи, мен хато қилган (жой)ни менга, албатта, айтиб беринг!» деди. У зот: «Қасам ичма», дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، عَنْ عَبْدِ الْوَارِثِ، عَنِ الْجَعْدِ، عَنْ أَبِي رَجَاءٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ كَرِهَ مِنْ أَمِيرِهِ شَيْئًا فَلْيَصْبِرْ، فَإِنَّهُ مَنْ خَرَجَ مِنَ السُّلْطَانِ شِبْرًا مَاتَ مِيتَةً جَاهِلِيَّةً ‏"‏‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi:) U zot: «Kim oʻz amiridan (rahbaridan) bir narsani yoqtirmasa, sabr qilsin; chunki kim sultondan (hokimiyatdan) bir qarich (chiqib) ajralsa-yu (oʻsha holda) oʻlsa, johiliyat oʻlimi bilan oʻladi», dedilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади:) У зот: «Ким ўз амиридан (раҳбаридан) бир нарсани ёқтирмаса, сабр қилсин; чунки ким султондан (ҳокимиятдан) бир қарич (чиқиб) ажралса-ю (ўша ҳолда) ўлса, жоҳилият ўлими билан ўлади», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو النُّعْمَانِ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنِ الْجَعْدِ أَبِي عُثْمَانَ، حَدَّثَنِي أَبُو رَجَاءٍ الْعُطَارِدِيُّ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ رَأَى مِنْ أَمِيرِهِ شَيْئًا يَكْرَهُهُ فَلْيَصْبِرْ عَلَيْهِ، فَإِنَّهُ مَنْ فَارَقَ الْجَمَاعَةَ شِبْرًا فَمَاتَ، إِلاَّ مَاتَ مِيتَةً جَاهِلِيَّةً ‏"‏‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi:) U zot: «Kim oʻz amiridan oʻzi yoqtirmaydigan bir narsani koʻrsa, unga sabr qilsin; chunki kim jamoatdan bir qarich (chiqib) ajralsa-yu, soʻng oʻlsa — johiliyat oʻlimi bilan oʻlgan boʻladi», dedilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади:) У зот: «Ким ўз амиридан ўзи ёқтирмайдиган бир нарсани кўрса, унга сабр қилсин; чунки ким жамоатдан бир қарич (чиқиб) ажралса-ю, сўнг ўлса — жоҳилият ўлими билан ўлган бўлади», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ إِشْكَابٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تَرْتَدُّوا بَعْدِي كُفَّارًا، يَضْرِبُ بَعْضُكُمْ رِقَابَ بَعْضٍ ‏"‏‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) rivoyat qildiki,) Paygʻambar ﷺ: «Mendan keyin bir-biringizning boʻyningizni uradigan kofirlarga aylanib (irtidod qilib) qaytmanglar», dedilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилдики,) Пайғамбар ﷺ: «Мендан кейин бир-бирингизнинг бўйнингизни урадиган кофирларга айланиб (иртидод қилиб) қайтманглар», дедилар.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنِ الْجَعْدِ، عَنْ أَبِي رَجَاءٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، يَرْوِيهِ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ رَأَى مِنْ أَمِيرِهِ شَيْئًا فَكَرِهَهُ فَلْيَصْبِرْ، فَإِنَّهُ لَيْسَ أَحَدٌ يُفَارِقُ الْجَمَاعَةَ شِبْرًا فَيَمُوتُ إِلاَّ مَاتَ مِيتَةً جَاهِلِيَّةً ‏"‏‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi:) U zot: «Kim oʻz amiridan bir narsani koʻrib, uni yoqtirmasa, sabr qilsin; chunki kim jamoatdan bir qarich (chiqib) ajralsa-yu, soʻng oʻlsa — johiliyat oʻlimi bilan oʻlgan boʻladi», dedilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади:) У зот: «Ким ўз амиридан бир нарсани кўриб, уни ёқтирмаса, сабр қилсин; чунки ким жамоатдан бир қарич (чиқиб) ажралса-ю, сўнг ўлса — жоҳилият ўлими билан ўлган бўлади», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ، أَخْبَرَهُ أَنَّ أَبَا سُفْيَانَ بْنَ حَرْبٍ أَخْبَرَهُ أَنَّ هِرَقْلَ أَرْسَلَ إِلَيْهِ فِي رَكْبٍ مِنْ قُرَيْشٍ، ثُمَّ قَالَ لِتَرْجُمَانِهِ قُلْ لَهُمْ إِنِّي سَائِلٌ هَذَا، فَإِنْ كَذَبَنِي فَكَذِّبُوهُ‏.‏ فَذَكَرَ الْحَدِيثَ فَقَالَ لِلتَّرْجُمَانِ قُلْ لَهُ إِنْ كَانَ مَا تَقُولُ حَقًّا فَسَيَمْلِكُ مَوْضِعَ قَدَمَىَّ هَاتَيْنِ‏.‏

(Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo) xabar berdiki, Abu Sufyon ibn Harb unga xabar berdiki,) Hiraql (Irakliy) uni — Qurayshdan boʻlgan bir karvon (jamoa) ichida — (oldiga) chaqirtirdi, soʻng oʻz tarjimoniga: «Ularga ayt: men bundan (Abu Sufyondan) soʻrayman; agar u menga yolgʻon (gapirsa), uni yolgʻonchiga chiqaringlar», dedi. Soʻng u (Abu Sufyon) hadisni zikr qildi. (Hiraql) tarjimonga: «Unga ayt: agar sen aytayotgan (gap) haq boʻlsa, u mening mana shu ikki oyogʻim (turgan) joyni (ham) egallaydi (mulk qiladi)», dedi.(Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) хабар бердики, Абу Суфён ибн Ҳарб унга хабар бердики,) Ҳирақл (Ираклий) уни — Қурайшдан бўлган бир карвон (жамоа) ичида — (олдига) чақиртирди, сўнг ўз таржимонига: «Уларга айт: мен бундан (Абу Суфёндан) сўрайман; агар у менга ёлғон (гапирса), уни ёлғончига чиқаринглар», деди. Сўнг у (Абу Суфён) ҳадисни зикр қилди. (Ҳирақл) таржимонга: «Унга айт: агар сен айтаётган (гап) ҳақ бўлса, у менинг мана шу икки оёғим (турган) жойни (ҳам) эгаллайди (мулк қилади)», деди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنِي اللَّيْثُ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَنَّهُ قَالَ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ، أَخْبَرَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعَثَ بِكِتَابِهِ إِلَى كِسْرَى، فَأَمَرَهُ أَنْ يَدْفَعَهُ إِلَى عَظِيمِ الْبَحْرَيْنِ، يَدْفَعُهُ عَظِيمُ الْبَحْرَيْنِ إِلَى كِسْرَى، فَلَمَّا قَرَأَهُ كِسْرَى مَزَّقَهُ، فَحَسِبْتُ أَنَّ ابْنَ الْمُسَيَّبِ قَالَ فَدَعَا عَلَيْهِمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يُمَزَّقُوا كُلَّ مُمَزَّقٍ‏.‏

(Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo) xabar berdiki,) Rasululloh ﷺ oʻz xatlarini Kisroga yubordilar va unga (elchiga) — uni Bahrayn (hokimi) buyukiga topshirishni buyurdilar; Bahrayn buyuki esa uni Kisroga topshirar (edi). Kisro uni oʻqiganida, uni yirtib tashladi. (Roviy aytdi:) Men oʻylaymanki, Ibn al-Musayyab: «Bas, Rasululloh ﷺ ularga (Forslarga) — butunlay parcha-parcha boʻlib (yirtilib) ketishlarini — duo qildilar (qargʻadilar)», dedi.(Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) хабар бердики,) Расулуллоҳ ﷺ ўз хатларини Кисрога юбордилар ва унга (элчига) — уни Баҳрайн (ҳокими) буюкига топширишни буюрдилар; Баҳрайн буюки эса уни Кисрога топширар (эди). Кисро уни ўқиганида, уни йиртиб ташлади. (Ровий айтди:) Мен ўйлайманки, Ибн ал-Мусайяб: «Бас, Расулуллоҳ ﷺ уларга (Форсларга) — бутунлай парча-парча бўлиб (йиртилиб) кетишларини — дуо қилдилар (қарғадилар)», деди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْجَعْدِ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ،‏.‏ وَحَدَّثَنِي إِسْحَاقُ، أَخْبَرَنَا النَّضْرُ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي جَمْرَةَ، قَالَ كَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ يُقْعِدُنِي عَلَى سَرِيرِهِ فَقَالَ إِنَّ وَفْدَ عَبْدِ الْقَيْسِ لَمَّا أَتَوْا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنِ الْوَفْدُ ‏"‏‏.‏ قَالُوا رَبِيعَةُ‏.‏ قَالَ ‏"‏ مَرْحَبًا بِالْوَفْدِ وَالْقَوْمِ، غَيْرَ خَزَايَا وَلاَ نَدَامَى ‏"‏‏.‏ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ بَيْنَنَا وَبَيْنَكَ كُفَّارَ مُضَرَ، فَمُرْنَا بِأَمْرٍ نَدْخُلُ بِهِ الْجَنَّةَ، وَنُخْبِرُ بِهِ مَنْ وَرَاءَنَا فَسَأَلُوا عَنِ الأَشْرِبَةِ، فَنَهَاهُمْ عَنْ أَرْبَعٍ وَأَمَرَهُمْ بِأَرْبَعٍ أَمَرَهُمْ بِالإِيمَانِ بِاللَّهِ قَالَ ‏"‏ هَلْ تَدْرُونَ مَا الإِيمَانُ بِاللَّهِ ‏"‏‏.‏ قَالُوا اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ‏.‏ قَالَ ‏"‏ شَهَادَةُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ، وَإِقَامُ الصَّلاَةِ، وَإِيتَاءُ الزَّكَاةِ ـ وَأَظُنُّ فِيهِ ـ صِيَامُ رَمَضَانَ، وَتُؤْتُوا مِنَ الْمَغَانِمِ الْخُمُسَ ‏"‏‏.‏ وَنَهَاهُمْ عَنِ الدُّبَّاءِ، وَالْحَنْتَمِ، وَالْمُزَفَّتِ، وَالنَّقِيرِ، وَرُبَّمَا قَالَ الْمُقَيَّرِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ احْفَظُوهُنَّ، وَأَبْلِغُوهُنَّ مَنْ وَرَاءَكُمْ ‏"‏‏.‏

(Abu Jamra aytdi: Ibn Abbos meni oʻz soʻrisiga (taxtiga) oʻtkazardi. U: Abdul-Qays vakillari Rasululloh ﷺning oldilariga kelganlarida, U zot: «(Bu) qaysi vakil (delegatsiya)?» dedilar. Ular: «Rabia (qabilasi)», dedilar. U zot: «Vakillarga (yoki qavmga) marhabo — xor boʻlmagan va pushaymon boʻlmagan (yaxshi) holda (kelibsizlar)!» dedilar. Ular: «Yo Rasululloh, biz bilan Sizning oranglizda Muzar kofirlari bor; bas, bizga shunday bir ishni buyuringki, biz u bilan jannatga kiraylik va uni ortimizdagilarga (qavmimizga) ham yetkazaylik», dedilar. Soʻng ular ichimliklar haqida soʻradilar. Bas, U zot ularni toʻrt (narsa)dan qaytardilar va toʻrt (narsa)ga buyurdilar: ularni Allohga iymon keltirishga buyurdilar-da: «Allohga iymon keltirish nima — bilasizmi?» dedilar. Ular: «Alloh va Uning Rasuli bilguvchiroqdir», dedilar. U zot: «‹La ilaha illalloh, yagona, sherigi yoʻq; va Muhammad — Allohning Rasuli› (deb) guvohlik berish, namozni toʻkis oʻqish, zakot berish — (roviy aytdi: men oʻylaymanki, unda) Ramazon roʻzasini (tutish) ham (bor edi) — va gʻanimatlardan beshdan birini (xums) berishingiz», dedilar. Va U zot ularni dubbo, hantam, muzaffat va naqir (kabi idishlarda nabiz solishdan) qaytardilar — baʼzan ‹muqayyar› (zift surtilgan idish) der edilar. U zot: «Bularni yodlanglar va ortingizdagilarga (qavmingizga) yetkazinglar», dedilar.)(Абу Жамра айтди: Ибн Аббос мени ўз сўрисига (тахтига) ўтказарди. У: Абдул-Қайс вакиллари Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига келганларида, У зот: «(Бу) қайси вакил (делегация)?» дедилар. Улар: «Рабиа (қабиласи)», дедилар. У зот: «Вакилларга (ёки қавмга) марҳабо — хор бўлмаган ва пушаймон бўлмаган (яхши) ҳолда (келибсизлар)!» дедилар. Улар: «Ё Расулуллоҳ, биз билан Сизнинг оранглизда Музар кофирлари бор; бас, бизга шундай бир ишни буюрингки, биз у билан жаннатга кирайлик ва уни ортимиздагиларга (қавмимизга) ҳам етказайлик», дедилар. Сўнг улар ичимликлар ҳақида сўрадилар. Бас, У зот уларни тўрт (нарса)дан қайтардилар ва тўрт (нарса)га буюрдилар: уларни Аллоҳга иймон келтиришга буюрдилар-да: «Аллоҳга иймон келтириш нима — биласизми?» дедилар. Улар: «Аллоҳ ва Унинг Расули билгувчироқдир», дедилар. У зот: «‹Ла илаҳа иллаллоҳ, ягона, шериги йўқ; ва Муҳаммад — Аллоҳнинг Расули› (деб) гувоҳлик бериш, намозни тўкис ўқиш, закот бериш — (ровий айтди: мен ўйлайманки, унда) Рамазон рўзасини (тутиш) ҳам (бор эди) — ва ғаниматлардан бешдан бирини (хумс) беришингиз», дедилар. Ва У зот уларни дуббо, ҳантам, музаффат ва нақир (каби идишларда набиз солишдан) қайтардилар — баъзан ‹муқайяр› (зифт суртилган идиш) дер эдилар. У зот: «Буларни ёдланглар ва ортингиздагиларга (қавмингизга) етказинглар», дедилар.)

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، عَنْ خَالِدٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ ضَمَّنِي إِلَيْهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَقَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ عَلِّمْهُ الْكِتَابَ ‏"‏‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ meni oʻzlariga bagʻirlariga bosib: «Allohim! Unga Kitobni oʻrgatgin», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ мени ўзларига бағирларига босиб: «Аллоҳим! Унга Китобни ўргатгин», дедилар.

حَدَّثَنِي إِسْمَاعِيلُ، حَدَّثَنِي ابْنُ وَهْبٍ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، حَدَّثَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ قَدِمَ عُيَيْنَةُ بْنُ حِصْنِ بْنِ حُذَيْفَةَ بْنِ بَدْرٍ فَنَزَلَ عَلَى ابْنِ أَخِيهِ الْحُرِّ بْنِ قَيْسِ بْنِ حِصْنٍ، وَكَانَ مِنَ النَّفَرِ الَّذِينَ يُدْنِيهِمْ عُمَرُ، وَكَانَ الْقُرَّاءُ أَصْحَابَ مَجْلِسِ عُمَرَ وَمُشَاوَرَتِهِ كُهُولاً كَانُوا أَوْ شُبَّانًا فَقَالَ عُيَيْنَةُ لاِبْنِ أَخِيهِ يَا ابْنَ أَخِي هَلْ لَكَ وَجْهٌ عِنْدَ هَذَا الأَمِيرِ فَتَسْتَأْذِنَ لِي عَلَيْهِ قَالَ سَأَسْتَأْذِنُ لَكَ عَلَيْهِ‏.‏ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَاسْتَأْذَنَ لِعُيَيْنَةَ فَلَمَّا دَخَلَ قَالَ يَا ابْنَ الْخَطَّابِ وَاللَّهِ مَا تُعْطِينَا الْجَزْلَ، وَمَا تَحْكُمُ بَيْنَنَا بِالْعَدْلِ‏.‏ فَغَضِبَ عُمَرُ حَتَّى هَمَّ بِأَنْ يَقَعَ بِهِ فَقَالَ الْحُرُّ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَالَ لِنَبِيِّهِ صلى الله عليه وسلم ‏‏{‏خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِينَ‏}‏ وَإِنَّ هَذَا مِنَ الْجَاهِلِينَ‏.‏ فَوَاللَّهِ مَا جَاوَزَهَا عُمَرُ حِينَ تَلاَهَا عَلَيْهِ، وَكَانَ وَقَّافًا عِنْدَ كِتَابِ اللَّهِ‏.‏

Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi: Uyayna ibn Hisn ibn Huzayfa ibn Badr kelib, jiyani Hurr ibn Qays ibn Hisnnikiga tushdi. Hurr Umar oʻziga yaqin tutgan kishilardan edi. Qorilar — keksami yo yoshmi — Umarning majlisi va mashvarat ahli edilar. Uyayna jiyaniga: «Ey jiyanim, sening shu amir oldida obroʻying bormi? Men uchun uning huzuriga kirishga izn olib bersang?» dedi. U: «Sen uchun izn olib beraman», dedi. Ibn Abbos aytdi: U Uyayna uchun izn oldi. Uyayna kirgach: «Ey Xattobning oʻgʻli, Allohga qasamki, sen bizga koʻp ham bermaysan, oramizda adolat bilan ham hukm qilmaysan», dedi. Shunda Umar gʻazablanib, unga tashlanmoqchi boʻldi. Hurr: «Ey amirul-moʻminin, albatta, Alloh taolo oʻz Nabiysiga ﷺ: {Avf yoʻlini tut, yaxshilikka buyur va johillardan yuz oʻgir} (Aʼrof 199) degan, bu esa johillardandir», dedi. Allohga qasamki, Hurr buni unga tilovat qilganda, Umar undan oshib oʻtmadi, u Allohning kitobi oldida (chegarada) toʻxtab qolardi.Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди: Уяйна ибн Ҳисн ибн Ҳузайфа ибн Бадр келиб, жияни Ҳурр ибн Қайс ибн Ҳиснникига тушди. Ҳурр Умар ўзига яқин тутган кишилардан эди. Қорилар — кексами ё ёшми — Умарнинг мажлиси ва машварат аҳли эдилар. Уяйна жиянига: «Эй жияним, сенинг шу амир олдида обрўйинг борми? Мен учун унинг ҳузурига киришга изн олиб берсанг?» деди. У: «Сен учун изн олиб бераман», деди. Ибн Аббос айтди: У Уяйна учун изн олди. Уяйна киргач: «Эй Хаттобнинг ўғли, Аллоҳга қасамки, сен бизга кўп ҳам бермайсан, орамизда адолат билан ҳам ҳукм қилмайсан», деди. Шунда Умар ғазабланиб, унга ташланмоқчи бўлди. Ҳурр: «Эй амирул-мўминин, албатта, Аллоҳ таоло ўз Набийсига ﷺ: {Авф йўлини тут, яхшиликка буюр ва жоҳиллардан юз ўгир} (Аъроф 199) деган, бу эса жоҳиллардандир», деди. Аллоҳга қасамки, Ҳурр буни унга тиловат қилганда, Умар ундан ошиб ўтмади, у Аллоҳнинг китоби олдида (чегарада) тўхтаб қоларди.