حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، وَأَبُو مُصْعَبٍ الزُّهْرِيُّ وَسُوَيْدُ بْنُ سَعِيدٍ قَالُوا حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ سُمَىٍّ، مَوْلَى أَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِي صَالِحٍ السَّمَّانِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ السَّفَرُ قِطْعَةٌ مِنَ الْعَذَابِ يَمْنَعُ أَحَدَكُمْ نَوْمَهُ وَطَعَامَهُ وَشَرَابَهُ فَإِذَا قَضَى أَحَدُكُمْ نَهْمَتَهُ مِنْ سَفَرِهِ فَلْيُعَجِّلِ الرُّجُوعَ إِلَى أَهْلِهِ ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ حُمَيْدِ بْنِ كَاسِبٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ سُهَيْلٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِنَحْوِهِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Safar azobning bir boʻlagidir. U biringizni uyqusidan, taomidan va ichimligidan toʻsib qoʻyadi. Biringiz safaridan koʻzlagan hojatini ado etsa, oʻz ahliga qaytishni tezlashtirsin», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Сафар азобнинг бир бўлагидир. У бирингизни уйқусидан, таомидан ва ичимлигидан тўсиб қўяди. Бирингиз сафаридан кўзлаган ҳожатини адо этса, ўз аҳлига қайтишни тезлаштирсин», дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، وَعَمْرُو بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ أَبُو إِسْرَائِيلَ، عَنْ فُضَيْلِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ الْفَضْلِ، - أَوْ أَحَدِهِمَا عَنِ الآخَرِ، - قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ أَرَادَ الْحَجَّ فَلْيَتَعَجَّلْ فَإِنَّهُ قَدْ يَمْرَضُ الْمَرِيضُ وَتَضِلُّ الضَّالَّةُ وَتَعْرِضُ الْحَاجَةُ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim hajni iroda qilsa, uni tezlashtirsin. Chunki baʼzan bemor kasal boʻlib qoladi, ulov yoʻqolib qoladi va biror hojat yuz beradi», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким ҳажни ирода қилса, уни тезлаштирсин. Чунки баъзан бемор касал бўлиб қолади, улов йўқолиб қолади ва бирор ҳожат юз беради», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ نُمَيْرٍ، وَعَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا مَنْصُورُ بْنُ وَرْدَانَ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي الْبَخْتَرِيِّ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ لَمَّا نَزَلَتْ ‏{‏وَلِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حِجُّ الْبَيْتِ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلاً‏}‏‏.‏ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ الْحَجُّ فِي كُلِّ عَامٍ فَسَكَتَ ثُمَّ قَالُوا أَفِي كُلِّ عَامٍ فَقَالَ ‏"‏ لاَ وَلَوْ قُلْتُ نَعَمْ لَوَجَبَتْ ‏"‏ ‏.‏ فَنَزَلَتْ ‏{‏يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ ‏}‏‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «{Yoʻlga qodir boʻlgan kishiga Alloh uchun bu Baytni haj qilish farzdir} degan oyat nozil boʻlganda, ‹Ey Allohning Rasuli, haj har yili boʻladimi?› deb soʻrashdi. U zot ﷺ sukut qildilar. Soʻng ular: ‹Har yilimi?› dedilar. Shunda u zot ﷺ: ‹Yoʻq. Agar men ‹ha› desam, farz boʻlib qolardi›, dedilar. Keyin {Ey iymon keltirganlar! Sizlarga oshkor qilinsa, sizni gʻamgin qiladigan narsalar haqida soʻramanglar} degan oyat nozil boʻldi.»Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «{Йўлга қодир бўлган кишига Аллоҳ учун бу Байтни ҳаж қилиш фарздир} деган оят нозил бўлганда, ‹Эй Аллоҳнинг Расули, ҳаж ҳар йили бўладими?› деб сўрашди. У зот ﷺ сукут қилдилар. Сўнг улар: ‹Ҳар йилими?› дедилар. Шунда у зот ﷺ: ‹Йўқ. Агар мен ‹ҳа› десам, фарз бўлиб қоларди›, дедилар. Кейин {Эй иймон келтирганлар! Сизларга ошкор қилинса, сизни ғамгин қиладиган нарсалар ҳақида сўраманглар} деган оят нозил бўлди.»

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عُبَيْدَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي سُفْيَانَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ الْحَجُّ فِي كُلِّ عَامٍ قَالَ ‏"‏ لَوْ قُلْتُ نَعَمْ لَوَجَبَتْ وَلَوْ وَجَبَتْ لَمْ تَقُومُوا بِهَا وَلَوْ لَمْ تَقُومُوا بِهَا عُذِّبْتُمْ ‏"‏ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «‹Ey Allohning Rasuli, haj har yili farzmi?› deb soʻrashdi. U zot ﷺ: ‹Agar men ‹ha› desam, farz boʻlib qolardi. Farz boʻlsa, uni ado eta olmasdingiz. Uni ado eta olmasangiz, azoblanardingiz›, dedilar.»Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «‹Эй Аллоҳнинг Расули, ҳаж ҳар йили фарзми?› деб сўрашди. У зот ﷺ: ‹Агар мен ‹ҳа› десам, фарз бўлиб қоларди. Фарз бўлса, уни адо эта олмасдингиз. Уни адо эта олмасангиз, азобланардингиз›, дедилар.»

حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَنْبَأَنَا سُفْيَانُ بْنُ حُسَيْنٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي سِنَانٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ الأَقْرَعَ بْنَ حَابِسٍ، سَأَلَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ الْحَجُّ فِي كُلِّ سَنَةٍ أَوْ مَرَّةً وَاحِدَةً قَالَ ‏"‏ بَلْ مَرَّةً وَاحِدَةً فَمَنِ اسْتَطَاعَ فَتَطَوُّعٌ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Aqraʼ ibn Hobis Nabiy ﷺdan soʻrab: «Ey Allohning Rasuli, haj har yili boʻladimi yoki bir martami?» dedi. U zot ﷺ: «Balki bir marta. Kim koʻproq qilishga qodir boʻlsa, u nafl boʻladi», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Ақраъ ибн Ҳобис Набий ﷺдан сўраб: «Эй Аллоҳнинг Расули, ҳаж ҳар йили бўладими ёки бир мартами?» деди. У зот ﷺ: «Балки бир марта. Ким кўпроқ қилишга қодир бўлса, у нафл бўлади», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَامِرٍ، عَنْ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ تَابِعُوا بَيْنَ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ فَإِنَّ الْمُتَابَعَةَ بَيْنَهُمَا تَنْفِي الْفَقْرَ وَالذُّنُوبَ كَمَا يَنْفِي الْكِيرُ خَبَثَ الْحَدِيدِ ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بِشْرٍ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَامِرِ بْنِ رَبِيعَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، عَنِ النَّبِيِّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ نَحْوَهُ ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Haj bilan umrani ketma-ket ado etinglar. Chunki ularni ketma-ket ado etish, xuddi bosqon temirning zangini ketkazgani kabi, faqirlik va gunohlarni ketkazadi», dedilar.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Ҳаж билан умрани кетма-кет адо этинглар. Чунки уларни кетма-кет адо этиш, худди босқон темирнинг зангини кетказгани каби, фақирлик ва гуноҳларни кетказади», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو مُصْعَبٍ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ سُمَىٍّ، - مَوْلَى أَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ - عَنْ أَبِي صَالِحٍ السَّمَّانِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ قَالَ ‏"‏ الْعُمْرَةُ إِلَى الْعُمْرَةِ كَفَّارَةُ مَا بَيْنَهُمَا وَالْحَجُّ الْمَبْرُورُ لَيْسَ لَهُ جَزَاءٌ إِلاَّ الْجَنَّةُ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Bir umradan ikkinchi umragacha oʻrtadagi gunohlarga kafforatdir. Mabrur haj uchun esa jannatdan boshqa mukofot yoʻqdir», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Бир умрадан иккинчи умрагача ўртадаги гуноҳларга каффоратдир. Мабрур ҳаж учун эса жаннатдан бошқа мукофот йўқдир», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ مِسْعَرٍ، وَسُفْيَانَ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ ‏"‏ مَنْ حَجَّ هَذَا الْبَيْتَ فَلَمْ يَرْفُثْ وَلَمْ يَفْسُقْ رَجَعَ كَمَا وَلَدَتْهُ أُمُّهُ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim bu Baytni haj qilib, unda beadab soʻz aytmasa va fisq qilmasa, onasi uni tuqqan kunidagidek pok boʻlib qaytadi», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким бу Байтни ҳаж қилиб, унда беадаб сўз айтмаса ва фисқ қилмаса, онаси уни туққан кунидагидек пок бўлиб қайтади», дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنِ الرَّبِيعِ بْنِ صَبِيحٍ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبَانَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ حَجَّ النَّبِيُّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ عَلَى رَحْلٍ رَثٍّ وَقَطِيفَةٍ تُسَاوِي أَرْبَعَةَ دَرَاهِمَ أَوْ لاَ تُسَاوِي ثُمَّ قَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ حِجَّةٌ لاَ رِيَاءَ فِيهَا وَلاَ سُمْعَةَ ‏"‏ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Nabiy ﷺ eski egar ustida, toʻrt dirham turadigan yoki turmaydigan gilamda haj qildilar. Soʻng: ‹Allohim, bu shunday hajki, unda riyo ham, shuhratparastlik ham yoʻqdir›, dedilar.»Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Набий ﷺ эски эгар устида, тўрт дирҳам турадиган ёки турмайдиган гиламда ҳаж қилдилар. Сўнг: ‹Аллоҳим, бу шундай ҳажки, унда риё ҳам, шуҳратпарастлик ҳам йўқдир›, дедилар.»

حَدَّثَنَا أَبُو بِشْرٍ، بَكْرُ بْنُ خَلَفٍ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ أَبِي هِنْدٍ، عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ بَيْنَ مَكَّةَ وَالْمَدِينَةِ فَمَرَرْنَا بِوَادٍ فَقَالَ ‏"‏ أَىُّ وَادٍ هَذَا ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا وَادِي الأَزْرَقِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَى مُوسَى ـ صلى الله عليه وسلم ـ - فَذَكَرَ مِنْ طُولِ شَعَرِهِ شَيْئًا لاَ يَحْفَظُهُ دَاوُدُ - وَاضِعًا إِصْبَعَيْهِ فِي أُذُنَيْهِ لَهُ جُؤَارٌ إِلَى اللَّهِ بِالتَّلْبِيَةِ مَارًّا بِهَذَا الْوَادِي ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ثُمَّ سِرْنَا حَتَّى أَتَيْنَا عَلَى ثَنِيَّةٍ فَقَالَ ‏"‏ أَىُّ ثَنِيَّةٍ هَذِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا ثَنِيَّةُ هَرْشَى أَوْ لَفْتٍ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَى يُونُسَ عَلَى نَاقَةٍ حَمْرَاءَ عَلَيْهِ جُبَّةُ صُوفٍ وَخِطَامُ نَاقَتِهِ خُلْبَةٌ مَارًّا بِهَذَا الْوَادِي مُلَبِّيًا ‏"‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Biz Makka bilan Madina orasida Rasululloh ﷺ bilan birga edik. Bir vodiydan oʻtdik. U zot ﷺ: ‹Bu qaysi vodiy?› dedilar. Ular: ‹Azraq vodiysi›, dedilar. U zot ﷺ: ‹Goʻyo men Musoni ﷺ koʻrib turgandekman› – va sochining uzunligi haqida bir narsa aytdilarki, Dovud uni yodida saqlab qololmadi – ‹barmoqlarini quloqlariga qoʻyib, Allohga baland ovoz bilan talbiya aytib, bu vodiydan oʻtayotganini koʻrib turgandekman›, dedilar. Soʻng biz yurib, bir dovonga yetdik. U zot ﷺ: ‹Bu qaysi dovon?› dedilar. Ular: ‹Harsho yoki Laft dovoni›, dedilar. U zot ﷺ: ‹Goʻyo men Yunusni qizil tuya ustida, egnida jun jubba, tuyasining jilovi xurmo poʻstlogʻidan boʻlgan holda bu vodiydan talbiya aytib oʻtayotganini koʻrib turgandekman›, dedilar.»Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Биз Макка билан Мадина орасида Расулуллоҳ ﷺ билан бирга эдик. Бир водийдан ўтдик. У зот ﷺ: ‹Бу қайси водий?› дедилар. Улар: ‹Азрақ водийси›, дедилар. У зот ﷺ: ‹Гўё мен Мусони ﷺ кўриб тургандекман› – ва сочининг узунлиги ҳақида бир нарса айтдиларки, Довуд уни ёдида сақлаб қололмади – ‹бармоқларини қулоқларига қўйиб, Аллоҳга баланд овоз билан талбия айтиб, бу водийдан ўтаётганини кўриб тургандекман›, дедилар. Сўнг биз юриб, бир довонга етдик. У зот ﷺ: ‹Бу қайси довон?› дедилар. Улар: ‹Ҳаршо ёки Лафт довони›, дедилар. У зот ﷺ: ‹Гўё мен Юнусни қизил туя устида, эгнида жун жубба, туясининг жилови хурмо пўстлоғидан бўлган ҳолда бу водийдан талбия айтиб ўтаётганини кўриб тургандекман›, дедилар.»

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْمُنْذِرِ الْحِزَامِيُّ، حَدَّثَنَا صَالِحُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ صَالِحٍ، - مَوْلَى بَنِي عَامِرٍ - حَدَّثَنِي يَعْقُوبُ بْنُ يَحْيَى بْنِ عَبَّادِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ السَّمَّانِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ الْحُجَّاجُ وَالْعُمَّارُ وَفْدُ اللَّهِ إِنْ دَعَوْهُ أَجَابَهُمْ وَإِنِ اسْتَغْفَرُوهُ غَفَرَ لَهُمْ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Haj va umra qiluvchilar Allohning elchilaridir. Agar Unga duo qilsalar, ularga javob beradi. Agar Undan magʻfirat soʻrasalar, ularni magʻfirat qiladi», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳаж ва умра қилувчилар Аллоҳнинг элчиларидир. Агар Унга дуо қилсалар, уларга жавоб беради. Агар Ундан мағфират сўрасалар, уларни мағфират қилади», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ طَرِيفٍ، حَدَّثَنَا عِمْرَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ قَالَ ‏"‏ الْغَازِي فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالْحَاجُّ وَالْمُعْتَمِرُ وَفْدُ اللَّهِ دَعَاهُمْ فَأَجَابُوهُ وَسَأَلُوهُ فَأَعْطَاهُمْ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Alloh yoʻlida jang qiluvchi, haj qiluvchi va umra qiluvchi Allohning elchilaridir. U ularni chaqirdi, ular Unga javob berdilar. Ular Undan soʻradilar, U ularga ato etdi», dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Аллоҳ йўлида жанг қилувчи, ҳаж қилувчи ва умра қилувчи Аллоҳнинг элчиларидир. У уларни чақирди, улар Унга жавоб бердилар. Улар Ундан сўрадилар, У уларга ато этди», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ سَالِمٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنْ عُمَرَ، أَنَّهُ اسْتَأْذَنَ النَّبِيَّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ فِي الْعُمْرَةِ فَأَذِنَ لَهُ وَقَالَ ‏"‏ يَا أُخَىَّ أَشْرِكْنَا فِي شَىْءٍ مِنْ دُعَائِكَ وَلاَ تَنْسَنَا ‏"‏ ‏.‏

Umar (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u umra qilish uchun Nabiy ﷺdan izn soʻradi. U zot ﷺ unga izn berdilar va: «Ey ukajonim, duolaringning bir qismiga bizni ham qoʻsh va bizni unutma», dedilar.Умар (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у умра қилиш учун Набий ﷺдан изн сўради. У зот ﷺ унга изн бердилар ва: «Эй укажоним, дуоларингнинг бир қисмига бизни ҳам қўш ва бизни унутма», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي سُلَيْمَانَ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ صَفْوَانَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ صَفْوَانَ، قَالَ وَكَانَتْ تَحْتَهُ ابْنَةُ أَبِي الدَّرْدَاءِ فَأَتَاهَا فَوَجَدَ أُمَّ الدَّرْدَاءِ وَلَمْ يَجِدْ أَبَا الدَّرْدَاءِ فَقَالَتْ لَهُ تُرِيدُ الْحَجَّ الْعَامَ قَالَ نَعَمْ ‏.‏ قَالَتْ فَادْعُ اللَّهَ لَنَا بِخَيْرٍ فَإِنَّ النَّبِيَّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ كَانَ يَقُولُ ‏"‏ دَعْوَةُ الْمَرْءِ مُسْتَجَابَةٌ لأَخِيهِ بِظَهْرِ الْغَيْبِ عِنْدَ رَأْسِهِ مَلَكٌ يُؤَمِّنُ عَلَى دُعَائِهِ كُلَّمَا دَعَا لَهُ بِخَيْرٍ قَالَ آمِينَ وَلَكَ بِمِثْلِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ثُمَّ خَرَجْتُ إِلَى السُّوقِ فَلَقِيتُ أَبَا الدَّرْدَاءِ فَحَدَّثَنِي عَنِ النَّبِيِّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ بِمِثْلِ ذَلِكَ ‏.‏

Abu Dardo (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Kishining oʻz birodari uchun uning gʻoyibligida qilgan duosi mustajobdir. Uning boshi tomonida bir farishta boʻlib, u birodari uchun har qanday yaxshi duo qilganda, farishta uning duosiga: ‹Omin, senga ham shunga oʻxshash boʻlsin›, deb omin aytadi», dedilar.Абу Дардо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Кишининг ўз биродари учун унинг ғойиблигида қилган дуоси мустажобдир. Унинг боши томонида бир фаришта бўлиб, у биродари учун ҳар қандай яхши дуо қилганда, фаришта унинг дуосига: ‹Омин, сенга ҳам шунга ўхшаш бўлсин›, деб омин айтади», дедилар.

حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا مَرْوَانُ بْنُ مُعَاوِيَةَ، ح وَحَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، وَعَمْرُو بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ يَزِيدَ الْمَكِّيُّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبَّادِ بْنِ جَعْفَرٍ الْمَخْزُومِيِّ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ قَامَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا يُوجِبُ الْحَجَّ قَالَ ‏"‏ الزَّادُ وَالرَّاحِلَةُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَمَا الْحَاجُّ قَالَ ‏"‏ الشَّعِثُ التَّفِلُ ‏"‏ ‏.‏ وَقَامَ آخَرُ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَمَا الْحَجُّ قَالَ ‏"‏ الْعَجُّ وَالثَّجُّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَكِيعٌ يَعْنِي بِالْعَجِّ الْعَجِيجَ بِالتَّلْبِيَةِ وَالثَّجُّ نَحْرُ الْبُدْنِ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi Nabiy ﷺ oldida turib: «Yo Rasululloh, hajni nima vojib qiladi?» dedi. U zot: «Ozuqa va ulov», dedilar. U: «Yo Rasululloh, haqiqiy hoji kim?» dedi. U zot: «Sochi toʻzigan, atir surtmagan kishi», dedilar. Boshqa bir kishi turib: «Yo Rasululloh, haqiqiy haj nima?» dedi. U zot: «Talbiyani baland ovoz bilan aytish va tuya soʻyish», dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир киши Набий ﷺ олдида туриб: «Ё Расулуллоҳ, ҳажни нима вожиб қилади?» деди. У зот: «Озуқа ва улов», дедилар. У: «Ё Расулуллоҳ, ҳақиқий ҳожи ким?» деди. У зот: «Сочи тўзиган, атир суртмаган киши», дедилар. Бошқа бир киши туриб: «Ё Расулуллоҳ, ҳақиқий ҳаж нима?» деди. У зот: «Талбияни баланд овоз билан айтиш ва туя сўйиш», дедилар.

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ سُلَيْمَانَ الْقُرَشِيُّ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، قَالَ وَأَخْبَرَنِيهِ أَيْضًا، عَنِ ابْنِ عَطَاءٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ قَالَ ‏"‏ الزَّادُ وَالرَّاحِلَةُ ‏"‏ ‏.‏ يَعْنِي قَوْلَهُ ‏{‏ مَنِ اسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلاً ‏}‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Allohning: {kimki unga yoʻl topa olsa} (Oli Imron 97) degan soʻzi haqida: «Ozuqa va ulov», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Аллоҳнинг: {кимки унга йўл топа олса} (Оли Имрон 97) деган сўзи ҳақида: «Озуқа ва улов», дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ ‏"‏ لاَ تُسَافِرُ الْمَرْأَةُ سَفَرَ ثَلاَثَةِ أَيَّامٍ فَصَاعِدًا إِلاَّ مَعَ أَبِيهَا أَوْ أَخِيهَا أَوِ ابْنِهَا أَوْ زَوْجِهَا أَوْ ذِي مَحْرَمٍ ‏"‏ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Ayol kishi otasi, akasi, oʻgʻli, eri yoki mahrami bilan boʻlmasa, uch kun va undan uzoqroq masofaga safar qilmasin», dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Аёл киши отаси, акаси, ўғли, эри ёки маҳрами билан бўлмаса, уч кун ва ундан узоқроқ масофага сафар қилмасин», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا شَبَابَةُ، عَنِ ابْنِ أَبِي ذِئْبٍ، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ قَالَ ‏"‏ لاَ يَحِلُّ لاِمْرَأَةٍ تُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ أَنْ تُسَافِرَ مَسِيرَةَ يَوْمٍ وَاحِدٍ لَيْسَ لَهَا ذُو حُرْمَةٍ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Allohga va oxirat kuniga iymon keltirgan ayol kishiga mahrami boʻlmagan holda bir kunlik masofaga safar qilish halol emas», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Аллоҳга ва охират кунига иймон келтирган аёл кишига маҳрами бўлмаган ҳолда бир кунлик масофага сафар қилиш ҳалол эмас», дедилар.

حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا شُعَيْبُ بْنُ إِسْحَاقَ، حَدَّثَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا مَعْبَدٍ، مَوْلَى ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ جَاءَ أَعْرَابِيٌّ إِلَى النَّبِيِّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ قَالَ إِنِّي اكْتُتِبْتُ فِي غَزْوَةِ كَذَا وَكَذَا وَامْرَأَتِي حَاجَّةٌ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَارْجِعْ مَعَهَا ‏"‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir aʼrobiy Nabiy ﷺ oldiga kelib: «Men falon-falon gʻazotga yozildim, xotinim esa hajga chiqmoqchi», dedi. U zot: «Xotining bilan qaytib bor», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир аъробий Набий ﷺ олдига келиб: «Мен фалон-фалон ғазотга ёзилдим, хотиним эса ҳажга чиқмоқчи», деди. У зот: «Хотининг билан қайтиб бор», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي عَمْرَةَ، عَنْ عَائِشَةَ بِنْتِ طَلْحَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ عَلَى النِّسَاءِ جِهَادٌ قَالَ ‏"‏ نَعَمْ عَلَيْهِنَّ جِهَادٌ لاَ قِتَالَ فِيهِ الْحَجُّ وَالْعُمْرَةُ ‏"‏ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Men: «Yo Rasululloh, ayollarga jihod bormi?» dedim. U zot: «Ha, ularga urush boʻlmagan jihod bor, u haj va umradir», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Мен: «Ё Расулуллоҳ, аёлларга жиҳод борми?» дедим. У зот: «Ҳа, уларга уруш бўлмаган жиҳод бор, у ҳаж ва умрадир», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ الْفَضْلِ الْحُدَّانِيِّ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ ‏"‏ الْحَجُّ جِهَادُ كُلِّ ضَعِيفٍ ‏"‏ ‏.‏

Ummu Salama (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Haj har bir zaif kishining jihodidir», dedilar.Умму Салама (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳаж ҳар бир заиф кишининг жиҳодидир», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ عَزْرَةَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ سَمِعَ رَجُلاً يَقُولُ لَبَّيْكَ عَنْ شُبْرُمَةَ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ ‏"‏ مَنْ شُبْرُمَةُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قَرِيبٌ لِي ‏.‏ قَالَ ‏"‏ هَلْ حَجَجْتَ قَطُّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ لاَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَاجْعَلْ هَذِهِ عَنْ نَفْسِكَ ثُمَّ احْجُجْ عَنْ شُبْرُمَةَ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ bir kishining: «Labbayka an Shubruma (Shubruma nomidan labbayka aytdim)», deb turganini eshitdilar. Shunda Rasululloh ﷺ: «Shubruma kim?» dedilar. U: «Menga qarindosh boʻladi», dedi. U zot: «Sen hech haj qilganmisan?» dedilar. U: «Yoʻq», dedi. U zot: «Unda buni oʻzing uchun qil, soʻng Shubruma nomidan haj qilarsan», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ бир кишининг: «Лаббайка ан Шубрума (Шубрума номидан лаббайка айтдим)», деб турганини эшитдилар. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Шубрума ким?» дедилар. У: «Менга қариндош бўлади», деди. У зот: «Сен ҳеч ҳаж қилганмисан?» дедилар. У: «Йўқ», деди. У зот: «Унда буни ўзинг учун қил, сўнг Шубрума номидан ҳаж қиларсан», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّنْعَانِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَنْبَأَنَا سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ، عَنْ سُلَيْمَانَ الشَّيْبَانِيِّ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ الأَصَمِّ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ فَقَالَ أَحُجُّ عَنْ أَبِي قَالَ ‏"‏ نَعَمْ حُجَّ عَنْ أَبِيكَ فَإِنْ لَمْ تَزِدْهُ خَيْرًا لَمْ تَزِدْهُ شَرًّا ‏"‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi Nabiy ﷺ oldiga kelib: «Otam nomidan haj qilaymi?» dedi. U zot: «Ha, otang nomidan haj qil. Agar unga yaxshilik qoʻsha olmasang, yomonlik ham qoʻshmaysan», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир киши Набий ﷺ олдига келиб: «Отам номидан ҳаж қилайми?» деди. У зот: «Ҳа, отанг номидан ҳаж қил. Агар унга яхшилик қўша олмасанг, ёмонлик ҳам қўшмайсан», дедилар.

حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ عَطَاءٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي الْغَوْثِ بْنِ حُصَيْنٍ، - رَجُلٌ مِنَ الْفُرْعِ - أَنَّهُ اسْتَفْتَى النَّبِيَّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ عَنْ حِجَّةٍ كَانَتْ عَلَى أَبِيهِ مَاتَ وَلَمْ يَحُجَّ قَالَ النَّبِيُّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ ‏"‏ حُجَّ عَنْ أَبِيكَ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ النَّبِيُّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ ‏"‏ وَكَذَلِكَ الصِّيَامُ فِي النَّذْرِ يُقْضَى عَنْهُ ‏"‏ ‏.‏

Furʼa qabilasidan boʻlgan Abul Gʻavs ibn Husayn (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U Nabiy ﷺ dan otasi zimmasida boʻlgan, biroq vafot etib qilmay ketgan haj toʻgʻrisida soʻradi. Nabiy ﷺ: «Otang nomidan haj qil», dedilar. Yana Nabiy ﷺ: «Nazr roʻzasi ham shunga oʻxshaydi, uning oʻrniga qazo qilinadi», dedilar.Фуръа қабиласидан бўлган Абул Ғавс ибн Ҳусайн (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У Набий ﷺ дан отаси зиммасида бўлган, бироқ вафот этиб қилмай кетган ҳаж тўғрисида сўради. Набий ﷺ: «Отанг номидан ҳаж қил», дедилар. Яна Набий ﷺ: «Назр рўзаси ҳам шунга ўхшайди, унинг ўрнига қазо қилинади», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ سَالِمٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ أَوْسٍ، عَنْ أَبِي رَزِينٍ الْعُقَيْلِيِّ، أَنَّهُ أَتَى النَّبِيَّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ أَبِي شَيْخٌ كَبِيرٌ لاَ يَسْتَطِيعُ الْحَجَّ وَلاَ الْعُمْرَةَ وَلاَ الظَّعَنَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ حُجَّ عَنْ أَبِيكَ وَاعْتَمِرْ ‏"‏ ‏.‏

Abu Razin al-Uqayliy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U Nabiy ﷺ oldiga kelib: «Yo Rasululloh, otam qattiq keksayib qolgan chol, na haj, na umra qila oladi, na ulovga mina oladi», dedi. U zot: «Otang nomidan haj va umra qil», dedilar.Абу Разин ал-Уқайлий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У Набий ﷺ олдига келиб: «Ё Расулуллоҳ, отам қаттиқ кексайиб қолган чол, на ҳаж, на умра қила олади, на уловга мина олади», деди. У зот: «Отанг номидан ҳаж ва умра қил», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو مَرْوَانَ، مُحَمَّدُ بْنُ عُثْمَانَ الْعُثْمَانِيُّ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ الدَّرَاوَرْدِيُّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ عَيَّاشِ بْنِ أَبِي رَبِيعَةَ الْمَخْزُومِيِّ، عَنْ حَكِيمِ بْنِ حَكِيمِ بْنِ عَبَّادِ بْنِ حُنَيْفٍ الأَنْصَارِيِّ، عَنْ نَافِعِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ امْرَأَةً، مِنْ خَثْعَمٍ جَاءَتِ النَّبِيَّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ أَبِي شَيْخٌ كَبِيرٌ قَدْ أَفْنَدَ وَأَدْرَكَتْهُ فَرِيضَةُ اللَّهِ عَلَى عِبَادِهِ فِي الْحَجِّ وَلاَ يَسْتَطِيعُ أَدَاءَهَا فَهَلْ يُجْزِئُ عَنْهُ أَنْ أُؤَدِّيَهَا عَنْهُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ ‏"‏ نَعَمْ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Xasʼam qabilasidan boʻlgan bir ayol Nabiy ﷺ oldiga kelib: «Yo Rasululloh, otam qattiq keksayib aqli zaiflashib qolgan chol boʻlib, unga Allohning bandalari zimmasidagi haj farzi yetdi, ammo u uni ado eta olmaydi. Men uning oʻrniga uni ado etsam, undan kifoya qiladimi?» dedi. Rasululloh ﷺ: «Ha», dedilar.Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Хасъам қабиласидан бўлган бир аёл Набий ﷺ олдига келиб: «Ё Расулуллоҳ, отам қаттиқ кексайиб ақли заифлашиб қолган чол бўлиб, унга Аллоҳнинг бандалари зиммасидаги ҳаж фарзи етди, аммо у уни адо эта олмайди. Мен унинг ўрнига уни адо этсам, ундан кифоя қиладими?» деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳа», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا أَبُو خَالِدٍ الأَحْمَرُ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كُرَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي حُصَيْنُ بْنُ عَوْفٍ، قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ أَبِي أَدْرَكَهُ الْحَجُّ وَلاَ يَسْتَطِيعُ أَنْ يَحُجَّ إِلاَّ مُعْتَرِضًا ‏.‏ فَصَمَتَ سَاعَةً ثُمَّ قَالَ ‏"‏ حُجَّ عَنْ أَبِيكَ ‏"‏ ‏.‏

Husayn ibn Avf (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men: «Yo Rasululloh, otamga haj yetdi, biroq u faqat egarga bogʻlangan holdagina haj qila oladi», dedim. U zot bir muddat jim turdilar, soʻng: «Otang nomidan haj qil», dedilar.Ҳусайн ибн Авф (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен: «Ё Расулуллоҳ, отамга ҳаж етди, бироқ у фақат эгарга боғланган ҳолдагина ҳаж қила олади», дедим. У зот бир муддат жим турдилар, сўнг: «Отанг номидан ҳаж қил», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدِّمَشْقِيُّ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنْ أَخِيهِ الْفَضْلِ، أَنَّهُ كَانَ رِدْفَ رَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ غَدَاةَ النَّحْرِ فَأَتَتْهُ امْرَأَةٌ مِنْ خَثْعَمٍ فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ فَرِيضَةَ اللَّهِ فِي الْحَجِّ عَلَى عِبَادِهِ أَدْرَكَتْ أَبِي شَيْخًا كَبِيرًا لاَ يَسْتَطِيعُ أَنْ يَرْكَبَ أَفَأَحُجُّ عَنْهُ قَالَ ‏"‏ نَعَمْ فَإِنَّهُ لَوْ كَانَ عَلَى أَبِيكِ دَيْنٌ قَضَيْتِيهِ ‏"‏ ‏.‏

Fazl ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U qurbonlik kuni ertalab Rasululloh ﷺ ning ortlarida ulovda oʻtirgan edi. Shunda Xasʼam qabilasidan bir ayol kelib: «Yo Rasululloh, Allohning bandalari zimmasidagi haj farzi otamga yetdi, u qattiq keksayib qolgan chol boʻlib, ulovga mina olmaydi. Uning nomidan haj qilaymi?» dedi. U zot: «Ha, chunki agar otangning zimmasida qarz boʻlsa, uni toʻlagan boʻlarding», dedilar.Фазл ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У қурбонлик куни эрталаб Расулуллоҳ ﷺ нинг ортларида уловда ўтирган эди. Шунда Хасъам қабиласидан бир аёл келиб: «Ё Расулуллоҳ, Аллоҳнинг бандалари зиммасидаги ҳаж фарзи отамга етди, у қаттиқ кексайиб қолган чол бўлиб, уловга мина олмайди. Унинг номидан ҳаж қилайми?» деди. У зот: «Ҳа, чунки агар отангнинг зиммасида қарз бўлса, уни тўлаган бўлардинг», дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ طَرِيفٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ سُوقَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ رَفَعَتِ امْرَأَةٌ صَبِيًّا لَهَا إِلَى النَّبِيِّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ فِي حَجَّتِهِ فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَلِهَذَا حَجٌّ قَالَ ‏"‏ نَعَمْ وَلَكِ أَجْرٌ ‏"‏ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir ayol haj vaqtida oʻzining goʻdak bolasini Nabiy ﷺ tomon koʻtarib: «Ey Allohning Rasuli, shu bola uchun ham haj bormi?» dedi. U zot: «Ha, senga ham ajr bor», dedilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир аёл ҳаж вақтида ўзининг гўдак боласини Набий ﷺ томон кўтариб: «Эй Аллоҳнинг Расули, шу бола учун ҳам ҳаж борми?» деди. У зот: «Ҳа, сенга ҳам ажр бор», дедилар.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ نُفِسَتْ أَسْمَاءُ بِنْتُ عُمَيْسٍ بِالشَّجَرَةِ فَأَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ أَبَا بَكْرٍ أَنْ يَأْمُرَهَا أَنْ تَغْتَسِلَ وَتُهِلَّ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Asmo bint Umays (roziyallohu anho) Shajarada nifos koʻrdi. Shunda Rasululloh ﷺ Abu Bakrga buyurib, unga gʻusl qilib, talbiya aytishini amr qilishni buyurdilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Асмо бинт Умайс (розияллоҳу анҳо) Шажарада нифос кўрди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ Абу Бакрга буюриб, унга ғусл қилиб, талбия айтишини амр қилишни буюрдилар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ مَخْلَدٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ بِلاَلٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، أَنَّهُ سَمِعَ الْقَاسِمَ بْنَ مُحَمَّدٍ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي بَكْرٍ، أَنَّهُ خَرَجَ حَاجًّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ وَمَعَهُ أَسْمَاءُ بِنْتُ عُمَيْسٍ فَوَلَدَتْ بِالشَّجَرَةِ مُحَمَّدَ بْنَ أَبِي بَكْرٍ فَأَتَى أَبُو بَكْرٍ النَّبِيَّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ فَأَخْبَرَهُ فَأَمَرَهُ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ أَنْ يَأْمُرَهَا أَنْ تَغْتَسِلَ ثُمَّ تُهِلَّ بِالْحَجِّ وَتَصْنَعَ مَا يَصْنَعُ النَّاسُ إِلاَّ أَنَّهَا لاَ تَطُوفُ بِالْبَيْتِ ‏.‏

Abu Bakr (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U Rasululloh ﷺ bilan birga hajga chiqqan edi va u bilan birga Asmo bint Umays (roziyallohu anho) ham bor edi. U Shajarada Muhammad ibn Abu Bakrni tugʻdi. Shunda Abu Bakr Nabiy ﷺ huzurlariga kelib, buni xabar qildi. Rasululloh ﷺ unga buyurdilarki, unga (Asmoga) gʻusl qilib, soʻng hajga niyat qilib talbiya aytishni va Baytni tavof qilmasligidan boshqa odamlar qiladigan barcha ishlarni qilishini amr qilsin.Абу Бакр (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У Расулуллоҳ ﷺ билан бирга ҳажга чиққан эди ва у билан бирга Асмо бинт Умайс (розияллоҳу анҳо) ҳам бор эди. У Шажарада Муҳаммад ибн Абу Бакрни туғди. Шунда Абу Бакр Набий ﷺ ҳузурларига келиб, буни хабар қилди. Расулуллоҳ ﷺ унга буюрдиларки, унга (Асмога) ғусл қилиб, сўнг ҳажга ният қилиб талбия айтишни ва Байтни тавоф қилмаслигидан бошқа одамлар қиладиган барча ишларни қилишини амр қилсин.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ نُفِسَتْ أَسْمَاءُ بِنْتُ عُمَيْسٍ بِمُحَمَّدِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ فَأَرْسَلَتْ إِلَى النَّبِيِّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ فَأَمَرَهَا أَنْ تَغْتَسِلَ وَتَسْتَثْفِرَ بِثَوْبٍ وَتُهِلَّ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Asmo bint Umays (roziyallohu anho) Muhammad ibn Abu Bakrni tugʻib nifos koʻrdi va Nabiy ﷺ huzurlariga xabar yubordi. U zot unga gʻusl qilib, avrat joyiga bir mato bogʻlab, talbiya aytishini buyurdilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Асмо бинт Умайс (розияллоҳу анҳо) Муҳаммад ибн Абу Бакрни туғиб нифос кўрди ва Набий ﷺ ҳузурларига хабар юборди. У зот унга ғусл қилиб, аврат жойига бир мато боғлаб, талбия айтишини буюрдилар.

حَدَّثَنَا أَبُو مُصْعَبٍ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ قَالَ ‏"‏ يُهِلُّ أَهْلُ الْمَدِينَةِ مِنْ ذِي الْحُلَيْفَةِ وَأَهْلُ الشَّامِ مِنَ الْجُحْفَةِ وَأَهْلُ نَجْدٍ مِنْ قَرْنٍ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ أَمَّا هَذِهِ الثَّلاَثَةُ فَقَدْ سَمِعْتُهَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ وَبَلَغَنِي أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ قَالَ ‏"‏ وَيُهِلُّ أَهْلُ الْيَمَنِ مِنْ يَلَمْلَمَ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Madina ahli Zul-Hulayfadan, Shom ahli Juhfadan, Najd ahli Qarndan ehromga kirsin (talbiya aytsin)», dedilar. Abdulloh dedi: «Bu uch joyni men Rasululloh ﷺdan eshitganman. Menga yana yetib kelishicha, Rasululloh ﷺ: ‹Yaman ahli Yalamlamdan ehromga kirsin›, degan ekanlar.»Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мадина аҳли Зул-Ҳулайфадан, Шом аҳли Жуҳфадан, Нажд аҳли Қарндан эҳромга кирсин (талбия айтсин)», дедилар. Абдуллоҳ деди: «Бу уч жойни мен Расулуллоҳ ﷺдан эшитганман. Менга яна етиб келишича, Расулуллоҳ ﷺ: ‹Яман аҳли Яламламдан эҳромга кирсин›, деган эканлар.»

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ يَزِيدَ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ خَطَبَنَا رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ فَقَالَ ‏"‏ مُهَلُّ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مِنْ ذِي الْحُلَيْفَةِ وَمُهَلُّ أَهْلِ الشَّامِ مِنَ الْجُحْفَةِ وَمُهَلُّ أَهْلِ الْيَمَنِ مِنْ يَلَمْلَمَ وَمُهَلُّ أَهْلِ نَجْدٍ مِنْ قَرْنٍ وَمُهَلُّ أَهْلِ الْمَشْرِقِ مِنْ ذَاتِ عِرْقٍ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ أَقْبَلَ بِوَجْهِهِ لِلأُفُقِ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ أَقْبِلْ بِقُلُوبِهِمْ ‏"‏ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ bizga xutba qilib: «Madina ahlining ehrom joyi Zul-Hulayfa, Shom ahlining ehrom joyi Juhfa, Yaman ahlining ehrom joyi Yalamlam, Najd ahlining ehrom joyi Qarn, Mashriq ahlining ehrom joyi Zotu Irqdir», dedilar. Soʻng ufqqa yuzlarini burib: «Ey Alloh, ularning qalblarini (yaxshilikka) yoʻnaltirgin», dedilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ бизга хутба қилиб: «Мадина аҳлининг эҳром жойи Зул-Ҳулайфа, Шом аҳлининг эҳром жойи Жуҳфа, Яман аҳлининг эҳром жойи Яламлам, Нажд аҳлининг эҳром жойи Қарн, Машриқ аҳлининг эҳром жойи Зоту Ирқдир», дедилар. Сўнг уфққа юзларини буриб: «Эй Аллоҳ, уларнинг қалбларини (яхшиликка) йўналтиргин», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحْرِزُ بْنُ سَلَمَةَ الْعَدَنِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ الدَّرَاوَرْدِيُّ، حَدَّثَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ كَانَ إِذَا أَدْخَلَ رِجْلَهُ فِي الْغَرْزِ وَاسْتَوَتْ بِهِ رَاحِلَتُهُ أَهَلَّ مِنْ عِنْدِ مَسْجِدِ ذِي الْحُلَيْفَةِ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ oyoqlarini uzangiga qoʻyib, ulovlari u zotni koʻtarib tik turganda, Zul-Hulayfa masjidi yonidan ehromga kirib talbiya aytar edilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ оёқларини узангига қўйиб, уловлари у зотни кўтариб тик турганда, Зул-Ҳулайфа масжиди ёнидан эҳромга кириб талбия айтар эдилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدِّمَشْقِيُّ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، وَعُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْوَاحِدِ، قَالاَ حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، عَنْ أَيُّوبَ بْنِ مُوسَى، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُبَيْدِ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنْ ثَابِتٍ الْبُنَانِيِّ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ إِنِّي عِنْدَ ثَفِنَاتِ نَاقَةِ رَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ عِنْدَ الشَّجَرَةِ فَلَمَّا اسْتَوَتْ بِهِ قَائِمَةً قَالَ ‏"‏ لَبَّيْكَ بِعُمْرَةٍ وَحَجَّةٍ مَعًا ‏"‏ ‏.‏ وَذَلِكَ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Shajarada Rasululloh ﷺning tuyalari tizzasi yonida edim. Tuya u zotni koʻtarib tik turganda, u zot: «Labbayka, umra va haj bilan birga», dedilar. Bu Vidoʻ hajida boʻlgan edi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Шажарада Расулуллоҳ ﷺнинг туялари тиззаси ёнида эдим. Туя у зотни кўтариб тик турганда, у зот: «Лаббайка, умра ва ҳаж билан бирга», дедилар. Бу Видў ҳажида бўлган эди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، وَأَبُو أُسَامَةَ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ تَلَقَّفْتُ التَّلْبِيَةَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ وَهُوَ يَقُولُ ‏"‏ لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ لَبَّيْكَ لاَ شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ إِنَّ الْحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَكَ وَالْمُلْكَ لاَ شَرِيكَ لَكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَكَانَ ابْنُ عُمَرَ يَزِيدُ فِيهَا لَبَّيْكَ لَبَّيْكَ لَبَّيْكَ وَسَعْدَيْكَ وَالْخَيْرُ فِي يَدَيْكَ لَبَّيْكَ وَالرَّغْبَاءُ إِلَيْكَ وَالْعَمَلُ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men talbiyani Rasululloh ﷺdan oʻrgandim, u zot: «Labbayka Allohumma labbayk, labbayka lo sharika laka labbayk, innal-hamda van-niʼmata laka val-mulk, lo sharika lak», der edilar. Roviy aytdi: Ibn Umar unga: «Labbayk, labbayk, labbayk va saʼdayk, val-xayru fi yadayk, labbayk var-ragʻboʻu ilayka val-amal», deb qoʻshimcha qilar edi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен талбияни Расулуллоҳ ﷺдан ўргандим, у зот: «Лаббайка Аллоҳумма лаббайк, лаббайка ло шарика лака лаббайк, иннал-ҳамда ван-ниъмата лака вал-мулк, ло шарика лак», дер эдилар. Ровий айтди: Ибн Умар унга: «Лаббайк, лаббайк, лаббайк ва саъдайк, вал-хайру фи ядайк, лаббайк вар-рағбўу илайка вал-амал», деб қўшимча қилар эди.

حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ أَخْزَمَ، حَدَّثَنَا مُؤَمَّلُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ كَانَتْ تَلْبِيَةُ رَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ ‏"‏ لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ لَبَّيْكَ لاَ شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ إِنَّ الْحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَكَ وَالْمُلْكَ لاَ شَرِيكَ لَكَ ‏"‏ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺning talbiyalari: «Labbayka Allohumma labbayk, labbayka lo sharika laka labbayk, innal-hamda van-niʼmata laka val-mulk, lo sharika lak», deb aytish edi.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺнинг талбиялари: «Лаббайка Аллоҳумма лаббайк, лаббайка ло шарика лака лаббайк, иннал-ҳамда ван-ниъмата лака вал-мулк, ло шарика лак», деб айтиш эди.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْفَضْلِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ قَالَ فِي تَلْبِيَتِهِ ‏"‏ لَبَّيْكَ إِلَهَ الْحَقِّ لَبَّيْكَ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ talbiyalarida: «Labbayka ilohal-haqqi labbayk», deb aytar edilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ талбияларида: «Лаббайка илоҳал-ҳаққи лаббайк», деб айтар эдилар.

حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ، حَدَّثَنَا عُمَارَةُ بْنُ غَزِيَّةَ الأَنْصَارِيُّ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ السَّاعِدِيِّ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ قَالَ ‏"‏ مَا مِنْ مُلَبٍّ يُلَبِّي إِلاَّ لَبَّى مَا عَنْ يَمِينِهِ وَشِمَالِهِ مِنْ حَجَرٍ أَوْ شَجَرٍ أَوْ مَدَرٍ حَتَّى تَنْقَطِعَ الأَرْضُ مِنْ هَا هُنَا وَهَا هُنَا ‏"‏ ‏.‏

Sahl ibn Saʼd as-Soidiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Talbiya aytuvchi hech bir kishi yoʻqki, uning oʻng va chap tomonidagi tosh, daraxt yoki kesak yer bu tomondan-u, u tomondan tugaguncha u bilan birga talbiya aytmasin», dedilar.Саҳл ибн Саъд ас-Соидий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Талбия айтувчи ҳеч бир киши йўқки, унинг ўнг ва чап томонидаги тош, дарахт ёки кесак ер бу томондан-у, у томондан тугагунча у билан бирга талбия айтмасин», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ، حَدَّثَهُ عَنْ خَلاَّدِ بْنِ السَّائِبِ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ النَّبِيَّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ قَالَ ‏"‏ أَتَانِي جِبْرِيلُ فَأَمَرَنِي أَنْ آمُرَ أَصْحَابِي أَنْ يَرْفَعُوا أَصْوَاتَهُمْ بِالإِهْلاَلِ ‏"‏ ‏.‏

Soib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Menga Jibril kelib, ashoblarimga ehrom talbiyasini baland ovoz bilan aytishlarini buyurishimni amr qildi», dedilar.Соиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Менга Жибрил келиб, ашобларимга эҳром талбиясини баланд овоз билан айтишларини буюришимни амр қилди», дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي لَبِيدٍ، عَنِ الْمُطَّلِبِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَنْطَبٍ، عَنْ خَلاَّدِ بْنِ السَّائِبِ، عَنْ زَيْدِ بْنِ خَالِدٍ الْجُهَنِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ ‏"‏ جَاءَنِي جِبْرِيلُ فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ مُرْ أَصْحَابَكَ فَلْيَرْفَعُوا أَصْوَاتَهُمْ بِالتَّلْبِيَةِ فَإِنَّهَا مِنْ شِعَارِ الْحَجِّ ‏"‏ ‏.‏

Zayd ibn Xolid al-Juhaniy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Menga Jibril kelib: ‹Ey Muhammad, ashoblaringga buyur, talbiyani baland ovoz bilan aytsinlar, chunki u hajning shiorlaridandir›, dedi», dedilar.Зайд ибн Холид ал-Жуҳаний (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Менга Жибрил келиб: ‹Эй Муҳаммад, ашобларингга буюр, талбияни баланд овоз билан айтсинлар, чунки у ҳажнинг шиорларидандир›, деди», дедилар.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْمُنْذِرِ الْحِزَامِيُّ، وَيَعْقُوبُ بْنُ حُمَيْدِ بْنِ كَاسِبٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي فُدَيْكٍ، عَنِ الضَّحَّاكِ بْنِ عُثْمَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَرْبُوعٍ، عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ سُئِلَ أَىُّ الأَعْمَالِ أَفْضَلُ قَالَ ‏"‏ الْعَجُّ وَالثَّجُّ ‏"‏ ‏.‏

Abu Bakr as-Siddiq (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺdan: «Qaysi amallar afzalroq?» deb soʻralganda, u zot: «Talbiyani ovoz chiqarib aytmoq va qurbonlik jonivorini soʻymoq», dedilar.Абу Бакр ас-Сиддиқ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺдан: «Қайси амаллар афзалроқ?» деб сўралганда, у зот: «Талбияни овоз чиқариб айтмоқ ва қурбонлик жониворини сўймоқ», дедилар.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْمُنْذِرِ الْحِزَامِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نَافِعٍ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ فُلَيْحٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا عَاصِمُ بْنُ عُمَرَ بْنِ حَفْصٍ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَامِرِ بْنِ رَبِيعَةَ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ ‏"‏ مَا مِنْ مُحْرِمٍ يَضْحَى لِلَّهِ يَوْمَهُ يُلَبِّي حَتَّى تَغِيبَ الشَّمْسُ إِلاَّ غَابَتْ بِذُنُوبِهِ فَعَادَ كَمَا وَلَدَتْهُ أُمُّهُ ‏"‏ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qaysi bir ehromdagi kishi Alloh yoʻlida quyoshda talbiya aytib, kunni oʻtkazib, quyosh botguncha turmasin, uning gunohlari quyosh bilan birga botib ketib, u onasi tuqqan kunidagidek boʻlib qaytadi», dedilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қайси бир эҳромдаги киши Аллоҳ йўлида қуёшда талбия айтиб, кунни ўтказиб, қуёш ботгунча турмасин, унинг гуноҳлари қуёш билан бирга ботиб кетиб, у онаси туққан кунидагидек бўлиб қайтади», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رُمْحٍ، أَنْبَأَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، جَمِيعًا عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّهَا قَالَتْ طَيَّبْتُ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ لإِحْرَامِهِ قَبْلَ أَنْ يُحْرِمَ وَلِحِلِّهِ قَبْلَ أَنْ يُفِيضَ - قَالَ سُفْيَانُ - بِيَدَىَّ هَاتَيْنِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Men Rasululloh ﷺga ehromga kirishlaridan oldin ehromlari uchun va Kaʼbani tavof qilishlaridan oldin ehromdan chiqishlari uchun ushbu ikki qoʻlim bilan atir surtdim», dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Мен Расулуллоҳ ﷺга эҳромга киришларидан олдин эҳромлари учун ва Каъбани тавоф қилишларидан олдин эҳромдан чиқишлари учун ушбу икки қўлим билан атир суртдим», деди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ أَبِي الضُّحَى، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَى وَبِيصِ الطِّيبِ فِي مَفَارِقِ رَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ وَهُوَ يُلَبِّي ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Men hozir ham Rasululloh ﷺning sochlari orasidagi atirning yaltirab turishini koʻrayotgandekman, u zot talbiya aytardilar», dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Мен ҳозир ҳам Расулуллоҳ ﷺнинг сочлари орасидаги атирнинг ялтираб туришини кўраётгандекман, у зот талбия айтардилар», деди.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا شَرِيكٌ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَأَنِّي أَرَى وَبِيصَ الطِّيبِ فِي مَفْرِقِ رَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ بَعْدَ ثَلاَثَةٍ وَهُوَ مُحْرِمٌ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Men hozir ham uch kundan keyin Rasululloh ﷺning soch ajrimlarida atirning yaltirab turishini koʻrayotgandekman, u zot ehromda edilar», dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Мен ҳозир ҳам уч кундан кейин Расулуллоҳ ﷺнинг соч ажримларида атирнинг ялтираб туришини кўраётгандекман, у зот эҳромда эдилар», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو مُصْعَبٍ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَجُلاً، سَأَلَ النَّبِيَّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ مَا يَلْبَسُ الْمُحْرِمُ مِنَ الثِّيَابِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ ‏"‏ لاَ يَلْبَسُ الْقُمُصَ وَلاَ الْعَمَائِمَ وَلاَ السَّرَاوِيلاَتِ وَلاَ الْبَرَانِسَ وَلاَ الْخِفَافَ إِلاَّ أَنْ لاَ يَجِدَ نَعْلَيْنِ فَلْيَلْبَسْ خُفَّيْنِ وَلْيَقْطَعْهُمَا أَسْفَلَ مِنَ الْكَعْبَيْنِ وَلاَ تَلْبَسُوا مِنَ الثِّيَابِ شَيْئًا مَسَّهُ الزَّعْفَرَانُ أَوِ الْوَرْسُ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, bir kishi Nabiy ﷺdan: «Ehromdagi kishi qanday kiyimlarni kiyadi?» deb soʻradi. Shunda Rasululloh ﷺ: «U koʻylak ham, salla ham, ishton ham, boshi bilan yopiladigan kigiz choponni ham, mahsini ham kiymasin. Faqat oyoq kiyim topa olmasa, mahsi kiysin va uni ikki toʻpigʻidan pastroq qilib kessin. Zaʼfaron yoki vars oʻsimligi tekkan kiyimlardan hech narsani kiymanglar», dedilar.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, бир киши Набий ﷺдан: «Эҳромдаги киши қандай кийимларни кияди?» деб сўради. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «У кўйлак ҳам, салла ҳам, иштон ҳам, боши билан ёпиладиган кигиз чопонни ҳам, маҳсини ҳам киймасин. Фақат оёқ кийим топа олмаса, маҳси кийсин ва уни икки тўпиғидан пастроқ қилиб кессин. Заъфарон ёки варс ўсимлиги теккан кийимлардан ҳеч нарсани кийманглар», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو مُصْعَبٍ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، أَنَّهُ قَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ أَنْ يَلْبَسَ الْمُحْرِمُ ثَوْبًا مَصْبُوغًا بِوَرْسٍ أَوْ زَعْفَرَانٍ ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ ehromdagi kishining vars yoki zaʼfaron bilan boʻyalgan kiyimni kiyishidan qaytardilar», dedi.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ эҳромдаги кишининг варс ёки заъфарон билан бўялган кийимни кийишидан қайтардилар», деди.

حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الصَّبَّاحِ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ زَيْدٍ أَبِي الشَّعْثَاءِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ يَخْطُبُ - قَالَ هِشَامٌ عَلَى الْمِنْبَرِ - فَقَالَ ‏"‏ مَنْ لَمْ يَجِدْ إِزَارًا فَلْيَلْبَسْ سَرَاوِيلَ وَمَنْ لَمْ يَجِدْ نَعْلَيْنِ فَلْيَلْبَسْ خُفَّيْنِ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ هِشَامٌ فِي حَدِيثِهِ ‏"‏ فَلْيَلْبَسْ سَرَاوِيلَ إِلاَّ أَنْ يَفْقِدَ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Men Nabiy ﷺning minbarda xutba qilayotganlarini eshitdim. U zot: ‹Kimda izor topilmasa, ishton kiysin; kimda oyoq kiyim topilmasa, mahsi kiysin›, dedilar», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Мен Набий ﷺнинг минбарда хутба қилаётганларини эшитдим. У зот: ‹Кимда изор топилмаса, иштон кийсин; кимда оёқ кийим топилмаса, маҳси кийсин›, дедилар», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو مُصْعَبٍ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ نَافِعٍ، وَعَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ قَالَ ‏"‏ مَنْ لَمْ يَجِدْ نَعْلَيْنِ فَلْيَلْبَسْ خُفَّيْنِ وَلْيَقْطَعْهُمَا أَسْفَلَ مِنَ الْكَعْبَيْنِ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kimda oyoq kiyim topilmasa, mahsi kiysin va uni ikki toʻpigʻidan pastroq qilib kessin», dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Кимда оёқ кийим топилмаса, маҳси кийсин ва уни икки тўпиғидан пастроқ қилиб кессин», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِدْرِيسَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ عَبَّادِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ، قَالَتْ خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ حَتَّى إِذَا كُنَّا بِالْعَرْجِ نَزَلْنَا فَجَلَسَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ وَعَائِشَةُ إِلَى جَنْبِهِ وَأَنَا إِلَى جَنْبِ أَبِي بَكْرٍ وَكَانَتْ زِمَالَتُنَا وَزِمَالَةُ أَبِي بَكْرٍ وَاحِدَةً مَعَ غُلاَمِ أَبِي بَكْرٍ قَالَ فَطَلَعَ الْغُلاَمُ وَلَيْسَ مَعَهُ بَعِيرُهُ فَقَالَ لَهُ أَيْنَ بَعِيرُكَ قَالَ أَضْلَلْتُهُ الْبَارِحَةَ ‏.‏ قَالَ مَعَكَ بَعِيرٌ وَاحِدٌ تُضِلُّهُ قَالَ فَطَفِقَ يَضْرِبُهُ وَرَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ يَقُولُ ‏"‏ انْظُرُوا إِلَى هَذَا الْمُحْرِمِ مَا يَصْنَعُ ‏"‏ ‏.‏

Asmo bint Abu Bakr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Biz Rasululloh ﷺ bilan birga yoʻlga chiqdik. Arj degan joyga yetganimizda toʻxtadik. Rasululloh ﷺ oʻtirdilar, Oisha u zotning yonlarida, men esa Abu Bakrning yonida edim. Bizning yuk-taqimimiz bilan Abu Bakrning yuk-taqimi bitta boʻlib, Abu Bakrning xizmatkori qoʻlida edi. Xizmatkor keldi, ammo tuyasi u bilan emasdi. Abu Bakr unga: ‹Tuyang qani?› dedi. U: ‹Kecha uni yoʻqotib qoʻydim›, dedi. Abu Bakr: ‹Yoningda bitta tuya boʻlsa, uni ham yoʻqotasanmi?› deb uni ura boshladi. Rasululloh ﷺ esa: ‹Mana bu ehromdagi kishi nima qilayotganiga qaranglar!› derdilar», dedi.Асмо бинт Абу Бакр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Биз Расулуллоҳ ﷺ билан бирга йўлга чиқдик. Арж деган жойга етганимизда тўхтадик. Расулуллоҳ ﷺ ўтирдилар, Оиша у зотнинг ёнларида, мен эса Абу Бакрнинг ёнида эдим. Бизнинг юк-тақимимиз билан Абу Бакрнинг юк-тақими битта бўлиб, Абу Бакрнинг хизматкори қўлида эди. Хизматкор келди, аммо туяси у билан эмасди. Абу Бакр унга: ‹Туянг қани?› деди. У: ‹Кеча уни йўқотиб қўйдим›, деди. Абу Бакр: ‹Ёнингда битта туя бўлса, уни ҳам йўқотасанми?› деб уни ура бошлади. Расулуллоҳ ﷺ эса: ‹Мана бу эҳромдаги киши нима қилаётганига қаранглар!› дердилар», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو مُصْعَبٍ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حُنَيْنٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ، وَالْمِسْوَرَ بْنَ مَخْرَمَةَ، اخْتَلَفَا بِالأَبْوَاءِ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ يَغْسِلُ الْمُحْرِمُ رَأْسَهُ ‏.‏ وَقَالَ الْمِسْوَرُ بْنُ مَخْرَمَةَ لاَ يَغْسِلُ الْمُحْرِمُ رَأْسَهُ ‏.‏ فَأَرْسَلَنِي ابْنُ عَبَّاسٍ إِلَى أَبِي أَيُّوبَ الأَنْصَارِيِّ أَسْأَلُهُ عَنْ ذَلِكَ، فَوَجَدْتُهُ يَغْتَسِلُ بَيْنَ الْقَرْنَيْنِ وَهُوَ يَسْتَتِرُ بِثَوْبٍ فَسَلَّمْتُ عَلَيْهِ فَقَالَ مَنْ هَذَا قُلْتُ أَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ حُنَيْنٍ أَرْسَلَنِي إِلَيْكَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ أَسْأَلُكَ كَيْفَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ يَغْسِلُ رَأْسَهُ وَهُوَ مُحْرِمٌ قَالَ فَوَضَعَ أَبُو أَيُّوبَ يَدَهُ عَلَى الثَّوْبِ فَطَأْطَأَهُ حَتَّى بَدَا لِي رَأْسُهُ ثُمَّ قَالَ لإِنْسَانٍ يَصُبُّ عَلَيْهِ اصْبُبْ ‏.‏ فَصَبَّ عَلَى رَأْسِهِ ثُمَّ حَرَّكَ رَأْسَهُ بِيَدَيْهِ فَأَقْبَلَ بِهِمَا وَأَدْبَرَ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ هَكَذَا رَأَيْتُهُ ـ صلى الله عليه وسلم ـ يَفْعَلُ ‏.‏

Abdulloh ibn Hunayn (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Abdulloh ibn Abbos bilan Misvar ibn Maxrama Abvo degan joyda ixtilof qilishdi. Abdulloh ibn Abbos: «Ehromdagi kishi boshini yuvsa boʻladi», dedi. Misvar ibn Maxrama esa: «Ehromdagi kishi boshini yuvmaydi», dedi. Ibn Abbos meni bu haqda soʻrash uchun Abu Ayyub al-Ansoriyning oldiga yubordi. Men uni ikki ustun orasida gʻusl qilayotgan, bir kiyim bilan toʻsinib turgan holda topdim. Men unga salom berdim. U: «Kim bu?» dedi. Men: «Men Abdulloh ibn Hunaynman. Meni sizga Abdulloh ibn Abbos yubordi, Rasululloh ﷺ ehromda boshlarini qanday yuvishlarini sizdan soʻramoqchiman», dedim. Shunda Abu Ayyub qoʻlini kiyimga qoʻyib, uni pastga tushirdi, hatto boshi menga koʻrindi. Soʻng uning ustiga suv quyayotgan bir kishiga: «Quy», dedi. U boshiga suv quydi. Keyin u boshini ikki qoʻli bilan silab, ularni oldiga va orqasiga yurgizdi. Soʻng: «Men u zot ﷺning ana shunday qilganlarini koʻrganman», dedi.Абдуллоҳ ибн Ҳунайн (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Абдуллоҳ ибн Аббос билан Мисвар ибн Махрама Абво деган жойда ихтилоф қилишди. Абдуллоҳ ибн Аббос: «Эҳромдаги киши бошини ювса бўлади», деди. Мисвар ибн Махрама эса: «Эҳромдаги киши бошини ювмайди», деди. Ибн Аббос мени бу ҳақда сўраш учун Абу Айюб ал-Ансорийнинг олдига юборди. Мен уни икки устун орасида ғусл қилаётган, бир кийим билан тўсиниб турган ҳолда топдим. Мен унга салом бердим. У: «Ким бу?» деди. Мен: «Мен Абдуллоҳ ибн Ҳунайнман. Мени сизга Абдуллоҳ ибн Аббос юборди, Расулуллоҳ ﷺ эҳромда бошларини қандай ювишларини сиздан сўрамоқчиман», дедим. Шунда Абу Айюб қўлини кийимга қўйиб, уни пастга туширди, ҳатто боши менга кўринди. Сўнг унинг устига сув қуяётган бир кишига: «Қуй», деди. У бошига сув қуйди. Кейин у бошини икки қўли билан силаб, уларни олдига ва орқасига юргизди. Сўнг: «Мен у зот ﷺнинг ана шундай қилганларини кўрганман», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي زِيَادٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ "كُنَّا مَعَ النَّبِيِّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ وَنَحْنُ مُحْرِمُونَ فَإِذَا لَقِيَنَا الرَّاكِبُ أَسْدَلْنَا ثِيَابَنَا مِنْ فَوْقِ رُءُوسِنَا فَإِذَا جَاوَزَنَا رَفَعْنَاهَا".‏ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِدْرِيسَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي زِيَادٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ عَائِشَةَ، عَنِ النَّبِيِّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ بِنَحْوِهِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Biz Nabiy ﷺ bilan birga edik va ehromda edik. Bizga bir chavandoz roʻpara kelsa, kiyimlarimizni boshimiz ustidan yuzimizga tushirar edik, u oʻtib ketgach, ularni yana koʻtarar edik», dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Биз Набий ﷺ билан бирга эдик ва эҳромда эдик. Бизга бир чавандоз рўпара келса, кийимларимизни бошимиз устидан юзимизга туширар эдик, у ўтиб кетгач, уларни яна кўтарар эдик», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا أَبِي ح، وَحَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ حَكِيمٍ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ جَدَّتِهِ، - قَالَ لاَ أَدْرِي أَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ أَوْ سُعْدَى بِنْتِ عَوْفٍ ‏.‏ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ دَخَلَ عَلَى ضُبَاعَةَ بِنْتِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَقَالَ ‏"‏ مَا يَمْنَعُكِ يَا عَمَّتَاهُ مِنَ الْحَجِّ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَتْ أَنَا امْرَأَةٌ سَقِيمَةٌ وَأَنَا أَخَافُ الْحَبْسَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَأَحْرِمِي وَاشْتَرِطِي أَنَّ مَحِلَّكِ حَيْثُ حُبِسْتِ ‏"‏ ‏.‏

Asmo bint Abu Bakr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ Duboa bint Abdulmuttalibning oldiga kirib: «Ey ammajon, sizni hajdan nima toʻsyapti?» dedilar. U: «Men kasalvand ayolman va toʻxtab qolishdan qoʻrqaman», dedi. U zot: «Unda ehromga kir va: ‹Meni toʻsib qoʻygan joyda ehromdan chiqaman›, deb shart qoʻy», dedilar.Асмо бинт Абу Бакр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ Дубоа бинт Абдулмутталибнинг олдига кириб: «Эй аммажон, сизни ҳаждан нима тўсяпти?» дедилар. У: «Мен касалванд аёлман ва тўхтаб қолишдан қўрқаман», деди. У зот: «Унда эҳромга кир ва: ‹Мени тўсиб қўйган жойда эҳромдан чиқаман›, деб шарт қўй», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ، وَوَكِيعٌ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ ضُبَاعَةَ، قَالَتْ دَخَلَ عَلَىَّ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ وَأَنَا شَاكِيَةٌ فَقَالَ ‏"‏ أَمَا تُرِيدِينَ الْحَجَّ الْعَامَ ‏"‏ قُلْتُ إِنِّي لَعَلِيلَةٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ حُجِّي وَقُولِي مَحِلِّي حَيْثُ تَحْبِسُنِي ‏"‏ ‏.‏

Duboa (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Men betob boʻlib yotganimda Rasululloh ﷺ oldimga kirib: ‹Bu yil hajga bormoqchi emasmisan?› dedilar. Men: ‹Ey Allohning Rasuli, men kasalman›, dedim. U zot: ‹Hajga borgin va: «Ehromdan chiqadigan joyim meni toʻsib qoʻygan joydir», degin›, dedilar», dedi.Дубоа (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Мен бетоб бўлиб ётганимда Расулуллоҳ ﷺ олдимга кириб: ‹Бу йил ҳажга бормоқчи эмасмисан?› дедилар. Мен: ‹Эй Аллоҳнинг Расули, мен касалман›, дедим. У зот: ‹Ҳажга боргин ва: «Эҳромдан чиқадиган жойим мени тўсиб қўйган жойдир», дегин›, дедилар», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو بِشْرٍ، بَكْرُ بْنُ خَلَفٍ حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَنِي أَبُو الزُّبَيْرِ، أَنَّهُ سَمِعَ طَاوُسًا، وَعِكْرِمَةَ، يُحَدِّثَانِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ جَاءَتْ ضُبَاعَةُ بِنْتُ الزُّبَيْرِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ فَقَالَتْ إِنِّي امْرَأَةٌ ثَقِيلَةٌ وَإِنِّي أُرِيدُ الْحَجَّ فَكَيْفَ أُهِلُّ قَالَ ‏"‏ أَهِلِّي وَاشْتَرِطِي أَنَّ مَحِلِّي حَيْثُ حَبَسْتَنِي ‏"‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Zubayr ibn Abdulmuttalibning qizi Dubaʼa Rasululloh ﷺ huzurlariga kelib: «Men ogʻir (kasal) ayolman va haj qilishni istayapman, qanday ehromga kirsam boʻladi?» dedi. U zot: «Ehromga kir va: ‹Meni tutib qolgan (toʻsib qoʻygan) joyimda ehromdan chiqaman› deb shart qoʻy», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Зубайр ибн Абдулмутталибнинг қизи Дубаъа Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига келиб: «Мен оғир (касал) аёлман ва ҳаж қилишни истаяпман, қандай эҳромга кирсам бўлади?» деди. У зот: «Эҳромга кир ва: ‹Мени тутиб қолган (тўсиб қўйган) жойимда эҳромдан чиқаман› деб шарт қўй», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ صَبِيحٍ، حَدَّثَنَا مُبَارَكُ بْنُ حَسَّانَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ كَانَتِ الأَنْبِيَاءُ تَدْخُلُ الْحَرَمَ مُشَاةً حُفَاةً وَيَطُوفُونَ بِالْبَيْتِ وَيَقْضُونَ الْمَنَاسِكَ حُفَاةً مُشَاةً ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambarlar Haramga yayov va yalangoyoq kirar, Baytni yalangoyoq va yayov holda tavof qilib, manosik amallarini ado etar edilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбарлар Ҳарамга яёв ва ялангоёқ кирар, Байтни ялангоёқ ва яёв ҳолда тавоф қилиб, маносик амалларини адо этар эдилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ كَانَ يَدْخُلُ مَكَّةَ مِنَ الثَّنِيَّةِ الْعُلْيَا وَإِذَا خَرَجَ خَرَجَ مِنَ الثَّنِيَّةِ السُّفْلَى ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Makkaga yuqori dovondan kirar va chiqadigan boʻlsalar, quyi dovondan chiqar edilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Маккага юқори довондан кирар ва чиқадиган бўлсалар, қуйи довондан чиқар эдилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا الْعُمَرِيُّ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ النَّبِيَّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ دَخَلَ مَكَّةَ نَهَارًا ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ Makkaga kunduzi kirdilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ Маккага кундузи кирдилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَنْبَأَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ، عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ، قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَيْنَ تَنْزِلُ غَدًا وَذَلِكَ فِي حَجَّتِهِ قَالَ ‏"‏ وَهَلْ تَرَكَ لَنَا عَقِيلٌ مَنْزِلاً ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ نَحْنُ نَازِلُونَ غَدًا بِخَيْفِ بَنِي كِنَانَةَ - يَعْنِي الْمُحَصَّبَ - حَيْثُ قَاسَمَتْ قُرَيْشٌ عَلَى الْكُفْرِ ‏"‏ ‏.‏ وَذَلِكَ أَنَّ بَنِي كِنَانَةَ حَالَفَتْ قُرَيْشًا عَلَى بَنِي هَاشِمٍ أَنْ لاَ يُنَاكِحُوهُمْ وَلاَ يُبَايِعُوهُمْ ‏.‏ قَالَ مَعْمَرٌ قَالَ الزُّهْرِيُّ وَالْخَيْفُ الْوَادِي ‏.‏

Usoma ibn Zayd (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men u zotning hajlarida: «Yo Rasululloh, ertaga qayerga tushasiz?» dedim. U zot: «Aqiyl bizga (Makkada) biror uy qoldirganmidi?» dedilar. Soʻng: «Biz ertaga Banu Kinona xayfiga — yaʼni Muhassabga — Qurayshning kufr ustida ahdlashgan joyiga tushamiz», dedilar. Bu — Banu Kinona Quraysh bilan Banu Hoshimga qarshi ular bilan quda-anda boʻlmaslik va oldi-sotdi qilmaslik ustida ahdlashgan joy edi. Xayf esa vodiy demakdir.Усома ибн Зайд (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен у зотнинг ҳажларида: «Ё Расулуллоҳ, эртага қаерга тушасиз?» дедим. У зот: «Ақийл бизга (Маккада) бирор уй қолдирганмиди?» дедилар. Сўнг: «Биз эртага Бану Кинона хайфига — яъни Муҳассабга — Қурайшнинг куфр устида аҳдлашган жойига тушамиз», дедилар. Бу — Бану Кинона Қурайш билан Бану Ҳошимга қарши улар билан қуда-анда бўлмаслик ва олди-сотди қилмаслик устида аҳдлашган жой эди. Хайф эса водий демакдир.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، حَدَّثَنَا عَاصِمٌ الأَحْوَلُ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَرْجِسَ، قَالَ رَأَيْتُ الأُصَيْلِعَ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ يُقَبِّلُ الْحَجَرَ وَيَقُولُ إِنِّي لأُقَبِّلُكَ وَإِنِّي لأَعْلَمُ أَنَّكَ حَجَرٌ لاَ تَضُرُّ وَلاَ تَنْفَعُ وَلَوْلاَ أَنِّي رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ يُقَبِّلُكَ مَا قَبَّلْتُكَ ‏.‏

Abdulloh ibn Sarjis (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Umar ibn al-Xattobning Hajar (al-Asvad)ni oʻpayotganini va: «Men seni oʻpayapman va bilamanki, sen bir toshsan, na zarar yetkaza olasan, na foyda. Agar Rasululloh ﷺ seni oʻpayotganlarini koʻrmaganimda, seni oʻpmagan boʻlardim», deganini koʻrdim.Абдуллоҳ ибн Саржис (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Умар ибн ал-Хаттобнинг Ҳажар (ал-Асвад)ни ўпаётганини ва: «Мен сени ўпаяпман ва биламанки, сен бир тошсан, на зарар етказа оласан, на фойда. Агар Расулуллоҳ ﷺ сени ўпаётганларини кўрмаганимда, сени ўпмаган бўлардим», деганини кўрдим.

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحِيمِ الرَّازِيُّ، عَنِ ابْنِ خُثَيْمٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ ‏"‏ لَيَأْتِيَنَّ هَذَا الْحَجَرُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَهُ عَيْنَانِ يُبْصِرُ بِهِمَا وَلِسَانٌ يَنْطِقُ بِهِ يَشْهَدُ عَلَى مَنْ يَسْتَلِمُهُ بِحَقٍّ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Bu tosh qiyomat kunida keladi, uning koʻradigan ikkita koʻzi va soʻzlaydigan tili boʻlib, oʻzini haqqi bilan istilom qilgan kishi foydasiga guvohlik beradi», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бу тош қиёмат кунида келади, унинг кўрадиган иккита кўзи ва сўзлайдиган тили бўлиб, ўзини ҳаққи билан истилом қилган киши фойдасига гувоҳлик беради», дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا خَالِي، يَعْلَى عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَوْنٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ اسْتَقْبَلَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ الْحَجَرَ ثُمَّ وَضَعَ شَفَتَيْهِ عَلَيْهِ يَبْكِي طَوِيلاً ثُمَّ الْتَفَتَ فَإِذَا هُوَ بِعُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ يَبْكِي فَقَالَ ‏"‏ يَا عُمَرُ هَاهُنَا تُسْكَبُ الْعَبَرَاتُ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Hajar (al-Asvad)ga yuzlanib, soʻng labini unga qoʻyib, uzoq yigʻladilar. Keyin oʻgirilib qarasalar, Umar ibn al-Xattob yigʻlab turgan edi. Shunda u zot: «Ey Umar, mana shu yerda koʻz yoshlari toʻkiladi», dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Ҳажар (ал-Асвад)га юзланиб, сўнг лабини унга қўйиб, узоқ йиғладилар. Кейин ўгирилиб қарасалар, Умар ибн ал-Хаттоб йиғлаб турган эди. Шунда у зот: «Эй Умар, мана шу ерда кўз ёшлари тўкилади», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ السَّرْحِ الْمِصْرِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ لَمْ يَكُنْ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ يَسْتَلِمُ مِنْ أَرْكَانِ الْبَيْتِ إِلاَّ الرُّكْنَ الأَسْوَدَ وَالَّذِي يَلِيهِ مِنْ نَحْوِ دُورِ الْجُمَحِيِّينَ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Baytning burchaklaridan faqat qora burchakni (Hajarul-Asvad burchagini) va Jumahiylar uylari tomonidagi unga tutash burchakni (yaʼni Yaman burchagini) istilom qilar edilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Байтнинг бурчакларидан фақат қора бурчакни (Ҳажарул-Асвад бурчагини) ва Жумаҳийлар уйлари томонидаги унга туташ бурчакни (яъни Яман бурчагини) истилом қилар эдилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرِ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي ثَوْرٍ، عَنْ صَفِيَّةَ بِنْتِ شَيْبَةَ، قَالَتْ لَمَّا اطْمَأَنَّ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ عَامَ الْفَتْحِ طَافَ عَلَى بَعِيرِهِ يَسْتَلِمُ الرُّكْنَ بِمِحْجَنٍ بِيَدِهِ ثُمَّ دَخَلَ الْكَعْبَةَ فَوَجَدَ فِيهَا حَمَامَةَ عَيْدَانٍ فَكَسَرَهَا ثُمَّ قَامَ عَلَى بَابِ الْكَعْبَةِ فَرَمَى بِهَا وَأَنَا أَنْظُرُهُ ‏.‏

Safiyya bint Shayba (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Fath yili (Makka fathida) vaziyat tinchigach, tuyalarida tavof qilib, burchakni qoʻllaridagi tayoq bilan istilom qildilar. Soʻng Kaʼba ichiga kirdilar va u yerdan yogʻochdan yasalgan bir kaptar (haykalini) topib, uni sindirdilar. Keyin Kaʼba eshigi oldida turib, uni tashqariga uloqtirdilar, men esa u zotga qarab turgan edim.Сафийя бинт Шайба (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Фатҳ йили (Макка фатҳида) вазият тинчигач, туяларида тавоф қилиб, бурчакни қўлларидаги таёқ билан истилом қилдилар. Сўнг Каъба ичига кирдилар ва у ердан ёғочдан ясалган бир каптар (ҳайкалини) топиб, уни синдирдилар. Кейин Каъба эшиги олдида туриб, уни ташқарига улоқтирдилар, мен эса у зотга қараб турган эдим.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ السَّرْحِ، أَنْبَأَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ طَافَ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ عَلَى بَعِيرٍ يَسْتَلِمُ الرُّكْنَ بِمِحْجَنٍ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ Vidoʻ hajida tuyada tavof qilib, burchakni tayoq bilan istilom qildilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ Видў ҳажида туяда тавоф қилиб, бурчакни таёқ билан истилом қилдилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، ح وَحَدَّثَنَا هَدِيَّةُ بْنُ عَبْدِ الْوَهَّابِ، حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، قَالاَ حَدَّثَنَا مَعْرُوفُ بْنُ خَرَّبُوذَ الْمَكِّيُّ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الطُّفَيْلِ، عَامِرَ بْنَ وَاثِلَةَ قَالَ رَأَيْتُ النَّبِيَّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ يَطُوفُ بِالْبَيْتِ عَلَى رَاحِلَتِهِ يَسْتَلِمُ الرُّكْنَ بِمِحْجَنِهِ وَيُقَبِّلُ الْمِحْجَنَ ‏.‏

Abu Tufayl Amir ibn Vosila (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Nabiy ﷺni tuyalarida Baytni tavof qilib, burchakni tayoqlari bilan istilom qilayotganlarini va tayoqni oʻpayotganlarini koʻrdim.Абу Туфайл Амир ибн Восила (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Набий ﷺни туяларида Байтни тавоф қилиб, бурчакни таёқлари билан истилом қилаётганларини ва таёқни ўпаётганларини кўрдим.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ بَشِيرٍ، ح وَحَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ كَانَ إِذَا طَافَ بِالْبَيْتِ الطَّوَافَ الأَوَّلَ رَمَلَ ثَلاَثَةً وَمَشَى أَرْبَعَةً مِنَ الْحَجَرِ إِلَى الْحَجَرِ وَكَانَ ابْنُ عُمَرَ يَفْعَلُهُ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Baytni birinchi marta tavof qilganlarida, Hajardan Hajargacha uch aylanishda yelka qoqib yugurib (raml qilib), toʻrt aylanishda oddiy yurdilar. Ibn Umar ham shunday qilar edi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Байтни биринчи марта тавоф қилганларида, Ҳажардан Ҳажаргача уч айланишда елка қоқиб югуриб (рамл қилиб), тўрт айланишда оддий юрдилар. Ибн Умар ҳам шундай қилар эди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو الْحُسَيْنِ الْعُكْلِيُّ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّ النَّبِيَّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ رَمَلَ مِنَ الْحَجَرِ إِلَى الْحَجَرِ ثَلاَثًا وَمَشَى أَرْبَعًا ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ Hajardan Hajargacha uch (aylanish) raml qilib, toʻrt (aylanish) oddiy yurdilar.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ Ҳажардан Ҳажаргача уч (айланиш) рамл қилиб, тўрт (айланиш) оддий юрдилар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ عَوْنٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ سَمِعْتُ عُمَرَ، يَقُولُ فِيمَ الرَّمَلاَنُ الآنَ وَقَدْ أَطَّأَ اللَّهُ الإِسْلاَمَ وَنَفَى الْكُفْرَ وَأَهْلَهُ وَايْمُ اللَّهِ مَا نَدَعُ شَيْئًا كُنَّا نَفْعَلُهُ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ ‏.‏

Umar (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Endi ramal (Baytni tavof qilishda yelka kerib chaqqon yurish) nimaga kerak, Alloh Islomni mustahkam qildi, kufr va uning ahlini yoʻq qildi? Ammo Alloh nomiga qasamki, biz Rasululloh ﷺ zamonlarida qiladigan biror ishimizni tark etmaymiz», dedi.Умар (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Энди рамал (Байтни тавоф қилишда елка кериб чаққон юриш) нимага керак, Аллоҳ Исломни мустаҳкам қилди, куфр ва унинг аҳлини йўқ қилди? Аммо Аллоҳ номига қасамки, биз Расулуллоҳ ﷺ замонларида қиладиган бирор ишимизни тарк этмаймиз», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَنْبَأَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ ابْنِ خُثَيْمٍ، عَنْ أَبِي الطُّفَيْلِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ لأَصْحَابِهِ حِينَ أَرَادُوا دُخُولَ مَكَّةَ فِي عُمْرَتِهِ بَعْدَ الْحُدَيْبِيَةِ ‏"‏ إِنَّ قَوْمَكُمْ غَدًا سَيَرَوْنَكُمْ فَلَيَرَوُنَّكُمْ جُلْدًا ‏"‏ ‏.‏ فَلَمَّا دَخَلُوا الْمَسْجِدَ اسْتَلَمُوا الرُّكْنَ وَرَمَلُوا وَالنَّبِيُّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ مَعَهُمْ حَتَّى إِذَا بَلَغُوا الرُّكْنَ الْيَمَانِيَّ مَشَوْا إِلَى الرُّكْنِ الأَسْوَدِ ثُمَّ رَمَلُوا حَتَّى بَلَغُوا الرُّكْنَ الْيَمَانِيَّ ثُمَّ مَشَوْا إِلَى الرُّكْنِ الأَسْوَدِ فَفَعَلَ ذَلِكَ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ ثُمَّ مَشَى الأَرْبَعَ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ Hudaybiyadan soʻnggi umralarida sahobalari Makkaga kirmoqchi boʻlganlarida ularga: «Qavmingiz ertaga sizlarni koʻradilar, bas, sizlarni bardam-baquvvat holda koʻrsinlar», dedilar. Ular masjidga kirganlarida Ruknni istilom qildilar (silab oʻtdilar) va ramal qildilar, Nabiy ﷺ ham ular bilan birga edilar. Rukni Yamoniyga yetganlarida oddiy yurib Rukni Asvadga (Hajarul-Asvad turgan burchakka) bordilar, soʻng yana ramal qilib Rukni Yamoniyga yetdilar, soʻng oddiy yurib Rukni Asvadga bordilar. Buni uch marta qildilar, soʻng qolgan toʻrt aylanani oddiy yurib bosib oʻtdilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ Ҳудайбиядан сўнгги умраларида саҳобалари Маккага кирмоқчи бўлганларида уларга: «Қавмингиз эртага сизларни кўрадилар, бас, сизларни бардам-бақувват ҳолда кўрсинлар», дедилар. Улар масжидга кирганларида Рукнни истилом қилдилар (силаб ўтдилар) ва рамал қилдилар, Набий ﷺ ҳам улар билан бирга эдилар. Рукни Ямонийга етганларида оддий юриб Рукни Асвадга (Ҳажарул-Асвад турган бурчакка) бордилар, сўнг яна рамал қилиб Рукни Ямонийга етдилар, сўнг оддий юриб Рукни Асвадга бордилар. Буни уч марта қилдилар, сўнг қолган тўрт айланани оддий юриб босиб ўтдилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، وَقَبِيصَةُ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ، عَنِ ابْنِ يَعْلَى بْنِ أُمَيَّةَ، عَنْ أَبِيهِ، يَعْلَى أَنَّ النَّبِيَّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ طَافَ مُضْطَبِعًا ‏.‏ قَالَ قَبِيصَةُ وَعَلَيْهِ بُرْدٌ ‏.‏

Yaʼlo ibn Umayya (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ iztibo qilgan holda (ridoning bir uchini oʻng qoʻltiq ostidan oʻtkazib, ikki uchini chap yelkaga tashlab) tavof qildilar. Roviylardan Qabisa: «Ularning egnilarida yamaniy burd (chopon) bor edi», dedi.Яъло ибн Умайя (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ изтибо қилган ҳолда (ридонинг бир учини ўнг қўлтиқ остидан ўтказиб, икки учини чап елкага ташлаб) тавоф қилдилар. Ровийлардан Қабиса: «Уларнинг эгниларида яманий бурд (чопон) бор эди», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا شَيْبَانُ، عَنْ أَشْعَثَ بْنِ أَبِي الشَّعْثَاءِ، عَنِ الأَسْوَدِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ عَنِ الْحِجْرِ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ هُوَ مِنَ الْبَيْتِ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ مَا مَنَعَهُمْ أَنْ يُدْخِلُوهُ فِيهِ قَالَ ‏"‏ عَجَزَتْ بِهِمُ النَّفَقَةُ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ فَمَا شَأْنُ بَابِهِ مُرْتَفِعًا لاَ يُصْعَدُ إِلَيْهِ إِلاَّ بِسُلَّمٍ قَالَ ‏"‏ ذَلِكَ فِعْلُ قَوْمِكِ لِيُدْخِلُوهُ مَنْ شَاءُوا وَيَمْنَعُوهُ مَنْ شَاءُوا وَلَوْلاَ أَنَّ قَوْمَكِ حَدِيثُ عَهْدٍ بِكُفْرٍ مَخَافَةَ أَنْ تَنْفِرَ قُلُوبُهُمْ لَنَظَرْتُ هَلْ أُغَيِّرُهُ فَأُدْخِلَ فِيهِ مَا انْتَقَصَ مِنْهُ وَجَعَلْتُ بَابَهُ بِالأَرْضِ ‏"‏ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺdan Hijr (Hijr Ismoil) haqida soʻradim. Ular: «U Baytdan (Kaʼbadan)dir», dedilar. Men: «Uni Baytga qoʻshib olishdan ularni nima toʻsdi?», dedim. Ular: «Xarajatga qurblari yetmadi», dedilar. Men: «Nega uning eshigi baland, unga faqat narvon bilan chiqiladi?», dedim. Ular: «Buni qavming shu maqsadda qildilarki, xohlaganlarini kiritib, xohlaganlarini toʻssinlar. Agar qavming yaqindagina kufrni tark etgan boʻlmaganida, qalblari uzoqlashib ketishidan qoʻrqmaganimda, uni oʻzgartirishni koʻrib chiqar, undan kamaytirilgan qismini qaytadan kiritar va eshigini yerga tekkizib qoʻyardim», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺдан Ҳижр (Ҳижр Исмоил) ҳақида сўрадим. Улар: «У Байтдан (Каъбадан)дир», дедилар. Мен: «Уни Байтга қўшиб олишдан уларни нима тўсди?», дедим. Улар: «Харажатга қурблари етмади», дедилар. Мен: «Нега унинг эшиги баланд, унга фақат нарвон билан чиқилади?», дедим. Улар: «Буни қавминг шу мақсадда қилдиларки, хоҳлаганларини киритиб, хоҳлаганларини тўссинлар. Агар қавминг яқиндагина куфрни тарк этган бўлмаганида, қалблари узоқлашиб кетишидан қўрқмаганимда, уни ўзгартиришни кўриб чиқар, ундан камайтирилган қисмини қайтадан киритар ва эшигини ерга теккизиб қўярдим», дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْفُضَيْلِ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ يَقُولُ ‏"‏ مَنْ طَافَ بِالْبَيْتِ وَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ كَانَ كَعِتْقِ رَقَبَةٍ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺning: «Kim Baytni tavof qilib, ikki rakat namoz oʻqisa, bu bir qulni ozod qilgandek boʻladi», deganlarini eshitdim.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺнинг: «Ким Байтни тавоф қилиб, икки ракат намоз ўқиса, бу бир қулни озод қилгандек бўлади», деганларини эшитдим.

حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ، حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ أَبِي سَوِيَّةَ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ هِشَامٍ، يَسْأَلُ عَطَاءَ بْنَ أَبِي رَبَاحٍ عَنِ الرُّكْنِ الْيَمَانِيِّ، وَهُوَ يَطُوفُ بِالْبَيْتِ فَقَالَ عَطَاءٌ حَدَّثَنِي أَبُو هُرَيْرَةَ أَنَّ النَّبِيَّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ قَالَ ‏"‏ وُكِلَ بِهِ سَبْعُونَ مَلَكًا فَمَنْ قَالَ اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ الْعَفْوَ وَالْعَافِيَةَ فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّارِ - قَالُوا آمِينَ ‏"‏ ‏.‏ فَلَمَّا بَلَغَ الرُّكْنَ الأَسْوَدَ قَالَ يَا أَبَا مُحَمَّدٍ مَا بَلَغَكَ فِي هَذَا الرُّكْنِ الأَسْوَدِ فَقَالَ عَطَاءٌ حَدَّثَنِي أَبُو هُرَيْرَةَ أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ يَقُولُ ‏"‏ مَنْ فَاوَضَهُ فَإِنَّمَا يُفَاوِضُ يَدَ الرَّحْمَنِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ لَهُ ابْنُ هِشَامٍ يَا أَبَا مُحَمَّدٍ فَالطَّوَافُ قَالَ عَطَاءٌ حَدَّثَنِي أَبُو هُرَيْرَةَ أَنَّهُ سَمِعَ النَّبِيَّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ يَقُولُ ‏"‏ مَنْ طَافَ بِالْبَيْتِ سَبْعًا وَلاَ يَتَكَلَّمُ إِلاَّ بِسُبْحَانَ اللَّهِ وَالْحَمْدُ لِلَّهِ وَلاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَاللَّهُ أَكْبَرُ وَلاَ حَوْلَ وَلاَقُوَّةَ إِلاَّ بِاللَّهِ مُحِيَتْ عَنْهُ عَشْرُ سِيِّئَاتٍ وَكُتِبَتْ لَهُ عَشْرُ حَسَنَاتٍ وَرُفِعَ لَهُ بِهَا عَشْرُ دَرَجَاتٍ وَمَنْ طَافَ فَتَكَلَّمَ وَهُوَ فِي تِلْكَ الْحَالِ خَاضَ فِي الرَّحْمَةِ بِرِجْلَيْهِ كَخَائِضِ الْمَاءِ بِرِجْلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ Rukni Yamoniy haqida: «Unga yetmish farishta vakil qilingan. Kim: ‹Allohumma inniy asʼalukal-afwa val-ofiyata fid-dunyo val-oxira, Rabbano otino fid-dunyo hasanatan va fil-oxirati hasanatan va qino azoban-nor (Ey Alloh, men Sendan dunyo va oxiratda afv hamda ofiyatni soʻrayman. Ey Rabbimiz, bizga dunyoda ham yaxshilik ber, oxiratda ham yaxshilik ber va bizni doʻzax azobidan saqla)›, desa, ular: ‹Omin›, deydilar», dedilar. Rukni Asvadga yetganda Ibn Hishom: «Ey Abu Muhammad, bu Rukni Asvad haqida senga nima yetib kelgan?», deb soʻradi. Ato: «Menga Abu Hurayra Rasululloh ﷺning: ‹Kim unga qoʻl tekkizsa, u Rahmonning qoʻliga qoʻl tekkizgan boʻladi›, deganlarini eshitganini aytib berdi», dedi. Ibn Hishom unga: «Ey Abu Muhammad, tavof-chi?», dedi. Ato: «Menga Abu Hurayra Nabiy ﷺning: ‹Kim Baytni yetti marta tavof qilib, faqat Subhanalloh, val-hamdu lillah, va la ilaha illalloh, vallohu akbar, va la havla va la quvvata illa billah, deb boshqa gapirmasa, undan oʻn gunoh oʻchiriladi, unga oʻn yaxshilik yozilib, oʻn daraja koʻtariladi. Kim tavof qilib, shu holatida gapirsa, u rahmatga oyoqlari bilan xuddi suvga oyoqlarini botirib kirgan kishidek kirgan boʻladi›, deganlarini eshitganini aytib berdi», dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ Рукни Ямоний ҳақида: «Унга етмиш фаришта вакил қилинган. Ким: ‹Аллоҳумма инний асъалукал-афwа вал-офията фид-дунё вал-охира, Раббано отино фид-дунё ҳасанатан ва фил-охирати ҳасанатан ва қино азобан-нор (Эй Аллоҳ, мен Сендан дунё ва охиратда афв ҳамда офиятни сўрайман. Эй Раббимиз, бизга дунёда ҳам яхшилик бер, охиратда ҳам яхшилик бер ва бизни дўзах азобидан сақла)›, деса, улар: ‹Омин›, дейдилар», дедилар. Рукни Асвадга етганда Ибн Ҳишом: «Эй Абу Муҳаммад, бу Рукни Асвад ҳақида сенга нима етиб келган?», деб сўради. Ато: «Менга Абу Ҳурайра Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Ким унга қўл теккизса, у Раҳмоннинг қўлига қўл теккизган бўлади›, деганларини эшитганини айтиб берди», деди. Ибн Ҳишом унга: «Эй Абу Муҳаммад, тавоф-чи?», деди. Ато: «Менга Абу Ҳурайра Набий ﷺнинг: ‹Ким Байтни етти марта тавоф қилиб, фақат Субҳаналлоҳ, вал-ҳамду лиллаҳ, ва ла илаҳа иллаллоҳ, валлоҳу акбар, ва ла ҳавла ва ла қуввата илла биллаҳ, деб бошқа гапирмаса, ундан ўн гуноҳ ўчирилади, унга ўн яхшилик ёзилиб, ўн даража кўтарилади. Ким тавоф қилиб, шу ҳолатида гапирса, у раҳматга оёқлари билан худди сувга оёқларини ботириб кирган кишидек кирган бўлади›, деганларини эшитганини айтиб берди», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ كَثِيرِ بْنِ كَثِيرِ بْنِ الْمُطَّلِبِ بْنِ أَبِي وَدَاعَةَ السَّهْمِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ الْمُطَّلِبِ، قَالَ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ إِذَا فَرَغَ مِنْ سَبْعِهِ جَاءَ حَتَّى يُحَاذِيَ بِالرُّكْنِ فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ فى حَاشِيَةِ الْمَطَافِ وَلَيْسَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الطُّوَّافِ أَحَدٌ ‏.‏ قَالَ ابْنُ مَاجَهْ هَذَا بِمَكَّةَ خَاصَّةً ‏.‏

Muttalib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺni yetti aylanadan boʻshaganlarida Ruknga roʻparo boʻlgunlaricha kelib, tavof maydonining chetida ikki rakat namoz oʻqiganlarini koʻrdim, u zot bilan tavof qiluvchilar orasida hech kim yoʻq edi. Ibn Moja: «Bu faqat Makkaga xosdir», dedi.Мутталиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺни етти айланадан бўшаганларида Рукнга рўпаро бўлгунларича келиб, тавоф майдонининг четида икки ракат намоз ўқиганларини кўрдим, у зот билан тавоф қилувчилар орасида ҳеч ким йўқ эди. Ибн Можа: «Бу фақат Маккага хосдир», деди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، وَعَمْرُو بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ ثَابِتٍ الْعَبْدِيِّ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ قَدِمَ فَطَافَ بِالْبَيْتِ سَبْعًا ثُمَّ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ - قَالَ وَكِيعٌ يَعْنِي عِنْدَ الْمَقَامِ - ثُمَّ خَرَجَ إِلَى الصَّفَا ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ kelib, Baytni yetti marta tavof qildilar, soʻng ikki rakat namoz oʻqidilar — Vakiy: «Yaʼni Maqom (Maqomi Ibrohim) yonida», dedi — soʻng Safoga chiqdilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ келиб, Байтни етти марта тавоф қилдилар, сўнг икки ракат намоз ўқидилар — Вакий: «Яъни Мақом (Мақоми Иброҳим) ёнида», деди — сўнг Сафога чиқдилар.

حَدَّثَنَا الْعَبَّاسُ بْنُ عُثْمَانَ الدِّمَشْقِيُّ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّهُ قَالَ لَمَّا فَرَغَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ مِنْ طَوَافِ الْبَيْتِ أَتَى مَقَامَ إِبْرَاهِيمَ فَقَالَ عُمَرُ يَا رَسُولَ اللَّهِ هَذَا مَقَامُ أَبِينَا إِبْرَاهِيمَ الَّذِي قَالَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ ‏{وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى}‏ ‏.‏ قَالَ الْوَلِيدُ فَقُلْتُ لِمَالِكٍ هَكَذَا قَرَأَهَا ‏{وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى}‏ قَالَ نَعَمْ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Baytni tavof qilishdan boʻshaganlarida Maqomi Ibrohimga keldilar. Shunda Umar: «Ey Rasululloh, bu — otamiz Ibrohimning maqomi boʻlib, Alloh subhanahu u haqda: {Ibrohimning maqomini namozgoh qilib olinglar}, degan», dedi. Valid: «Men Molikka: ‹Uni shunday {Ibrohimning maqomini namozgoh qilib olinglar}, deb oʻqidimi?›, dedim. U: ‹Ha›, dedi», dedi.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Байтни тавоф қилишдан бўшаганларида Мақоми Иброҳимга келдилар. Шунда Умар: «Эй Расулуллоҳ, бу — отамиз Иброҳимнинг мақоми бўлиб, Аллоҳ субҳанаҳу у ҳақда: {Иброҳимнинг мақомини намозгоҳ қилиб олинглар}, деган», деди. Валид: «Мен Моликка: ‹Уни шундай {Иброҳимнинг мақомини намозгоҳ қилиб олинглар}, деб ўқидими?›, дедим. У: ‹Ҳа›, деди», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا مُعَلَّى بْنُ مَنْصُورٍ، ح وَحَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَأَحْمَدُ بْنُ سِنَانٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، قَالاَ حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ نَوْفَلٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ زَيْنَبَ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، أَنَّهَا مَرِضَتْ فَأَمَرَهَا رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ أَنْ تَطُوفَ مِنْ وَرَاءِ النَّاسِ وَهِيَ رَاكِبَةٌ ‏.‏ قَالَتْ فَرَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ يُصَلِّي إِلَى الْبَيْتِ وَهُوَ يَقْرَأُ ‏{وَالطُّورِ * وَكِتَابٍ مَسْطُورٍ}‏ ‏.‏ قَالَ ابْنُ مَاجَهْ هَذَا حَدِيثُ أَبِي بَكْرٍ ‏.‏

Ummu Salama (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, u kasal boʻlib qoldi, shunda Rasululloh ﷺ unga odamlarning ortidan ulov ustida tavof qilishni buyurdilar. U: «Rasululloh ﷺni Baytga qarab namoz oʻqiyotganlarini koʻrdim, ular {Tur (togʻi) bilan qasam, Bitilgan Kitob bilan qasam} deb oʻqiyotgan edilar», dedi. Ibn Moja: «Bu Abu Bakrning hadisidir», dedi.Умму Салама (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, у касал бўлиб қолди, шунда Расулуллоҳ ﷺ унга одамларнинг ортидан улов устида тавоф қилишни буюрдилар. У: «Расулуллоҳ ﷺни Байтга қараб намоз ўқиётганларини кўрдим, улар {Тур (тоғи) билан қасам, Битилган Китоб билан қасам} деб ўқиётган эдилар», деди. Ибн Можа: «Бу Абу Бакрнинг ҳадисидир», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، قَالَ سَمِعْتُ الْمُثَنَّى بْنَ الصَّبَّاحِ، يَقُولُ حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ طُفْتُ مَعَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو فَلَمَّا فَرَغْنَا مِنَ السَّبْعِ رَكَعْنَا فِي دُبُرِ الْكَعْبَةِ فَقُلْتُ أَلاَ نَتَعَوَّذُ بِاللَّهِ مِنَ النَّارِ ‏.‏ قَالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ النَّارِ ‏.‏ قَالَ ثُمَّ مَضَى فَاسْتَلَمَ الرُّكْنَ ثُمَّ قَامَ بَيْنَ الْحَجَرِ وَالْبَابِ فَأَلْصَقَ صَدْرَهُ وَيَدَيْهِ وَخَدَّهُ إِلَيْهِ ثُمَّ قَالَ هَكَذَا رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ يَفْعَلُ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men Abdulloh ibn Amr bilan tavof qildim. Yetti aylanadan boʻshaganimizda Kaʼbaning orqasida ikki rakat namoz oʻqidik. Men: «Allohdan doʻzax olovidan panoh soʻramaymizmi?», dedim. U: «Allohdan doʻzax olovidan panoh soʻrayman», dedi. Soʻng u yurib Ruknni istilom qildi (silab oʻtdi), keyin Hajar bilan eshik orasida turib, koʻksini, ikki qoʻlini va yuzini unga tegizdi, soʻng: «Men Rasululloh ﷺ ana shunday qilganlarini koʻrganman», dedi.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен Абдуллоҳ ибн Амр билан тавоф қилдим. Етти айланадан бўшаганимизда Каъбанинг орқасида икки ракат намоз ўқидик. Мен: «Аллоҳдан дўзах оловидан паноҳ сўрамаймизми?», дедим. У: «Аллоҳдан дўзах оловидан паноҳ сўрайман», деди. Сўнг у юриб Рукнни истилом қилди (силаб ўтди), кейин Ҳажар билан эшик орасида туриб, кўксини, икки қўлини ва юзини унга тегизди, сўнг: «Мен Расулуллоҳ ﷺ ана шундай қилганларини кўрганман», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ لاَ نَرَى إِلاَّ الْحَجَّ فَلَمَّا كُنَّا بِسَرِفَ أَوْ قَرِيبًا مِنْ سَرِفَ حِضْتُ فَدَخَلَ عَلَىَّ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ وَأَنَا أَبْكِي فَقَالَ مَالَكِ أَنَفِسْتِ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ إِنَّ هَذَا أَمْرٌ كَتَبَهُ اللَّهُ عَلَى بَنَاتِ آدَمَ فَاقْضِي الْمَنَاسِكَ كُلَّهَا غَيْرَ أَنْ لاَ تَطُوفِي بِالْبَيْتِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ وَضَحَّى رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ عَنْ نِسَائِهِ بِالْبَقَرِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ bilan faqat haj niyatida yoʻlga chiqdik. Sarifga yoki Sarifga yaqin joyga yetganimizda hayz koʻrdim. Men yigʻlab turganimda Rasululloh ﷺ oldimga kirdilar va: «Senga nima boʻldi, hayz koʻrdingmi?», dedilar. Men: «Ha», dedim. Ular: «Bu — Alloh Odam qizlariga yozib qoʻygan ishdir. Bas, Baytni tavof qilishdan boshqa barcha manosiklarni (haj amallarini) bajaraver», dedilar. Oisha: «Rasululloh ﷺ ayollari nomidan mol (qoramol) soʻydilar», dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ билан фақат ҳаж ниятида йўлга чиқдик. Сарифга ёки Сарифга яқин жойга етганимизда ҳайз кўрдим. Мен йиғлаб турганимда Расулуллоҳ ﷺ олдимга кирдилар ва: «Сенга нима бўлди, ҳайз кўрдингми?», дедилар. Мен: «Ҳа», дедим. Улар: «Бу — Аллоҳ Одам қизларига ёзиб қўйган ишдир. Бас, Байтни тавоф қилишдан бошқа барча маносикларни (ҳаж амалларини) бажаравер», дедилар. Оиша: «Расулуллоҳ ﷺ аёллари номидан мол (қорамол) сўйдилар», деди.

حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، وَأَبُو مُصْعَبٍ قَالاَ حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، حَدَّثَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ الْقَاسِمِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ أَفْرَدَ الْحَجَّ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ hajni ifrod (yolgʻiz hajga ehrom bogʻlab) qilib bajardilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ ҳажни ифрод (ёлғиз ҳажга эҳром боғлаб) қилиб бажардилар.

حَدَّثَنَا أَبُو مُصْعَبٍ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ أَبِي الأَسْوَدِ، مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ نَوْفَلٍ - وَكَانَ يَتِيمًا فِي حِجْرِ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ - عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَائِشَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ أَفْرَدَ الْحَجَّ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ hajni ifrod (yolgʻiz hajga ehrom bogʻlab) qilib bajardilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ ҳажни ифрод (ёлғиз ҳажга эҳром боғлаб) қилиб бажардилар.

حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ الدَّرَاوَرْدِيُّ، وَحَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ أَفْرَدَ الْحَجَّ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ hajni yakka oʻzini (ifrod) ado qildilar.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ҳажни якка ўзини (ифрод) адо қилдилар.

حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا الْقَاسِمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْعُمَرِيُّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ وَأَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ أَفْرَدُوا الْحَجَّ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ, Abu Bakr, Umar va Usmon hajni yakka oʻzini (ifrod) ado qildilar.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ, Абу Бакр, Умар ва Усмон ҳажни якка ўзини (ифрод) адо қилдилар.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ إِلَى مَكَّةَ فَسَمِعْتُهُ يَقُولُ ‏"‏ لَبَّيْكَ عُمْرَةً وَحَجَّةً ‏"‏ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi. U shunday dedi: «Biz Rasululloh ﷺ bilan birga Makkaga tomon yoʻlga chiqdik. Men u zotning: ‹Labbayka umratan va hajjatan (Mana men, ey Alloh, umra va haj uchun keldim)›, deyayotganini eshitdim».Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади. У шундай деди: «Биз Расулуллоҳ ﷺ билан бирга Маккага томон йўлга чиқдик. Мен у зотнинг: ‹Лаббайка умратан ва ҳажжатан (Мана мен, эй Аллоҳ, умра ва ҳаж учун келдим)›, деяётганини эшитдим».

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ، حَدَّثَنَا حُمَيْدٌ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ قَالَ ‏"‏ لَبَّيْكَ بِعُمْرَةٍ وَحَجَّةٍ ‏"‏ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Labbayka biumratin va hajjatin (Mana men, ey Alloh, umra va haj uchun keldim)», dedilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Лаббайка биумратин ва ҳажжатин (Мана мен, эй Аллоҳ, умра ва ҳаж учун келдим)», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَهِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَبْدَةَ بْنِ أَبِي لُبَابَةَ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا وَائِلٍ، شَقِيقَ بْنَ سَلَمَةَ يَقُولُ سَمِعْتُ الصُّبَىَّ بْنَ مَعْبَدٍ، يَقُولُ كُنْتُ رَجُلاً نَصْرَانِيًّا فَأَسْلَمْتُ فَأَهْلَلْتُ بِالْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ فَسَمِعَنِي سَلْمَانُ بْنُ رَبِيعَةَ وَزَيْدُ بْنُ صُوحَانَ وَأَنَا أُهِلُّ بِهِمَا جَمِيعًا بِالْقَادِسِيَّةِ فَقَالاَ لَهَذَا أَضَلُّ مِنْ بَعِيرِهِ فَكَأَنَّمَا حَمَلاَ عَلَىَّ جَبَلاً بِكَلِمَتِهِمَا فَقَدِمْتُ عَلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لَهُ فَأَقْبَلَ عَلَيْهِمَا فَلاَمَهُمَا ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَىَّ فَقَالَ هُدِيتَ لِسُنَّةِ النَّبِيِّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ هُدِيتَ لِسُنَّةِ النَّبِيِّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ ‏.‏ قَالَ هِشَامٌ فِي حَدِيثِهِ قَالَ شَقِيقٌ: فَكَثِيرًا مَا ذَهَبْتُ أَنَا وَمَسْرُوقٌ نَسْأَلُهُ عَنْهُ ‏.‏ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، وَأَبُو مُعَاوِيَةَ وَخَالِي يَعْلَى قَالُوا حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ شَقِيقٍ، عَنِ الصُّبَىِّ بْنِ مَعْبَدٍ، قَالَ كُنْتُ حَدِيثَ عَهْدٍ بِنَصْرَانِيَّةٍ فَأَسْلَمْتُ فَلَمْ آلُ أَنْ أَجْتَهِدَ، فَأَهْلَلْتُ بِالْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ ‏.‏ فَذَكَرَ نَحْوَهُ ‏.‏

As-Subayy ibn Maʼbad (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi. U shunday dedi: «Men nasroniy kishi edim, soʻng musulmon boʻldim va haj hamda umraga niyat qilib ehromga kirdim. Qodisiyada men ikkisiga birga talbiya aytayotganimda, Salmon ibn Rabiya va Zayd ibn Suhon meni eshitib qolib: ‹Bu odam oʻz tuyasidan ham koʻra adashganroq ekan›, deyishdi. Ular oʻz soʻzlari bilan menga goʻyo togʻ ortmagandek boʻldi. Soʻng men Umar ibn al-Xattobning oldiga borib, buni unga aytdim. U ularga yuzlanib, ularni koyidi, keyin menga yuzlanib: ‹Sen Paygʻambar ﷺ ning sunnatiga hidoyat qilinibsan, sen Paygʻambar ﷺ ning sunnatiga hidoyat qilinibsan›, dedi».Ас-Субайй ибн Маъбад (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади. У шундай деди: «Мен насроний киши эдим, сўнг мусулмон бўлдим ва ҳаж ҳамда умрага ният қилиб эҳромга кирдим. Қодисияда мен иккисига бирга талбия айтаётганимда, Салмон ибн Рабия ва Зайд ибн Суҳон мени эшитиб қолиб: ‹Бу одам ўз туясидан ҳам кўра адашганроқ экан›, дейишди. Улар ўз сўзлари билан менга гўё тоғ ортмагандек бўлди. Сўнг мен Умар ибн ал-Хаттобнинг олдига бориб, буни унга айтдим. У уларга юзланиб, уларни койиди, кейин менга юзланиб: ‹Сен Пайғамбар ﷺ нинг суннатига ҳидоят қилинибсан, сен Пайғамбар ﷺ нинг суннатига ҳидоят қилинибсан›, деди».

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، حَدَّثَنَا حَجَّاجٌ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ سَعْدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو طَلْحَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ قَرَنَ الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ ‏.‏

Abu Talha (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ haj va umrani birga (qiron) ado qildilar.Абу Талҳа (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ҳаж ва умрани бирга (қирон) адо қилдилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَعْلَى بْنِ حَارِثٍ الْمُحَارِبِيُّ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ غَيْلاَنَ بْنِ جَامِعٍ، عَنْ لَيْثٍ، عَنْ عَطَاءٍ، وَطَاوُسٍ، وَمُجَاهِدٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، وَابْنِ، عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ لَمْ يَطُفْ هُوَ وَأَصْحَابُهُ لِعُمْرَتِهِمْ وَحَجَّتِهِمْ حِينَ قَدِمُوا إِلاَّ طَوَافًا وَاحِدًا ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ va sahobalari Makkaga kelganlarida, umralari va hajlari uchun faqat bir marta tavof qildilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ва саҳобалари Маккага келганларида, умралари ва ҳажлари учун фақат бир марта тавоф қилдилар.

حَدَّثَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، حَدَّثَنَا عَبْثَرُ بْنُ الْقَاسِمِ، عَنْ أَشْعَثَ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّ النَّبِيَّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ طَافَ لِلْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ طَوَافًا وَاحِدًا ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ haj va umra uchun bir marta tavof qildilar.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ ҳаж ва умра учун бир марта тавоф қилдилар.

حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ خَالِدٍ الزَّنْجِيُّ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّهُ قَدِمَ قَارِنًا فَطَافَ بِالْبَيْتِ سَبْعًا وَسَعَى بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ ثُمَّ قَالَ هَكَذَا فَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U qiron qilib keldi va Baytni yetti marta tavof qilib, Safo bilan Marva orasida saʼy qildi, soʻng: «Rasululloh ﷺ ana shunday qildilar», dedi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У қирон қилиб келди ва Байтни етти марта тавоф қилиб, Сафо билан Марва орасида саъй қилди, сўнг: «Расулуллоҳ ﷺ ана шундай қилдилар», деди.

حَدَّثَنَا مُحْرِزُ بْنُ سَلَمَةَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ قَالَ ‏"‏ مَنْ أَحْرَمَ بِالْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ كَفَى لَهُمَا طَوَافٌ وَاحِدٌ وَلَمْ يَحِلَّ حَتَّى يَقْضِيَ حَجَّهُ وَيَحِلَّ مِنْهُمَا جَمِيعًا ‏"‏ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim haj va umraga niyat qilib ehromga kirsa, ular uchun bir tavof kifoya qiladi. U hajini ado qilmaguncha ehromdan chiqmaydi, soʻng ikkovidan birga ehromdan chiqadi», dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким ҳаж ва умрага ният қилиб эҳромга кирса, улар учун бир тавоф кифоя қилади. У ҳажини адо қилмагунча эҳромдан чиқмайди, сўнг икковидан бирга эҳромдан чиқади», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُصْعَبٍ، ح وَحَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدِّمَشْقِيُّ، - يَعْنِي دُحَيْمًا - حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ، حَدَّثَنِي عِكْرِمَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا ابْنُ عَبَّاسٍ، قَالَ حَدَّثَنِي عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ يَقُولُ وَهُوَ بِالْعَقِيقِ ‏"‏ أَتَانِي آتٍ مِنْ رَبِّي فَقَالَ صَلِّ فِي هَذَا الْوَادِي الْمُبَارَكِ وَقُلْ عُمْرَةٌ فِي حَجَّةٍ ‏"‏ ‏.‏ وَاللَّفْظُ لِدُحَيْمٍ ‏.‏

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi. U shunday dedi: Men Rasululloh ﷺ Aqiqda turib: «Menga Robbimdan bir keluvchi keldi va: ‹Bu muborak vodiyda namoz oʻqi va: umra haj ichida, deb ayt›, dedi», deyayotganlarini eshitdim.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади. У шундай деди: Мен Расулуллоҳ ﷺ Ақиқда туриб: «Менга Роббимдан бир келувчи келди ва: ‹Бу муборак водийда намоз ўқи ва: умра ҳаж ичида, деб айт›, деди», деяётганларини эшитдим.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ مِسْعَرٍ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكَ بْنِ مَيْسَرَةَ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنْ سُرَاقَةَ بْنِ جُعْشُمٍ، قَالَ قَامَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ خَطِيبًا فِي هَذَا الْوَادِي فَقَالَ ‏"‏ أَلاَ إِنَّ الْعُمْرَةَ قَدْ دَخَلَتْ فِي الْحَجِّ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏.‏

Suroqa ibn Juʼshum (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi. U shunday dedi: Rasululloh ﷺ shu vodiyda xutba qilib turib: «Ogoh boʻlingki, umra qiyomat kunigacha haj ichiga kirdi (haj ichida joizdir)», dedilar.Суроқа ибн Жуъшум (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади. У шундай деди: Расулуллоҳ ﷺ шу водийда хутба қилиб туриб: «Огоҳ бўлингки, умра қиёмат кунигача ҳаж ичига кирди (ҳаж ичида жоиздир)», дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنِ الْجُرَيْرِيِّ، عَنْ أَبِي الْعَلاَءِ، يَزِيدَ بْنِ الشِّخِّيرِ عَنْ أَخِيهِ، مُطَرِّفِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الشِّخِّيرِ قَالَ قَالَ لِي عِمْرَانُ بْنُ الْحُصَيْنِ إِنِّي أُحَدِّثُكَ حَدِيثًا لَعَلَّ اللَّهَ أَنْ يَنْفَعَكَ بِهِ بَعْدَ الْيَوْمِ اعْلَمْ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ قَدْ أَعْمَرَ طَائِفَةً مِنْ أَهْلِهِ فِي الْعَشْرِ مِنْ ذِي الْحِجَّةِ وَلَمْ يَنْهَ عَنْهُ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ وَلَمْ يَنْزِلْ نَسْخُهُ قَالَ فِي ذَلِكَ بَعْدُ رَجُلٌ بِرَأْيِهِ مَا شَاءَ أَنْ يَقُولَ ‏.‏

Imron ibn Husayn (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi. U shunday dedi: «Men senga bir hadis aytib beraman, shoyad Alloh bu kundan keyin uning bilan senga naf bersa. Bilki, Rasululloh ﷺ zulhijja oyining oʻn kunligida oila aʼzolaridan bir guruhini umra qildirdilar va Rasululloh ﷺ undan qaytarmadilar, uni bekor qiluvchi oyat ham nozil boʻlmadi. Keyinchalik bir kishi bu haqda oʻz raʼyi bilan xohlaganini gapirdi».Имрон ибн Ҳусайн (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади. У шундай деди: «Мен сенга бир ҳадис айтиб бераман, шояд Аллоҳ бу кундан кейин унинг билан сенга наф берса. Билки, Расулуллоҳ ﷺ зулҳижжа ойининг ўн кунлигида оила аъзоларидан бир гуруҳини умра қилдирдилар ва Расулуллоҳ ﷺ ундан қайтармадилар, уни бекор қилувчи оят ҳам нозил бўлмади. Кейинчалик бир киши бу ҳақда ўз раъйи билан хоҳлаганини гапирди».

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَمُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، ح وَحَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيُّ، حَدَّثَنِي أَبِي قَالاَ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ أَبِي مُوسَى، عَنْ أَبِي مُوسَى الأَشْعَرِيِّ، أَنَّهُ كَانَ يُفْتِي بِالْمُتْعَةِ فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ رُوَيْدَكَ بَعْضَ فُتْيَاكَ فَإِنَّكَ لاَ تَدْرِي مَا أَحْدَثَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ فِي النُّسُكِ بَعْدَكَ ‏.‏ حَتَّى لَقِيتُهُ بَعْدُ فَسَأَلْتُهُ فَقَالَ عُمَرُ قَدْ عَلِمْتُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ فَعَلَهُ وَأَصْحَابُهُ وَلَكِنِّي كَرِهْتُ أَنْ يَظَلُّوا بِهِنَّ مُعْرِسِينَ تَحْتَ الأَرَاكِ ثُمَّ يَرُوحُونَ بِالْحَجِّ تَقْطُرُ رُءُوسُهُمْ ‏.‏

Abu Musa al-Ashʼariy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U tamattuʼ haqida fatvo berardi. Bir kishi unga: «Baʼzi fatvolaringni ehtiyot qilib ber, chunki sen senga (ketganingdan) keyin amir al-muʼminin ibodat ishida nima ish qilganini bilmaysan», dedi. Keyin men Umarni uchratib, undan soʻradim. Umar: «Bilaman, Rasululloh ﷺ va sahobalari buni qilishgan. Lekin men ular Arok daraxti tagida ayollari bilan qoʻnib, soʻng boshlaridan suv tomib turgan holda hajga borishlarini yoqtirmadim», dedi.Абу Муса ал-Ашъарий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У таматтуъ ҳақида фатво берарди. Бир киши унга: «Баъзи фатволарингни эҳтиёт қилиб бер, чунки сен сенга (кетганингдан) кейин амир ал-муъминин ибодат ишида нима иш қилганини билмайсан», деди. Кейин мен Умарни учратиб, ундан сўрадим. Умар: «Биламан, Расулуллоҳ ﷺ ва саҳобалари буни қилишган. Лекин мен улар Арок дарахти тагида аёллари билан қўниб, сўнг бошларидан сув томиб турган ҳолда ҳажга боришларини ёқтирмадим», деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدِّمَشْقِيُّ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ أَهْلَلْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ بِالْحَجِّ خَالِصًا لاَ نَخْلِطُهُ بِعُمْرَةٍ فَقَدِمْنَا مَكَّةَ لأَرْبَعِ لَيَالٍ خَلَوْنَ مِنْ ذِي الْحِجَّةِ فَلَمَّا طُفْنَا بِالْبَيْتِ وَسَعَيْنَا بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ أَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ أَنْ نَجْعَلَهَا عُمْرَةً وَأَنْ نَحِلَّ إِلَى النِّسَاءِ ‏.‏ فَقُلْنَا مَا بَيْنَنَا لَيْسَ بَيْنَنَا وَبَيْنَ عَرَفَةَ إِلاَّ خَمْسٌ فَنَخْرُجُ إِلَيْهَا وَمَذَاكِيرُنَا تَقْطُرُ مَنِيًّا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ ‏"‏ إِنِّي لأَبَرُّكُمْ وَأَصْدَقُكُمْ وَلَوْلاَ الْهَدْىُ لأَحْلَلْتُ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ سُرَاقَةُ بْنُ مَالِكٍ أَمُتْعَتُنَا هَذِهِ لِعَامِنَا هَذَا أَمْ لأَبَدٍ فَقَالَ ‏"‏ لاَ بَلْ لأَبَدِ الأَبَدِ ‏"‏ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Biz Rasululloh ﷺ bilan birga faqat hajga niyat qilib, uni umra bilan aralashtirmagan holda ehromga kirdik. Zulhijjadan toʻrt kecha oʻtganida Makkaga yetib keldik. Baytni tavof qilib, Safo bilan Marva orasida saʼy qilganimizdan soʻng, Rasululloh ﷺ bizga uni umra qilishimizni va ehromdan chiqib ayollarimiz bilan halollashishimizni buyurdilar. Shunda biz: ‹Bizning bilan Arafa orasida bor-yoʻgʻi besh kun bor, endi biz jinsiy aʼzolarimizdan maniy tomib turgan holda unga chiqamizmi?› dedik. Rasululloh ﷺ: ‹Men sizlarning eng taqvodoringiz va eng rostgoʻyingizman. Agar qurbonlik hadyim boʻlmaganida, men ham ehromdan chiqar edim›, dedilar. Shunda Suroqa ibn Molik: ‹Bu mutʼamiz shu yilimizgamimi yoki abadiymi?› dedi. U zot: ‹Yoʻq, balki abadulabadgadir›, dedilar.»Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Биз Расулуллоҳ ﷺ билан бирга фақат ҳажга ният қилиб, уни умра билан аралаштирмаган ҳолда эҳромга кирдик. Зулҳижжадан тўрт кеча ўтганида Маккага етиб келдик. Байтни тавоф қилиб, Сафо билан Марва орасида саъй қилганимиздан сўнг, Расулуллоҳ ﷺ бизга уни умра қилишимизни ва эҳромдан чиқиб аёлларимиз билан ҳалоллашишимизни буюрдилар. Шунда биз: ‹Бизнинг билан Арафа орасида бор-йўғи беш кун бор, энди биз жинсий аъзоларимиздан маний томиб турган ҳолда унга чиқамизми?› дедик. Расулуллоҳ ﷺ: ‹Мен сизларнинг энг тақводорингиз ва энг ростгўйингизман. Агар қурбонлик ҳадйим бўлмаганида, мен ҳам эҳромдан чиқар эдим›, дедилар. Шунда Суроқа ибн Молик: ‹Бу мутъамиз шу йилимизгамими ёки абадийми?› деди. У зот: ‹Йўқ, балки абадулабадгадир›, дедилар.»

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ عَمْرَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ لِخَمْسٍ بَقِينَ مِنْ ذِي الْقَعْدَةِ لاَ نُرَى إِلاَّ الْحَجَّ حَتَّى إِذَا قَدِمْنَا وَدَنَوْنَا أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ مَنْ لَمْ يَكُنْ مَعَهُ هَدْىٌ أَنْ يَحِلَّ فَحَلَّ النَّاسُ كُلُّهُمْ إِلاَّ مَنْ كَانَ مَعَهُ هَدْىٌ فَلَمَّا كَانَ يَوْمُ النَّحْرِ دُخِلَ عَلَيْنَا بِلَحْمِ بَقَرٍ فَقِيلَ ذَبَحَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ عَنْ أَزْوَاجِهِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Biz Rasululloh ﷺ bilan birga Zulqaʼdadan besh kecha qolganida, faqat hajni niyat qilib yoʻlga chiqdik. Makkaga yetib, unga yaqinlashganimizda, Rasululloh ﷺ oʻzi bilan qurbonlik hadyi boʻlmaganlarga ehromdan chiqishni buyurdilar. Shunda oʻzi bilan hadyi boʻlganlardan tashqari hamma odam ehromdan chiqdi. Qurbonlik kuni kelganida, oldimizga mol goʻshti kirgizildi va: ‹Rasululloh ﷺ ayollari nomidan qurbonlik soʻydilar›, deyildi.»Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Биз Расулуллоҳ ﷺ билан бирга Зулқаъдадан беш кеча қолганида, фақат ҳажни ният қилиб йўлга чиқдик. Маккага етиб, унга яқинлашганимизда, Расулуллоҳ ﷺ ўзи билан қурбонлик ҳадйи бўлмаганларга эҳромдан чиқишни буюрдилар. Шунда ўзи билан ҳадйи бўлганлардан ташқари ҳамма одам эҳромдан чиқди. Қурбонлик куни келганида, олдимизга мол гўшти киргизилди ва: ‹Расулуллоҳ ﷺ аёллари номидан қурбонлик сўйдилар›, дейилди.»

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الصَّبَّاحِ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ، قَالَ خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ وَأَصْحَابُهُ فَأَحْرَمْنَا بِالْحَجِّ فَلَمَّا قَدِمْنَا مَكَّةَ قَالَ ‏"‏ اجْعَلُوا حَجَّكُمْ عُمْرَةً ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ النَّاسُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَدْ أَحْرَمْنَا بِالْحَجِّ فَكَيْفَ نَجْعَلُهَا عُمْرَةً قَالَ ‏"‏ انْظُرُوا مَا آمُرُكُمْ بِهِ فَافْعَلُوا ‏"‏ ‏.‏ فَرَدُّوا عَلَيْهِ الْقَوْلَ فَغَضِبَ فَانْطَلَقَ حَتَّى دَخَلَ عَلَى عَائِشَةَ غَضْبَانَ فَرَأَتِ الْغَضَبَ فِي وَجْهِهِ فَقَالَتْ مَنْ أَغْضَبَكَ أَغْضَبَهُ اللَّهُ قَالَ ‏"‏ وَمَالِي لاَ أَغْضَبُ وَأَنَا آمُرُ أَمْرًا فَلاَ أُتْبَعُ ‏"‏ ‏.‏

Baro ibn Ozib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ va ashoblari yoʻlga chiqdilar, biz haj uchun ehromga kirdik. Makkaga yetib kelganimizda, u zot: ‹Hajingizni umra qilinglar›, dedilar. Odamlar: ‹Yo Rasululloh, biz haj uchun ehromga kirdik-ku, uni qanday qilib umra qilamiz?› dedilar. U zot: ‹Men sizlarga nimani buyursam, shuni qilinglar›, dedilar. Ular esa u zotga soʻzni qaytardilar. Shunda u zot gʻazablandilar va yurib borib, gʻazabli holda Oishaning huzuriga kirdilar. Oisha u zotning yuzida gʻazabni koʻrib: ‹Sizni kim gʻazablantirdi? Alloh uni gʻazablantirsin!› dedi. U zot: ‹Nega gʻazablanmay, men bir ishga buyursam-u, unga itoat qilinmasa?› dedilar.»Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ ва ашоблари йўлга чиқдилар, биз ҳаж учун эҳромга кирдик. Маккага етиб келганимизда, у зот: ‹Ҳажингизни умра қилинглар›, дедилар. Одамлар: ‹Ё Расулуллоҳ, биз ҳаж учун эҳромга кирдик-ку, уни қандай қилиб умра қиламиз?› дедилар. У зот: ‹Мен сизларга нимани буюрсам, шуни қилинглар›, дедилар. Улар эса у зотга сўзни қайтардилар. Шунда у зот ғазабландилар ва юриб бориб, ғазабли ҳолда Оишанинг ҳузурига кирдилар. Оиша у зотнинг юзида ғазабни кўриб: ‹Сизни ким ғазаблантирди? Аллоҳ уни ғазаблантирсин!› деди. У зот: ‹Нега ғазабланмай, мен бир ишга буюрсам-у, унга итоат қилинмаса?› дедилар.»

حَدَّثَنَا بَكْرُ بْنُ خَلَفٍ أَبُو بِشْرٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، أَنْبَأَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَنِي مَنْصُورُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أُمِّهِ، صَفِيَّةَ عَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ، قَالَتْ خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ مُحْرِمِينَ فَقَالَ النَّبِيُّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ ‏"‏ مَنْ كَانَ مَعَهُ هَدْىٌ فَلْيُقِمْ عَلَى إِحْرَامِهِ وَمَنْ لَمْ يَكُنْ مَعَهُ هَدْىٌ فَلْيَحْلِلْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ وَلَمْ يَكُنْ مَعِي هَدْىٌ فَأَحْلَلْتُ وَكَانَ مَعَ الزُّبَيْرِ هَدْىٌ فَلَمْ يَحِلَّ فَلَبِسْتُ ثِيَابِي وَجِئْتُ إِلَى الزُّبَيْرِ فَقَالَ قُومِي عَنِّي ‏.‏ فَقُلْتُ أَتَخْشَى أَنْ أَثِبَ عَلَيْكَ ‏.‏

Asmo binti Abu Bakr (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Biz Rasululloh ﷺ bilan birga ehromli holda yoʻlga chiqdik. Nabiy ﷺ: ‹Kimning oʻzi bilan qurbonlik hadyi boʻlsa, ehromida qolaversin; kimning oʻzi bilan hadyi boʻlmasa, ehromdan chiqsin›, dedilar.» U ayol dedi: «Mening oʻzim bilan hadyi yoʻq edi, shuning uchun ehromdan chiqdim. Zubayrning oʻzi bilan esa hadyi bor edi, shuning uchun u ehromdan chiqmadi. Men kiyimlarimni kiyib, Zubayrning oldiga keldim. U: ‹Mendan narida turgin›, dedi. Men: ‹Ustingga sakrab qolishimdan qoʻrqyapsanmi?› dedim.»Асмо бинти Абу Бакр (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Биз Расулуллоҳ ﷺ билан бирга эҳромли ҳолда йўлга чиқдик. Набий ﷺ: ‹Кимнинг ўзи билан қурбонлик ҳадйи бўлса, эҳромида қолаверсин; кимнинг ўзи билан ҳадйи бўлмаса, эҳромдан чиқсин›, дедилар.» У аёл деди: «Менинг ўзим билан ҳадйи йўқ эди, шунинг учун эҳромдан чиқдим. Зубайрнинг ўзи билан эса ҳадйи бор эди, шунинг учун у эҳромдан чиқмади. Мен кийимларимни кийиб, Зубайрнинг олдига келдим. У: ‹Мендан нарида тургин›, деди. Мен: ‹Устингга сакраб қолишимдан қўрқяпсанми?› дедим.»

حَدَّثَنَا أَبُو مُصْعَبٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ الدَّرَاوَرْدِيُّ، عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنِ الْحَارِثِ بْنِ بِلاَلِ بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَرَأَيْتَ فَسْخَ الْحَجِّ فِي الْعُمْرَةِ لَنَا خَاصَّةً أَمْ لِلنَّاسِ عَامَّةً فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ ‏"‏ بَلْ لَنَا خَاصَّةً ‏"‏ ‏.‏

Bilol ibn al-Horis (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Men: ‹Yo Rasululloh, hajni buzib umraga aylantirish faqat bizga xosmi yoki barcha odamlarga umumiymi?› dedim. Rasululloh ﷺ: ‹Yoʻq, balki faqat bizga xosdir›, dedilar.»Билол ибн ал-Ҳорис (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Мен: ‹Ё Расулуллоҳ, ҳажни бузиб умрага айлантириш фақат бизга хосми ёки барча одамларга умумийми?› дедим. Расулуллоҳ ﷺ: ‹Йўқ, балки фақат бизга хосдир›, дедилар.»

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ التَّيْمِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ، قَالَ كَانَتِ الْمُتْعَةُ فِي الْحَجِّ لأَصْحَابِ مُحَمَّدٍ ـ صلى الله عليه وسلم ـ خَاصَّةً ‏.‏

Abu Zarr (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Hajdagi mutʼa faqat Muhammad ﷺning ashoblariga xos edi.»Абу Зарр (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Ҳаждаги мутъа фақат Муҳаммад ﷺнинг ашобларига хос эди.»

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبِي قَالَ، قُلْتُ لِعَائِشَةَ مَا أَرَى عَلَىَّ جُنَاحًا أَنْ لاَ أَطَّوَّفَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ ‏.‏ قَالَتْ إِنَّ اللَّهَ يَقُولُ ‏{إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا}‏ وَلَوْ كَانَ كَمَا تَقُولُ لَكَانَ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ لاَ يَطَّوَّفَ بِهِمَا ‏.‏ إِنَّمَا أُنْزِلَ هَذَا فِي نَاسٍ مِنَ الأَنْصَارِ كَانُوا إِذَا أَهَلُّوا أَهَلُّوا لِمَنَاةَ فَلاَ يَحِلُّ لَهُمْ أَنْ يَطَّوَّفُوا بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ فَلَمَّا قَدِمُوا مَعَ النَّبِيِّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ فِي الْحَجِّ ذَكَرُوا ذَلِكَ لَهُ فَأَنْزَلَهَا اللَّهُ فَلَعَمْرِي مَا أَتَمَّ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ حَجَّ مَنْ لَمْ يَطُفْ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Urva aytadi: «Men Oishaga: ‹Safo bilan Marva orasida saʼy qilmasam, menga gunoh boʻlmaydi deb oʻylayman›, dedim. U: ‹Albatta, Alloh: {Darhaqiqat, Safo va Marva Allohning shioridandir. Bas, kim Baytni haj yoki umra qilsa, ularni tavof qilishida unga hech gunoh yoʻqdir} (Baqara 158), deb aytadi. Agar sen aytganingdek boʻlganida, ‹ularni tavof qilmasligida unga gunoh yoʻqdir› deb kelar edi. Bu oyat ansorlardan bir toifa haqida nozil boʻlgan; ular ehromga kirganlarida Manot buti nomiga niyat qilardilar va ularga Safo bilan Marva orasida saʼy qilish halol emas edi. Qachonki ular Nabiy ﷺ bilan birga hajga kelganlarida, buni u zotga aytdilar, shunda Alloh bu oyatni nozil qildi. Qasamki, Safo bilan Marva orasida saʼy qilmagan kishining hajini Alloh azza va jalla tugal qilmaydi›, dedi.»Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Урва айтади: «Мен Оишага: ‹Сафо билан Марва орасида саъй қилмасам, менга гуноҳ бўлмайди деб ўйлайман›, дедим. У: ‹Албатта, Аллоҳ: {Дарҳақиқат, Сафо ва Марва Аллоҳнинг шиоридандир. Бас, ким Байтни ҳаж ёки умра қилса, уларни тавоф қилишида унга ҳеч гуноҳ йўқдир} (Бақара 158), деб айтади. Агар сен айтганингдек бўлганида, ‹уларни тавоф қилмаслигида унга гуноҳ йўқдир› деб келар эди. Бу оят ансорлардан бир тоифа ҳақида нозил бўлган; улар эҳромга кирганларида Манот бути номига ният қилардилар ва уларга Сафо билан Марва орасида саъй қилиш ҳалол эмас эди. Қачонки улар Набий ﷺ билан бирга ҳажга келганларида, буни у зотга айтдилар, шунда Аллоҳ бу оятни нозил қилди. Қасамки, Сафо билан Марва орасида саъй қилмаган кишининг ҳажини Аллоҳ азза ва жалла тугал қилмайди›, деди.»

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ الدَّسْتَوَائِيُّ، عَنْ بُدَيْلِ بْنِ مَيْسَرَةَ، عَنْ صَفِيَّةَ بِنْتِ شَيْبَةَ، عَنْ أُمِّ وَلَدِ، شَيْبَةَ قَالَتْ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ يَسْعَى بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ وَهُوَ يَقُولُ ‏"‏ لاَ يُقْطَعُ الأَبْطَحُ إِلاَّ شَدًّا ‏"‏ ‏.‏

Shaybaning umm valadi (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Men Rasululloh ﷺni Safo bilan Marva orasida saʼy qilib, ‹Vodiy faqat yugurib kesib oʻtiladi›, deb aytayotganlarini koʻrdim.»Шайбанинг умм валади (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Мен Расулуллоҳ ﷺни Сафо билан Марва орасида саъй қилиб, ‹Водий фақат югуриб кесиб ўтилади›, деб айтаётганларини кўрдим.»

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، وَعَمْرُو بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ، عَنْ كَثِيرِ بْنِ جُمْهَانَ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ إِنْ أَسْعَ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ فَقَدْ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ يَسْعَى وَإِنْ أَمْشِ فَقَدْ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ يَمْشِي وَأَنَا شَيْخٌ كَبِيرٌ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Agar men Safo bilan Marva orasida yugursam, Rasululloh ﷺni yugurayotganlarini koʻrganman; agar yursam, Rasululloh ﷺni yurayotganlarini koʻrganman. Holbuki men keksa cholman.»Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Агар мен Сафо билан Марва орасида югурсам, Расулуллоҳ ﷺни югураётганларини кўрганман; агар юрсам, Расулуллоҳ ﷺни юраётганларини кўрганман. Ҳолбуки мен кекса чолман.»

حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ يَحْيَى الْخُشَنِيُّ، حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ قَيْسٍ، أَخْبَرَنِي طَلْحَةُ بْنُ يَحْيَى، عَنْ عَمِّهِ، إِسْحَاقَ بْنِ طَلْحَةَ عَنْ طَلْحَةَ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ، أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ يَقُولُ ‏"‏ الْحَجُّ جِهَادٌ وَالْعُمْرَةُ تَطَوُّعٌ ‏"‏ ‏.‏

Talha ibn Ubaydulloh (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U Rasululloh ﷺni: «Haj jihoddir, umra esa nafl (ixtiyoriy)dir», deb aytayotganlarini eshitdi.Талҳа ибн Убайдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У Расулуллоҳ ﷺни: «Ҳаж жиҳоддир, умра эса нафл (ихтиёрий)дир», деб айтаётганларини эшитди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا يَعْلَى، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أَبِي أَوْفَى، يَقُولُ كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ حِينَ اعْتَمَرَ فَطَافَ وَطُفْنَا مَعَهُ وَصَلَّى وَصَلَّيْنَا مَعَهُ وَكُنَّا نَسْتُرُهُ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ لاَ يُصِيبُهُ أَحَدٌ بِشَىْءٍ ‏.‏

Abdulloh ibn Abu Avfo (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Biz Rasululloh ﷺ bilan birga u zot umra qilganlarida hamroh edik. U zot tavof qildilar, biz ham u zot bilan birga tavof qildik; u zot namoz oʻqidilar, biz ham u zot bilan birga namoz oʻqidik. Biz esa u zotni Makka ahlidan toʻsib turardik, toki ularning birortasi u zotga biror ozor yetkazmasin.»Абдуллоҳ ибн Абу Авфо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Биз Расулуллоҳ ﷺ билан бирга у зот умра қилганларида ҳамроҳ эдик. У зот тавоф қилдилар, биз ҳам у зот билан бирга тавоф қилдик; у зот намоз ўқидилар, биз ҳам у зот билан бирга намоз ўқидик. Биз эса у зотни Макка аҳлидан тўсиб турардик, токи уларнинг бирортаси у зотга бирор озор етказмасин.»

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ بَيَانٍ، وَجَابِرٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ وَهْبِ بْنِ خَنْبَشٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ ‏"‏ عُمْرَةٌ فِي رَمَضَانَ تَعْدِلُ حِجَّةً ‏"‏ ‏.‏

Vahb ibn Xanbash (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Ramazondagi umra bir hajga tengdir», dedilar.Ваҳб ибн Ханбаш (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Рамазондаги умра бир ҳажга тенгдир», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الصَّبَّاحِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، ح وَحَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، وَعَمْرُو بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، جَمِيعًا عَنْ دَاوُدَ بْنِ يَزِيدَ الزَّعَافِرِيِّ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ هَرِمِ بْنِ خَنْبَشٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ ‏"‏ عُمْرَةٌ فِي رَمَضَانَ تَعْدِلُ حِجَّةً ‏"‏ ‏.‏

Harim ibn Xanbash (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Ramazondagi umra bir hajga tengdir», dedilar.Ҳарим ибн Ханбаш (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Рамазондаги умра бир ҳажга тенгдир», дедилар.

حَدَّثَنَا جُبَارَةُ بْنُ الْمُغَلِّسِ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ عُثْمَانَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الأَسْوَدِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ أَبِي مَعْقِلٍ، عَنِ النَّبِيِّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ قَالَ ‏"‏ عُمْرَةٌ فِي رَمَضَانَ تَعْدِلُ حِجَّةً ‏"‏ ‏.‏

Abu Maʼqil (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Ramazondagi umra bir hajga tengdir», dedilar.Абу Маъқил (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Рамазондаги умра бир ҳажга тенгдир», дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنْ حَجَّاجٍ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ ‏"‏ عُمْرَةٌ فِي رَمَضَانَ تَعْدِلُ حِجَّةً ‏"‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Ramazon oyidagi umra hajga teng keladi», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Рамазон ойидаги умра ҳажга тенг келади», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ وَاقِدٍ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو، عَنْ عَبْدِ الْكَرِيمِ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّ النَّبِيَّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ قَالَ ‏"‏ عُمْرَةٌ فِي رَمَضَانَ تَعْدِلُ حِجَّةً ‏"‏ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Ramazon oyidagi umra hajga teng keladi», dedilar.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Рамазон ойидаги умра ҳажга тенг келади», дедилар.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ زَكَرِيَّا بْنِ أَبِي زَائِدَةَ، عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ عَطَاءٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ لَمْ يَعْتَمِرْ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ إِلاَّ فِي ذِي الْقَعْدَةِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ faqat Zulqaʼda oyida umra qilganlar, xolos.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ фақат Зулқаъда ойида умра қилганлар, холос.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ لَمْ يَعْتَمِرْ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ عُمْرَةً إِلاَّ فِي ذِي الْقَعْدَةِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ faqat Zulqaʼda oyida umra qilganlar, xolos.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ фақат Зулқаъда ойида умра қилганлар, холос.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَيَّاشٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ حَبِيبٍ، - يَعْنِي ابْنَ أَبِي ثَابِتٍ - عَنْ عُرْوَةَ، قَالَ سُئِلَ ابْنُ عُمَرَ فِي أَىِّ شَهْرٍ اعْتَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ قَالَ فِي رَجَبٍ ‏.‏ فَقَالَتْ عَائِشَةُ مَا اعْتَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ فِي رَجَبٍ قَطُّ وَمَا اعْتَمَرَ إِلاَّ وَهُوَ مَعَهُ - تَعْنِي ابْنَ عُمَرَ ‏.‏

Urva (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan: «Rasululloh ﷺ qaysi oyda umra qilgan edilar?» deb soʻralganda, u: «Rajab oyida», dedi. Oisha (roziyallohu anho) esa: «Rasululloh ﷺ Rajab oyida hech qachon umra qilmaganlar. U (yaʼni Ibn Umar) esa faqat Rasululloh ﷺ bilan birga boʻlgan holdagina umra qilgan», dedi.Урва (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан: «Расулуллоҳ ﷺ қайси ойда умра қилган эдилар?» деб сўралганда, у: «Ражаб ойида», деди. Оиша (розияллоҳу анҳо) эса: «Расулуллоҳ ﷺ Ражаб ойида ҳеч қачон умра қилмаганлар. У (яъни Ибн Умар) эса фақат Расулуллоҳ ﷺ билан бирга бўлган ҳолдагина умра қилган», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَأَبُو إِسْحَاقَ الشَّافِعِيُّ إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ الْعَبَّاسِ بْنِ عُثْمَانَ بْنِ شَافِعٍ قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ أَوْسٍ، حَدَّثَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ، أَنَّ النَّبِيَّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ أَمَرَهُ أَنْ يُرْدِفَ عَائِشَةَ فَيُعْمِرَهَا مِنَ التَّنْعِيمِ ‏.‏

Abdurrahmon ibn Abu Bakr (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ unga Oishani ortiga mindirib, Tanʼimdan unga umra qildirishni buyurdilar.Абдурраҳмон ибн Абу Бакр (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ унга Оишани ортига миндириб, Танъимдан унга умра қилдиришни буюрдилар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ فِي حِجَّةِ الْوَدَاعِ نُوَافِي هِلاَلَ ذِي الْحِجَّةِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ ‏"‏ مَنْ أَرَادَ مِنْكُمْ أَنْ يُهِلَّ بِعُمْرَةٍ فَلْيُهْلِلْ فَلَوْلاَ أَنِّي أَهْدَيْتُ لأَهْلَلْتُ بِعُمْرَةٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ فَكَانَ مِنَ الْقَوْمِ مَنْ أَهَلَّ بِعُمْرَةٍ وَمِنْهُمْ مَنْ أَهَلَّ بِحَجٍّ فَكُنْتُ أَنَا مِمَّنْ أَهَلَّ بِعُمْرَةٍ ‏.‏ قَالَتْ فَخَرَجْنَا حَتَّى قَدِمْنَا مَكَّةَ فَأَدْرَكَنِي يَوْمُ عَرَفَةَ وَأَنَا حَائِضٌ لَمْ أَحِلَّ مِنْ عُمْرَتِي فَشَكَوْتُ ذَلِكَ إِلَى النَّبِيِّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ فَقَالَ ‏"‏ دَعِي عُمْرَتَكِ وَانْقُضِي رَأْسَكِ وَامْتَشِطِي وَأَهِلِّي بِالْحَجِّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ فَفَعَلْتُ فَلَمَّا كَانَتْ لَيْلَةُ الْحَصْبَةِ وَقَدْ قَضَى اللَّهُ حَجَّنَا أَرْسَلَ مَعِي عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ أَبِي بَكْرٍ فَأَرْدَفَنِي وَخَرَجَ إِلَى التَّنْعِيمِ فَأَهْلَلْتُ بِعُمْرَةٍ فَقَضَى اللَّهُ حَجَّنَا وَعُمْرَتَنَا وَلَمْ يَكُنْ فِي ذَلِكَ هَدْىٌ وَلاَ صَدَقَةٌ وَلاَ صَوْمٌ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Biz Rasululloh ﷺ bilan Vidoʻ hajjida, Zulhijja hiloliga yaqin bir vaqtda yoʻlga chiqdik. Rasululloh ﷺ: ‹Sizlardan kim umraga niyat qilishni istasa, niyat qilsin. Agar men qurbonlik hadya olib kelmaganimda edi, men ham umraga niyat qilardim›, dedilar. Odamlardan baʼzilari umraga, baʼzilari hajga niyat qildi. Men esa umraga niyat qilganlardan edim. Soʻng yoʻlga chiqib, Makkaga yetib keldik. Arafa kuni menga hayz kelib qoldi, umramni tamomlamagan edim. Buni Nabiy ﷺga arz qildim. Shunda u zot: ‹Umrangni qoʻyib turgin, sochingni yechib, tarab, hajga niyat qilgin›, dedilar. Men shunday qildim. Hasba kechasi boʻlib, Alloh hajimizni tamom qilgach, u zot men bilan Abdurrahmon ibn Abu Bakrni yubordilar. U meni ortiga mindirib, Tanʼimga chiqdi. Men umraga niyat qildim. Alloh hajimiz va umramizni tamom qildi. Bunda na qurbonlik, na sadaqa, na roʻza boʻldi», dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Биз Расулуллоҳ ﷺ билан Видў ҳажжида, Зулҳижжа ҳилолига яқин бир вақтда йўлга чиқдик. Расулуллоҳ ﷺ: ‹Сизлардан ким умрага ният қилишни истаса, ният қилсин. Агар мен қурбонлик ҳадя олиб келмаганимда эди, мен ҳам умрага ният қилардим›, дедилар. Одамлардан баъзилари умрага, баъзилари ҳажга ният қилди. Мен эса умрага ният қилганлардан эдим. Сўнг йўлга чиқиб, Маккага етиб келдик. Арафа куни менга ҳайз келиб қолди, умрамни тамомламаган эдим. Буни Набий ﷺга арз қилдим. Шунда у зот: ‹Умрангни қўйиб тургин, сочингни ечиб, тараб, ҳажга ният қилгин›, дедилар. Мен шундай қилдим. Ҳасба кечаси бўлиб, Аллоҳ ҳажимизни тамом қилгач, у зот мен билан Абдурраҳмон ибн Абу Бакрни юбордилар. У мени ортига миндириб, Танъимга чиқди. Мен умрага ният қилдим. Аллоҳ ҳажимиз ва умрамизни тамом қилди. Бунда на қурбонлик, на садақа, на рўза бўлди», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، حَدَّثَنِي سُلَيْمَانُ بْنُ سُحَيْمٍ، عَنْ أُمِّ حَكِيمٍ بِنْتِ أُمَيَّةَ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ قَالَ ‏"‏ مَنْ أَهَلَّ بِعُمْرَةٍ مِنْ بَيْتِ الْمَقْدِسِ غُفِرَ لَهُ ‏"‏ ‏.‏

Ummu Salama (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim Baytul-Maqdisdan umraga niyat qilsa, unga magʻfirat qilinadi», dedilar.Умму Салама (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким Байтул-Мақдисдан умрага ният қилса, унга мағфират қилинади», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُصَفَّى الْحِمْصِيُّ، حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي سُفْيَانَ، عَنْ أُمِّهِ أُمِّ حَكِيمٍ بِنْتِ أُمَيَّةَ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، زَوْجِ النَّبِيِّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ ‏"‏ مَنْ أَهَلَّ بِعُمْرَةٍ مِنْ بَيْتِ الْمَقْدِسِ كَانَتْ لَهُ كَفَّارَةً لِمَا قَبْلَهَا مِنَ الذُّنُوبِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ فَخَرَجْتُ - أَىْ مِنْ بَيْتِ الْمَقْدِسِ - بِعُمْرَةٍ ‏.‏

Nabiy ﷺning zavjalari Ummu Salama (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim Baytul-Maqdisdan umraga niyat qilsa, bu uning oldingi gunohlariga kafforat boʻladi», dedilar. U: «Shunda men Baytul-Maqdisdan umraga chiqdim», dedi.Набий ﷺнинг завжалари Умму Салама (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким Байтул-Мақдисдан умрага ният қилса, бу унинг олдинги гуноҳларига каффорат бўлади», дедилар. У: «Шунда мен Байтул-Мақдисдан умрага чиқдим», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ الشَّافِعِيُّ، إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُحَمَّدٍ حَدَّثَنَا دَاوُدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ اعْتَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ أَرْبَعَ عُمَرٍ عُمْرَةَ الْحُدَيْبِيَةِ وَعُمْرَةَ الْقَضَاءِ مِنْ قَابِلٍ وَالثَّالِثَةَ مِنَ الْجِعْرَانَةِ وَالرَّابِعَةَ الَّتِي مَعَ حَجَّتِهِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ toʻrt marta umra qildilar: Hudaybiya umrasi, keyingi yili qazo umrasi, uchinchisi Jiʼronadan va toʻrtinchisi hajlari bilan birga boʻlgan umra», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ тўрт марта умра қилдилар: Ҳудайбия умраси, кейинги йили қазо умраси, учинчиси Жиъронадан ва тўртинчиси ҳажлари билан бирга бўлган умра», деди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ صَلَّى بِمِنًى يَوْمَ التَّرْوِيَةِ الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ وَالْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ وَالْفَجْرَ ثُمَّ غَدَا إِلَى عَرَفَةَ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Tarviya kuni Minoda peshin, asr, shom, xufton va bomdod namozlarini oʻqidilar, soʻng ertalab Arafaga yoʻl oldilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Тарвия куни Минода пешин, аср, шом, хуфтон ва бомдод намозларини ўқидилар, сўнг эрталаб Арафага йўл олдилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَنْبَأَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّهُ كَانَ يُصَلِّي الصَّلَوَاتِ الْخَمْسَ بِمِنًى ثُمَّ يُخْبِرُهُمْ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ كَانَ يَفْعَلُ ذَلِكَ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U Minoda besh vaqt namozni oʻqir, soʻng ularga Rasululloh ﷺ ham shunday qilganlarini xabar berar edi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У Минода беш вақт намозни ўқир, сўнг уларга Расулуллоҳ ﷺ ҳам шундай қилганларини хабар берар эди.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُهَاجِرٍ، عَنْ يُوسُفَ بْنِ مَاهَكَ، عَنْ أُمِّهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَلاَ نَبْنِي لَكَ بِمِنًى بَيْتًا قَالَ ‏"‏ لاَ مِنًى مُنَاخُ مَنْ سَبَقَ ‏"‏ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Men: ‹Ey Rasululloh, sizga Minoda bir uy qurib bermaylikmi?› dedim. U zot: ‹Yoʻq, Mino oldin kelganning tushash joyidir›, dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Мен: ‹Эй Расулуллоҳ, сизга Минода бир уй қуриб бермайликми?› дедим. У зот: ‹Йўқ, Мино олдин келганнинг тушаш жойидир›, дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، وَعَمْرُو بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ مُهَاجِرٍ، عَنْ يُوسُفَ بْنِ مَاهَكَ، عَنْ أُمِّهِ، مُسَيْكَةَ عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ قُلْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ أَلاَ نَبْنِي لَكَ بِمِنًى بُنْيَانًا يُظِلُّكَ قَالَ ‏"‏ لاَ مِنًى مُنَاخُ مَنْ سَبَقَ ‏"‏ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Biz: ‹Ey Rasululloh, sizga Minoda soya boʻladigan bir bino qurib bermaylikmi?› dedik. U zot: ‹Yoʻq, Mino oldin kelganning tushash joyidir›, dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Биз: ‹Эй Расулуллоҳ, сизга Минода соя бўладиган бир бино қуриб бермайликми?› дедик. У зот: ‹Йўқ, Мино олдин келганнинг тушаш жойидир›, дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عُمَرَ الْعَدَنِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُقْبَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ غَدَوْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ فِي هَذَا الْيَوْمِ مِنْ مِنًى إِلَى عَرَفَةَ فَمِنَّا مَنْ يُكَبِّرُ وَمِنَّا مَنْ يُهِلُّ فَلَمْ يَعِبْ هَذَا عَلَى هَذَا وَلاَ هَذَا عَلَى هَذَا - وَرُبَّمَا قَالَ هَؤُلاَءِ عَلَى هَؤُلاَءِ وَلاَ هَؤُلاَءِ عَلَى هَؤُلاَءِ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Shu kuni biz Rasululloh ﷺ bilan Minodan Arafaga eshakda ravona boʻldik. Bizdan baʼzilarimiz takbir aytar, baʼzilarimiz talbiya aytar edik. Bunisi anisini ayblamas, bunisi anisini ayblamas edi», dedi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Шу куни биз Расулуллоҳ ﷺ билан Минодан Арафага эшакда равона бўлдик. Биздан баъзиларимиз такбир айтар, баъзиларимиз талбия айтар эдик. Буниси анисини айбламас, буниси анисини айбламас эди», деди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، وَعَمْرُو بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، أَنْبَأَنَا نَافِعُ بْنُ عُمَرَ الْجُمَحِيُّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ حَسَّانَ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ كَانَ يَنْزِلُ بِعَرَفَةَ فِي وَادِي نَمِرَةَ ‏.‏ قَالَ فَلَمَّا قَتَلَ الْحَجَّاجُ ابْنَ الزُّبَيْرِ أَرْسَلَ إِلَى ابْنِ عُمَرَ أَىَّ سَاعَةٍ كَانَ النَّبِيُّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ يَرُوحُ فِي هَذَا الْيَوْمِ قَالَ إِذَا كَانَ ذَلِكَ رُحْنَا ‏.‏ فَأَرْسَلَ الْحَجَّاجُ رَجُلاً يَنْظُرُ إِلَى سَاعَةِ يَرْتَحِلُ ‏.‏ فَلَمَّا أَرَادَ ابْنُ عُمَرَ أَنْ يَرْتَحِلَ قَالَ أَزَاغَتِ الشَّمْسُ قَالُوا لَمْ تَزِغْ بَعْدُ ‏.‏ فَجَلَسَ ثُمَّ قَالَ أَزَاغَتِ الشَّمْسُ قَالُوا لَمْ تَزِغْ بَعْدُ ‏.‏ فَجَلَسَ ثُمَّ قَالَ أَزَاغَتِ الشَّمْسُ قَالُوا لَمْ تَزِغْ بَعْدُ ‏.‏ فَجَلَسَ ثُمَّ قَالَ أَزَاغَتِ الشَّمْسُ قَالُوا نَعَمْ ‏.‏ فَلَمَّا قَالُوا قَدْ زَاغَتِ ارْتَحَلَ ‏.‏ قَالَ وَكِيعٌ يَعْنِي رَاحَ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ Arafada Namira vodiysida toʻxtar edilar. Hajjoj Ibn Zubayrni oʻldirgach, Ibn Umarga: «Nabiy ﷺ shu kuni qaysi soatda joʻnab ketardilar?» deb odam yubordi. U: «Oʻsha payt boʻlsa, joʻnab ketardik», dedi. Shunda Hajjoj bir kishini u joʻnab ketadigan soatni kuzatish uchun yubordi. Ibn Umar joʻnamoqchi boʻlganida: «Quyosh ogʻdimi?» dedi. Ular: «Hali ogʻgani yoʻq», deyishdi. U oʻtirdi. Soʻng: «Quyosh ogʻdimi?» dedi. Ular: «Hali ogʻgani yoʻq», deyishdi. U oʻtirdi. Soʻng: «Quyosh ogʻdimi?» dedi. Ular: «Hali ogʻgani yoʻq», deyishdi. U oʻtirdi. Soʻng: «Quyosh ogʻdimi?» dedi. Ular: «Ha», deyishdi. Ular: «Ogʻdi», deyishlari bilanoq joʻnab ketdi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ Арафада Намира водийсида тўхтар эдилар. Ҳажжож Ибн Зубайрни ўлдиргач, Ибн Умарга: «Набий ﷺ шу куни қайси соатда жўнаб кетардилар?» деб одам юборди. У: «Ўша пайт бўлса, жўнаб кетардик», деди. Шунда Ҳажжож бир кишини у жўнаб кетадиган соатни кузатиш учун юборди. Ибн Умар жўнамоқчи бўлганида: «Қуёш оғдими?» деди. Улар: «Ҳали оғгани йўқ», дейишди. У ўтирди. Сўнг: «Қуёш оғдими?» деди. Улар: «Ҳали оғгани йўқ», дейишди. У ўтирди. Сўнг: «Қуёш оғдими?» деди. Улар: «Ҳали оғгани йўқ», дейишди. У ўтирди. Сўнг: «Қуёш оғдими?» деди. Улар: «Ҳа», дейишди. Улар: «Оғди», дейишлари биланоқ жўнаб кетди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَيَّاشٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ عَلِيٍّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي رَافِعٍ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ وَقَفَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ بِعَرَفَةَ فَقَالَ ‏"‏ هَذَا الْمَوْقِفُ وَعَرَفَةُ كُلُّهَا مَوْقِفٌ ‏"‏ ‏.‏

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Arafada toʻxtab: «Mana bu turadigan joy, Arafaning hammasi turadigan joydir», dedilar.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Арафада тўхтаб: «Мана бу турадиган жой, Арафанинг ҳаммаси турадиган жойдир», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ صَفْوَانَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ شَيْبَانَ، قَالَ كُنَّا وُقُوفًا فِي مَكَانٍ تُبَاعِدُهُ مِنَ الْمَوْقِفِ فَأَتَانَا ابْنُ مِرْبَعٍ فَقَالَ إِنِّي رَسُولُ رَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ إِلَيْكُمْ يَقُولُ ‏"‏ كُونُوا عَلَى مَشَاعِرِكُمْ فَإِنَّكُمُ الْيَوْمَ عَلَى إِرْثٍ مِنْ إِرْثِ إِبْرَاهِيمَ ‏"‏ ‏.‏

Yazid ibn Shayban (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Biz turadigan joydan uzoqroq bir yerda turgan edik. Yonimizga Ibn Mirbaʼ kelib: ‹Men sizlarga Rasululloh ﷺning elchisiman. U zot: «Turgan joylaringizda turaveringlar, chunki sizlar bugun Ibrohimning merosi ustidasizlar», dedilar›, dedi», dedi.Язид ибн Шайбан (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Биз турадиган жойдан узоқроқ бир ерда турган эдик. Ёнимизга Ибн Мирбаъ келиб: ‹Мен сизларга Расулуллоҳ ﷺнинг элчисиман. У зот: «Турган жойларингизда тураверинглар, чунки сизлар бугун Иброҳимнинг мероси устидасизлар», дедилар›, деди», деди.

حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا الْقَاسِمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْعُمَرِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ ‏"‏ كُلُّ عَرَفَةَ مَوْقِفٌ وَارْفَعُوا عَنْ بَطْنِ عُرَنَةَ وَكُلُّ الْمُزْدَلِفَةِ مَوْقِفٌ وَارْفَعُوا عَنْ بَطْنِ مُحَسِّرٍ وَكُلُّ مِنًى مَنْحَرٌ إِلاَّ مَا وَرَاءَ الْعَقَبَةِ ‏"‏ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Arafaning hammasi turadigan joydir, faqat Urana vodiysining ichidan yuqoriroqda turinglar. Muzdalifaning hammasi turadigan joydir, faqat Muhassir vodiysining ichidan yuqoriroqda turinglar. Minoning hammasi qurbonlik qilinadigan joydir, faqat Aqabadan narisidan boshqa», dedilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Арафанинг ҳаммаси турадиган жойдир, фақат Урана водийсининг ичидан юқорироқда туринглар. Муздалифанинг ҳаммаси турадиган жойдир, фақат Муҳассир водийсининг ичидан юқорироқда туринглар. Минонинг ҳаммаси қурбонлик қилинадиган жойдир, фақат Ақабадан нарисидан бошқа», дедилар.

حَدَّثَنَا أَيُّوبُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْهَاشِمِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْقَاهِرِ بْنُ السَّرِيِّ السُّلَمِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ كِنَانَةَ بْنِ عَبَّاسِ بْنِ مِرْدَاسٍ السُّلَمِيُّ، أَنَّ أَبَاهُ، أَخْبَرَهُ عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ النَّبِيَّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ دَعَا لأُمَّتِهِ عَشِيَّةَ عَرَفَةَ بِالْمَغْفِرَةِ فَأُجِيبَ إِنِّي قَدْ غَفَرْتُ لَهُمْ مَا خَلاَ الظَّالِمَ فَإِنِّي آخُذُ لِلْمَظْلُومِ مِنْهُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَىْ رَبِّ إِنْ شِئْتَ أَعْطَيْتَ الْمَظْلُومَ مِنَ الْجَنَّةِ وَغَفَرْتَ لِلظَّالِمِ ‏"‏ ‏.‏ فَلَمْ يُجَبْ عَشِيَّتَهُ فَلَمَّا أَصْبَحَ بِالْمُزْدَلِفَةِ أَعَادَ الدُّعَاءَ فَأُجِيبَ إِلَى مَا سَأَلَ ‏.‏ قَالَ فَضَحِكَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ ‏.‏ أَوْ قَالَ تَبَسَّمَ ‏.‏ فَقَالَ لَهُ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ بِأَبِي أَنْتَ وَأُمِّي إِنَّ هَذِهِ لَسَاعَةٌ مَا كُنْتَ تَضْحَكُ فِيهَا فَمَا الَّذِي أَضْحَكَكَ أَضْحَكَ اللَّهُ سِنَّكَ قَالَ ‏"‏ إِنَّ عَدُوَّ اللَّهِ إِبْلِيسَ لَمَّا عَلِمَ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ قَدِ اسْتَجَابَ دُعَائِي وَغَفَرَ لأُمَّتِي أَخَذَ التُّرَابَ فَجَعَلَ يَحْثُوهُ عَلَى رَأْسِهِ وَيَدْعُو بِالْوَيْلِ وَالثُّبُورِ فَأَضْحَكَنِي مَا رَأَيْتُ مِنْ جَزَعِهِ ‏"‏ ‏.‏

Abbos ibn Mirdos as-Sulamiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ Arafa kechasi ummati uchun magʻfirat soʻrab duo qildilar. Shunda: «Men ularni magʻfirat qildim, zolimdan boshqa. Chunki Men mazlum uchun undan qasos olaman», deya javob berildi. U zot: «Ey Robbim, agar xohlasang, mazlumga jannatdan ato etding va zolimni magʻfirat qilding», dedilar. Ammo oʻsha kechasi javob berilmadi. Muzdalifada tong otganida u zot duoni takrorladilar va soʻraganlariga javob berildi. Rovoy aytadi: Shunda Rasululloh ﷺ kuldilar, yoki tabassum qildilar, dedi. Abu Bakr bilan Umar u zotga: «Otam-onam sizga fido boʻlsin, bu shunday soatki, siz bunda kulmas edingiz. Sizni nima kuldirdi? Alloh tishingizni kuldirsin», deyishdi. U zot: «Allohning dushmani Iblis Alloh azza va jalla duoimni ijobat qilib, ummatimni magʻfirat qilganini bilgach, tuproq olib boshiga sochib, ‹Voy, halok boʻldim› deb faryod chekishga tushdi. Uning shu jazasini koʻrib kuldim», dedilar.Аббос ибн Мирдос ас-Суламий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ Арафа кечаси уммати учун мағфират сўраб дуо қилдилар. Шунда: «Мен уларни мағфират қилдим, золимдан бошқа. Чунки Мен мазлум учун ундан қасос оламан», дея жавоб берилди. У зот: «Эй Роббим, агар хоҳласанг, мазлумга жаннатдан ато этдинг ва золимни мағфират қилдинг», дедилар. Аммо ўша кечаси жавоб берилмади. Муздалифада тонг отганида у зот дуони такрорладилар ва сўраганларига жавоб берилди. Ровой айтади: Шунда Расулуллоҳ ﷺ кулдилар, ёки табассум қилдилар, деди. Абу Бакр билан Умар у зотга: «Отам-онам сизга фидо бўлсин, бу шундай соатки, сиз бунда кулмас эдингиз. Сизни нима кулдирди? Аллоҳ тишингизни кулдирсин», дейишди. У зот: «Аллоҳнинг душмани Иблис Аллоҳ азза ва жалла дуоимни ижобат қилиб, умматимни мағфират қилганини билгач, тупроқ олиб бошига сочиб, ‹Вой, ҳалок бўлдим› деб фарёд чекишга тушди. Унинг шу жазасини кўриб кулдим», дедилар.

حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ سَعِيدٍ الْمِصْرِيُّ أَبُو جَعْفَرٍ، أَنْبَأَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي مَخْرَمَةُ بْنُ بُكَيْرٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ سَمِعْتُ يُونُسَ بْنَ يُوسُفَ، يَقُولُ عَنِ ابْنِ الْمُسَيَّبِ، قَالَ قَالَتْ عَائِشَةُ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ قَالَ ‏"‏ مَا مِنْ يَوْمٍ أَكْثَرَ مِنْ أَنْ يُعْتِقَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ فِيهِ عَبْدًا مِنَ النَّارِ مِنْ يَوْمِ عَرَفَةَ وَإِنَّهُ لَيَدْنُو عَزَّ وَجَلَّ ثُمَّ يُبَاهِي بِهِمُ الْمَلاَئِكَةَ فَيَقُولُ مَا أَرَادَ هَؤُلاَءِ ‏"‏ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Alloh azza va jalla bandani doʻzaxdan ozod qiladigan Arafa kunidan koʻra koʻproq ozod qiladigan kun yoʻq. U zot azza va jalla yaqinlashadi, soʻng ular sababli farishtalarga faxrlanib: ‹Bular nima istadi ekan?› deydi», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ азза ва жалла бандани дўзахдан озод қиладиган Арафа кунидан кўра кўпроқ озод қиладиган кун йўқ. У зот азза ва жалла яқинлашади, сўнг улар сабабли фаришталарга фахрланиб: ‹Булар нима истади экан?› дейди», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ بُكَيْرِ بْنِ عَطَاءٍ، سَمِعْتُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ يَعْمُرَ الدِّيلِيَّ، قَالَ شَهِدْتُ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ وَهُوَ وَاقِفٌ بِعَرَفَةَ وَأَتَاهُ نَاسٌ مِنْ أَهْلِ نَجْدٍ فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ كَيْفَ الْحَجُّ قَالَ ‏"‏ الْحَجُّ عَرَفَةُ فَمَنْ جَاءَ قَبْلَ صَلاَةِ الْفَجْرِ لَيْلَةَ جَمْعٍ فَقَدْ تَمَّ حَجُّهُ أَيَّامُ مِنًى ثَلاَثَةٌ فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلاَ إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلاَ إِثْمَ عَلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ أَرْدَفَ رَجُلاً خَلْفَهُ فَجَعَلَ يُنَادِي بِهِنَّ ‏.‏ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَنْبَأَنَا الثَّوْرِيُّ، عَنْ بُكَيْرِ بْنِ عَطَاءٍ اللَّيْثِيِّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَعْمُرَ الدِّيلِيِّ، قَالَ أَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ بِعَرَفَةَ فَجَاءَهُ نَفَرٌ مِنْ أَهْلِ نَجْدٍ فَذَكَرَ نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى مَا أُرَى لِلثَّوْرِيِّ حَدِيثًا أَشْرَفَ مِنْهُ ‏.‏

Abdurrahmon ibn Yaʼmar ad-Diyliy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ Arafada turgan chogʻlarida u zotni koʻrdim. Ularning oldilariga Najd ahlidan baʼzi odamlar kelib: ‹Yo Rasululloh, haj qanday boʻladi?› deyishdi. U zot: «Haj — Arafadir. Kim Jamʼ (Muzdalifa) kechasi bomdod namozidan oldin yetib kelsa, hajini oʻtagan boʻladi. Mino kunlari uchtadir. {Bas, kim ikki kunda shoshib qaytsa, unga gunoh yoʻqdir va kim keyinga qolsa, unga ham gunoh yoʻqdir}» (Baqara 203), dedilar. Soʻng bir kishini orqasiga mindirib olib, u shu soʻzlarni jar solib eʼlon qila boshladi.Абдурраҳмон ибн Яъмар ад-Дийлий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ Арафада турган чоғларида у зотни кўрдим. Уларнинг олдиларига Нажд аҳлидан баъзи одамлар келиб: ‹Ё Расулуллоҳ, ҳаж қандай бўлади?› дейишди. У зот: «Ҳаж — Арафадир. Ким Жамъ (Муздалифа) кечаси бомдод намозидан олдин етиб келса, ҳажини ўтаган бўлади. Мино кунлари учтадир. {Бас, ким икки кунда шошиб қайтса, унга гуноҳ йўқдир ва ким кейинга қолса, унга ҳам гуноҳ йўқдир}» (Бақара 203), дедилар. Сўнг бир кишини орқасига миндириб олиб, у шу сўзларни жар солиб эълон қила бошлади.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ ابْنُ أَبِي خَالِدٍ، عَنْ عَامِرٍ، - يَعْنِي الشَّعْبِيَّ - عَنْ عُرْوَةَ بْنِ مُضَرِّسٍ الطَّائِيِّ، أَنَّهُ حَجَّ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ فَلَمْ يُدْرِكِ النَّاسَ إِلاَّ وَهُمْ بِجَمْعٍ ‏.‏ قَالَ فَأَتَيْتُ النَّبِيَّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي أَنْضَيْتُ رَاحِلَتِي وَأَتْعَبْتُ نَفْسِي وَاللَّهِ إِنْ تَرَكْتُ مِنْ حَبْلٍ إِلاَّ وَقَفْتُ عَلَيْهِ فَهَلْ لِي مِنْ حَجٍّ فَقَالَ النَّبِيُّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ ‏"‏ مَنْ شَهِدَ مَعَنَا الصَّلاَةَ وَأَفَاضَ مِنْ عَرَفَاتٍ لَيْلاً أَوْ نَهَارًا فَقَدْ قَضَى تَفَثَهُ وَتَمَّ حَجُّهُ ‏"‏ ‏.‏

Urva ibn Muzarris at-Toiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u Rasululloh ﷺ zamonlarida haj qildi va odamlarga faqat ular Jamʼ (Muzdalifa)da boʻlgan paytda yetib bordi. U aytadi: «Nabiy ﷺning oldilariga kelib: ‹Yo Rasululloh, men tuyamni holdan toydirdim va oʻzimni charchatdim. Alloh haqi, ustida turmagan biror tepalik qoldirmadim. Hajim boʻldimi?› dedim. Nabiy ﷺ: «Kim biz bilan namozda hozir boʻlsa va Arafotdan kechasimi yoki kunduzimi qaytsa, u kirini ketkazgan va haji tamom boʻlgandir», dedilar», dedi.Урва ибн Музаррис ат-Тоий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у Расулуллоҳ ﷺ замонларида ҳаж қилди ва одамларга фақат улар Жамъ (Муздалифа)да бўлган пайтда етиб борди. У айтади: «Набий ﷺнинг олдиларига келиб: ‹Ё Расулуллоҳ, мен туямни ҳолдан тойдирдим ва ўзимни чарчатдим. Аллоҳ ҳақи, устида турмаган бирор тепалик қолдирмадим. Ҳажим бўлдими?› дедим. Набий ﷺ: «Ким биз билан намозда ҳозир бўлса ва Арафотдан кечасими ёки кундузими қайтса, у кирини кетказган ва ҳажи тамом бўлгандир», дедилар», деди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، وَعَمْرُو بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ، أَنَّهُ سُئِلَ كَيْفَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ يَسِيرُ حِينَ دَفَعَ مِنْ عَرَفَةَ قَالَ كَانَ يَسِيرُ الْعَنَقَ فَإِذَا وَجَدَ فَجْوَةً نَصَّ ‏.‏ قَالَ وَكِيعٌ وَالنَّصُّ يَعْنِي فَوْقَ الْعَنَقِ ‏.‏

Usoma ibn Zayd (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, undan: «Rasululloh ﷺ Arafadan qaytganlarida qanday yurar edilar?» deb soʻralganida, u: «Sekin yurar, boʻsh joyni topsalar, tezlatar edilar», dedi.Усома ибн Зайд (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, ундан: «Расулуллоҳ ﷺ Арафадан қайтганларида қандай юрар эдилар?» деб сўралганида, у: «Секин юрар, бўш жойни топсалар, тезлатар эдилар», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَنْبَأَنَا الثَّوْرِيُّ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ قَالَتْ قُرَيْشٌ نَحْنُ قَوَاطِنُ الْبَيْتِ لاَ نُجَاوِزُ الْحَرَمَ ‏.‏ فَقَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ‏{ثُمَّ أَفِيضُوا مِنْ حَيْثُ أَفَاضَ النَّاسُ }‏ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Qurayshliklar: ‹Biz Baytning ahlimiz, Haramdan chetga chiqmaymiz›, dedilar. Shunda Alloh azza va jalla: {Soʻngra odamlar qaytgan joydan sizlar ham qaytinglar} (Baqara 199), dedi», dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Қурайшликлар: ‹Биз Байтнинг аҳлимиз, Ҳарамдан четга чиқмаймиз›, дедилар. Шунда Аллоҳ азза ва жалла: {Сўнгра одамлар қайтган жойдан сизлар ҳам қайтинглар} (Бақара 199), деди», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عُقْبَةَ، عَنْ كُرَيْبٍ، عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ، قَالَ أَفَضْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ فَلَمَّا بَلَغَ الشِّعْبَ الَّذِي يَنْزِلُ عِنْدَهُ الأُمَرَاءُ نَزَلَ فَبَالَ وَتَوَضَّأَ قُلْتُ الصَّلاَةَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ الصَّلاَةُ أَمَامَكَ ‏"‏ ‏.‏ فَلَمَّا انْتَهَى إِلَى جَمْعٍ أَذَّنَ وَأَقَامَ ثُمَّ صَلَّى الْمَغْرِبَ ثُمَّ لَمْ يَحِلَّ أَحَدٌ مِنَ النَّاسِ حَتَّى قَامَ فَصَلَّى الْعِشَاءَ ‏.‏

Usoma ibn Zayd (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ bilan Arafadan qaytdim. U zot amirlar toʻxtaydigan togʻ yoʻliga yetganlarida toʻxtab, bavl qildilar va taharat oldilar. Men: ‹Namoz (vaqti boʻldimi)?› dedim. U zot: «Namoz oldingda», dedilar. Jamʼ (Muzdalifa)ga yetganlarida azon va iqoma aytib, shom namozini oʻqidilar. Soʻng odamlardan hech kim (tuyalarini) tushirmasdan turib, u zot turib xufton namozini oʻqidilar», dedi.Усома ибн Зайд (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ билан Арафадан қайтдим. У зот амирлар тўхтайдиган тоғ йўлига етганларида тўхтаб, бавл қилдилар ва таҳарат олдилар. Мен: ‹Намоз (вақти бўлдими)?› дедим. У зот: «Намоз олдингда», дедилар. Жамъ (Муздалифа)га етганларида азон ва иқома айтиб, шом намозини ўқидилар. Сўнг одамлардан ҳеч ким (туяларини) туширмасдан туриб, у зот туриб хуфтон намозини ўқидилар», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رُمْحٍ، أَنْبَأَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ الأَنْصَارِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يَزِيدَ الْخَطْمِيِّ، أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا أَيُّوبَ الأَنْصَارِيَّ، يَقُولُ صَلَّيْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ الْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ فِي حِجَّةِ الْوَدَاعِ بِالْمُزْدَلِفَةِ ‏.‏

Abu Ayyub al-Ansoriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Vidolashuv hajida Muzdalifada Rasululloh ﷺ bilan shom va xufton namozlarini oʻqidim», dedi.Абу Айюб ал-Ансорий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Видолашув ҳажида Муздалифада Расулуллоҳ ﷺ билан шом ва хуфтон намозларини ўқидим», деди.

حَدَّثَنَا مُحْرِزُ بْنُ سَلَمَةَ الْعَدَنِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ النَّبِيَّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ صَلَّى الْمَغْرِبَ بِالْمُزْدَلِفَةِ فَلَمَّا أَنَخْنَا قَالَ ‏"‏ الصَّلاَةُ بِإِقَامَةٍ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ Muzdalifada shom namozini oʻqidilar. Biz (tuyalarni) choʻktirganimizda u zot: «Namoz iqoma bilandir», dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ Муздалифада шом намозини ўқидилар. Биз (туяларни) чўктирганимизда у зот: «Намоз иқома биландир», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو خَالِدٍ الأَحْمَرُ، عَنْ حَجَّاجٍ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ، قَالَ حَجَجْنَا مَعَ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فَلَمَّا أَرَدْنَا أَنْ نُفِيضَ، مِنَ الْمُزْدَلِفَةِ قَالَ إِنَّ الْمُشْرِكِينَ كَانُوا يَقُولُونَ أَشْرِقْ ثَبِيرُ كَيْمَا نُغِيرُ ‏.‏ وَكَانُوا لاَ يُفِيضُونَ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ فَخَالَفَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ فَأَفَاضَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ ‏.‏

Amr ibn Maymun (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: «Biz Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) bilan hajga bordik. Muzdalifadan qaytmoqchi boʻlganimizda, u zot: ‹Mushriklar: «Ey Sabir togʻi, quyosh sen uzra chiqsin, toki biz yoʻlga tushaylik», deyishardi va quyosh chiqmaguncha qaytishmasdi. Rasululloh ﷺ ularga xilof qilib, quyosh chiqishidan oldin qaytdilar›, dedilar.»Амр ибн Маймун (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: «Биз Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) билан ҳажга бордик. Муздалифадан қайтмоқчи бўлганимизда, у зот: ‹Мушриклар: «Эй Сабир тоғи, қуёш сен узра чиқсин, токи биз йўлга тушайлик», дейишарди ва қуёш чиқмагунча қайтишмасди. Расулуллоҳ ﷺ уларга хилоф қилиб, қуёш чиқишидан олдин қайтдилар›, дедилар.»

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الصَّبَّاحِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَجَاءٍ الْمَكِّيُّ، عَنِ الثَّوْرِيِّ، قَالَ قَالَ أَبُو الزُّبَيْرِ قَالَ جَابِرٌ أَفَاضَ النَّبِيُّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ وَعَلَيْهِ السَّكِينَةُ وَأَمَرَهُمْ بِالسَّكِينَةِ وَأَمَرَهُمْ أَنْ يَرْمُوا بِمِثْلِ حَصَى الْخَذْفِ وَأَوْضَعَ فِي وَادِي مُحَسِّرٍ ‏.‏ وَقَالَ ‏"‏ لِتَأْخُذْ أُمَّتِي نُسُكَهَا فَإِنِّي لاَ أَدْرِي لَعَلِّي لاَ أَلْقَاهُمْ بَعْدَ عَامِي هَذَا ‏"‏ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Nabiy ﷺ Vidoʻ hajjida vazminlik bilan qaytdilar va ularni ham vazminlikka buyurdilar hamda ularga xazaf toshlaridek toshlar bilan otishni amr qildilar. Muhassir vodiysida esa tezlab yurdilar. Va: ‹Ummatim oʻz hajj amallarini olsin, chunki bilmadim, ehtimol bu yilimdan keyin ular bilan uchrashmasman›, dedilar.»Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Набий ﷺ Видў ҳажжида вазминлик билан қайтдилар ва уларни ҳам вазминликка буюрдилар ҳамда уларга хазаф тошларидек тошлар билан отишни амр қилдилар. Муҳассир водийсида эса тезлаб юрдилар. Ва: ‹Умматим ўз ҳажж амалларини олсин, чунки билмадим, эҳтимол бу йилимдан кейин улар билан учрашмасман›, дедилар.»

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، وَعَمْرُو بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي رَوَّادٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ الْحِمْصِيِّ، عَنْ بِلاَلِ بْنِ رَبَاحٍ، أَنَّ النَّبِيَّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ قَالَ لَهُ غَدَاةَ جَمْعٍ ‏"‏ يَا بِلاَلُ أَسْكِتِ النَّاسَ ‏"‏ ‏.‏ أَوْ ‏"‏ أَنْصِتِ النَّاسَ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ تَطَوَّلَ عَلَيْكُمْ فِي جَمْعِكُمْ هَذَا فَوَهَبَ مُسِيئَكُمْ لِمُحْسِنِكُمْ وَأَعْطَى مُحْسِنَكُمْ مَا سَأَلَ ادْفَعُوا بِاسْمِ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏

Bilol ibn Raboh (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ Jamʼ tongida unga: «Ey Bilol, odamlarni jim qildir», yoki «Odamlarni tinchlantir», dedilar. Soʻng: «Albatta Alloh sizlarning bu Jamʼingizda sizlarga inʼom qildi, yomonlik qilganingizni yaxshilik qilganingiz uchun kechirdi va yaxshilik qilganingizga soʻraganini berdi. Allohning ismi bilan yoʻlga tushinglar», dedilar.Билол ибн Рабоҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ Жамъ тонгида унга: «Эй Билол, одамларни жим қилдир», ёки «Одамларни тинчлантир», дедилар. Сўнг: «Албатта Аллоҳ сизларнинг бу Жамъингизда сизларга инъом қилди, ёмонлик қилганингизни яхшилик қилганингиз учун кечирди ва яхшилик қилганингизга сўраганини берди. Аллоҳнинг исми билан йўлга тушинглар», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا مِسْعَرٌ، وَسُفْيَانُ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ، عَنِ الْحَسَنِ الْعُرَنِيِّ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَدَّمَنَا رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ أُغَيْلِمَةَ بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ عَلَى حُمُرَاتٍ لَنَا مِنْ جَمْعٍ فَجَعَلَ يَلْطَحُ أَفْخَاذَنَا وَيَقُولُ ‏"‏ أُبَيْنِيَّ لاَ تَرْمُوا الْجَمْرَةَ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ ‏"‏ ‏.‏ زَادَ سُفْيَانُ فِيهِ ‏"‏ وَلاَ إِخَالُ أَحَدًا يَرْمِيهَا حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ biz — Abdulmuttalib oʻgʻillarining yosh bolalarini eshaklarimizga mindirib, Jamʼdan oldinroq joʻnatdilar va sonlarimizga sekin urib: ‹Ey bolalarim, quyosh chiqmaguncha jamraga tosh otmanglar›, deb qoʻyardilar.» Sufyon buni: «Va men quyosh chiqmaguncha hech kim unga tosh otadi deb oʻylamayman», deb ziyoda qildi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ биз — Абдулмутталиб ўғилларининг ёш болаларини эшакларимизга миндириб, Жамъдан олдинроқ жўнатдилар ва сонларимизга секин уриб: ‹Эй болаларим, қуёш чиқмагунча жамрага тош отманглар›, деб қўярдилар.» Суфён буни: «Ва мен қуёш чиқмагунча ҳеч ким унга тош отади деб ўйламайман», деб зиёда қилди.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا عَمْرٌو، عَنْ عَطَاءٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ كُنْتُ فِيمَنْ قَدَّمَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ فِي ضَعَفَةِ أَهْلِهِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Men Rasululloh ﷺ oʻz ahllarining kuchsizlari qatorida oldinroq joʻnatgan kishilardan edim.»Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Мен Расулуллоҳ ﷺ ўз аҳлларининг кучсизлари қаторида олдинроқ жўнатган кишилардан эдим.»

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ سَوْدَةَ بِنْتَ زَمْعَةَ، كَانَتِ امْرَأَةً ثَبِطَةً فَاسْتَأْذَنَتْ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ أَنْ تَدْفَعَ مِنْ جَمْعٍ قَبْلَ دُفْعَةِ النَّاسِ فَأَذِنَ لَهَا ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Savda binti Zamʼa (roziyallohu anho) sekin yuradigan ayol edi. Shu sababli Rasululloh ﷺdan odamlar qaytishidan oldin Jamʼdan qaytish uchun izn soʻradi, u zot ham unga izn berdilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Савда бинти Замъа (розияллоҳу анҳо) секин юрадиган аёл эди. Шу сабабли Расулуллоҳ ﷺдан одамлар қайтишидан олдин Жамъдан қайтиш учун изн сўради, у зот ҳам унга изн бердилар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي زِيَادٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ عَمْرِو بْنِ الأَحْوَصِ، عَنْ أُمِّهِ، قَالَتْ رَأَيْتُ النَّبِيَّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ يَوْمَ النَّحْرِ عِنْدَ جَمْرَةِ الْعَقَبَةِ وَهُوَ رَاكِبٌ عَلَى بَغْلَةٍ فَقَالَ ‏"‏ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِذَا رَمَيْتُمُ الْجَمْرَةَ فَارْمُوا بِمِثْلِ حَصَى الْخَذْفِ ‏"‏ ‏.‏

Sulaymon ibn Amr ibn al-Ahvasning onasi (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Men Nabiy ﷺni Nahr kuni Aqaba jamrasi yonida xachirga mingan holda koʻrdim. U zot: ‹Ey odamlar, jamraga tosh otganingizda, xazaf toshlaridek toshlar bilan otinglar›, dedilar.»Сулаймон ибн Амр ибн ал-Аҳваснинг онаси (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Мен Набий ﷺни Наҳр куни Ақаба жамраси ёнида хачирга минган ҳолда кўрдим. У зот: ‹Эй одамлар, жамрага тош отганингизда, хазаф тошларидек тошлар билан отинглар›, дедилар.»

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ عَوْفٍ، عَنْ زِيَادِ بْنِ الْحُصَيْنِ، عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ غَدَاةَ الْعَقَبَةِ وَهُوَ عَلَى نَاقَتِهِ ‏"‏ الْقُطْ لِي حَصًى ‏"‏ ‏.‏ فَلَقَطْتُ لَهُ سَبْعَ حَصَيَاتٍ هُنَّ حَصَى الْخَذْفِ فَجَعَلَ يَنْفُضُهُنَّ فِي كَفِّهِ وَيَقُولُ ‏"‏ أَمْثَالَ هَؤُلاَءِ فَارْمُوا ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِيَّاكُمْ وَالْغُلُوَّ فِي الدِّينِ فَإِنَّمَا أَهْلَكَ مَنْ كَانَ قَبْلَكُمُ الْغُلُوُّ فِي الدِّينِ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Aqaba tongida Rasululloh ﷺ oʻz tuyalari ustida turib: ‹Menga tosh terib ber›, dedilar. Men u zotga xazaf toshlaridan boʻlgan yettita tosh terib berdim. U zot ularni kaflarida silkitib: ‹Mana shularga oʻxshaganini otinglar›, dedilar. Soʻng: ‹Ey odamlar, dinda gʻuluvvdan (haddan oshishdan) saqlaninglar, chunki sizlardan oldingilarni faqat dinda haddan oshish halok qildi›, dedilar.»Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Ақаба тонгида Расулуллоҳ ﷺ ўз туялари устида туриб: ‹Менга тош териб бер›, дедилар. Мен у зотга хазаф тошларидан бўлган еттита тош териб бердим. У зот уларни кафларида силкитиб: ‹Мана шуларга ўхшаганини отинглар›, дедилар. Сўнг: ‹Эй одамлар, динда ғулуввдан (ҳаддан ошишдан) сақланинглар, чунки сизлардан олдингиларни фақат динда ҳаддан ошиш ҳалок қилди›, дедилар.»

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنِ الْمَسْعُودِيِّ، عَنْ جَامِعِ بْنِ شَدَّادٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ، قَالَ لَمَّا أَتَى عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ اسْتَبْطَنَ الْوَادِيَ وَاسْتَقْبَلَ الْكَعْبَةَ وَجَعَلَ الْجَمْرَةَ عَلَى حَاجِبِهِ الأَيْمَنِ ثُمَّ رَمَى بِسَبْعِ حَصَيَاتٍ يُكَبِّرُ مَعَ كُلِّ حَصَاةٍ ثُمَّ قَالَ مِنْ هَاهُنَا وَالَّذِي لاَ إِلَهَ غَيْرُهُ رَمَى الَّذِي أُنْزِلَتْ عَلَيْهِ سُورَةُ الْبَقَرَةِ ‏.‏

Abdurrahmon ibn Yazid (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: «Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu) Aqaba jamrasiga kelganda, vodiyning ichkarisiga tushdi, Kaʼbaga yuzlandi va jamrani oʻng qoshi tomonida qildi. Soʻng har bir tosh bilan takbir aytib, yettita tosh otdi. Keyin: ‹Oʻzidan boʻlak iloh boʻlmagan Zotga qasamki, oʻziga Baqara surasi nozil qilingan Zot mana shu yerdan otganlar›, dedi.»Абдурраҳмон ибн Язид (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: «Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) Ақаба жамрасига келганда, водийнинг ичкарисига тушди, Каъбага юзланди ва жамрани ўнг қоши томонида қилди. Сўнг ҳар бир тош билан такбир айтиб, еттита тош отди. Кейин: ‹Ўзидан бўлак илоҳ бўлмаган Зотга қасамки, ўзига Бақара сураси нозил қилинган Зот мана шу ердан отганлар›, деди.»

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي زِيَادٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ عَمْرِو بْنِ الأَحْوَصِ، عَنْ أُمِّهِ، قَالَتْ رَأَيْتُ النَّبِيَّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ يَوْمَ النَّحْرِ عِنْدَ جَمْرَةِ الْعَقَبَةِ اسْتَبْطَنَ الْوَادِيَ فَرَمَى الْجَمْرَةَ بِسَبْعِ حَصَيَاتٍ يُكَبِّرُ مَعَ كُلِّ حَصَاةٍ ثُمَّ انْصَرَفَ ‏.‏ حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحِيمِ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي زِيَادٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ عَمْرِو بْنِ الأَحْوَصِ، عَنْ أُمِّ جُنْدُبٍ، عَنِ النَّبِيِّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ بِنَحْوِهِ ‏.‏

Sulaymon ibn Amr ibn al-Ahvasning onasi (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Men Nabiy ﷺni Nahr kuni Aqaba jamrasi yonida koʻrdim. U zot vodiyning ichkarisiga tushdilar va har bir tosh bilan takbir aytib, jamraga yettita tosh otdilar, soʻng qaytib ketdilar.»Сулаймон ибн Амр ибн ал-Аҳваснинг онаси (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Мен Набий ﷺни Наҳр куни Ақаба жамраси ёнида кўрдим. У зот водийнинг ичкарисига тушдилар ва ҳар бир тош билан такбир айтиб, жамрага еттита тош отдилар, сўнг қайтиб кетдилар.»

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا طَلْحَةُ بْنُ يَحْيَى، عَنْ يُونُسَ بْنِ يَزِيدَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنِ سَالِمٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّهُ رَمَى جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ وَلَمْ يَقِفْ عِنْدَهَا وَذَكَرَ أَنَّ النَّبِيَّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ فَعَلَ مِثْلَ ذَلِكَ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, u Aqaba jamrasiga tosh otdi va uning yonida toʻxtamadi hamda Nabiy ﷺ ham xuddi shunday qilganlarini zikr qildi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, у Ақаба жамрасига тош отди ва унинг ёнида тўхтамади ҳамда Набий ﷺ ҳам худди шундай қилганларини зикр қилди.

حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ، عَنِ الْحَجَّاجِ، عَنِ الْحَكَمِ بْنِ عُتَيْبَةَ، عَنْ مِقْسَمٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ إِذَا رَمَى جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ مَضَى وَلَمْ يَقِفْ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ Aqaba jamrasiga tosh otganlarida, oʻtib ketardilar va toʻxtamasdilar.»Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ Ақаба жамрасига тош отганларида, ўтиб кетардилар ва тўхтамасдилар.»

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو خَالِدٍ الأَحْمَرُ، عَنْ حَجَّاجٍ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ مِقْسَمٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ رَمَى الْجَمْرَةَ عَلَى رَاحِلَتِهِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ jamraga oʻz ulovlari ustida turib tosh otdilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ жамрага ўз уловлари устида туриб тош отдилар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ أَيْمَنَ بْنِ نَابِلٍ، عَنْ قُدَامَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْعَامِرِيِّ، قَالَ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ رَمَى الْجَمْرَةَ يَوْمَ النَّحْرِ عَلَى نَاقَةٍ لَهُ صَهْبَاءَ لاَ ضَرْبَ وَلاَ طَرْدَ وَلاَ إِلَيْكَ إِلَيْكَ ‏.‏

Qudoma ibn Abdulloh al-Omiriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Men Rasululloh ﷺni Nahr kuni oʻzlarining qizgʻish tusli tuyalari ustida jamraga tosh otganlarini koʻrdim. Na kaltaklash, na haydash, na ‹naringga, naringga› deyish bor edi.»Қудома ибн Абдуллоҳ ал-Омирий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Мен Расулуллоҳ ﷺни Наҳр куни ўзларининг қизғиш тусли туялари устида жамрага тош отганларини кўрдим. На калтаклаш, на ҳайдаш, на ‹нарингга, нарингга› дейиш бор эди.»

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ، عَنْ أَبِي الْبَدَّاحِ بْنِ عَاصِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ النَّبِيَّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ رَخَّصَ لِلرِّعَاءِ أَنْ يَرْمُوا يَوْمًا وَيَدَعُوا يَوْمًا ‏.‏

Osim (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ choʻponlarga bir kun tosh otib, bir kun qoldirishga ruxsat berdilar.Осим (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ чўпонларга бир кун тош отиб, бир кун қолдиришга рухсат бердилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَنْبَأَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، ح وَحَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ سِنَانٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ، حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي الْبَدَّاحِ بْنِ عَاصِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ رَخَّصَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ لِرِعَاءِ الإِبِلِ فِي الْبَيْتُوتَةِ أَنْ يَرْمُوا يَوْمَ النَّحْرِ ثُمَّ يَجْمَعُوا رَمْىَ يَوْمَيْنِ بَعْدَ النَّحْرِ فَيَرْمُونَهُ فِي أَحَدِهِمَا - قَالَ مَالِكٌ ظَنَنْتُ أَنَّهُ قَالَ فِي الأَوَّلِ مِنْهُمَا - ثُمَّ يَرْمُونَ يَوْمَ النَّفْرِ ‏.‏

Osim (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ tuya boquvchilarga tunni Minoda oʻtkazmaslik borasida ruxsat berib, ular nahr kuni tosh otib, soʻng nahrdan keyingi ikki kunning toshlarini birlashtirib, ulardan birida otishlariga izn berdilar. Molik: «Menimcha, u ikki kunning avvalgisida, deb aytdi», dedi. Soʻng ular chiqib ketish kuni tosh otadilar.Осим (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ туя боқувчиларга тунни Минода ўтказмаслик борасида рухсат бериб, улар наҳр куни тош отиб, сўнг наҳрдан кейинги икки куннинг тошларини бирлаштириб, улардан бирида отишларига изн бердилар. Молик: «Менимча, у икки куннинг аввалгисида, деб айтди», деди. Сўнг улар чиқиб кетиш куни тош отадилар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ، عَنْ أَشْعَثَ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ حَجَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ وَمَعَنَا النِّسَاءُ وَالصِّبْيَانُ فَلَبَّيْنَا عَنِ الصِّبْيَانِ وَرَمَيْنَا عَنْهُمْ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Biz Rasululloh ﷺ bilan birga haj qildik, biz bilan birga ayollar va bolalar ham bor edi. Biz bolalar nomidan talbiya aytdik va ular nomidan tosh otdik», dedi.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Биз Расулуллоҳ ﷺ билан бирга ҳаж қилдик, биз билан бирга аёллар ва болалар ҳам бор эди. Биз болалар номидан талбия айтдик ва улар номидан тош отдик», деди.

حَدَّثَنَا بَكْرُ بْنُ خَلَفٍ أَبُو بِشْرٍ، حَدَّثَنَا حَمْزَةُ بْنُ الْحَارِثِ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ لَبَّى حَتَّى رَمَى جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ Aqaba jamrasiga tosh otguncha talbiya aytib bordilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ Ақаба жамрасига тош отгунча талбия айтиб бордилар.

حَدَّثَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ خُصَيْفٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ الْفَضْلُ بْنُ عَبَّاسٍ كُنْتُ رِدْفَ النَّبِيِّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ فَمَا زِلْتُ أَسْمَعُهُ يُلَبِّي حَتَّى رَمَى جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ فَلَمَّا رَمَاهَا قَطَعَ التَّلْبِيَةَ ‏.‏

Fazl ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Men Nabiy ﷺ ning ortlarida hamroh boʻlib mingan edim. Aqaba jamrasiga tosh otgunlaricha u zotning talbiya aytib turganlarini eshitib bordim. Uni otganlarida esa talbiyani toʻxtatdilar», dedi.Фазл ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Мен Набий ﷺ нинг ортларида ҳамроҳ бўлиб минган эдим. Ақаба жамрасига тош отгунларича у зотнинг талбия айтиб турганларини эшитиб бордим. Уни отганларида эса талбияни тўхтатдилар», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، ح وَحَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ خَلاَّدٍ الْبَاهِلِيُّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، وَوَكِيعٌ، وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، قَالُوا حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ، عَنِ الْحَسَنِ الْعُرَنِيِّ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ إِذَا رَمَيْتُمُ الْجَمْرَةَ فَقَدْ حَلَّ لَكُمْ كُلُّ شَىْءٍ إِلاَّ النِّسَاءَ ‏.‏ فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ يَا ابْنَ عَبَّاسٍ وَالطِّيبُ فَقَالَ أَمَّا أَنَا فَقَدْ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ يُضَمِّخُ رَأْسَهُ بِالْمِسْكِ أَفَطِيبٌ ذَلِكَ أَمْ لاَ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Jamraga tosh otsangiz, ayollardan boshqa hamma narsa sizga halol boʻldi», dedi. Bir kishi unga: «Ey Ibn Abbos, xushboʻylik-chi?» dedi. U: «Menga kelsak, men Rasululloh ﷺ boshlarini mushk bilan yogʻlaganlarini koʻrganman. Bu xushboʻylik boʻladimi yoki yoʻqmi?» dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Жамрага тош отсангиз, аёллардан бошқа ҳамма нарса сизга ҳалол бўлди», деди. Бир киши унга: «Эй Ибн Аббос, хушбўйлик-чи?» деди. У: «Менга келсак, мен Расулуллоҳ ﷺ бошларини мушк билан ёғлаганларини кўрганман. Бу хушбўйлик бўладими ёки йўқми?» деди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا خَالِي، مُحَمَّدٌ وَأَبُو مُعَاوِيَةَ وَأَبُو أُسَامَةَ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ طَيَّبْتُ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ لإِحْرَامِهِ حِينَ أَحْرَمَ وَلإِحْلاَلِهِ حِينَ أَحَلَّ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Men Rasululloh ﷺ ga ehromga kirganlarida ehromlari uchun, ehromdan chiqqanlarida chiqishlari uchun xushboʻylik surtdim», dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Мен Расулуллоҳ ﷺ га эҳромга кирганларида эҳромлари учун, эҳромдан чиққанларида чиқишлари учун хушбўйлик суртдим», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ، حَدَّثَنَا عُمَارَةُ بْنُ الْقَعْقَاعِ، عَنْ أَبِي زُرْعَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ ‏"‏ اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِلْمُحَلِّقِينَ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ وَالْمُقَصِّرِينَ قَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِلْمُحَلِّقِينَ ‏"‏ ‏.‏ ثَلاَثًا قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ وَالْمُقَصِّرِينَ قَالَ ‏"‏ وَالْمُقَصِّرِينَ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Allohim, soch oldirganlarni magʻfirat qil», dedilar. Sahobalar: «Ey Rasululloh, sochini qisqartirganlarni-chi?» dedilar. U zot: «Allohim, soch oldirganlarni magʻfirat qil», dedilar — buni uch marta aytdilar. Ular: «Ey Rasululloh, sochini qisqartirganlarni-chi?» dedilar. U zot: «Sochini qisqartirganlarni ham», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳим, соч олдирганларни мағфират қил», дедилар. Саҳобалар: «Эй Расулуллоҳ, сочини қисқартирганларни-чи?» дедилар. У зот: «Аллоҳим, соч олдирганларни мағфират қил», дедилар — буни уч марта айтдилар. Улар: «Эй Расулуллоҳ, сочини қисқартирганларни-чи?» дедилар. У зот: «Сочини қисқартирганларни ҳам», дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، وَأَحْمَدُ بْنُ أَبِي الْحَوَارِيِّ الدِّمَشْقِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ قَالَ ‏"‏ رَحِمَ اللَّهُ الْمُحَلِّقِينَ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا وَالْمُقَصِّرِينَ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ رَحِمَ اللَّهُ الْمُحَلِّقِينَ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا وَالْمُقَصِّرِينَ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ رَحِمَ اللَّهُ الْمُحَلِّقِينَ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا وَالْمُقَصِّرِينَ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ وَالْمُقَصِّرِينَ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Alloh soch oldirganlarga rahm qilsin», dedilar. Ular: «Sochini qisqartirganlar-chi, ey Rasululloh?» dedilar. U zot: «Alloh soch oldirganlarga rahm qilsin», dedilar. Ular: «Sochini qisqartirganlar-chi, ey Rasululloh?» dedilar. U zot: «Alloh soch oldirganlarga rahm qilsin», dedilar. Ular: «Sochini qisqartirganlar-chi, ey Rasululloh?» dedilar. U zot: «Sochini qisqartirganlarga ham», dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ соч олдирганларга раҳм қилсин», дедилар. Улар: «Сочини қисқартирганлар-чи, эй Расулуллоҳ?» дедилар. У зот: «Аллоҳ соч олдирганларга раҳм қилсин», дедилар. Улар: «Сочини қисқартирганлар-чи, эй Расулуллоҳ?» дедилар. У зот: «Аллоҳ соч олдирганларга раҳм қилсин», дедилар. Улар: «Сочини қисқартирганлар-чи, эй Расулуллоҳ?» дедилар. У зот: «Сочини қисқартирганларга ҳам», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ إِسْحَاقَ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي نَجِيحٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ لِمَ ظَاهَرْتَ لِلْمُحَلِّقِينَ ثَلاَثًا وَلِلْمُقَصِّرِينَ وَاحِدَةً قَالَ ‏"‏ إِنَّهُمْ لَمْ يَشُكُّوا ‏"‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Ey Rasululloh, nega soch oldirganlar uchun uch marta, sochini qisqartirganlar uchun bir marta duo qildingiz?» deyildi. U zot: «Chunki ular shubhalanmadilar», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Эй Расулуллоҳ, нега соч олдирганлар учун уч марта, сочини қисқартирганлар учун бир марта дуо қилдингиз?» дейилди. У зот: «Чунки улар шубҳаланмадилар», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ حَفْصَةَ، زَوْجَ النَّبِيِّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ قَالَتْ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا شَأْنُ النَّاسِ حَلُّوا وَلَمْ تَحِلَّ أَنْتَ مِنْ عُمْرَتِكَ قَالَ ‏"‏ إِنِّي لَبَّدْتُ رَأْسِي وَقَلَّدْتُ هَدْيِي فَلاَ أَحِلُّ حَتَّى أَنْحَرَ ‏"‏ ‏.‏

Hafsa (roziyallohu anho)dan — Nabiy ﷺ ning ayollari — rivoyat qilinadi: «Men: ‹Ey Rasululloh, odamlarga nima boʻlyaptiki, ular ehromdan chiqdilar, siz esa umrangizdan ehromdan chiqmadingiz?› dedim. U zot: ‹Men boshimni yogʻlab yopishtirdim va qurbonligimga marjon osdim, shuning uchun qurbonlik qilmagunimcha ehromdan chiqmayman›, dedilar», dedi.Ҳафса (розияллоҳу анҳо)дан — Набий ﷺ нинг аёллари — ривоят қилинади: «Мен: ‹Эй Расулуллоҳ, одамларга нима бўляптики, улар эҳромдан чиқдилар, сиз эса умрангиздан эҳромдан чиқмадингиз?› дедим. У зот: ‹Мен бошимни ёғлаб ёпиштирдим ва қурбонлигимга маржон осдим, шунинг учун қурбонлик қилмагунимча эҳромдан чиқмайман›, дедилар», деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ السَّرْحِ الْمِصْرِيُّ، أَنْبَأَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، أَنْبَأَنَا يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ يُهِلُّ مُلَبِّدًا ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Men Rasululloh ﷺ ni boshlarini yogʻlab yopishtirgan holda talbiya aytib ehromga kirayotganlarini eshitdim», dedi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Мен Расулуллоҳ ﷺ ни бошларини ёғлаб ёпиштирган ҳолда талбия айтиб эҳромга кираётганларини эшитдим», деди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، وَعَمْرُو بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ ‏"‏ مِنًى كُلُّهَا مَنْحَرٌ وَكُلُّ فِجَاجِ مَكَّةَ طَرِيقٌ وَمَنْحَرٌ وَكُلُّ عَرَفَةَ مَوْقِفٌ وَكُلُّ الْمُزْدَلِفَةِ مَوْقِفٌ ‏"‏ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Mino butunlay qurbonlik joyidir. Makkaning har bir yoʻli oʻtish joyi va qurbonlik joyidir. Butun Arafa toʻxtash joyi, butun Muzdalifa esa toʻxtash joyidir», dedilar.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мино бутунлай қурбонлик жойидир. Макканинг ҳар бир йўли ўтиш жойи ва қурбонлик жойидир. Бутун Арафа тўхташ жойи, бутун Муздалифа эса тўхташ жойидир», дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ مَا سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ عَمَّنْ قَدَّمَ شَيْئًا قَبْلَ شَىْءٍ إِلاَّ يُلْقِي بِيَدَيْهِ كِلْتَيْهِمَا ‏"‏ لاَ حَرَجَ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ dan bir amalni boshqasidan oldin qilib qoʻygan kishi haqida soʻralganda, u zot har ikki qoʻllarini yozib: ‹Zarari yoʻq›, deb ishora qilardilar», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ дан бир амални бошқасидан олдин қилиб қўйган киши ҳақида сўралганда, у зот ҳар икки қўлларини ёзиб: ‹Зарари йўқ›, деб ишора қилардилар», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو بِشْرٍ، بَكْرُ بْنُ خَلَفٍ حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، عَنْ خَالِدٍ الْحَذَّاءِ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ يُسْأَلُ يَوْمَ مِنًى فَيَقُولُ ‏"‏ لاَ حَرَجَ لاَ حَرَجَ ‏"‏ ‏.‏ فَأَتَاهُ رَجُلٌ فَقَالَ حَلَقْتُ قَبْلَ أَنْ أَذْبَحَ قَالَ ‏"‏ لاَ حَرَجَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ رَمَيْتُ بَعْدَ مَا أَمْسَيْتُ قَالَ ‏"‏ لاَ حَرَجَ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺga Mina kuni savollar berilar, u zot esa: «Zarari yoʻq, zarari yoʻq», deb javob berardilar. Bir kishi u zotning oldilariga kelib: «Qurbonlik soʻymasdan oldin sochimni oldirdim», dedi. U zot: «Zarari yoʻq», dedilar. U: «Kech kirgandan keyin toshbozlik qildim», dedi. U zot: «Zarari yoʻq», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺга Мина куни саволлар берилар, у зот эса: «Зарари йўқ, зарари йўқ», деб жавоб берардилар. Бир киши у зотнинг олдиларига келиб: «Қурбонлик сўймасдан олдин сочимни олдирдим», деди. У зот: «Зарари йўқ», дедилар. У: «Кеч киргандан кейин тошбозлик қилдим», деди. У зот: «Зарари йўқ», дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عِيسَى بْنِ طَلْحَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، أَنَّ النَّبِيَّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ سُئِلَ عَمَّنْ ذَبَحَ قَبْلَ أَنْ يَحْلِقَ أَوْ حَلَقَ قَبْلَ أَنْ يَذْبَحَ قَالَ ‏"‏ لاَ حَرَجَ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺdan sochini oldirishdan oldin qurbonlik soʻygan yoki qurbonlik soʻyishdan oldin sochini oldirgan kishi haqida soʻralganda, u zot: «Zarari yoʻq», dedilar.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺдан сочини олдиришдан олдин қурбонлик сўйган ёки қурбонлик сўйишдан олдин сочини олдирган киши ҳақида сўралганда, у зот: «Зарари йўқ», дедилар.

حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ سَعِيدٍ الْمِصْرِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ، حَدَّثَنِي عَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ، أَنَّهُ سَمِعَ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، يَقُولُ قَعَدَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ بِمِنًى يَوْمَ النَّحْرِ لِلنَّاسِ فَجَاءَهُ رَجُلٌ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي حَلَقْتُ قَبْلَ أَنْ أَذْبَحَ قَالَ ‏"‏ لاَ حَرَجَ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ جَاءَهُ آخَرُ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي نَحَرْتُ قَبْلَ أَنْ أَرْمِيَ قَالَ ‏"‏ لاَ حَرَجَ ‏"‏ ‏.‏ فَمَا سُئِلَ يَوْمَئِذٍ عَنْ شَىْءٍ قُدِّمَ قَبْلَ شَىْءٍ إِلاَّ قَالَ ‏"‏ لاَ حَرَجَ ‏"‏ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ nahr (qurbonlik) kuni Minada odamlar uchun oʻtirdilar. Bir kishi u zotning oldilariga kelib: «Ey Allohning Rasuli, men qurbonlik soʻymasdan oldin sochimni oldirdim», dedi. U zot: «Zarari yoʻq», dedilar. Soʻng boshqasi kelib: «Ey Allohning Rasuli, men toshbozlik qilmasdan oldin qurbonlik soʻydim», dedi. U zot: «Zarari yoʻq», dedilar. Oʻsha kuni bir amalni boshqasidan oldin qilish haqida soʻralgan har bir narsaga u zot: «Zarari yoʻq», deb javob berdilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ наҳр (қурбонлик) куни Минада одамлар учун ўтирдилар. Бир киши у зотнинг олдиларига келиб: «Эй Аллоҳнинг Расули, мен қурбонлик сўймасдан олдин сочимни олдирдим», деди. У зот: «Зарари йўқ», дедилар. Сўнг бошқаси келиб: «Эй Аллоҳнинг Расули, мен тошбозлик қилмасдан олдин қурбонлик сўйдим», деди. У зот: «Зарари йўқ», дедилар. Ўша куни бир амални бошқасидан олдин қилиш ҳақида сўралган ҳар бир нарсага у зот: «Зарари йўқ», деб жавоб бердилар.

حَدَّثَنَا حَرْمَلَةُ بْنُ يَحْيَى الْمِصْرِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ رَمَى جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ ضُحًى وَأَمَّا بَعْدَ ذَلِكَ فَبَعْدَ زَوَالِ الشَّمْسِ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Aqaba jamaraga choshgoh vaqtida toshbozlik qilganlarini koʻrdim, undan keyin esa quyosh ogʻgandan soʻng qilardilar.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Ақаба жамарага чошгоҳ вақтида тошбозлик қилганларини кўрдим, ундан кейин эса қуёш оғгандан сўнг қилардилар.

حَدَّثَنَا جُبَارَةُ بْنُ الْمُغَلِّسِ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ عُثْمَانَ بْنِ أَبِي شَيْبَةَ أَبُو شَيْبَةَ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ مِقْسَمٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ كَانَ يَرْمِي الْجِمَارَ إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ قَدْرَ مَا إِذَا فَرَغَ مِنْ رَمْيِهِ صَلَّى الظُّهْرَ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ quyosh ogʻganda jamaralarga toshbozlik qilardilar, toshbozlikdan boʻshaganlarida peshin namozini oʻqirdilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ қуёш оғганда жамараларга тошбозлик қилардилар, тошбозликдан бўшаганларида пешин намозини ўқирдилар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَهَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ شَبِيبِ بْنِ غَرْقَدَةَ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ عَمْرِو بْنِ الأَحْوَصِ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ يَقُولُ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ ‏"‏ يَا أَيُّهَا النَّاسُ أَلاَ أَىُّ يَوْمٍ أَحْرَمُ ‏"‏ ‏.‏ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ قَالُوا يَوْمُ الْحَجِّ الأَكْبَرِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنَّ دِمَاءَكُمْ وَأَمْوَالَكُمْ وَأَعْرَاضَكُمْ بَيْنَكُمْ حَرَامٌ كَحُرْمَةِ يَوْمِكُمْ هَذَا فِي شَهْرِكُمْ هَذَا فِي بَلَدِكُمْ هَذَا أَلاَ لاَ يَجْنِي جَانٍ إِلاَّ عَلَى نَفْسِهِ وَلاَ يَجْنِي وَالِدٌ عَلَى وَلَدِهِ وَلاَ مَوْلُودٌ عَلَى وَالِدِهِ ‏.‏ أَلاَ إِنَّ الشَّيْطَانَ قَدْ أَيِسَ أَنْ يُعْبَدَ فِي بَلَدِكُمْ هَذَا أَبَدًا وَلَكِنْ سَيَكُونُ لَهُ طَاعَةٌ فِي بَعْضِ مَا تَحْتَقِرُونَ مِنْ أَعْمَالِكُمْ فَيَرْضَى بِهَا أَلاَ وَكُلُّ دَمٍ مِنْ دِمَاءِ الْجَاهِلِيَّةِ مَوْضُوعٌ وَأَوَّلُ مَا أَضَعُ مِنْهَا دَمُ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ - كَانَ مُسْتَرْضِعًا فِي بَنِي لَيْثٍ فَقَتَلَتْهُ هُذَيْلٌ - أَلاَ وَإِنَّ كُلَّ رِبًا مِنْ رِبَا الْجَاهِلِيَّةِ مَوْضُوعٌ لَكُمْ رُءُوسُ أَمْوَالِكُمْ لاَ تَظْلِمُونَ وَلاَ تُظْلَمُونَ أَلاَ يَا أُمَّتَاهُ هَلْ بَلَّغْتُ ‏"‏ ‏.‏ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ قَالُوا نَعَمْ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ اشْهَدْ ‏"‏ ‏.‏ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ ‏.‏

Amr ibn al-Ahvas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺni Vidolashuv hajjida shunday deganlarini eshitdim: «Ey odamlar! Bilingki, qaysi kun eng hurmatlidir?» — bu soʻzni uch marta aytdilar. Ular: «Katta haj kuni», dedilar. U zot: «Albatta qonlaringiz, mollaringiz va obroʻlaringiz oʻzaro shu kuningizning bu oyingizdagi, bu shahringizdagi hurmati kabi haromdir. Bilingki, hech bir jinoyatchi oʻzidan boshqasi uchun jinoyat qilmaydi, ota bolasi uchun, bola otasi uchun jinoyatchi boʻlmaydi. Bilingki, shayton bu shahringizda hech qachon oʻziga ibodat qilinishidan umidini uzdi, lekin sizlar mensimaydigan baʼzi amallaringizda unga itoat boʻladi va u shunga rozi boʻladi. Bilingki, johiliyat qonlarining barchasi bekor qilindi. Men ulardan birinchi boʻlib bekor qiladiganim al-Horis ibn Abdulmuttalibning qonidir — u Bani Laysda emizilayotgan edi, uni Huzayl qabilasi oʻldirdi. Bilingki, johiliyat ribolarining barchasi ham bekor qilindi. Sizlarga asl mollaringiz tegishlidir, zulm qilmaysizlar va zulmga uchramaysizlar. Ey ummatim, yetkazdimmi?» — buni uch marta aytdilar. Ular: «Ha», dedilar. U zot: «Ey Alloh, guvoh boʻl», dedilar — buni uch marta aytdilar.Амр ибн ал-Аҳвас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺни Видолашув ҳажжида шундай деганларини эшитдим: «Эй одамлар! Билингки, қайси кун энг ҳурматлидир?» — бу сўзни уч марта айтдилар. Улар: «Катта ҳаж куни», дедилар. У зот: «Албатта қонларингиз, молларингиз ва обрўларингиз ўзаро шу кунингизнинг бу ойингиздаги, бу шаҳрингиздаги ҳурмати каби ҳаромдир. Билингки, ҳеч бир жиноятчи ўзидан бошқаси учун жиноят қилмайди, ота боласи учун, бола отаси учун жиноятчи бўлмайди. Билингки, шайтон бу шаҳрингизда ҳеч қачон ўзига ибодат қилинишидан умидини узди, лекин сизлар менсимайдиган баъзи амалларингизда унга итоат бўлади ва у шунга рози бўлади. Билингки, жоҳилият қонларининг барчаси бекор қилинди. Мен улардан биринчи бўлиб бекор қиладиганим ал-Ҳорис ибн Абдулмутталибнинг қонидир — у Бани Лайсда эмизилаётган эди, уни Ҳузайл қабиласи ўлдирди. Билингки, жоҳилият риболарининг барчаси ҳам бекор қилинди. Сизларга асл молларингиз тегишлидир, зулм қилмайсизлар ва зулмга учрамайсизлар. Эй умматим, етказдимми?» — буни уч марта айтдилар. Улар: «Ҳа», дедилар. У зот: «Эй Аллоҳ, гувоҳ бўл», дедилар — буни уч марта айтдилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ عَبْدِ السَّلاَمِ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَامَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ بِالْخَيْفِ مِنْ مِنًى فَقَالَ ‏"‏ نَضَّرَ اللَّهُ امْرَأً سَمِعَ مَقَالَتِي فَبَلَّغَهَا فَرُبَّ حَامِلِ فِقْهٍ غَيْرُ فَقِيهٍ وَرُبَّ حَامِلِ فِقْهٍ إِلَى مَنْ هُوَ أَفْقَهُ مِنْهُ ثَلاَثٌ لاَ يُغِلُّ عَلَيْهِنَّ قَلْبُ مُؤْمِنٍ إِخْلاَصُ الْعَمَلِ لِلَّهِ وَالنَّصِيحَةُ لِوُلاَةِ الْمُسْلِمِينَ وَلُزُومُ جَمَاعَتِهِمْ فَإِنَّ دَعْوَتَهُمْ تُحِيطُ مِنْ وَرَائِهِمْ ‏"‏ ‏.‏

Jubayr ibn Mutʼim (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Minadagi Xayfda turib shunday dedilar: «Alloh mening soʻzimni eshitib, uni boshqalarga yetkazgan kishining yuzini nurli qilsin. Zero, ilmni koʻtaruvchining baʼzisi oʻzi faqih boʻlmasligi mumkin, ilmni koʻtaruvchining baʼzisi esa uni oʻzidan koʻra faqihroq kishiga yetkazadi. Uch narsa borki, ularga nisbatan moʻmin bandaning qalbi xiyonat qilmaydi: amalni Alloh uchun xolis qilish, musulmonlar hokimlariga nasihat qilish va ularning jamoatidan ajralmaslik. Zero, ularning daʼvati (duosi) oʻz ortidagilarni qamrab oladi.Жубайр ибн Мутъим (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Минадаги Хайфда туриб шундай дедилар: «Аллоҳ менинг сўзимни эшитиб, уни бошқаларга етказган кишининг юзини нурли қилсин. Зеро, илмни кўтарувчининг баъзиси ўзи фақиҳ бўлмаслиги мумкин, илмни кўтарувчининг баъзиси эса уни ўзидан кўра фақиҳроқ кишига етказади. Уч нарса борки, уларга нисбатан мўмин банданинг қалби хиёнат қилмайди: амални Аллоҳ учун холис қилиш, мусулмонлар ҳокимларига насиҳат қилиш ва уларнинг жамоатидан ажралмаслик. Зеро, уларнинг даъвати (дуоси) ўз ортидагиларни қамраб олади.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ تَوْبَةَ، حَدَّثَنَا زَافِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ أَبِي سِنَانٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ، عَنْ مُرَّةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ وَهُوَ عَلَى نَاقَتِهِ الْمُخَضْرَمَةِ بِعَرَفَاتٍ فَقَالَ ‏"‏ أَتَدْرُونَ أَىُّ يَوْمٍ هَذَا وَأَىُّ شَهْرٍ هَذَا وَأَىُّ بَلَدٍ هَذَا ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا هَذَا بَلَدٌ حَرَامٌ وَشَهْرٌ حَرَامٌ وَيَوْمٌ حَرَامٌ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَلاَ وَإِنَّ أَمْوَالَكُمْ وَدِمَاءَكُمْ عَلَيْكُمْ حَرَامٌ كَحُرْمَةِ شَهْرِكُمْ هَذَا فِي بَلَدِكُمْ هَذَا فِي يَوْمِكُمْ هَذَا أَلاَ وَإِنِّي فَرَطُكُمْ عَلَى الْحَوْضِ وَأُكَاثِرُ بِكُمُ الأُمَمَ فَلاَ تُسَوِّدُوا وَجْهِي أَلاَ وَإِنِّي مُسْتَنْقِذٌ أُنَاسًا وَمُسْتَنْقَذٌ مِنِّي أُنَاسٌ فَأَقُولُ يَا رَبِّ أُصَيْحَابِي ‏.‏ فَيَقُولُ إِنَّكَ لاَ تَدْرِي مَا أَحْدَثُوا بَعْدَكَ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Arafotda quloqlari kesilgan tuyalari ustida turib shunday dedilar: «Bilasizmi, bu qaysi kun, bu qaysi oy va bu qaysi shahar?» Ular: «Bu harom shahar, harom oy va harom kun», dedilar. U zot: «Bilingki, mollaringiz va qonlaringiz oʻzaro shu oyingizning bu shahringizdagi, bu kuningizdagi hurmati kabi harom (muqaddas)dir. Bilingki, men Havz boʻyida sizlardan oldin boraman va sizlarning koʻpligingiz bilan boshqa ummatlardan ustun kelaman, bas, yuzimni qora qilmangizlar. Bilingki, men baʼzi kishilarni qutqaraman, mendan esa baʼzi kishilar tortib olinadi. Shunda men: ‹Ey Robbim, mening sahobalarim!› deyman. U esa: ‹Sen ulardan keyin nima bidʼatlar chiqarganlarini bilmaysan›, deydi.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Арафотда қулоқлари кесилган туялари устида туриб шундай дедилар: «Биласизми, бу қайси кун, бу қайси ой ва бу қайси шаҳар?» Улар: «Бу ҳаром шаҳар, ҳаром ой ва ҳаром кун», дедилар. У зот: «Билингки, молларингиз ва қонларингиз ўзаро шу ойингизнинг бу шаҳрингиздаги, бу кунингиздаги ҳурмати каби ҳаром (муқаддас)дир. Билингки, мен Ҳавз бўйида сизлардан олдин бораман ва сизларнинг кўплигингиз билан бошқа умматлардан устун келаман, бас, юзимни қора қилмангизлар. Билингки, мен баъзи кишиларни қутқараман, мендан эса баъзи кишилар тортиб олинади. Шунда мен: ‹Эй Роббим, менинг саҳобаларим!› дейман. У эса: ‹Сен улардан кейин нима бидъатлар чиқарганларини билмайсан›, дейди.

حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا صَدَقَةُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ الْغَازِ، قَالَ سَمِعْتُ نَافِعًا، يُحَدِّثُ عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ وَقَفَ يَوْمَ النَّحْرِ بَيْنَ الْجَمَرَاتِ فِي الْحَجَّةِ الَّتِي حَجَّ فِيهَا فَقَالَ النَّبِيُّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ ‏"‏ أَىُّ يَوْمٍ هَذَا ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا يَوْمُ النَّحْرِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَأَىُّ بَلَدٍ هَذَا ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا هَذَا بَلَدُ اللَّهِ الْحَرَامُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَأَىُّ شَهْرٍ هَذَا ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا شَهْرُ اللَّهِ الْحَرَامُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ هَذَا يَوْمُ الْحَجِّ الأَكْبَرِ وَدِمَاؤُكُمْ وَأَمْوَالُكُمْ وَأَعْرَاضُكُمْ عَلَيْكُمْ حَرَامٌ كَحُرْمَةِ هَذَا الْبَلَدِ فِي هَذَا الشَّهْرِ فِي هَذَا الْيَوْمِ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ هَلْ بَلَّغْتُ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا نَعَمْ ‏.‏ فَطَفِقَ النَّبِيُّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ يَقُولُ ‏"‏ اللَّهُمَّ اشْهَدْ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ وَدَّعَ النَّاسَ فَقَالُوا هَذِهِ حَجَّةُ الْوَدَاعِ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ oʻzlari qilgan hajda nahr kuni jamaralar orasida turdilar. Nabiy ﷺ: «Bu qaysi kun?» dedilar. Ular: «Nahr kuni», dedilar. U zot: «Bu qaysi shahar?» dedilar. Ular: «Bu Allohning haram shahri», dedilar. U zot: «Bu qaysi oy?» dedilar. Ular: «Allohning haram oyi», dedilar. U zot: «Bu katta haj kunidir. Qonlaringiz, mollaringiz va obroʻlaringiz oʻzaro bu oydagi, bu kundagi bu shaharning hurmati kabi harom (muqaddas)dir», dedilar. Soʻng: «Yetkazdimmi?» dedilar. Ular: «Ha», dedilar. Shunda Nabiy ﷺ: «Ey Alloh, guvoh boʻl», deya boshladilar. Soʻng odamlar bilan vidolashdilar. Ular esa: «Bu Vidolashuv hajjidir», dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ўзлари қилган ҳажда наҳр куни жамаралар орасида турдилар. Набий ﷺ: «Бу қайси кун?» дедилар. Улар: «Наҳр куни», дедилар. У зот: «Бу қайси шаҳар?» дедилар. Улар: «Бу Аллоҳнинг ҳарам шаҳри», дедилар. У зот: «Бу қайси ой?» дедилар. Улар: «Аллоҳнинг ҳарам ойи», дедилар. У зот: «Бу катта ҳаж кунидир. Қонларингиз, молларингиз ва обрўларингиз ўзаро бу ойдаги, бу кундаги бу шаҳарнинг ҳурмати каби ҳаром (муқаддас)дир», дедилар. Сўнг: «Етказдимми?» дедилар. Улар: «Ҳа», дедилар. Шунда Набий ﷺ: «Эй Аллоҳ, гувоҳ бўл», дея бошладилар. Сўнг одамлар билан видолашдилар. Улар эса: «Бу Видолашув ҳажжидир», дедилар.

حَدَّثَنَا بَكْرُ بْنُ خَلَفٍ أَبُو بِشْرٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ طَارِقٍ، عَنْ طَاوُسٍ، وَأَبُو الزُّبَيْرِ، عَنْ عَائِشَةَ، وَابْنِ، عَبَّاسٍ أَنَّ النَّبِيَّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ أَخَّرَ طَوَافَ الزِّيَارَةِ إِلَى اللَّيْلِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ tavofuz-ziyoratni (ifoza tavofini) kechga qoldirdilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ тавофуз-зиёратни (ифоза тавофини) кечга қолдирдилар.

حَدَّثَنَا حَرْمَلَةُ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَنْبَأَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ لَمْ يَرْمُلْ فِي السَّبْعِ الَّذِي أَفَاضَ فِيهِ ‏.‏ قَالَ عَطَاءٌ وَلاَ رَمَلَ فِيهِ ‏.‏

Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ ifoza qilib bajargan yetti aylanishida raml qilmadilar (yelkani qimirlatib tez yurmadilar).Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ ифоза қилиб бажарган етти айланишида рамл қилмадилар (елкани қимирлатиб тез юрмадилар).

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ الأَسْوَدِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ، قَالَ كُنْتُ عِنْدَ ابْنِ عَبَّاسٍ جَالِسًا فَجَاءَهُ رَجُلٌ فَقَالَ مِنْ أَيْنَ جِئْتَ قَالَ مِنْ زَمْزَمَ ‏.‏ قَالَ فَشَرِبْتَ مِنْهَا كَمَا يَنْبَغِي قَالَ وَكَيْفَ قَالَ إِذَا شَرِبْتَ مِنْهَا فَاسْتَقْبِلِ الْكَعْبَةَ وَاذْكُرِ اسْمَ اللَّهِ وَتَنَفَّسْ ثَلاَثًا وَتَضَلَّعْ مِنْهَا فَإِذَا فَرَغْتَ فَاحْمَدِ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ قَالَ ‏"‏ إِنَّ آيَةَ مَا بَيْنَنَا وَبَيْنَ الْمُنَافِقِينَ أَنَّهُمْ لاَ يَتَضَلَّعُونَ مِنْ زَمْزَمَ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi uning oldiga keldi. U: «Qayerdan kelding?» dedi. Haligi kishi: «Zamzamdan», dedi. U: «Undan kerakli tarzda ichdingmi?» dedi. Haligi kishi: «Qanday?» dedi. U shunday dedi: «Undan ichganingda Kaʼbaga yuzlangin, Allohning ismini zikr qilgin, uch marta nafas olib ichgin va toʻyib ichgin. Boʻshaganingda Alloh azza va jallaga hamd aytgin. Zero, Rasululloh ﷺ: ‹Bizlar bilan munofiqlar oʻrtasidagi belgi shuki, ular Zamzamdan toʻyib ichmaydilar›, dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир киши унинг олдига келди. У: «Қаердан келдинг?» деди. Ҳалиги киши: «Замзамдан», деди. У: «Ундан керакли тарзда ичдингми?» деди. Ҳалиги киши: «Қандай?» деди. У шундай деди: «Ундан ичганингда Каъбага юзлангин, Аллоҳнинг исмини зикр қилгин, уч марта нафас олиб ичгин ва тўйиб ичгин. Бўшаганингда Аллоҳ азза ва жаллага ҳамд айтгин. Зеро, Расулуллоҳ ﷺ: ‹Бизлар билан мунофиқлар ўртасидаги белги шуки, улар Замзамдан тўйиб ичмайдилар›, дедилар.

حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، قَالَ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُؤَمَّلِ إِنَّهُ سَمِعَ أَبَا الزُّبَيْرِ، يَقُولُ سَمِعْتُ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ يَقُولُ ‏"‏ مَاءُ زَمْزَمَ لِمَا شُرِبَ لَهُ ‏"‏ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺni shunday deganlarini eshitdim: «Zamzam suvi u nima uchun ichilsa, oʻsha uchundir».Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺни шундай деганларини эшитдим: «Замзам суви у нима учун ичилса, ўша учундир».

حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدِّمَشْقِيُّ، حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْوَاحِدِ، عَنِ الأَوْزَاعِيِّ، حَدَّثَنِي حَسَّانُ بْنُ عَطِيَّةَ، حَدَّثَنِي نَافِعٌ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ دَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ يَوْمَ الْفَتْحِ الْكَعْبَةَ وَمَعَهُ بِلاَلٌ وَعُثْمَانُ بْنُ شَيْبَةَ فَأَغْلَقُوهَا عَلَيْهِمْ مِنْ دَاخِلٍ فَلَمَّا خَرَجُوا سَأَلْتُ بِلاَلاً أَيْنَ صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ فَأَخْبَرَنِي أَنَّهُ صَلَّى عَلَى وَجْهِهِ حِينَ دَخَلَ بَيْنَ الْعَمُودَيْنِ عَنْ يَمِينِهِ ثُمَّ لُمْتُ نَفْسِي أَنْ لاَ أَكُونَ سَأَلْتُهُ كَمْ صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Fath (Makka fathi) kuni Kaʼbaga kirdilar, u zot bilan birga Bilol va Usmon ibn Shayba ham bor edi. Ular eshikni ichkaridan yopib olishdi. Ular chiqishganda men Biloldan: «Rasululloh ﷺ qayerda namoz oʻqidilar?» deb soʻradim. U menga xabar berdiki, u zot kirganlarida oʻng tomonlaridagi ikki ustun orasida oʻzlari yuzlangan tomonga qarab namoz oʻqidilar. Soʻng men Rasululloh ﷺ necha rakaat namoz oʻqiganlarini soʻramaganim uchun oʻzimni malomat qildim.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Фатҳ (Макка фатҳи) куни Каъбага кирдилар, у зот билан бирга Билол ва Усмон ибн Шайба ҳам бор эди. Улар эшикни ичкаридан ёпиб олишди. Улар чиқишганда мен Билолдан: «Расулуллоҳ ﷺ қаерда намоз ўқидилар?» деб сўрадим. У менга хабар бердики, у зот кирганларида ўнг томонларидаги икки устун орасида ўзлари юзланган томонга қараб намоз ўқидилар. Сўнг мен Расулуллоҳ ﷺ неча ракаат намоз ўқиганларини сўрамаганим учун ўзимни маломат қилдим.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ خَرَجَ النَّبِيُّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ مِنْ عِنْدِي وَهُوَ قَرِيرُ الْعَيْنِ طَيِّبُ النَّفْسِ ثُمَّ رَجَعَ إِلَىَّ وَهُوَ حَزِينٌ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ خَرَجْتَ مِنْ عِنْدِي وَأَنْتَ قَرِيرُ الْعَيْنِ وَرَجَعْتَ وَأَنْتَ حَزِينٌ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ إِنِّي دَخَلْتُ الْكَعْبَةَ وَوَدِدْتُ أَنِّي لَمْ أَكُنْ فَعَلْتُ إِنِّي أَخَافُ أَنْ أَكُونَ أَتْعَبْتُ أُمَّتِي مِنْ بَعْدِي ‏"‏ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ mening oldimdan xursand, koʻzlari quvongan va koʻngli xush holda chiqib ketdilar, soʻng gʻamgin holda oldimga qaytdilar. Men: «Yo Rasululloh, oldimdan koʻzlaringiz quvongan holda chiqib ketgan edingiz, gʻamgin holda qaytdingiz?» dedim. Shunda u zot: «Men Kaʼba ichiga kirdim va buni qilmaganimni orzu qildim. Chunki men bu bilan ummatimni oʻzimdan keyin mashaqqatga solib qoʻyishimdan qoʻrqaman», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ менинг олдимдан хурсанд, кўзлари қувонган ва кўнгли хуш ҳолда чиқиб кетдилар, сўнг ғамгин ҳолда олдимга қайтдилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ, олдимдан кўзларингиз қувонган ҳолда чиқиб кетган эдингиз, ғамгин ҳолда қайтдингиз?» дедим. Шунда у зот: «Мен Каъба ичига кирдим ва буни қилмаганимни орзу қилдим. Чунки мен бу билан умматимни ўзимдан кейин машаққатга солиб қўйишимдан қўрқаман», дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ اسْتَأْذَنَ الْعَبَّاسُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ أَنْ يَبِيتَ بِمَكَّةَ أَيَّامَ مِنًى مِنْ أَجْلِ سِقَايَتِهِ فَأَذِنَ لَهُ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Abbos ibn Abdulmuttalib zamzam suvi bilan hojilarni sugʻorish ishi tufayli Mino kunlarida Makkada tunashga Rasululloh ﷺdan izn soʻradi, u zot esa unga izn berdilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Аббос ибн Абдулмутталиб замзам суви билан ҳожиларни суғориш иши туфайли Мино кунларида Маккада тунашга Расулуллоҳ ﷺдан изн сўради, у зот эса унга изн бердилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، وَهَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ لَمْ يُرَخِّصِ النَّبِيُّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ لأَحَدٍ يَبِيتُ بِمَكَّةَ إِلاَّ لِلْعَبَّاسِ مِنْ أَجْلِ السِّقَايَةِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ hojilarni sugʻorish ishi tufayli Abbosdan boshqa hech kimga Makkada tunashga ruxsat bermadilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ ҳожиларни суғориш иши туфайли Аббосдан бошқа ҳеч кимга Маккада тунашга рухсат бермадилар.

حَدَّثَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي زَائِدَةَ، وَعَبْدَةُ، وَوَكِيعٌ، وَأَبُو مُعَاوِيَةَ ح وَحَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، وَأَبُو مُعَاوِيَةَ ح وَحَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ غِيَاثٍ، كُلُّهُمْ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ إِنَّ نُزُولَ الأَبْطَحِ لَيْسَ بِسُنَّةٍ إِنَّمَا نَزَلَهُ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ لِيَكُونَ أَسْمَحَ لِخُرُوجِهِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Abtahda tushash sunnat emas. Rasululloh ﷺ u yerda faqat chiqib ketishlari qulayroq boʻlishi uchun tushdilar, xolos.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Абтаҳда тушаш суннат эмас. Расулуллоҳ ﷺ у ерда фақат чиқиб кетишлари қулайроқ бўлиши учун тушдилар, холос.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ هِشَامٍ، عَنْ عَمَّارِ بْنِ رُزَيْقٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتِ ادَّلَجَ النَّبِيُّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ لَيْلَةَ النَّفْرِ مِنَ الْبَطْحَاءِ ادِّلاَجًا ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ qaytish kechasi Bathodan tong otmasdan yoʻlga chiqdilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ қайтиш кечаси Батҳодан тонг отмасдан йўлга чиқдилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَنْبَأَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَعُثْمَانُ يَنْزِلُونَ بِالأَبْطَحِ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ, Abu Bakr, Umar va Usmon Abtahda tushar edilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ, Абу Бакр, Умар ва Усмон Абтаҳда тушар эдилар.

حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ سُلَيْمَانَ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ كَانَ النَّاسُ يَنْصَرِفُونَ كُلَّ وَجْهٍ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ ‏"‏ لاَ يَنْفِرَنَّ أَحَدٌ حَتَّى يَكُونَ آخِرُ عَهْدِهِ بِالْبَيْتِ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Odamlar har tomonga tarqalib ketardilar. Shunda Rasululloh ﷺ: «Hech kim oxirgi qilgan ishi Baytni ziyorat qilish boʻlmaguncha jilmasin», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Одамлар ҳар томонга тарқалиб кетардилар. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳеч ким охирги қилган иши Байтни зиёрат қилиш бўлмагунча жилмасин», дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ يَزِيدَ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ أَنْ يَنْفِرَ الرَّجُلُ حَتَّى يَكُونَ آخِرُ عَهْدِهِ بِالْبَيْتِ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ kishining oxirgi qilgan ishi Baytni ziyorat qilish boʻlmaguncha jilishidan qaytardilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ кишининг охирги қилган иши Байтни зиёрат қилиш бўлмагунча жилишидан қайтардилар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رُمْحٍ، أَنْبَأَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، وَعُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ حَاضَتْ صَفِيَّةُ بِنْتُ حُيَىٍّ بَعْدَمَا أَفَاضَتْ ‏.‏ قَالَتْ عَائِشَةُ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ أَحَابِسَتُنَا هِيَ ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْتُ إِنَّهَا قَدْ أَفَاضَتْ ثُمَّ حَاضَتْ بَعْدَ ذَلِكَ ‏.‏ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ ‏"‏ فَلْتَنْفِرْ ‏"‏ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Safiyya binti Huyay tavofi ifozani ado etganidan keyin hayz koʻrdi. Oisha aytadi: Men buni Rasululloh ﷺga aytdim. U zot: «U bizni ushlab qoladigan boʻldimi?» dedilar. Men: «U tavofi ifozani ado etgan, keyin hayz koʻrdi», dedim. Rasululloh ﷺ: «Unda jilaversin», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Сафийя бинти Ҳуяй тавофи ифозани адо этганидан кейин ҳайз кўрди. Оиша айтади: Мен буни Расулуллоҳ ﷺга айтдим. У зот: «У бизни ушлаб қоладиган бўлдими?» дедилар. Мен: «У тавофи ифозани адо этган, кейин ҳайз кўрди», дедим. Расулуллоҳ ﷺ: «Унда жилаверсин», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ ذَكَرَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ صَفِيَّةَ فَقُلْنَا قَدْ حَاضَتْ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ عَقْرَى حَلْقَى مَا أُرَاهَا إِلاَّ حَابِسَتَنَا ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّهَا قَدْ طَافَتْ يَوْمَ النَّحْرِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَلاَ إِذًا مُرُوهَا فَلْتَنْفِرْ ‏"‏ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Safiyyani eslatdilar, biz esa: «U hayz koʻrdi», dedik. Shunda u zot: «Uni bizni ushlab qoladi deb oʻylayman», dedilar. Biz: «Yo Rasululloh, u nahr kuni tavof qilgan edi», dedik. U zot: «Unda mayli, unga ayting, jilaversin», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Сафийяни эслатдилар, биз эса: «У ҳайз кўрди», дедик. Шунда у зот: «Уни бизни ушлаб қолади деб ўйлайман», дедилар. Биз: «Ё Расулуллоҳ, у наҳр куни тавоф қилган эди», дедик. У зот: «Унда майли, унга айтинг, жилаверсин», дедилар.

حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ دَخَلْنَا عَلَى جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ فَلَمَّا انْتَهَيْنَا إِلَيْهِ سَأَلَ عَنِ الْقَوْمِ، حَتَّى انْتَهَى إِلَىَّ فَقُلْتُ أَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ، ‏.‏ فَأَهْوَى بِيَدِهِ إِلَى رَأْسِي فَحَلَّ زِرِّي الأَعْلَى ثُمَّ حَلَّ زِرِّي الأَسْفَلَ ثُمَّ وَضَعَ كَفَّهُ بَيْنَ ثَدْيَىَّ وَأَنَا يَوْمَئِذٍ غُلاَمٌ شَابٌّ فَقَالَ مَرْحَبًا بِكَ سَلْ عَمَّا شِئْتَ ‏.‏ فَسَأَلْتُهُ وَهُوَ أَعْمَى فَجَاءَ وَقْتُ الصَّلاَةِ فَقَامَ فِي نِسَاجَةٍ مُلْتَحِفًا بِهَا كُلَّمَا وَضَعَهَا عَلَى مَنْكِبَيْهِ رَجَعَ طَرَفَاهَا إِلَيْهِ مِنْ صِغَرِهَا وَرِدَاؤُهُ إِلَى جَانِبِهِ عَلَى الْمِشْجَبِ فَصَلَّى بِنَا فَقُلْتُ أَخْبِرْنَا عَنْ حَجَّةِ رَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ ‏.‏ فَقَالَ بِيَدِهِ فَعَقَدَ تِسْعًا وَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ مَكَثَ تِسْعَ سِنِينَ لَمْ يَحُجَّ فَأَذَّنَ فِي النَّاسِ فِي الْعَاشِرَةِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ حَاجٌّ فَقَدِمَ الْمَدِينَةَ بَشَرٌ كَثِيرٌ كُلُّهُمْ يَلْتَمِسُ أَنْ يَأْتَمَّ بِرَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ وَيَعْمَلَ بِمِثْلِ عَمَلِهِ فَخَرَجَ وَخَرَجْنَا مَعَهُ فَأَتَيْنَا ذَا الْحُلَيْفَةِ فَوَلَدَتْ أَسْمَاءُ بِنْتُ عُمَيْسٍ مُحَمَّدَ بْنَ أَبِي بَكْرٍ فَأَرْسَلَتْ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ كَيْفَ أَصْنَعُ قَالَ ‏"‏ اغْتَسِلِي وَاسْتَثْفِرِي بِثَوْبٍ وَأَحْرِمِي ‏"‏ ‏.‏ فَصَلَّى رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ فِي الْمَسْجِدِ ثُمَّ رَكِبَ الْقَصْوَاءَ ‏.‏ حَتَّى إِذَا اسْتَوَتْ بِهِ نَاقَتُهُ عَلَى الْبَيْدَاءِ - قَالَ جَابِرٌ نَظَرْتُ إِلَى مَدِّ بَصَرِي مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ بَيْنَ رَاكِبٍ وَمَاشٍ وَعَنْ يَمِينِهِ مِثْلُ ذَلِكَ وَعَنْ يَسَارِهِ مِثْلُ ذَلِكَ وَمِنْ خَلْفِهِ مِثْلُ ذَلِكَ وَرَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ بَيْنَ أَظْهُرِنَا وَعَلَيْهِ يَنْزِلُ الْقُرْآنُ وَهُوَ يَعْرِفُ تَأْوِيلَهُ مَا عَمِلَ مِنْ شَىْءٍ عَمِلْنَا بِهِ فَأَهَلَّ بِالتَّوْحِيدِ ‏"‏ لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ لَبَّيْكَ لاَ شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ إِنَّ الْحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَكَ وَالْمُلْكَ لاَ شَرِيكَ لَكَ ‏"‏ ‏.‏ وَأَهَلَّ النَّاسُ بِهَذَا الَّذِي يُهِلُّونَ بِهِ فَلَمْ يَرُدَّ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ عَلَيْهِمْ شَيْئًا مِنْهُ وَلَزِمَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ تَلْبِيَتَهُ ‏.‏ قَالَ جَابِرٌ لَسْنَا نَنْوِي إِلاَّ الْحَجَّ لَسْنَا نَعْرِفُ الْعُمْرَةَ حَتَّى إِذَا أَتَيْنَا الْبَيْتَ مَعَهُ اسْتَلَمَ الرُّكْنَ فَرَمَلَ ثَلاَثًا وَمَشَى أَرْبَعًا ثُمَّ قَامَ إِلَى مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ فَقَالَ ‏"‏ ‏{وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقَامِ إِبْرَاهِيمَ مُصَلًّى}‏ ‏"‏ ‏.‏ فَجَعَلَ الْمَقَامَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْبَيْتِ فَكَانَ أَبِي يَقُولُ - وَلاَ أَعْلَمُهُ إِلاَّ ذَكَرَهُ عَنِ النَّبِيِّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ - إِنَّهُ كَانَ يَقْرَأُ فِي الرَّكْعَتَيْنِ ‏{قُلْ يَا أَيُّهَا الْكَافِرُونَ}‏ وَ ‏{قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ }‏ ‏.‏ ثُمَّ رَجَعَ إِلَى الْبَيْتِ فَاسْتَلَمَ الرُّكْنَ ثُمَّ خَرَجَ مِنَ الْبَابِ إِلَى الصَّفَا حَتَّى إِذَا دَنَا مِنَ الصَّفَا قَرَأَ ‏"‏ ‏{إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعَائِرِ اللَّهِ ‏)‏ ‏.‏ نَبْدَأُ بِمَا بَدَأَ اللَّهُ بِهِ ‏"‏ ‏.‏ فَبَدَأَ بِالصَّفَا ‏.‏ فَرَقِيَ عَلَيْهِ حَتَّى رَأَى الْبَيْتَ فَكَبَّرَ اللَّهَ وَهَلَّلَهُ وَحَمِدَهُ وَقَالَ ‏"‏ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَىْءٍ قَدِيرٌ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ أَنْجَزَ وَعْدَهُ وَنَصَرَ عَبْدَهُ وَهَزَمَ الأَحْزَابَ وَحْدَهُ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ دَعَا بَيْنَ ذَلِكَ وَقَالَ مِثْلَ هَذَا ثَلاَثَ مَرَّاتٍ ثُمَّ نَزَلَ إِلَى الْمَرْوَةِ فَمَشَى حَتَّى إِذَا انْصَبَّتْ قَدَمَاهُ رَمَلَ فِي بَطْنِ الْوَادِي حَتَّى إِذَا صَعِدَتَا - يَعْنِي قَدَمَاهُ - مَشَى حَتَّى أَتَى الْمَرْوَةَ فَفَعَلَ عَلَى الْمَرْوَةِ كَمَا فَعَلَ عَلَى الصَّفَا فَلَمَّا كَانَ آخِرُ طَوَافِهِ عَلَى الْمَرْوَةِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ لَوْ أَنِّي اسْتَقْبَلْتُ مِنْ أَمْرِي مَا اسْتَدْبَرْتُ لَمْ أَسُقِ الْهَدْىَ وَجَعَلْتُهَا عُمْرَةً فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ لَيْسَ مَعَهُ هَدْىٌ فَلْيَحْلِلْ وَلْيَجْعَلْهَا عُمْرَةً ‏"‏ ‏.‏ فَحَلَّ النَّاسُ كُلُّهُمْ وَقَصَّرُوا إِلاَّ النَّبِيَّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ وَمَنْ كَانَ مَعَهُ الْهَدْىُ فَقَامَ سُرَاقَةُ بْنُ مَالِكِ بْنِ جُعْشُمٍ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَلِعَامِنَا هَذَا أَمْ لأَبَدِ الأَبَدِ قَالَ فَشَبَّكَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ أَصَابِعَهُ فِي الأُخْرَى وَقَالَ ‏"‏ دَخَلَتِ الْعُمْرَةُ فِي الْحَجِّ هَكَذَا - مَرَّتَيْنِ - لاَ بَلْ لأَبَدِ الأَبَدِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَقَدِمَ عَلِيٌّ بِبُدْنٍ إِلَى النَّبِيِّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ ‏.‏ فَوَجَدَ فَاطِمَةَ مِمَّنْ حَلَّ وَلَبِسَتْ ثِيابًا صَبِيغًا وَاكْتَحَلَتْ فَأَنْكَرَ ذَلِكَ عَلَيْهَا عَلِيٌّ فَقَالَتْ أَمَرَنِي أَبِي بِهَذَا ‏.‏ فَكَانَ عَلِيٌّ يَقُولُ بِالْعِرَاقِ فَذَهَبْتُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ مُحَرِّشًا عَلَى فَاطِمَةَ فِي الَّذِي صَنَعَتْهُ مُسْتَفْتِيًا رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ فِي الَّذِي ذَكَرَتْ عَنْهُ وَأَنْكَرْتُ ذَلِكَ عَلَيْهَا ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ صَدَقَتْ صَدَقَتْ مَاذَا قُلْتَ حِينَ فَرَضْتَ الْحَجَّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ اللَّهُمَّ إِنِّي أُهِلُّ بِمَا أَهَلَّ بِهِ رَسُولُكَ ـ صلى الله عليه وسلم ـ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنَّ مَعِيَ الْهَدْىَ فَلاَ تَحِلُّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَكَانَ جَمَاعَةُ الْهَدْىِ الَّذِي جَاءَ بِهِ عَلِيٌّ مِنَ الْيَمَنِ وَالَّذِي أَتَى بِهِ النَّبِيُّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ مِنَ الْمَدِينَةِ مِائَةً ثُمَّ حَلَّ النَّاسُ كُلُّهُمْ وَقَصَّرُوا إِلاَّ النَّبِيَّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ وَمَنْ كَانَ مَعَهُ هَدْىٌ فَلَمَّا كَانَ يَوْمُ التَّرْوِيَةِ وَتَوَجَّهُوا إِلَى مِنًى أَهَلُّوا بِالْحَجِّ ‏.‏ فَرَكِبَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ فَصَلَّى بِمِنًى الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ وَالْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ وَالصُّبْحَ ثُمَّ مَكَثَ قَلِيلاً حَتَّى طَلَعَتِ الشَّمْسُ وَأَمَرَ بِقُبَّةٍ مِنْ شَعَرٍ فَضُرِبَتْ لَهُ بِنَمِرَةَ فَسَارَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ لاَ تَشُكُّ قُرَيْشٌ إِلاَّ أَنَّهُ وَاقِفٌ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ أَوِ الْمُزْدَلِفَةِ كَمَا كَانَتْ قُرَيْشٌ تَصْنَعُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَأَجَازَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ حَتَّى أَتَى عَرَفَةَ فَوَجَدَ الْقُبَّةَ قَدْ ضُرِبَتْ لَهُ بِنَمِرَةَ فَنَزَلَ بِهَا حَتَّى إِذَا زَاغَتِ الشَّمْسُ أَمَرَ بِالْقَصْوَاءِ فَرُحِلَتْ لَهُ فَرَكِبَ حَتَّى أَتَى بَطْنَ الْوَادِي فَخَطَبَ النَّاسَ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّ دِمَاءَكُمْ وَأَمْوَالَكُمْ عَلَيْكُمْ حَرَامٌ كَحُرْمَةِ يَوْمِكُمْ هَذَا فِي شَهْرِكُمْ هَذَا فِي بَلَدِكُمْ هَذَا أَلاَ وَإِنَّ كُلَّ شَىْءٍ مِنْ أَمْرِ الْجَاهِلِيَّةِ مَوْضُوعٌ تَحْتَ قَدَمَىَّ هَاتَيْنِ وَدِمَاءُ الْجَاهِلِيَّةِ مَوْضُوعَةٌ وَأَوَّلُ دَمٍ أَضَعُهُ دَمُ رَبِيعَةَ بْنِ الْحَارِثِ - كَانَ مُسْتَرْضِعًا فِي بَنِي سَعْدٍ فَقَتَلَتْهُ هُذَيْلٌ - وَرِبَا الْجَاهِلِيَّةِ مَوْضُوعٌ وَأَوَّلُ رِبًا أَضَعُهُ رِبَانَا رِبَا الْعَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ فَإِنَّهُ مَوْضُوعٌ كُلُّهُ فَاتَّقُوا اللَّهَ فِي النِّسَاءِ فَإِنَّكُمْ أَخَذْتُمُوهُنَّ بِأَمَانَةِ اللَّهِ وَاسْتَحْلَلْتُمْ فُرُوجَهُنَّ بِكَلِمَةِ اللَّهِ وَإِنَّ لَكُمْ عَلَيْهِنَّ أَنْ لاَ يُوطِئْنَ فُرُشَكُمْ أَحَدًا تَكْرَهُونَهُ فَإِنْ فَعَلْنَ ذَلِكَ فَاضْرِبُوهُنَّ ضَرْبًا غَيْرَ مُبَرِّحٍ وَلَهُنَّ عَلَيْكُمْ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَقَدْ تَرَكْتُ فِيكُمْ مَا لَمْ تَضِلُّوا إِنِ اعْتَصَمْتُمْ بِهِ كِتَابَ اللَّهِ وَأَنْتُمْ مَسْئُولُونَ عَنِّي فَمَا أَنْتُمْ قَائِلُونَ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا نَشْهَدُ أَنَّكَ قَدْ بَلَّغْتَ وَأَدَّيْتَ وَنَصَحْتَ ‏.‏ فَقَالَ بِإِصْبَعِهِ السَّبَّابَةِ إِلَى السَّمَاءِ وَيَنْكُبُهَا إِلَى النَّاسِ ‏"‏ اللَّهُمَّ اشْهَدِ اللَّهُمَّ اشْهَدْ ‏"‏ ‏.‏ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ ثُمَّ أَذَّنَ بِلاَلٌ ثُمَّ أَقَامَ فَصَلَّى الظُّهْرَ ثُمَّ أَقَامَ فَصَلَّى الْعَصْرَ وَلَمْ يُصَلِّ بَيْنَهُمَا شَيْئًا ثُمَّ رَكِبَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ حَتَّى أَتَى الْمَوْقِفَ فَجَعَلَ بَطْنَ نَاقَتِهِ إِلَى الصَّخَرَاتِ وَجَعَلَ حَبْلَ الْمُشَاةِ بَيْنَ يَدَيْهِ وَاسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ فَلَمْ يَزَلْ وَاقِفًا حَتَّى غَرَبَتِ الشَّمْسُ وَذَهَبَتِ الصُّفْرَةُ قَلِيلاً حَتَّى غَابَ الْقُرْصُ وَأَرْدَفَ أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ خَلْفَهُ فَدَفَعَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ وَقَدْ شَنَقَ الْقَصْوَاءَ بِالزِّمَامِ حَتَّى إِنَّ رَأْسَهَا لَيُصِيبُ مَوْرِكَ رَحْلِهِ وَيَقُولُ بِيَدِهِ الْيُمْنَى ‏"‏ أَيُّهَا النَّاسُ السَّكِينَةَ السَّكِينَةَ ‏"‏ ‏.‏ كُلَّمَا أَتَى حَبْلاً مِنَ الْحِبَالِ أَرْخَى لَهَا قَلِيلاً حَتَّى تَصْعَدَ ثُمَّ أَتَى الْمُزْدَلِفَةَ فَصَلَّى بِهَا الْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ بِأَذَانٍ وَاحِدٍ وَإِقَامَتَيْنِ وَلَمْ يُصَلِّ بَيْنَهُمَا شَيْئًا ثُمَّ اضْطَجَعَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ حَتَّى طَلَعَ الْفَجْرُ فَصَلَّى الْفَجْرَ حِينَ تَبَيَّنَ لَهُ الصُّبْحُ بِأَذَانٍ وَإِقَامَةٍ ثُمَّ رَكِبَ الْقَصْوَاءَ حَتَّى أَتَى الْمَشْعَرَ الْحَرَامَ فَرَقِيَ عَلَيْهِ فَحَمِدَ اللَّهَ وَكَبَّرَهُ وَهَلَّلَهُ فَلَمْ يَزَلْ وَاقِفًا حَتَّى أَسْفَرَ جِدًّا ثُمَّ دَفَعَ قَبْلَ أَنْ تَطْلُعَ الشَّمْسُ وَأَرْدَفَ الْفَضْلَ بْنَ الْعَبَّاسِ وَكَانَ رَجُلاً حَسَنَ الشَّعَرِ أَبْيَضَ وَسِيمًا فَلَمَّا دَفَعَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ مَرَّ الظُّعُنُ يَجْرِينَ فَطَفِقَ الْفَضْلُ يَنْظُرُ إِلَيْهِنَّ فَوَضَعَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ يَدَهُ مِنَ الشِّقِّ الآخَرِ فَصَرَفَ الْفَضْلُ وَجْهَهُ مِنَ الشِّقِّ الآخَرِ يَنْظُرُ حَتَّى أَتَى مُحَسِّرًا حَرَّكَ قَلِيلاً ثُمَّ سَلَكَ الطَّرِيقَ الْوُسْطَى الَّتِي تُخْرِجُكَ إِلَى الْجَمْرَةِ الْكُبْرَى حَتَّى أَتَى الْجَمْرَةَ الَّتِي عِنْدَ الشَّجَرَةِ فَرَمَى بِسَبْعِ حَصَيَاتٍ يُكَبِّرُ مَعَ كُلِّ حَصَاةٍ مِنْهَا مِثْلِ حَصَى الْخَذْفِ وَرَمَى مِنْ بَطْنِ الْوَادِي ثُمَّ انْصَرَفَ إِلَى الْمَنْحَرِ فَنَحَرَ ثَلاَثًا وَسِتِّينَ بَدَنَةً بِيَدِهِ وَأَعْطَى عَلِيًّا فَنَحَرَ مَا غَبَرَ وَأَشْرَكَهُ فِي هَدْيِهِ ثُمَّ أَمَرَ مِنْ كُلِّ بَدَنَةٍ بِبَضْعَةٍ فَجُعِلَتْ فِي قِدْرٍ فَطُبِخَتْ فَأَكَلاَ مِنْ لَحْمِهَا وَشَرِبَا مِنْ مَرَقِهَا ثُمَّ أَفَاضَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ إِلَى الْبَيْتِ فَصَلَّى بِمَكَّةَ الظُّهْرَ فَأَتَى بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَهُمْ يَسْقُونَ عَلَى زَمْزَمَ فَقَالَ ‏"‏ انْزِعُوا بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ لَوْلاَ أَنْ يَغْلِبَكُمُ النَّاسُ عَلَى سِقَايَتِكُمْ لَنَزَعْتُ مَعَكُمْ ‏"‏ ‏.‏ فَنَاوَلُوهُ دَلْوًا فَشَرِبَ مِنْهُ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ toʻqqiz yil turdilar-u, haj qilmadilar. Soʻng oʻninchi yili odamlar orasida Rasululloh ﷺ haj qiladilar, deb eʼlon qilindi. Shunda Madinaga koʻp odam keldi, ularning hammasi Rasululloh ﷺga ergashib, u zot qilganidek amal qilishni istardi. U zot chiqdilar, biz ham u zot bilan chiqdik. Zul-Hulayfaga yetib keldik, u yerda Asmo binti Umays Muhammad ibn Abu Bakrni tugʻdi va Rasululloh ﷺga: «Qanday qilay?» deb odam yubordi. U zot: «Gʻusl qil, mato bilan bogʻlanib ol va ehromga kir», dedilar. Rasululloh ﷺ masjidda namoz oʻqidilar, soʻng Qasvo tuyasiga mindilar. Tuyasi u zot bilan Baydoda tik turganida, Jobir aytdi: Men koʻzim yetgan joyga qaradim, u zotning oldilarida minganu piyoda odamlar, oʻng tomonida ham shunday, chap tomonida ham shunday, orqasida ham shunday edi. Rasululloh ﷺ oramizda edilar, u zotga Qurʼon nozil boʻlar va uning maʼnosini u zot bilardilar. U zot qanday amal qilsalar, biz ham shunday amal qilardik. Soyng u zot tavhid bilan talbiya aytdilar: «Labbayka Allohumma labbayk, labbayka la sharika laka labbayk, innal hamda van niʼmata laka val mulk, la sharika lak». Odamlar ham talbiya aytadigan bu soʻzlar bilan talbiya aytdilar, Rasululloh ﷺ ulardan hech narsani rad qilmadilar va oʻz talbiyalariga davom etdilar. Jobir aytdi: Biz hajdan boshqasini niyat qilmasdik, umrani bilmasdik. Nihoyat u zot bilan Baytga keldik, u zot ruknni istilom qildilar, soʻng uch marta ramal qilib, toyrt marta yurdilar. Soyng Ibrohim maqomiga kelib: {Ibrohim maqomidan namozgoh tutingiz} (Baqara 125), dedilar va maqomni oʻzlari bilan Bayt orasiga qildilar. Otam aytardi va men uni Nabiy ﷺdan zikr qilgan deb bilaman: u zot ikki rakaatda {Qul yo ayyuhal kofirun} va {Qul huvallohu ahad}ni oʻqirdilar. Soyng Baytga qaytib, ruknni istilom qildilar, keyin eshikdan Safoga chiqdilar. Safoga yaqinlashganlarida: {Albatta, Safo va Marva Alloh shiorlaridandir} (Baqara 158), «Alloh nima bilan boshlagan boʻlsa, biz ham shu bilan boshlaymiz», deb oʻqidilar va Safodan boshladilar. Unga chiqib, Baytni koʻrdilar, Allohga takbir, tahlil va hamd aytib: «La ilaha illalloh vahdahu la sharika lah, lahul mulku va lahul hamd, yuhyi va yumit, va huva ala kulli shayin qadir, la ilaha illalloh vahdahu la sharika lah, anjaza vaʼdah, va nasara abdah, va hazamal ahzoba vahdah», dedilar. Soyng shu orada duo qildilar va buni uch marta aytdilar. Keyin Marvaga tushib yurdilar, oyoqlari vodiy chuqurligiga yetganida ramal qildilar, oyoqlari koʻtarilgach yana yurdilar, nihoyat Marvaga yetdilar va Marvada Safoda qilganlaridek qildilar. Marvadagi tavofining oxirida u zot: «Agar ishimni oldindan bilganimda, hadyni haydab kelmasdim va uni umra qilardim. Shunday ekan, kimningki hadyi boʻlmasa, ehromdan chiqsin va uni umra qilsin», dedilar. Shunda odamlarning hammasi ehromdan chiqib, sochlarini qisqartdilar, faqat Nabiy ﷺ va hadyi bor kishilar bundan mustasno edi. Suroqa ibn Molik ibn Juʼshum turib: «Yo Rasululloh, bu shu yilimizgami yoki abadulabadgami?» dedi. U zot barmoqlarini bir-biriga kiritib: «Umra hajga mana shunday abadulabad kirdi», deb ikki marta aytdilar. Jobir aytdi: Ali Nabiy ﷺga tuyalar olib keldi va Fotimani ehromdan chiqqanlar qatorida, boʻyalgan kiyimlar kiygan va surma tortgan holda topdi. Ali buni yoqtirmadi, u esa: «Otam menga shuni buyurdi», dedi. Ali Iroqda aytar edi: Men Fotima qilgan ishi haqida undan xafa boʻlib, u aytgan narsa haqida Rasululloh ﷺdan fatvo soʻrash uchun u zotning oldiga bordim va buni yoqtirmaganimni bildirdim. U zot: «U toʻgʻri aytibdi, toʻgʻri aytibdi. Hajni farz qilganingda nima degan eding?» dedilar. Men: «Allohumma, men Rasulingga oʻxshab talbiya aytaman, dedim», dedim. U zot: «Men bilan hadyi bor, sen ehromdan chiqma», dedilar. Ali Yamandan keltirgan hadylar bilan Nabiy ﷺ Madinadan keltirgan hadylarning umumiy soni yuzta edi. Soyng odamlarning hammasi ehromdan chiqib, sochlarini qisqartdilar, faqat Nabiy ﷺ va hadyi bor kishilar bundan mustasno edi. Tarviya kuni boʻlib, ular Minoga yoʻnalganlarida haj bilan talbiya aytdilar. Rasululloh ﷺ mindilar va Minoda peshin, asr, shom, xufton va bomdodni oʻqidilar. Soyng quyosh chiqquncha bir oz turdilar va Namirada oʻzlari uchun jundan chodir tikilishini buyurdilar. Rasululloh ﷺ yurdilar, Quraysh u zotni johiliyatda Quraysh qilgani kabi Mashʼarul-Haromning yoki Muzdalifaning oldida toʻxtaydilar, deb shubha qilmasdilar. Ammo Rasululloh ﷺ oʻtib ketib, Arafaga keldilar va Namirada oʻzlari uchun chodir tikilganini topib, unda tushdilar. Quyosh ogʻganda Qasvoni keltirishni buyurdilar, u egarlab tayyorlandi, u zot minib, vodiy ichiga keldilar va odamlarga xutba qilib, dedilar: «Albatta, sizlarning qonlaringiz va mollaringiz shu kuningizning shu oyingizdagi shu shahringizdagi hurmati kabi oʻzaro haromdir. Ogoh boʻlingiz, johiliyat ishining hammasi mana shu ikki oyogʻim ostiga qoʻyildi, johiliyat qonlari ham bekor qilindi. Men bekor qiladigan birinchi qon Rabiya ibn Horisning qonidir — u Banu Saʼdda emizilib yurgan edi, Huzayl uni oʻldirgan edi. Johiliyat ribosi ham bekor qilindi, men bekor qiladigan birinchi ribo bizning ribomiz, Abbos ibn Abdulmuttalibning ribosidir, u butunlay bekor qilindi. Ayollar haqida Allohdan qoʻrqingiz, chunki sizlar ularni Allohning omonati bilan oldingiz va ularning avratlarini Allohning kalimasi bilan oʻzingizga halol qildingiz. Sizlarning ular ustidagi haqqingiz shuki, ular sizlar yoqtirmaydigan hech kimni toʻshaklaringizga qadam qoʻydirmasin. Agar shunday qilsalar, ularni ogʻritmaydigan tarzda uringiz. Ularning sizlar ustidagi haqqi esa yaxshilik bilan ularga rizq va kiyim berishingizdir. Men sizlarga bir narsani qoldirdim, agar unga mahkam yopishsangiz, hech qachon adashmaysiz — u Allohning kitobidir. Sizlar mendan soʻraladingiz, bas, nima deysizlar?» Ular: «Guvohlik beramizki, sen yetkazding, ado etding va nasihat qilding», dedilar. Shunda u zot koʻrsatkich barmoqlarini osmonga koʻtarib, keyin uni odamlarga qaratib: «Allohumma, guvoh boʻl, Allohumma, guvoh boʻl», deb uch marta aytdilar. Soyng Bilol azon aytdi, keyin iqomat aytdi, u zot peshinni oʻqidilar. Soyng iqomat aytdi, u zot asrni oʻqidilar va ular orasida hech narsa oʻqimadilar. Keyin Rasululloh ﷺ minib, Mavqifga keldilar, tuyasining qornini qoyatoshlarga qaratib, piyodalar yoʻlini oldilariga qildilar va qiblaga yuzlandilar. Quyosh botib, sarigʻlik biroz ketguncha, disk toʻliq gʻoyib boʻlguncha toʻxtab turdilar. Usoma ibn Zaydni orqalariga mindirdilar. Rasululloh ﷺ Qasvoning jilovini shunday tortgan holda yoʻlga chiqdilarki, uning boshi egarining oldingi qismiga tegardi. U zot oʻng qoʻllari bilan ishora qilib: «Ey odamlar, sokinlik, sokinlik», derdilar. Har qachon qumtepalardan biriga kelganlarida, tuya koʻtarilishi uchun jilovni bir oz boʻshatardilar. Soyng Muzdalifaga keldilar va u yerda shom bilan xuftonni bir azon va ikki iqomat bilan oʻqidilar, ular orasida hech narsa oʻqimadilar. Keyin Rasululloh ﷺ tong otguncha yotdilar, tong ravshan boʻlganda bomdodni bir azon va bir iqomat bilan oʻqidilar. Soyng Qasvoga minib, Mashʼarul-Haromga keldilar va unga chiqib, Allohga hamd, takbir va tahlil aytdilar. Toʻliq yorishguncha toʻxtab turdilar, soyng quyosh chiqishidan oldin yoʻlga chiqdilar va Fazl ibn Abbosni orqalariga mindirdilar. U chiroyli sochli, oq, koʻrkam kishi edi. Rasululloh ﷺ yoʻlga chiqqanlarida, koʻtama tuyalarga minib ketayotgan ayollar oldidan oʻtdi, Fazl esa ularga qaray boshladi. Shunda Rasululloh ﷺ qoʻllarini boshqa tomondan qoʻydilar, Fazl esa qarash uchun yuzini boshqa tomonga burdi. Nihoyat Muhassirga kelganlarida biroz tezlashdilar, soyng sizni Katta Jamraga chiqaradigan oʻrta yoʻldan yurdilar. Daraxt oldidagi jamraga kelib, yettita tosh bilan otdilar, har bir tosh bilan takbir aytardilar, toshlar loviya donasidek edi. U vodiy ichidan otdilar. Soyng nahr joyiga borib, oltmish uchta tuyani oʻz qoʻllari bilan soʻydilar, qolganini Aliga berdilar, u soʻydi va u zot Alini oʻz hadyiga sherik qildilar. Keyin har bir tuyadan bir boʻlak buyurdilar, u qozonga solinib pishirildi, ular ikkovi uning goʻshtidan yeb, shoʻrvasidan ichdilar. Soyng Rasululloh ﷺ Baytga tavofga bordilar va Makkada peshinni oʻqidilar. Keyin Banu Abdulmuttalibning oldiga keldilar, ular Zamzamdan suv tortayotgan edilar. U zot: «Suv torting, ey Banu Abdulmuttalib, agar odamlar sizlarni suv tortish ishida yengib qoʻyishidan qoʻrqmaganimda, men ham sizlar bilan tortardim», dedilar. Ular u zotga bir chelak berdilar, u zot undan ichdilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ тўққиз йил турдилар-у, ҳаж қилмадилар. Сўнг ўнинчи йили одамлар орасида Расулуллоҳ ﷺ ҳаж қиладилар, деб эълон қилинди. Шунда Мадинага кўп одам келди, уларнинг ҳаммаси Расулуллоҳ ﷺга эргашиб, у зот қилганидек амал қилишни истарди. У зот чиқдилар, биз ҳам у зот билан чиқдик. Зул-Ҳулайфага етиб келдик, у ерда Асмо бинти Умайс Муҳаммад ибн Абу Бакрни туғди ва Расулуллоҳ ﷺга: «Қандай қилай?» деб одам юборди. У зот: «Ғусл қил, мато билан боғланиб ол ва эҳромга кир», дедилар. Расулуллоҳ ﷺ масжидда намоз ўқидилар, сўнг Қасво туясига миндилар. Туяси у зот билан Байдода тик турганида, Жобир айтди: Мен кўзим етган жойга қарадим, у зотнинг олдиларида мингану пиёда одамлар, ўнг томонида ҳам шундай, чап томонида ҳам шундай, орқасида ҳам шундай эди. Расулуллоҳ ﷺ орамизда эдилар, у зотга Қуръон нозил бўлар ва унинг маъносини у зот билардилар. У зот қандай амал қилсалар, биз ҳам шундай амал қилардик. Сойнг у зот тавҳид билан талбия айтдилар: «Лаббайка Аллоҳумма лаббайк, лаббайка ла шарика лака лаббайк, иннал ҳамда ван ниъмата лака вал мулк, ла шарика лак». Одамлар ҳам талбия айтадиган бу сўзлар билан талбия айтдилар, Расулуллоҳ ﷺ улардан ҳеч нарсани рад қилмадилар ва ўз талбияларига давом этдилар. Жобир айтди: Биз ҳаждан бошқасини ният қилмасдик, умрани билмасдик. Ниҳоят у зот билан Байтга келдик, у зот рукнни истилом қилдилар, сўнг уч марта рамал қилиб, тойрт марта юрдилар. Сойнг Иброҳим мақомига келиб: {Иброҳим мақомидан намозгоҳ тутингиз} (Бақара 125), дедилар ва мақомни ўзлари билан Байт орасига қилдилар. Отам айтарди ва мен уни Набий ﷺдан зикр қилган деб биламан: у зот икки ракаатда {Қул ё айюҳал кофирун} ва {Қул ҳуваллоҳу аҳад}ни ўқирдилар. Сойнг Байтга қайтиб, рукнни истилом қилдилар, кейин эшикдан Сафога чиқдилар. Сафога яқинлашганларида: {Албатта, Сафо ва Марва Аллоҳ шиорларидандир} (Бақара 158), «Аллоҳ нима билан бошлаган бўлса, биз ҳам шу билан бошлаймиз», деб ўқидилар ва Сафодан бошладилар. Унга чиқиб, Байтни кўрдилар, Аллоҳга такбир, таҳлил ва ҳамд айтиб: «Ла илаҳа иллаллоҳ ваҳдаҳу ла шарика лаҳ, лаҳул мулку ва лаҳул ҳамд, юҳйи ва юмит, ва ҳува ала кулли шайин қадир, ла илаҳа иллаллоҳ ваҳдаҳу ла шарика лаҳ, анжаза ваъдаҳ, ва насара абдаҳ, ва ҳазамал аҳзоба ваҳдаҳ», дедилар. Сойнг шу орада дуо қилдилар ва буни уч марта айтдилар. Кейин Марвага тушиб юрдилар, оёқлари водий чуқурлигига етганида рамал қилдилар, оёқлари кўтарилгач яна юрдилар, ниҳоят Марвага етдилар ва Марвада Сафода қилганларидек қилдилар. Марвадаги тавофининг охирида у зот: «Агар ишимни олдиндан билганимда, ҳадйни ҳайдаб келмасдим ва уни умра қилардим. Шундай экан, кимнингки ҳадйи бўлмаса, эҳромдан чиқсин ва уни умра қилсин», дедилар. Шунда одамларнинг ҳаммаси эҳромдан чиқиб, сочларини қисқартдилар, фақат Набий ﷺ ва ҳадйи бор кишилар бундан мустасно эди. Суроқа ибн Молик ибн Жуъшум туриб: «Ё Расулуллоҳ, бу шу йилимизгами ёки абадулабадгами?» деди. У зот бармоқларини бир-бирига киритиб: «Умра ҳажга мана шундай абадулабад кирди», деб икки марта айтдилар. Жобир айтди: Али Набий ﷺга туялар олиб келди ва Фотимани эҳромдан чиққанлар қаторида, бўялган кийимлар кийган ва сурма тортган ҳолда топди. Али буни ёқтирмади, у эса: «Отам менга шуни буюрди», деди. Али Ироқда айтар эди: Мен Фотима қилган иши ҳақида ундан хафа бўлиб, у айтган нарса ҳақида Расулуллоҳ ﷺдан фатво сўраш учун у зотнинг олдига бордим ва буни ёқтирмаганимни билдирдим. У зот: «У тўғри айтибди, тўғри айтибди. Ҳажни фарз қилганингда нима деган эдинг?» дедилар. Мен: «Аллоҳумма, мен Расулингга ўхшаб талбия айтаман, дедим», дедим. У зот: «Мен билан ҳадйи бор, сен эҳромдан чиқма», дедилар. Али Ямандан келтирган ҳадйлар билан Набий ﷺ Мадинадан келтирган ҳадйларнинг умумий сони юзта эди. Сойнг одамларнинг ҳаммаси эҳромдан чиқиб, сочларини қисқартдилар, фақат Набий ﷺ ва ҳадйи бор кишилар бундан мустасно эди. Тарвия куни бўлиб, улар Минога йўналганларида ҳаж билан талбия айтдилар. Расулуллоҳ ﷺ миндилар ва Минода пешин, аср, шом, хуфтон ва бомдодни ўқидилар. Сойнг қуёш чиққунча бир оз турдилар ва Намирада ўзлари учун жундан чодир тикилишини буюрдилар. Расулуллоҳ ﷺ юрдилар, Қурайш у зотни жоҳилиятда Қурайш қилгани каби Машъарул-Ҳаромнинг ёки Муздалифанинг олдида тўхтайдилар, деб шубҳа қилмасдилар. Аммо Расулуллоҳ ﷺ ўтиб кетиб, Арафага келдилар ва Намирада ўзлари учун чодир тикилганини топиб, унда тушдилар. Қуёш оғганда Қасвони келтиришни буюрдилар, у эгарлаб тайёрланди, у зот миниб, водий ичига келдилар ва одамларга хутба қилиб, дедилар: «Албатта, сизларнинг қонларингиз ва молларингиз шу кунингизнинг шу ойингиздаги шу шаҳрингиздаги ҳурмати каби ўзаро ҳаромдир. Огоҳ бўлингиз, жоҳилият ишининг ҳаммаси мана шу икки оёғим остига қўйилди, жоҳилият қонлари ҳам бекор қилинди. Мен бекор қиладиган биринчи қон Рабия ибн Ҳориснинг қонидир — у Бану Саъдда эмизилиб юрган эди, Ҳузайл уни ўлдирган эди. Жоҳилият рибоси ҳам бекор қилинди, мен бекор қиладиган биринчи рибо бизнинг рибомиз, Аббос ибн Абдулмутталибнинг рибосидир, у бутунлай бекор қилинди. Аёллар ҳақида Аллоҳдан қўрқингиз, чунки сизлар уларни Аллоҳнинг омонати билан олдингиз ва уларнинг авратларини Аллоҳнинг калимаси билан ўзингизга ҳалол қилдингиз. Сизларнинг улар устидаги ҳаққингиз шуки, улар сизлар ёқтирмайдиган ҳеч кимни тўшакларингизга қадам қўйдирмасин. Агар шундай қилсалар, уларни оғритмайдиган тарзда урингиз. Уларнинг сизлар устидаги ҳаққи эса яхшилик билан уларга ризқ ва кийим беришингиздир. Мен сизларга бир нарсани қолдирдим, агар унга маҳкам ёпишсангиз, ҳеч қачон адашмайсиз — у Аллоҳнинг китобидир. Сизлар мендан сўраладингиз, бас, нима дейсизлар?» Улар: «Гувоҳлик берамизки, сен етказдинг, адо этдинг ва насиҳат қилдинг», дедилар. Шунда у зот кўрсаткич бармоқларини осмонга кўтариб, кейин уни одамларга қаратиб: «Аллоҳумма, гувоҳ бўл, Аллоҳумма, гувоҳ бўл», деб уч марта айтдилар. Сойнг Билол азон айтди, кейин иқомат айтди, у зот пешинни ўқидилар. Сойнг иқомат айтди, у зот асрни ўқидилар ва улар орасида ҳеч нарса ўқимадилар. Кейин Расулуллоҳ ﷺ миниб, Мавқифга келдилар, туясининг қорнини қоятошларга қаратиб, пиёдалар йўлини олдиларига қилдилар ва қиблага юзландилар. Қуёш ботиб, сариғлик бироз кетгунча, диск тўлиқ ғойиб бўлгунча тўхтаб турдилар. Усома ибн Зайдни орқаларига миндирдилар. Расулуллоҳ ﷺ Қасвонинг жиловини шундай тортган ҳолда йўлга чиқдиларки, унинг боши эгарининг олдинги қисмига тегарди. У зот ўнг қўллари билан ишора қилиб: «Эй одамлар, сокинлик, сокинлик», дердилар. Ҳар қачон қумтепалардан бирига келганларида, туя кўтарилиши учун жиловни бир оз бўшатардилар. Сойнг Муздалифага келдилар ва у ерда шом билан хуфтонни бир азон ва икки иқомат билан ўқидилар, улар орасида ҳеч нарса ўқимадилар. Кейин Расулуллоҳ ﷺ тонг отгунча ётдилар, тонг равшан бўлганда бомдодни бир азон ва бир иқомат билан ўқидилар. Сойнг Қасвога миниб, Машъарул-Ҳаромга келдилар ва унга чиқиб, Аллоҳга ҳамд, такбир ва таҳлил айтдилар. Тўлиқ ёришгунча тўхтаб турдилар, сойнг қуёш чиқишидан олдин йўлга чиқдилар ва Фазл ибн Аббосни орқаларига миндирдилар. У чиройли сочли, оқ, кўркам киши эди. Расулуллоҳ ﷺ йўлга чиққанларида, кўтама туяларга миниб кетаётган аёллар олдидан ўтди, Фазл эса уларга қарай бошлади. Шунда Расулуллоҳ ﷺ қўлларини бошқа томондан қўйдилар, Фазл эса қараш учун юзини бошқа томонга бурди. Ниҳоят Муҳассирга келганларида бироз тезлашдилар, сойнг сизни Катта Жамрага чиқарадиган ўрта йўлдан юрдилар. Дарахт олдидаги жамрага келиб, еттита тош билан отдилар, ҳар бир тош билан такбир айтардилар, тошлар ловия донасидек эди. У водий ичидан отдилар. Сойнг наҳр жойига бориб, олтмиш учта туяни ўз қўллари билан сўйдилар, қолганини Алига бердилар, у сўйди ва у зот Алини ўз ҳадйига шерик қилдилар. Кейин ҳар бир туядан бир бўлак буюрдилар, у қозонга солиниб пиширилди, улар иккови унинг гўштидан еб, шўрвасидан ичдилар. Сойнг Расулуллоҳ ﷺ Байтга тавофга бордилар ва Маккада пешинни ўқидилар. Кейин Бану Абдулмутталибнинг олдига келдилар, улар Замзамдан сув тортаётган эдилар. У зот: «Сув тортинг, эй Бану Абдулмутталиб, агар одамлар сизларни сув тортиш ишида енгиб қўйишидан қўрқмаганимда, мен ҳам сизлар билан тортардим», дедилар. Улар у зотга бир челак бердилар, у зот ундан ичдилар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بِشْرٍ الْعَبْدِيُّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ حَاطِبٍ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ لِلْحَجِّ عَلَى أَنْوَاعٍ ثَلاَثَةٍ فَمِنَّا مَنْ أَهَلَّ بِحَجٍّ وَعُمْرَةٍ مَعًا وَمِنَّا مَنْ أَهَلَّ بِحَجٍّ مُفْرَدٍ وَمِنَّا مَنْ أَهَلَّ بِعُمْرَةٍ مُفْرَدَةٍ ‏.‏ فَمَنْ كَانَ أَهَلَّ بِحَجٍّ وَعُمْرَةٍ مَعًا لَمْ يَحْلِلْ مِنْ شَىْءٍ مِمَّا حَرُمَ مِنْهُ حَتَّى يَقْضِيَ مَنَاسِكَ الْحَجِّ وَمَنْ أَهَلَّ بِالْحَجِّ مُفْرَدًا لَمْ يَحْلِلْ مِنْ شَىْءٍ مِمَّا حَرُمَ مِنْهُ حَتَّى يَقْضِيَ مَنَاسِكَ الْحَجِّ وَمَنْ أَهَلَّ بِعُمْرَةٍ مُفْرَدَةٍ فَطَافَ بِالْبَيْتِ وَبَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ حَلَّ مَا حَرُمَ مِنْهُ حَتَّى يَسْتَقْبِلَ حَجًّا ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Biz Rasululloh ﷺ bilan haj uchun uch xil tarzda chiqdik. Bizdan baʼzimiz haj va umra bilan birga talbiya aytdik, baʼzimiz yolgʻiz haj bilan talbiya aytdik, baʼzimiz esa yolgʻiz umra bilan talbiya aytdik. Kimki haj va umra bilan birga talbiya aytgan boʻlsa, haj manosiklarini ado etmaguncha oʻziga harom boʻlgan hech narsadan chiqmadi. Kimki yolgʻiz haj bilan talbiya aytgan boʻlsa, haj manosiklarini ado etmaguncha oʻziga harom boʻlgan hech narsadan chiqmadi. Kimki yolgʻiz umra bilan talbiya aytgan boʻlsa, Baytni tavof qilib, Safo bilan Marva orasida sayʼ qilgach, oʻziga harom boʻlgan narsalardan chiqdi, toki haj vaqti kelguncha.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Биз Расулуллоҳ ﷺ билан ҳаж учун уч хил тарзда чиқдик. Биздан баъзимиз ҳаж ва умра билан бирга талбия айтдик, баъзимиз ёлғиз ҳаж билан талбия айтдик, баъзимиз эса ёлғиз умра билан талбия айтдик. Кимки ҳаж ва умра билан бирга талбия айтган бўлса, ҳаж маносикларини адо этмагунча ўзига ҳаром бўлган ҳеч нарсадан чиқмади. Кимки ёлғиз ҳаж билан талбия айтган бўлса, ҳаж маносикларини адо этмагунча ўзига ҳаром бўлган ҳеч нарсадан чиқмади. Кимки ёлғиз умра билан талбия айтган бўлса, Байтни тавоф қилиб, Сафо билан Марва орасида сайъ қилгач, ўзига ҳаром бўлган нарсалардан чиқди, токи ҳаж вақти келгунча.

حَدَّثَنَا الْقَاسِمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبَّادٍ الْمُهَلَّبِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ دَاوُدَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ حَجَّ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ ثَلاَثَ حَجَّاتٍ حِجَّتَيْنِ قَبْلَ أَنْ يُهَاجِرَ وَحَجَّةً بَعْدَ مَا هَاجَرَ مِنَ الْمَدِينَةِ وَقَرَنَ مَعَ حَجَّتِهِ عُمْرَةً وَاجْتَمَعَ مَا جَاءَ بِهِ النَّبِيُّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ وَمَا جَاءَ بِهِ عَلِيٌّ مِائَةَ بَدَنَةٍ مِنْهَا جَمَلٌ لأَبِي جَهْلٍ فِي أَنْفِهِ بُرَةٌ مِنْ فِضَّةٍ فَنَحَرَ النَّبِيُّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ بِيَدِهِ ثَلاَثًا وَسِتِّينَ وَنَحَرَ عَلِيٌّ مَا غَبَرَ ‏.‏ قِيلَ لَهُ مَنْ ذَكَرَهُ قَالَ جَعْفَرٌ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَابِرٍ وَابْنُ أَبِي لَيْلَى عَنِ الْحَكَمِ عَنْ مِقْسَمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ uch marta haj qildilar — ikki hajni hijratdan oldin, bir hajni Madinadan hijrat qilganlaridan keyin qildilar va hajlari bilan umrani birga qiron qildilar. Nabiy ﷺ olib kelgan hadylar bilan Ali olib kelgan hadylar birga yuzta tuya boʻldi, ular orasida Abu Jahlga tegishli, burniga kumushdan halqa taqilgan bir tuya ham bor edi. Nabiy ﷺ oʻz qoʻllari bilan oltmish uchtasini, Ali esa qolganini soʻydi.Жобир (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ уч марта ҳаж қилдилар — икки ҳажни ҳижратдан олдин, бир ҳажни Мадинадан ҳижрат қилганларидан кейин қилдилар ва ҳажлари билан умрани бирга қирон қилдилар. Набий ﷺ олиб келган ҳадйлар билан Али олиб келган ҳадйлар бирга юзта туя бўлди, улар орасида Абу Жаҳлга тегишли, бурнига кумушдан ҳалқа тақилган бир туя ҳам бор эди. Набий ﷺ ўз қўллари билан олтмиш учтасини, Али эса қолганини сўйди.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، وَابْنُ، عُلَيَّةَ عَنْ حَجَّاجِ بْنِ أَبِي عُثْمَانَ، حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ، حَدَّثَنِي عِكْرِمَةُ، حَدَّثَنِي الْحَجَّاجُ بْنُ عَمْرٍو الأَنْصَارِيُّ، قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ يَقُولُ ‏"‏ مَنْ كُسِرَ أَوْ عَرِجَ فَقَدْ حَلَّ وَعَلَيْهِ حَجَّةٌ أُخْرَى ‏"‏ ‏.‏ فَحَدَّثْتُ بِهِ ابْنَ عَبَّاسٍ، وَأَبَا، هُرَيْرَةَ فَقَالاَ صَدَقَ ‏.‏

Hajjoj ibn Amr al-Ansoriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Nabiy ﷺning: «Kimning suyagi singan yoki oqsoq boʻlib qolgan boʻlsa, u ehromdan chiqibdi va uning zimmasida boshqa haj bordir», deganlarini eshitdim. Men buni Ibn Abbos va Abu Hurayraga aytib berdim, ular ikkovi: «Rost aytibdi», dedilar.Ҳажжож ибн Амр ал-Ансорий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Набий ﷺнинг: «Кимнинг суяги синган ёки оқсоқ бўлиб қолган бўлса, у эҳромдан чиқибди ва унинг зиммасида бошқа ҳаж бордир», деганларини эшитдим. Мен буни Ибн Аббос ва Абу Ҳурайрага айтиб бердим, улар иккови: «Рост айтибди», дедилар.

حَدَّثَنَا سَلَمَةُ بْنُ شَبِيبٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَنْبَأَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَافِعٍ، - مَوْلَى أُمِّ سَلَمَةَ - قَالَ سَأَلْتُ الْحَجَّاجَ بْنَ عَمْرٍو عَنْ حَبْسِ الْمُحْرِمِ فَقَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ ‏"‏ مَنْ كُسِرَ أَوْ مَرِضَ أَوْ عَرِجَ فَقَدْ حَلَّ وَعَلَيْهِ الْحَجُّ مِنْ قَابِلٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ عِكْرِمَةُ فَحَدَّثْتُ بِهِ ابْنَ عَبَّاسٍ، وَأَبَا، هُرَيْرَةَ فَقَالاَ صَدَقَ ‏.‏ قَالَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ فَوَجَدْتُهُ فِي جُزْءِ هِشَامٍ صَاحِبِ الدَّسْتَوَائِيِّ فَأَتَيْتُ بِهِ مَعْمَرًا فَقَرَأَ عَلَىَّ أَوْ قَرَأْتُ عَلَيْهِ ‏.‏

Hajjoj ibn Amr (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kimning suyagi sinsa yoki kasal boʻlsa yoxud oqsoq boʻlib qolsa, ehromdan chiqadi va kelasi yili unga haj qilishi lozim boʻladi», dedilar.Ҳажжож ибн Амр (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Кимнинг суяги синса ёки касал бўлса ёхуд оқсоқ бўлиб қолса, эҳромдан чиқади ва келаси йили унга ҳаж қилиши лозим бўлади», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْوَلِيدِ، قَالاَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الأَصْبَهَانِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَعْقِلٍ، قَالَ قَعَدْتُ إِلَى كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ فِي الْمَسْجِدِ فَسَأَلْتُهُ عَنْ هَذِهِ الآيَةِ، ‏{فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ}‏ ‏.‏ قَالَ كَعْبٌ فِيَّ أُنْزِلَتْ كَانَ بِي أَذًى مِنْ رَأْسِي فَحُمِلْتُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ وَالْقَمْلُ يَتَنَاثَرُ عَلَى وَجْهِي فَقَالَ ‏"‏ مَا كُنْتُ أُرَى الْجُهْدَ بَلَغَ مِنْكَ مَا أَرَى أَتَجِدُ شَاةً ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ لاَ ‏.‏ قَالَ فَنَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏{فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ}‏ ‏.‏ قَالَ فَالصَّوْمُ ثَلاَثَةُ أَيَّامٍ وَالصَّدَقَةُ عَلَى سِتَّةِ مَسَاكِينَ لِكُلِّ مِسْكِينٍ نِصْفُ صَاعٍ مِنْ طَعَامٍ وَالنُّسُكُ شَاةٌ ‏.‏

Kaʼb ibn Ujra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Bu oyat men haqimda nozil boʻldi. Boshimda ozor bor edi, chumolilar yuzimga toʻkilib turgan holda meni Rasululloh ﷺning huzurlariga olib borishdi. U zot: ‹Senga bunchalik mashaqqat yetganini bilmagan ekanman. Qoʻyging bormi?› dedilar. Men: ‹Yoʻq›, dedim. Shunda: {Fidya sifatida roʻza tutmoq yoki sadaqa bermoq yoxud qurbonlik soʻymoq lozim} degan bu oyat nozil boʻldi». U aytdi: «Roʻza uch kun, sadaqa esa olti miskinga boʻlib, har bir miskinga yarim soʻ taomdan berish, qurbonlik esa bir qoʻydir».Каъб ибн Ужра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Бу оят мен ҳақимда нозил бўлди. Бошимда озор бор эди, чумолилар юзимга тўкилиб турган ҳолда мени Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига олиб боришди. У зот: ‹Сенга бунчалик машаққат етганини билмаган эканман. Қўйгинг борми?› дедилар. Мен: ‹Йўқ›, дедим. Шунда: {Фидя сифатида рўза тутмоқ ёки садақа бермоқ ёхуд қурбонлик сўймоқ лозим} деган бу оят нозил бўлди». У айтди: «Рўза уч кун, садақа эса олти мискинга бўлиб, ҳар бир мискинга ярим сў таомдан бериш, қурбонлик эса бир қўйдир».

حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نَافِعٍ، عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ، عَنْ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ، قَالَ أَمَرَنِي النَّبِيُّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ حِينَ آذَانِي الْقَمْلُ أَنْ أَحْلِقَ رَأْسِي وَأَصُومَ ثَلاَثَةَ أَيَّامٍ أَوْ أُطْعِمَ سِتَّةَ مَسَاكِينَ وَقَدْ عَلِمَ أَنْ لَيْسَ عِنْدِي مَا أَنْسُكُ ‏.‏

Kaʼb ibn Ujra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Chumolilar meni ozorlaganida, Nabiy ﷺ menga boshimni qirishni va uch kun roʻza tutishni yoki olti miskinni taomlantirishni buyurdilar. U zot mening qurbonlik soʻyadigan narsam yoʻqligini bilar edilar».Каъб ибн Ужра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Чумолилар мени озорлаганида, Набий ﷺ менга бошимни қиришни ва уч кун рўза тутишни ёки олти мискинни таомлантиришни буюрдилар. У зот менинг қурбонлик сўядиган нарсам йўқлигини билар эдилар».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الصَّبَّاحِ، أَنْبَأَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي زِيَادٍ، عَنْ مِقْسَمٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ احْتَجَمَ وَهُوَ صَائِمٌ مُحْرِمٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ roʻzador va ehromli holatlarida hijomat qildirdilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ рўзадор ва эҳромли ҳолатларида ҳижомат қилдирдилар.

حَدَّثَنَا بَكْرُ بْنُ خَلَفٍ أَبُو بِشْرٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي الضَّيْفِ، عَنِ ابْنِ خُثَيْمٍ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّ النَّبِيَّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ احْتَجَمَ وَهُوَ مُحْرِمٌ مِنْ رَهْصَةٍ أَخَذَتْهُ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ ehromli holatlarida oʻzlariga yetgan ogʻriq sababli hijomat qildirdilar.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ эҳромли ҳолатларида ўзларига етган оғриқ сабабли ҳижомат қилдирдилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ فَرْقَدٍ السَّبَخِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ النَّبِيَّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ كَانَ يَدَّهِنُ رَأْسَهُ بِالزَّيْتِ وَهُوَ مُحْرِمٌ غَيْرَ الْمُقَتَّتِ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ ehromli holatlarida boshlariga xushboʻy hidli boʻlmagan zaytun moyi surtardilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ эҳромли ҳолатларида бошларига хушбўй ҳидли бўлмаган зайтун мойи суртардилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَجُلاً، أَوْقَصَتْهُ رَاحِلَتُهُ وَهُوَ مُحْرِمٌ فَقَالَ النَّبِيُّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ ‏"‏ اغْسِلُوهُ بِمَاءٍ وَسِدْرٍ وَكَفِّنُوهُ فِي ثَوْبَيْهِ وَلاَ تُخَمِّرُوا وَجْهَهُ وَلاَ رَأْسَهُ فَإِنَّهُ يُبْعَثُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مُلَبِّيًا ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، مِثْلَهُ إِلاَّ أَنَّهُ قَالَ أَعْقَصَتْهُ رَاحِلَتُهُ ‏.‏ وَقَالَ ‏"‏ لاَ تُقَرِّبُوهُ طِيبًا فَإِنَّهُ يُبْعَثُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مُلَبِّيًا ‏"‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kishini ehromli holatida ulovi boʻynidan yiqitib halok qildi. Shunda Nabiy ﷺ: «Uni suv va sidr bilan yuvinglar, ikki kiyimiga kafanlanglar, yuzini va boshini bekitmanglar, chunki u qiyomat kunida talbiya aytgan holda tiriltiriladi», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир кишини эҳромли ҳолатида улови бўйнидан йиқитиб ҳалок қилди. Шунда Набий ﷺ: «Уни сув ва сидр билан ювинглар, икки кийимига кафанланглар, юзини ва бошини бекитманглар, чунки у қиёмат кунида талбия айтган ҳолда тирилтирилади», дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا جَرِيرُ بْنُ حَازِمٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُبَيْدِ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي عَمَّارٍ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ جَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ فِي الضَّبُعِ يُصِيبُهُ الْمُحْرِمُ كَبْشًا وَجَعَلَهُ مِنَ الصَّيْدِ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ ehromli kishi sirtlonni ovlagani uchun uni ov hisoblab, bir qoʻch (jarima) belgiladilar.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ эҳромли киши сиртлонни овлагани учун уни ов ҳисоблаб, бир қўч (жарима) белгиладилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَى الْقَطَّانُ الْوَاسِطِيُّ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ مَوْهَبٍ، حَدَّثَنَا مَرْوَانُ بْنُ مُعَاوِيَةَ الْفَزَارِيُّ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ، حَدَّثَنَا حُسَيْنٌ الْمُعَلِّمُ، عَنْ أَبِي الْمُهَزِّمِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ قَالَ فِي بَيْضِ النَّعَامِ يُصِيبُهُ الْمُحْرِمُ ‏"‏ ثَمَنُهُ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ ehromli kishi tuyaqush tuxumini olgani haqida: «Uning bahosi (jarima)dir», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ эҳромли киши туяқуш тухумини олгани ҳақида: «Унинг баҳоси (жарима)дир», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَمُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْوَلِيدِ، قَالُوا حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، سَمِعْتُ قَتَادَةَ، يُحَدِّثُ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ قَالَ ‏"‏ خَمْسٌ فَوَاسِقُ يُقْتَلْنَ فِي الْحِلِّ وَالْحَرَمِ الْحَيَّةُ وَالْغُرَابُ الأَبْقَعُ وَالْفَأْرَةُ وَالْكَلْبُ الْعَقُورُ وَالْحِدَأَةُ ‏"‏ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Besh xil ziyonkor jonivor bor, ular ehromda ham, ehromsiz holatda ham oʻldiriladi: ilon, oqli-qorali qargʻa, sichqon, qopagʻon it va kalxat», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Беш хил зиёнкор жонивор бор, улар эҳромда ҳам, эҳромсиз ҳолатда ҳам ўлдирилади: илон, оқли-қорали қарға, сичқон, қопағон ит ва калхат», дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ خَمْسٌ مِنَ الدَّوَابِّ لاَ جُنَاحَ عَلَى مَنْ قَتَلَهُنَّ - أَوْ قَالَ فِي قَتْلِهِنَّ - وَهُوَ حَرَامٌ الْعَقْرَبُ وَالْغُرَابُ وَالْحِدَأَةُ وَالْفَأْرَةُ وَالْكَلْبُ الْعَقُورُ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Ehromda boʻlsa ham, ularni oʻldirgan kishiga gunoh yoʻq boʻlgan besh xil jonivor bor: chayon, qargʻa, kalxat, sichqon va qopagʻon it», dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Эҳромда бўлса ҳам, уларни ўлдирган кишига гуноҳ йўқ бўлган беш хил жонивор бор: чаён, қарға, калхат, сичқон ва қопағон ит», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي زِيَادٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي نُعْمٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، عَنِ النَّبِيِّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ يَقْتُلُ الْمُحْرِمُ الْحَيَّةَ وَالْعَقْرَبَ وَالسَّبُعَ الْعَادِيَ وَالْكَلْبَ الْعَقُورَ وَالْفَأْرَةَ الْفُوَيْسِقَةَ ‏"‏ ‏.‏ فَقِيلَ لَهُ لِمَ قِيلَ لَهَا الْفُوَيْسِقَةُ قَالَ لأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ اسْتَيْقَظَ لَهَا وَقَدْ أَخَذَتِ الْفَتِيلَةَ لِتُحْرِقَ بِهَا الْبَيْتَ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Ehromdagi kishi ilonni, chayonni, hujum qiluvchi yirtqichni, qopagʻon itni va ziyonkor sichqonni oʻldirsin», dedilar. U zotdan: «Nega u ziyonkor deyildi?» deb soʻralganda, u: «Chunki Rasululloh ﷺ sichqon sababli uygʻonib ketdilar, u pilikni olib, u bilan uyni yondirmoqchi boʻlgan edi», dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Эҳромдаги киши илонни, чаённи, ҳужум қилувчи йиртқични, қопағон итни ва зиёнкор сичқонни ўлдирсин», дедилар. У зотдан: «Нега у зиёнкор дейилди?» деб сўралганда, у: «Чунки Расулуллоҳ ﷺ сичқон сабабли уйғониб кетдилар, у пиликни олиб, у билан уйни ёндирмоқчи бўлган эди», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَهِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رُمْحٍ، أَنْبَأَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، جَمِيعًا عَنِ ابْنِ شِهَابٍ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ أَنْبَأَنَا صَعْبُ بْنُ جَثَّامَةَ، قَالَ مَرَّ بِي رَسُولُ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ وَأَنَا بِالأَبْوَاءِ أَوْ بِوَدَّانَ فَأَهْدَيْتُ لَهُ حِمَارَ وَحْشٍ فَرَدَّهُ عَلَىَّ فَلَمَّا رَأَى فِي وَجْهِيَ الْكَرَاهِيَةَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ إِنَّهُ لَيْسَ بِنَا رَدٌّ عَلَيْكَ وَلَكِنَّا حُرُمٌ ‏"‏ ‏.‏

Saʼb ibn Jassoma (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Men Abvoʻda yoki Vaddonda turganimda Rasululloh ﷺ yonimdan oʻtdilar. Men u zotga bir yovvoyi eshak (goʻshtini) hadya qildim, ammo u zot uni menga qaytardilar. Yuzimda norozilik alomatini koʻrgach: ‹Biz uni senga qaytarayotganimizning sababi ehromli holatimizdadir, xolos›, dedilar».Саъб ибн Жассома (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Мен Абвўда ёки Ваддонда турганимда Расулуллоҳ ﷺ ёнимдан ўтдилар. Мен у зотга бир ёввойи эшак (гўштини) ҳадя қилдим, аммо у зот уни менга қайтардилар. Юзимда норозилик аломатини кўргач: ‹Биз уни сенга қайтараётганимизнинг сабаби эҳромли ҳолатимиздадир, холос›, дедилар».

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا عِمْرَانُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ الْكَرِيمِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، قَالَ أُتِيَ النَّبِيُّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ بِلَحْمِ صَيْدٍ وَهُوَ مُحْرِمٌ فَلَمْ يَأْكُلْهُ ‏.‏

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺga ehromli holatlarida ov goʻshti keltirildi, ammo u zot uni yemadilar.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺга эҳромли ҳолатларида ов гўшти келтирилди, аммо у зот уни емадилар.

حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ التَّيْمِيِّ، عَنْ عِيسَى بْنِ طَلْحَةَ، عَنْ طَلْحَةَ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ، أَنَّ النَّبِيَّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ أَعْطَاهُ حِمَارَ وَحْشٍ وَأَمَرَهُ أَنْ يُفَرِّقَهُ فِي الرِّفَاقِ وَهُمْ مُحْرِمُونَ ‏.‏

Talha ibn Ubaydulloh (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ unga yovvoyi eshak (goʻshtini) berdilar va uni ehromdagi hamrohlar orasida taqsimlashni buyurdilar.Талҳа ибн Убайдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ унга ёввойи эшак (гўштини) бердилар ва уни эҳромдаги ҳамроҳлар орасида тақсимлашни буюрдилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَنْبَأَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي قَتَادَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ خَرَجْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ زَمَنَ الْحُدَيْبِيَةِ فَأَحْرَمَ أَصْحَابُهُ وَلَمْ أُحْرِمْ فَرَأَيْتُ حِمَارًا فَحَمَلْتُ عَلَيْهِ وَاصْطَدْتُهُ فَذَكَرْتُ شَأْنَهُ لِرَسُولِ اللَّهِ ـ صلى الله عليه وسلم ـ وَذَكَرْتُ أَنِّي لَمْ أَكُنْ أَحْرَمْتُ وَأَنِّي إِنَّمَا اصْطَدْتُهُ لَكَ فَأَمَرَ النَّبِيُّ ـ صلى الله عليه وسلم ـ أَصْحَابَهُ فَأَكَلُوا وَلَمْ يَأْكُلْ مِنْهُ حِينَ أَخْبَرْتُهُ أَنِّي اصْطَدْتُهُ لَهُ ‏.‏

Abu Qatoda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Men Hudaybiya paytida Rasululloh ﷺ bilan birga chiqdim. Sahobalar ehromga kirdilar, men esa ehromga kirmagan edim. Men bir eshakni koʻrib qoldim va uni quvib ov qildim. Soʻng bu ishni Rasulullohga ﷺ aytdim va ehromga kirmaganimni hamda uni faqat siz uchun ov qilganimni bildirdim. Shunda Nabiy ﷺ sahobalariga buyurdilar, ular yedilar, ammo men uni u zot uchun ov qilganimni aytganim uchun undan yemadilar», dedi.Абу Қатода (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Мен Ҳудайбия пайтида Расулуллоҳ ﷺ билан бирга чиқдим. Саҳобалар эҳромга кирдилар, мен эса эҳромга кирмаган эдим. Мен бир эшакни кўриб қолдим ва уни қувиб ов қилдим. Сўнг бу ишни Расулуллоҳга ﷺ айтдим ва эҳромга кирмаганимни ҳамда уни фақат сиз учун ов қилганимни билдирдим. Шунда Набий ﷺ саҳобаларига буюрдилар, улар едилар, аммо мен уни у зот учун ов қилганимни айтганим учун ундан емадилар», деди.