Abdulloh ibn Umar ibn al-Xattob

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّهُ كَانَ إِذَا صَلَّى الْجُمُعَةَ انْصَرَفَ فَصَلَّى سَجْدَتَيْنِ فِي بَيْتِهِ ثُمَّ قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَصْنَعُ ذَلِكَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, u juma namozini oʻqigach, qaytib, uyida ikki rakat oʻqir, soʻngra: «Rasululloh ﷺ shunday qilar edilar», der edi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, у жума намозини ўқигач, қайтиб, уйида икки ракат ўқир, сўнгра: «Расулуллоҳ ﷺ шундай қилар эдилар», дер эди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، وَأَبُو خَالِدٍ الأَحْمَرُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا نَعَسَ أَحَدُكُمْ يَوْمَ الْجُمُعَةِ فَلْيَتَحَوَّلْ مِنْ مَجْلِسِهِ ذَلِكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Sizlardan biringiz juma kuni mudrab qolsa, oʻsha oʻtirgan joyidan boshqa joyga koʻchsin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан, у Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Сизлардан бирингиз жума куни мудраб қолса, ўша ўтирган жойидан бошқа жойга кўчсин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، هُوَ ابْنُ عُمَرَ بْنِ حَفْصِ بْنِ عَاصِمِ بْنِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ يُصَلُّونَ فِي الْعِيدَيْنِ قَبْلَ الْخُطْبَةِ ثُمَّ يَخْطُبُونَ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنَّ صَلاَةَ الْعِيدَيْنِ قَبْلَ الْخُطْبَةِ ‏.‏ وَيُقَالُ إِنَّ أَوَّلَ مَنْ خَطَبَ قَبْلَ الصَّلاَةِ مَرْوَانُ بْنُ الْحَكَمِ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi: Rasululloh ﷺ, Abu Bakr va Umar ikki hayitda xutbadan oldin namoz oʻqir, soʻngra xutba qilar edilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Jobir va Ibn Abbosdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Umarning hadisi hasan sahih hadisdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan boʻlgan ilm ahllari shu boʻyicha amal qiladilar: ikki hayit namozi xutbadan oldin (oʻqiladi). Aytishlaricha, namozdan oldin xutba qilgan birinchi kishi Marvon ibn Hakam boʻlgan.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди: Расулуллоҳ ﷺ, Абу Бакр ва Умар икки ҳайитда хутбадан олдин намоз ўқир, сўнгра хутба қилар эдилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Жобир ва Ибн Аббосдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган илм аҳллари шу бўйича амал қиладилар: икки ҳайит намози хутбадан олдин (ўқилади). Айтишларича, намоздан олдин хутба қилган биринчи киши Марвон ибн Ҳакам бўлган.

حَدَّثَنَا أَبُو عَمَّارٍ الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ أَبَانَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْبَجَلِيِّ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ حَفْصٍ، وَهُوَ ابْنُ عُمَرَ بْنِ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّهُ خَرَجَ فِي يَوْمِ عِيدٍ فَلَمْ يُصَلِّ قَبْلَهَا وَلاَ بَعْدَهَا وَذَكَرَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَعَلَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, u hayit kuni (musallaga) chiqib, undan oldin ham, undan keyin ham (boshqa namoz) oʻqimadi va Nabiy ﷺ ham shunday qilganlarini zikr qildi. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, у ҳайит куни (мусаллага) чиқиб, ундан олдин ҳам, ундан кейин ҳам (бошқа намоз) ўқимади ва Набий ﷺ ҳам шундай қилганларини зикр қилди. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ الْوَرَّاقُ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سُلَيْمٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ سَافَرْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ فَكَانُوا يُصَلُّونَ الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ رَكْعَتَيْنِ رَكْعَتَيْنِ لاَ يُصَلُّونَ قَبْلَهَا وَلاَ بَعْدَهَا ‏.‏ وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ لَوْ كُنْتُ مُصَلِّيًا قَبْلَهَا أَوْ بَعْدَهَا لأَتْمَمْتُهَا ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَعَلِيٍّ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَنَسٍ وَعِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ وَعَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ يَحْيَى بْنِ سُلَيْمٍ مِثْلَ هَذَا ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ عَنْ رَجُلٍ مِنْ آلِ سُرَاقَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَطِيَّةَ الْعَوْفِيِّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَتَطَوَّعُ فِي السَّفَرِ قَبْلَ الصَّلاَةِ وَبَعْدَهَا ‏.‏ وَقَدْ صَحَّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ كَانَ يَقْصُرُ فِي السَّفَرِ وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَعُثْمَانُ صَدْرًا مِنْ خِلاَفَتِهِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّهَا كَانَتْ تُتِمُّ الصَّلاَةَ فِي السَّفَرِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى مَا رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأَصْحَابِهِ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ إِلاَّ أَنَّ الشَّافِعِيَّ يَقُولُ التَّقْصِيرُ رُخْصَةٌ لَهُ فِي السَّفَرِ فَإِنْ أَتَمَّ الصَّلاَةَ أَجْزَأَ عَنْهُ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U: «Men Nabiy ﷺ, Abu Bakr, Umar va Usmon bilan birga safar qildim. Ular peshin va asrni ikki rakaatdan oʻqir, ulardan oldin ham, keyin ham (nafl) oʻqimas edilar», dedi. Abdulloh (ibn Umar): «Agar men ulardan oldin yoki keyin (nafl) oʻqiydigan boʻlsam, (safarda ham peshin va asrni) toʻliq oʻqigan boʻlardim», dedi. Abu Iso aytdi: Ibn Umarning hadisi hasan gʻaribdir, biz uni faqat Yahyo ibn Sulaymning shu kabi hadisidan bilamiz. Nabiy ﷺdan safarda namozni qasr qilganlari, Abu Bakr, Umar va Usmon ham xalifaliklarining boshida (shunday qilganlari) sahih (yoʻl bilan) kelgan. Nabiy ﷺ sahobalaridan va boshqalaridan boʻlgan koʻpchilik ilm ahlining amali shunga muvofiqdir. Bu Shofeiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Faqat Shofeiy: «Qasr qilish safarda unga berilgan ruxsatdir, agar namozni toʻliq oʻqisa, undan bu kifoya qiladi», deydi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У: «Мен Набий ﷺ, Абу Бакр, Умар ва Усмон билан бирга сафар қилдим. Улар пешин ва асрни икки ракаатдан ўқир, улардан олдин ҳам, кейин ҳам (нафл) ўқимас эдилар», деди. Абдуллоҳ (ибн Умар): «Агар мен улардан олдин ёки кейин (нафл) ўқийдиган бўлсам, (сафарда ҳам пешин ва асрни) тўлиқ ўқиган бўлардим», деди. Абу Исо айтди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Яҳё ибн Сулаймнинг шу каби ҳадисидан биламиз. Набий ﷺдан сафарда намозни қаср қилганлари, Абу Бакр, Умар ва Усмон ҳам халифаликларининг бошида (шундай қилганлари) саҳиҳ (йўл билан) келган. Набий ﷺ саҳобаларидан ва бошқаларидан бўлган кўпчилик илм аҳлининг амали шунга мувофиқдир. Бу Шофеий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Фақат Шофеий: «Қаср қилиш сафарда унга берилган рухсатдир, агар намозни тўлиқ ўқиса, ундан бу кифоя қилади», дейди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ غِيَاثٍ، عَنِ الْحَجَّاجِ، عَنْ عَطِيَّةَ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ صَلَّيْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم الظُّهْرَ فِي السَّفَرِ رَكْعَتَيْنِ وَبَعْدَهَا رَكْعَتَيْنِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ ابْنُ أَبِي لَيْلَى عَنْ عَطِيَّةَ وَنَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U: «Men Nabiy ﷺ bilan safarda peshinni ikki rakaat va undan keyin ikki rakaat oʻqidim», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Buni Ibn Abu Laylo Atiyya va Nofeʼdan, ular Ibn Umardan ham rivoyat qilgan.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У: «Мен Набий ﷺ билан сафарда пешинни икки ракаат ва ундан кейин икки ракаат ўқидим», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Буни Ибн Абу Лайло Атийя ва Нофеъдан, улар Ибн Умардан ҳам ривоят қилган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ الْمُحَارِبِيُّ، - يَعْنِي الْكُوفِيَّ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ هَاشِمٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ عَطِيَّةَ، وَنَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ صَلَّيْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي الْحَضَرِ وَالسَّفَرِ فَصَلَّيْتُ مَعَهُ فِي الْحَضَرِ الظُّهْرَ أَرْبَعًا وَبَعْدَهَا رَكْعَتَيْنِ وَصَلَّيْتُ مَعَهُ فِي السَّفَرِ الظُّهْرَ رَكْعَتَيْنِ وَبَعْدَهَا رَكْعَتَيْنِ وَالْعَصْرَ رَكْعَتَيْنِ وَلَمْ يُصَلِّ بَعْدَهَا شَيْئًا وَالْمَغْرِبَ فِي الْحَضَرِ وَالسَّفَرِ سَوَاءً ثَلاَثَ رَكَعَاتٍ لاَ تَنْقُصُ فِي الْحَضَرِ وَلاَ فِي السَّفَرِ وَهِيَ وِتْرُ النَّهَارِ وَبَعْدَهَا رَكْعَتَيْنِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ سَمِعْتُ مُحَمَّدًا يَقُولُ مَا رَوَى ابْنُ أَبِي لَيْلَى حَدِيثًا أَعْجَبَ إِلَىَّ مِنْ هَذَا وَلاَ أَرْوِي عَنْهُ شَيْئًا ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U: «Men Nabiy ﷺ bilan ham muqim holatda, ham safarda namoz oʻqidim. U zot bilan muqim holatda peshinni toʻrt rakaat va undan keyin ikki rakaat oʻqidim. U zot bilan safarda peshinni ikki rakaat va undan keyin ikki rakaat, asrni ikki rakaat oʻqidim, undan keyin esa u zot hech narsa oʻqimadilar. Shomni muqim holatda ham, safarda ham bir xil uch rakaat (oʻqidik), u na muqimlikda, na safarda kamaytirilmaydi, u kunduzning vitridir, undan keyin ikki rakaat (oʻqidik)», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Men Muhammadning: «Ibn Abu Laylo bundan koʻra menga manzurroq hadis rivoyat qilmagan, lekin men undan hech narsa rivoyat qilmayman», deganini eshitdim.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У: «Мен Набий ﷺ билан ҳам муқим ҳолатда, ҳам сафарда намоз ўқидим. У зот билан муқим ҳолатда пешинни тўрт ракаат ва ундан кейин икки ракаат ўқидим. У зот билан сафарда пешинни икки ракаат ва ундан кейин икки ракаат, асрни икки ракаат ўқидим, ундан кейин эса у зот ҳеч нарса ўқимадилар. Шомни муқим ҳолатда ҳам, сафарда ҳам бир хил уч ракаат (ўқидик), у на муқимликда, на сафарда камайтирилмайди, у кундузнинг витридир, ундан кейин икки ракаат (ўқидик)», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Мен Муҳаммаднинг: «Ибн Абу Лайло бундан кўра менга манзурроқ ҳадис ривоят қилмаган, лекин мен ундан ҳеч нарса ривоят қилмайман», деганини эшитдим.

حَدَّثَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّهُ اسْتُغِيثَ عَلَى بَعْضِ أَهْلِهِ فَجَدَّ بِهِ السَّيْرُ فَأَخَّرَ الْمَغْرِبَ حَتَّى غَابَ الشَّفَقُ ثُمَّ نَزَلَ فَجَمَعَ بَيْنَهُمَا ثُمَّ أَخْبَرَهُمْ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَفْعَلُ ذَلِكَ إِذَا جَدَّ بِهِ السَّيْرُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَحَدِيثُ اللَّيْثِ عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, undan oila aʼzolaridan biri (haqida) yordam soʻrab kelinganida, u shoshilib yoʻlga tushdi-da, shomni shafaq botgunicha kechiktirdi, soʻng tushib, ikkalasini (shom va xuftonni) jamlab oʻqidi. Keyin ularga Rasululloh ﷺ shoshib yoʻlga chiqqanlarida shunday qilganlarini xabar berdi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Laysning Yazid ibn Abu Habibdan (qilgan) hadisi (ham) hasan sahihdir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, ундан оила аъзоларидан бири (ҳақида) ёрдам сўраб келинганида, у шошилиб йўлга тушди-да, шомни шафақ ботгунича кечиктирди, сўнг тушиб, иккаласини (шом ва хуфтонни) жамлаб ўқиди. Кейин уларга Расулуллоҳ ﷺ шошиб йўлга чиққанларида шундай қилганларини хабар берди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Лайснинг Язид ибн Абу Ҳабибдан (қилган) ҳадиси (ҳам) ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي الشَّوَارِبِ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم صَلَّى صَلاَةَ الْخَوْفِ بِإِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ رَكْعَةً وَالطَّائِفَةُ الأُخْرَى مُوَاجِهَةُ الْعَدُوِّ ثُمَّ انْصَرَفُوا فَقَامُوا فِي مَقَامِ أُولَئِكَ وَجَاءَ أُولَئِكَ فَصَلَّى بِهِمْ رَكْعَةً أُخْرَى ثُمَّ سَلَّمَ عَلَيْهِمْ فَقَامَ هَؤُلاَءِ فَقَضَوْا رَكْعَتَهُمْ وَقَامَ هَؤُلاَءِ فَقَضَوْا رَكْعَتَهُمْ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى مُوسَى بْنُ عُقْبَةَ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ مِثْلَ هَذَا ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَحُذَيْفَةَ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَسَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ وَأَبِي عَيَّاشٍ الزُّرَقِيِّ وَاسْمُهُ زَيْدُ بْنُ صَامِتٍ وَأَبِي بَكْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ ذَهَبَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ فِي صَلاَةِ الْخَوْفِ إِلَى حَدِيثِ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ قَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم صَلاَةُ الْخَوْفِ عَلَى أَوْجُهٍ وَمَا أَعْلَمُ فِي هَذَا الْبَابِ إِلاَّ حَدِيثًا صَحِيحًا وَأَخْتَارُ حَدِيثَ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ ‏.‏ وَهَكَذَا قَالَ إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ قَالَ ثَبَتَتِ الرِّوَايَاتُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي صَلاَةِ الْخَوْفِ ‏.‏ وَرَأَى أَنَّ كُلَّ مَا رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي صَلاَةِ الْخَوْفِ فَهُوَ جَائِزٌ وَهَذَا عَلَى قَدْرِ الْخَوْفِ ‏.‏ قَالَ إِسْحَاقُ وَلَسْنَا نَخْتَارُ حَدِيثَ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ عَلَى غَيْرِهِ مِنَ الرِّوَايَاتِ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ xavf namozini oʻqidilar: ikki toifadan biri bilan bir rakaat oʻqidilar, ikkinchi toifa esa dushmanga roʻbaroʻ turardi; soʻng ular qaytib, anavilarning oʻrnida turdilar, anavilar kelishdi va u zot ular bilan yana bir rakaat oʻqidilar; soʻng ularga salom berdilar; soʻng bular turib, oʻz rakaatlarini qazo qildilar, anavilar ham turib, oʻz rakaatlarini qazo qildilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis sahihdir. Muso ibn Uqba ham Nofedan, u Ibn Umardan shunga oʻxshash rivoyat qilgan. (Abu Iso) dedi: Bu bobda Jobir, Huzayfa, Zayd ibn Sobit, Ibn Abbos, Abu Hurayra, Ibn Masʼud, Sahl ibn Abu Hasma, Abu Ayyosh az-Zuraqiy — ismi Zayd ibn Somit — va Abu Bakralardan ham (hadis) bor. Abu Iso aytdi: Molik ibn Anas xavf namozida Sahl ibn Abu Hasmaning hadisiga borgan va bu Shofeiyning soʻzidir. Ahmad: «Paygʻambar ﷺdan xavf namozi bir necha vajh bilan rivoyat qilingan, men bu bobda sahih hadisdan boshqasini bilmayman va Sahl ibn Abu Hasmaning hadisini tanlayman» degan. Ishoq ibn Ibrohim ham shunday degan: «Paygʻambar ﷺdan xavf namozi haqidagi rivoyatlar sobit boʻlgan», deb Paygʻambar ﷺdan xavf namozi haqida rivoyat qilingan har bir narsa joiz va bu xavfning miqdoriga koʻra deb koʻrgan. Ishoq aytdi: Biz Sahl ibn Abu Hasmaning hadisini boshqa rivoyatlardan ustun qoʻyib tanlamaymiz.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ хавф намозини ўқидилар: икки тоифадан бири билан бир ракаат ўқидилар, иккинчи тоифа эса душманга рўбарў турарди; сўнг улар қайтиб, анавиларнинг ўрнида турдилар, анавилар келишди ва у зот улар билан яна бир ракаат ўқидилар; сўнг уларга салом бердилар; сўнг булар туриб, ўз ракаатларини қазо қилдилар, анавилар ҳам туриб, ўз ракаатларини қазо қилдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис саҳиҳдир. Мусо ибн Уқба ҳам Нофедан, у Ибн Умардан шунга ўхшаш ривоят қилган. (Абу Исо) деди: Бу бобда Жобир, Ҳузайфа, Зайд ибн Собит, Ибн Аббос, Абу Ҳурайра, Ибн Масъуд, Саҳл ибн Абу Ҳасма, Абу Айёш аз-Зурақий — исми Зайд ибн Сомит — ва Абу Бакралардан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Молик ибн Анас хавф намозида Саҳл ибн Абу Ҳасманинг ҳадисига борган ва бу Шофеийнинг сўзидир. Аҳмад: «Пайғамбар ﷺдан хавф намози бир неча важҳ билан ривоят қилинган, мен бу бобда саҳиҳ ҳадисдан бошқасини билмайман ва Саҳл ибн Абу Ҳасманинг ҳадисини танлайман» деган. Ишоқ ибн Иброҳим ҳам шундай деган: «Пайғамбар ﷺдан хавф намози ҳақидаги ривоятлар собит бўлган», деб Пайғамбар ﷺдан хавф намози ҳақида ривоят қилинган ҳар бир нарса жоиз ва бу хавфнинг миқдорига кўра деб кўрган. Ишоқ айтди: Биз Саҳл ибн Абу Ҳасманинг ҳадисини бошқа ривоятлардан устун қўйиб танламаймиз.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ مُجَاهِدٍ، قَالَ كُنَّا عِنْدَ ابْنِ عُمَرَ فَقَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ايذَنُوا لِلنِّسَاءِ بِاللَّيْلِ إِلَى الْمَسَاجِدِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ ابْنُهُ وَاللَّهِ لاَ نَأْذَنُ لَهُنَّ يَتَّخِذْنَهُ دَغَلاً ‏.‏ فَقَالَ فَعَلَ اللَّهُ بِكَ وَفَعَلَ أَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَتَقُولُ لاَ نَأْذَنُ لَهُنَّ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَزَيْنَبَ امْرَأَةِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَزَيْدِ بْنِ خَالِدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺ: ‹Ayollarga kechasi masjidlarga (borishlariga) izn beringlar›, dedilar», dedi. Shunda uning oʻgʻli: «Vallohi, biz ularga izn bermaymiz, buni vasila qilib (yomonlikka) yoʻl topadilar», dedi. Shunda u (Abdulloh): «Alloh senga (jazoyingni) bersin! Men: ‹Rasululloh ﷺ shunday dedilar›, deyapman-u, sen: ‹Biz ularga izn bermaymiz›, deyapsanmi?!», dedi. (Abu Iso) dedi: Bu bobda Abu Hurayra, Abdulloh ibn Masʼudning xotini Zaynab va Zayd ibn Xolidlardan ham (hadis) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Umarning hadisi hasan sahihdir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Аёлларга кечаси масжидларга (боришларига) изн беринглар›, дедилар», деди. Шунда унинг ўғли: «Валлоҳи, биз уларга изн бермаймиз, буни васила қилиб (ёмонликка) йўл топадилар», деди. Шунда у (Абдуллоҳ): «Аллоҳ сенга (жазойингни) берсин! Мен: ‹Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар›, деяпман-у, сен: ‹Биз уларга изн бермаймиз›, деяпсанми?!», деди. (Абу Исо) деди: Бу бобда Абу Ҳурайра, Абдуллоҳ ибн Масъуднинг хотини Зайнаб ва Зайд ибн Холидлардан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ يَعْلَى بْنِ عَطَاءٍ، عَنْ عَلِيٍّ الأَزْدِيِّ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ صَلاَةُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ مَثْنَى مَثْنَى ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى اخْتَلَفَ أَصْحَابُ شُعْبَةَ فِي حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ فَرَفَعَهُ بَعْضُهُمْ وَأَوْقَفَهُ بَعْضُهُمْ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ الْعُمَرِيِّ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوُ هَذَا ‏.‏ وَالصَّحِيحُ مَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ صَلاَةُ اللَّيْلِ مَثْنَى مَثْنَى ‏"‏ ‏.‏ وَرَوَى الثِّقَاتُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَلَمْ يَذْكُرُوا فِيهِ صَلاَةَ النَّهَارِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ كَانَ يُصَلِّي بِاللَّيْلِ مَثْنَى مَثْنَى وَبِالنَّهَارِ أَرْبَعًا ‏.‏ وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي ذَلِكَ فَرَأَى بَعْضُهُمْ أَنَّ صَلاَةَ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ مَثْنَى مَثْنَى ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ صَلاَةُ اللَّيْلِ مَثْنَى مَثْنَى وَرَأَوْا صَلاَةَ التَّطَوُّعِ بِالنَّهَارِ أَرْبَعًا مِثْلَ الأَرْبَعِ قَبْلَ الظُّهْرِ وَغَيْرِهَا مِنْ صَلاَةِ التَّطَوُّعِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Kecha va kunduz namozi ikki-ikki rakatdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Shuʼbaning shogirdlari Ibn Umarning hadisida ixtilof qilishgan: baʼzilari uni marfuʼ (Nabiyga yetkazilgan) qilishgan, baʼzilari mavquf (Ibn Umarning oʻzida toʻxtatilgan) qilishgan. Abdulloh al-Umariydan, Nofeʼdan, Ibn Umardan, Nabiy ﷺdan ham shunga oʻxshash rivoyat qilingan. Sahihi esa Ibn Umardan rivoyat qilinganki, Nabiy ﷺ: «Kecha namozi ikki-ikki rakatdir», dedilar. Ishonchli (rovi)lar Abdulloh ibn Umardan, Nabiy ﷺdan rivoyat qilishgan va unda kunduz namozini zikr qilishmagan. Ubaydullohdan, Nofeʼdan, Ibn Umardan rivoyat qilinishicha, u kechasi ikki-ikki rakat, kunduzi toʻrt rakat oʻqir edi. Ilm ahli bu masalada ixtilof qilishgan: baʼzilari kecha va kunduz namozi ikki-ikki rakat deb bilgan — bu Shofeʼiy va Ahmadning soʻzidir. Baʼzilari esa: ‹Kecha namozi ikki-ikki rakatdir›, deyishib, kunduzgi nafl namozini toʻrt rakat — peshindan oldingi toʻrt rakat va boshqa nafl namozlari kabi — deb bilishgan. Bu Sufyon Savriy, Ibn Muborak va Ishoqning soʻzidir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Кеча ва кундуз намози икки-икки ракатдир», дедилар. Абу Исо айтди: Шуъбанинг шогирдлари Ибн Умарнинг ҳадисида ихтилоф қилишган: баъзилари уни марфуъ (Набийга етказилган) қилишган, баъзилари мавқуф (Ибн Умарнинг ўзида тўхтатилган) қилишган. Абдуллоҳ ал-Умарийдан, Нофеъдан, Ибн Умардан, Набий ﷺдан ҳам шунга ўхшаш ривоят қилинган. Саҳиҳи эса Ибн Умардан ривоят қилинганки, Набий ﷺ: «Кеча намози икки-икки ракатдир», дедилар. Ишончли (рови)лар Абдуллоҳ ибн Умардан, Набий ﷺдан ривоят қилишган ва унда кундуз намозини зикр қилишмаган. Убайдуллоҳдан, Нофеъдан, Ибн Умардан ривоят қилинишича, у кечаси икки-икки ракат, кундузи тўрт ракат ўқир эди. Илм аҳли бу масалада ихтилоф қилишган: баъзилари кеча ва кундуз намози икки-икки ракат деб билган — бу Шофеъий ва Аҳмаднинг сўзидир. Баъзилари эса: ‹Кеча намози икки-икки ракатдир›, дейишиб, кундузги нафл намозини тўрт ракат — пешиндан олдинги тўрт ракат ва бошқа нафл намозлари каби — деб билишган. Бу Суфён Саврий, Ибн Муборак ва Ишоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ الْبَغْدَادِيُّ، وَإِبْرَاهِيمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْهَرَوِيُّ، وَمُحَمَّدُ بْنُ كَامِلٍ الْمَرْوَزِيُّ الْمَعْنَى، وَاحِدٌ، قَالُوا حَدَّثَنَا عَبَّادُ بْنُ الْعَوَّامِ، عَنْ سُفْيَانَ بْنِ حُسَيْنٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَتَبَ كِتَابَ الصَّدَقَةِ فَلَمْ يُخْرِجْهُ إِلَى عُمَّالِهِ حَتَّى قُبِضَ فَقَرَنَهُ بِسَيْفِهِ فَلَمَّا قُبِضَ عَمِلَ بِهِ أَبُو بَكْرٍ حَتَّى قُبِضَ وَعُمَرُ حَتَّى قُبِضَ وَكَانَ فِيهِ ‏"‏ فِي خَمْسٍ مِنَ الإِبِلِ شَاةٌ وَفِي عَشْرٍ شَاتَانِ وَفِي خَمْسَ عَشْرَةَ ثَلاَثُ شِيَاهٍ وَفِي عِشْرِينَ أَرْبَعُ شِيَاهٍ وَفِي خَمْسٍ وَعِشْرِينَ بِنْتُ مَخَاضٍ إِلَى خَمْسٍ وَثَلاَثِينَ فَإِذَا زَادَتْ فَفِيهَا ابْنَةُ لَبُونٍ إِلَى خَمْسٍ وَأَرْبَعِينَ فَإِذَا زَادَتْ فَفِيهَا حِقَّةٌ إِلَى سِتِّينَ فَإِذَا زَادَتْ فَفِيهَا جَذَعَةٌ إِلَى خَمْسٍ وَسَبْعِينَ فَإِذَا زَادَتْ فَفِيهَا ابْنَتَا لَبُونٍ إِلَى تِسْعِينَ فَإِذَا زَادَتْ فَفِيهَا حِقَّتَانِ إِلَى عِشْرِينَ وَمِائَةٍ فَإِذَا زَادَتْ عَلَى عِشْرِينَ وَمِائَةٍ فَفِي كُلِّ خَمْسِينَ حِقَّةٌ وَفِي كُلِّ أَرْبَعِينَ ابْنَةُ لَبُونٍ ‏.‏ وَفِي الشَّاءِ فِي كُلِّ أَرْبَعِينَ شَاةً شَاةٌ إِلَى عِشْرِينَ وَمِائَةٍ فَإِذَا زَادَتْ فَشَاتَانِ إِلَى مِائَتَيْنِ فَإِذَا زَادَتْ فَثَلاَثُ شِيَاهٍ إِلَى ثَلاَثِمِائَةِ شَاةٍ فَإِذَا زَادَتْ عَلَى ثَلاَثِمِائَةِ شَاةٍ فَفِي كُلِّ مِائَةِ شَاةٍ شَاةٌ ثُمَّ لَيْسَ فِيهَا شَيْءٌ حَتَّى تَبْلُغَ أَرْبَعَمِائَةٍ وَلاَ يُجْمَعُ بَيْنَ مُتَفَرِّقٍ وَلاَ يُفَرَّقُ بَيْنَ مُجْتَمِعٍ مَخَافَةَ الصَّدَقَةِ وَمَا كَانَ مِنْ خَلِيطَيْنِ فَإِنَّهُمَا يَتَرَاجَعَانِ بِالسَّوِيَّةِ وَلاَ يُؤْخَذُ فِي الصَّدَقَةِ هَرِمَةٌ وَلاَ ذَاتُ عَيْبٍ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ الزُّهْرِيُّ إِذَا جَاءَ الْمُصَدِّقُ قَسَّمَ الشَّاءَ أَثْلاَثًا ثُلُثٌ خِيَارٌ وَثُلُثٌ أَوْسَاطٌ وَثُلُثٌ شِرَارٌ وَأَخَذَ الْمُصَدِّقُ مِنَ الْوَسَطِ ‏.‏ وَلَمْ يَذْكُرِ الزُّهْرِيُّ الْبَقَرَ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ وَبَهْزِ بْنِ حَكِيمٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ ‏.‏ وَأَبِي ذَرٍّ وَأَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ عَامَّةِ الْفُقَهَاءِ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى يُونُسُ بْنُ يَزِيدَ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَالِمٍ هَذَا الْحَدِيثَ وَلَمْ يَرْفَعُوهُ وَإِنَّمَا رَفَعَهُ سُفْيَانُ بْنُ حُسَيْنٍ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ sadaqa (zakot) haqida bir maktub yozdirgan edilar, lekin uni amaldorlariga joʻnatmasdanoq vafot etdilar va uni qilichlari bilan birga saqlagan edilar. U zot vafot etganlaridan soʻng, Abu Bakr (roziyallohu anhu) unga amal qildi, toki vafot etgunicha; soʻng Umar (roziyallohu anhu) ham vafot etgunicha amal qildi. Unda shunday yozilgan edi: «Besh tuyada bir qoʻy, oʻnta(si)da ikki qoʻy, oʻn beshta(si)da uch qoʻy, yigirmata(si)da toʻrt qoʻy, yigirma beshtadan oʻttiz beshtagacha bir yashar urgʻochi tuya (bintu maxoz) (zakot boʻladi). Undan ortsa, qirq beshtagacha ikki yashar urgʻochi tuya (ibnatu labun) boʻladi. Undan ortsa, oltmishtagacha uch yashar urgʻochi tuya (hiqqa) boʻladi. Undan ortsa, yetmish beshtagacha toʻrt yashar tuya (jazaʼa) boʻladi. Undan ortsa, toʻqsontagacha ikkita ikki yashar urgʻochi tuya (ibnato labun) boʻladi. Undan ortsa, bir yuz yigirmagacha ikkita uch yashar urgʻochi tuya (hiqqatayn) boʻladi. Bir yuz yigirmadan ortsa, har ellikta(si)da bir hiqqa va har qirqta(si)da bir ibnatu labun boʻladi. Qoʻyda esa: har qirq qoʻyda bir qoʻy, bir yuz yigirmatagacha; undan ortsa, ikki yuztagacha ikki qoʻy; undan ortsa, uch yuz qoʻygacha uch qoʻy; uch yuz qoʻydan ortsa, har yuz qoʻyda bir qoʻy boʻladi. Soʻng toʻrt yuztaga yetgunicha unda boshqa narsa yoʻq. Sadaqadan qoʻrqib, ajralgan (mol) jamlanmaydi va jamlangan (mol) ajratilmaydi. Ikki sherikning (moli) boʻlsa, ular oʻzaro teng (hisob) qiladilar. Sadaqa (zakot)ga qari (hayvon) ham, nuqsonli (hayvon) ham olinmaydi.» Zuhriy aytdi: Zakot yigʻuvchi kelganda, qoʻylarni uch qismga ajratadi: bir qismi yaxshilari, bir qismi oʻrtachalari, bir qismi yomonlari; zakot yigʻuvchi oʻrtachasidan oladi. Zuhriy sigirni zikr etmadi. Abu Iso aytdi: Ibn Umar hadisi hasan hadisdir. Bu hadisga koʻpchilik fuqaholar amal qilganlar. Yunus ibn Yazid va boshqa bir necha kishi bu hadisni Zuhriydan, u Salimdan rivoyat qilganlar, lekin uni marfuʼ qilmaganlar; uni faqat Sufyon ibn Husayn marfuʼ qilgan.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ садақа (закот) ҳақида бир мактуб ёздирган эдилар, лекин уни амалдорларига жўнатмасданоқ вафот этдилар ва уни қиличлари билан бирга сақлаган эдилар. У зот вафот этганларидан сўнг, Абу Бакр (розияллоҳу анҳу) унга амал қилди, токи вафот этгунича; сўнг Умар (розияллоҳу анҳу) ҳам вафот этгунича амал қилди. Унда шундай ёзилган эди: «Беш туяда бир қўй, ўнта(си)да икки қўй, ўн бешта(си)да уч қўй, йигирмата(си)да тўрт қўй, йигирма бештадан ўттиз бештагача бир яшар урғочи туя (бинту махоз) (закот бўлади). Ундан ортса, қирқ бештагача икки яшар урғочи туя (ибнату лабун) бўлади. Ундан ортса, олтмиштагача уч яшар урғочи туя (ҳиққа) бўлади. Ундан ортса, етмиш бештагача тўрт яшар туя (жазаъа) бўлади. Ундан ортса, тўқсонтагача иккита икки яшар урғочи туя (ибнато лабун) бўлади. Ундан ортса, бир юз йигирмагача иккита уч яшар урғочи туя (ҳиққатайн) бўлади. Бир юз йигирмадан ортса, ҳар элликта(си)да бир ҳиққа ва ҳар қирқта(си)да бир ибнату лабун бўлади. Қўйда эса: ҳар қирқ қўйда бир қўй, бир юз йигирматагача; ундан ортса, икки юзтагача икки қўй; ундан ортса, уч юз қўйгача уч қўй; уч юз қўйдан ортса, ҳар юз қўйда бир қўй бўлади. Сўнг тўрт юзтага етгунича унда бошқа нарса йўқ. Садақадан қўрқиб, ажралган (мол) жамланмайди ва жамланган (мол) ажратилмайди. Икки шерикнинг (моли) бўлса, улар ўзаро тенг (ҳисоб) қиладилар. Садақа (закот)га қари (ҳайвон) ҳам, нуқсонли (ҳайвон) ҳам олинмайди.» Зуҳрий айтди: Закот йиғувчи келганда, қўйларни уч қисмга ажратади: бир қисми яхшилари, бир қисми ўртачалари, бир қисми ёмонлари; закот йиғувчи ўртачасидан олади. Зуҳрий сигирни зикр этмади. Абу Исо айтди: Ибн Умар ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Бу ҳадисга кўпчилик фуқаҳолар амал қилганлар. Юнус ибн Язид ва бошқа бир неча киши бу ҳадисни Зуҳрийдан, у Салимдан ривоят қилганлар, лекин уни марфуъ қилмаганлар; уни фақат Суфён ибн Ҳусайн марфуъ қилган.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ أَبِي سَلَمَةَ التِّنِّيسِيُّ، عَنْ صَدَقَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ مُوسَى بْنِ يَسَارٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ فِي الْعَسَلِ فِي كُلِّ عَشَرَةِ أَزُقٍّ زِقٌّ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي سَيَّارَةَ الْمُتَعِيِّ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ فِي إِسْنَادِهِ مَقَالٌ وَلاَ يَصِحُّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي هَذَا الْبَابِ كَبِيرُ شَيْءٍ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لَيْسَ فِي الْعَسَلِ شَيْءٌ ‏.‏ وَصَدَقَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ لَيْسَ بِحَافِظٍ وَقَدْ خُولِفَ صَدَقَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ فِي رِوَايَةِ هَذَا الْحَدِيثِ عَنْ نَافِعٍ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Asalda — har oʻn meshda bir mesh (sadaqa boʻladi)», dedilar. Abu Iso aytdi: Ibn Umar hadisining isnodida (kamchilik haqida) gap bor, bu bobda Nabiy ﷺdan sahih boʻlgan biror muhim narsa yoʻq. Koʻpchilik ilm ahli nazdida shunga amal qilingan, Ahmad va Ishoq ham shuni aytadilar. Baʼzi ilm ahli esa: «Asalda hech narsa (zakot) yoʻq», dedilar. Sadaqa ibn Abdulloh hofiz (rovi) emas va Sadaqa ibn Abdullohga bu hadisni Nofiʼdan rivoyat qilishda muxolafat qilingan.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Асалда — ҳар ўн мешда бир меш (садақа бўлади)», дедилар. Абу Исо айтди: Ибн Умар ҳадисининг иснодида (камчилик ҳақида) гап бор, бу бобда Набий ﷺдан саҳиҳ бўлган бирор муҳим нарса йўқ. Кўпчилик илм аҳли наздида шунга амал қилинган, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар. Баъзи илм аҳли эса: «Асалда ҳеч нарса (закот) йўқ», дедилар. Садақа ибн Абдуллоҳ ҳофиз (рови) эмас ва Садақа ибн Абдуллоҳга бу ҳадисни Нофиъдан ривоят қилишда мухолафат қилинган.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ صَالِحٍ الطَّلْحِيُّ الْمَدَنِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنِ اسْتَفَادَ مَالاً فَلاَ زَكَاةَ عَلَيْهِ حَتَّى يَحُولَ عَلَيْهِ الْحَوْلُ عِنْدَ رَبِّهِ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ سَرَّاءَ بِنْتِ نَبْهَانَ الْغَنَوِيَّةِ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim biror mol topsa, toki uning ustidan Robbi huzurida bir yil aylanmaguncha, unga zakot yoʻq», dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким бирор мол топса, токи унинг устидан Робби ҳузурида бир йил айланмагунча, унга закот йўқ», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ مَنِ اسْتَفَادَ مَالاً فَلاَ زَكَاةَ فِيهِ حَتَّى يَحُولَ عَلَيْهِ الْحَوْلُ عِنْدَ رَبِّهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَرَوَى أَيُّوبُ وَعُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ مَوْقُوفًا ‏.‏ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ ضَعِيفٌ فِي الْحَدِيثِ ضَعَّفَهُ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ وَعَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ وَغَيْرُهُمَا مِنْ أَهْلِ الْحَدِيثِ وَهُوَ كَثِيرُ الْغَلَطِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنْ لاَ زَكَاةَ فِي الْمَالِ الْمُسْتَفَادِ حَتَّى يَحُولَ عَلَيْهِ الْحَوْلُ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِذَا كَانَ عِنْدَهُ مَالٌ تَجِبُ فِيهِ الزَّكَاةُ فَفِيهِ الزَّكَاةُ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ عِنْدَهُ سِوَى الْمَالِ الْمُسْتَفَادِ مَا تَجِبُ فِيهِ الزَّكَاةُ لَمْ يَجِبْ عَلَيْهِ فِي الْمَالِ الْمُسْتَفَادِ زَكَاةٌ حَتَّى يَحُولَ عَلَيْهِ الْحَوْلُ فَإِنِ اسْتَفَادَ مَالاً قَبْلَ أَنْ يَحُولَ عَلَيْهِ الْحَوْلُ فَإِنَّهُ يُزَكِّي الْمَالَ الْمُسْتَفَادَ مَعَ مَالِهِ الَّذِي وَجَبَتْ فِيهِ الزَّكَاةُ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَأَهْلُ الْكُوفَةِ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Kim biror mol topsa, toki uning ustidan Robbi huzurida bir yil aylanmaguncha, unda zakot yoʻq». Abu Iso aytdi: Bu (rivoyat) Abdurrahmon ibn Zayd ibn Aslamning hadisidan sahihroqdir. Abu Iso aytdi: Ayyub, Ubaydulloh ibn Umar va boshqa bir nechalar Nofeʼdan, u Ibn Umardan mavquf holda rivoyat qilganlar. Abdurrahmon ibn Zayd ibn Aslam esa hadisda zaifdir; uni Ahmad ibn Hanbal, Ali ibn Madiniy va hadis ahlidan boshqalar zaif sanaganlar, u koʻp xatoga yoʻl qoʻyuvchidir. Nabiy ﷺning sahobalaridan bir nechalaridan topilgan molda toki uning ustidan bir yil oʻtmaguncha zakot yoʻqligi rivoyat qilingan. Molik ibn Anas, Shofiiy, Ahmad va Ishoq shuni aytadilar. Ilm ahlidan baʼzilari aytdi: Agar uning oldida zakot vojib boʻladigan mol boʻlsa, unda zakot bor; agar uning oldida zakot vojib boʻladigan mol topgan molidan boshqa hech narsa boʻlmasa, topilgan molda toki uning ustidan bir yil oʻtmaguncha zakot vojib boʻlmaydi. Agar bir yil oʻtishidan oldin biror mol topsa, u topilgan molni zakot vojib boʻlgan moli bilan birga zakot qiladi. Sufyon Savriy va Kufa ahli shuni aytadilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Ким бирор мол топса, токи унинг устидан Робби ҳузурида бир йил айланмагунча, унда закот йўқ». Абу Исо айтди: Бу (ривоят) Абдурраҳмон ибн Зайд ибн Асламнинг ҳадисидан саҳиҳроқдир. Абу Исо айтди: Айюб, Убайдуллоҳ ибн Умар ва бошқа бир нечалар Нофеъдан, у Ибн Умардан мавқуф ҳолда ривоят қилганлар. Абдурраҳмон ибн Зайд ибн Аслам эса ҳадисда заифдир; уни Аҳмад ибн Ҳанбал, Али ибн Мадиний ва ҳадис аҳлидан бошқалар заиф санаганлар, у кўп хатога йўл қўювчидир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан бир нечаларидан топилган молда токи унинг устидан бир йил ўтмагунча закот йўқлиги ривоят қилинган. Молик ибн Анас, Шофиий, Аҳмад ва Ишоқ шуни айтадилар. Илм аҳлидан баъзилари айтди: Агар унинг олдида закот вожиб бўладиган мол бўлса, унда закот бор; агар унинг олдида закот вожиб бўладиган мол топган молидан бошқа ҳеч нарса бўлмаса, топилган молда токи унинг устидан бир йил ўтмагунча закот вожиб бўлмайди. Агар бир йил ўтишидан олдин бирор мол топса, у топилган молни закот вожиб бўлган моли билан бирга закот қилади. Суфён Саврий ва Куфа аҳли шуни айтадилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، حَدَّثَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ سَنَّ فِيمَا سَقَتِ السَّمَاءُ وَالْعُيُونُ أَوْ كَانَ عَثَرِيًّا الْعُشْرُ وَفِيمَا سُقِيَ بِالنَّضْحِ نِصْفُ الْعُشْرِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ osmon (yomgʻir) va buloqlar sugʻorgan yoki tabiiy nam yer (asariy) boʻlgan narsada ushr (oʻndan bir)ni, tuya-ulov bilan sugʻorilgan narsada esa ushrning yarmini joriy qildilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ осмон (ёмғир) ва булоқлар суғорган ёки табиий нам ер (асарий) бўлган нарсада ушр (ўндан бир)ни, туя-улов билан суғорилган нарсада эса ушрнинг ярмини жорий қилдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ إِسْحَاقَ الْهَمْدَانِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنْ عُمَرَ، أَنَّهُ حَمَلَ عَلَى فَرَسٍ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ رَآهَا تُبَاعُ فَأَرَادَ أَنْ يَشْتَرِيَهَا فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تَعُدْ فِي صَدَقَتِكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan, u Umar (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladi: U Alloh yoʻlida bir otni (jihod uchun) bergan edi, soʻng uni sotilayotganini koʻrib, sotib olmoqchi boʻldi. Shunda Paygʻambar ﷺ: «Sadaqangga qaytma», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Ilm ahlining koʻpchiligi nazdida amal shu (hadis) ustidadir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан, у Умар (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилади: У Аллоҳ йўлида бир отни (жиҳод учун) берган эди, сўнг уни сотилаётганини кўриб, сотиб олмоқчи бўлди. Шунда Пайғамбар ﷺ: «Садақангга қайтма», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳлининг кўпчилиги наздида амал шу (ҳадис) устидадир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ فَرَضَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَدَقَةَ الْفِطْرِ عَلَى الذَّكَرِ وَالأُنْثَى وَالْحُرِّ وَالْمَمْلُوكِ صَاعًا مِنْ تَمْرٍ أَوْ صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ ‏.‏ قَالَ فَعَدَلَ النَّاسُ إِلَى نِصْفِ صَاعٍ مِنْ بُرٍّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَجَدِّ الْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي ذُبَابٍ وَثَعْلَبَةَ بْنِ أَبِي صُعَيْرٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ fitr sadaqasini erkakka, ayolga, ozodga va qulga bir soʼ xurmo yoki bir soʼ arpa (miqdorida) farz qildilar». (Ibn Umar) aytdi: «Soʻngra xalq buni yarim soʼ bugʻdoyga oʻtkazdilar». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu bobda Abu Said, Ibn Abbos, Horis ibn Abdurrahmon ibn Abu Zubobning bobosi, Saʼlaba ibn Abu Suʼayr va Abdulloh ibn Amrdan ham (hadislar) bor.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ фитр садақасини эркакка, аёлга, озодга ва қулга бир сў хурмо ёки бир сў арпа (миқдорида) фарз қилдилар». (Ибн Умар) айтди: «Сўнгра халқ буни ярим сў буғдойга ўтказдилар». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу бобда Абу Саид, Ибн Аббос, Ҳорис ибн Абдурраҳмон ибн Абу Зубобнинг бобоси, Саълаба ибн Абу Суъайр ва Абдуллоҳ ибн Амрдан ҳам (ҳадислар) бор.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَرَضَ زَكَاةَ الْفِطْرِ مِنْ رَمَضَانَ صَاعًا مِنْ تَمْرٍ أَوْ صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ عَلَى كُلِّ حُرٍّ أَوْ عَبْدٍ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى مِنَ الْمُسْلِمِينَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَرَوَى مَالِكٌ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ حَدِيثِ أَيُّوبَ وَزَادَ فِيهِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ ‏.‏ وَرَوَاهُ غَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ نَافِعٍ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ ‏.‏ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي هَذَا فَقَالَ بَعْضُهُمْ إِذَا كَانَ لِلرَّجُلِ عَبِيدٌ غَيْرُ مُسْلِمِينَ لَمْ يُؤَدِّ عَنْهُمْ صَدَقَةَ الْفِطْرِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ يُؤَدِّي عَنْهُمْ وَإِنْ كَانُوا غَيْرَ مُسْلِمِينَ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ Ramazon fitr zakotini musulmonlardan har bir ozod yoki qulga, erkak yoki ayolga bir soʼ xurmo yoki bir soʼ arpa (miqdorida) farz qildilar. Abu Iso aytdi: Ibn Umarning hadisi hasan sahihdir. Molik Nofeʼdan, u Ibn Umardan, u Nabiy ﷺdan Ayyubning hadisi kabi rivoyat qilgan va unda «musulmonlardan» (degan ziyodani) qoʻshgan. Birdan ortiq (rovi) buni Nofeʼdan rivoyat qilgan va unda «musulmonlardan» degani zikr etilmagan. Ilm ahli bu masalada ixtilof qildilar: baʼzilari kishining musulmon boʻlmagan qullari boʻlsa, ular uchun fitr sadaqasini bermaydi, dedilar. Bu Molik, Shofiʼiy va Ahmadning soʻzidir. Baʼzilari esa: garchi ular musulmon boʻlmasalar ham, ular uchun beradi, dedilar. Bu Savriy, Ibn Muborak va Ishoqning soʻzidir.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ Рамазон фитр закотини мусулмонлардан ҳар бир озод ёки қулга, эркак ёки аёлга бир сў хурмо ёки бир сў арпа (миқдорида) фарз қилдилар. Абу Исо айтди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Молик Нофеъдан, у Ибн Умардан, у Набий ﷺдан Айюбнинг ҳадиси каби ривоят қилган ва унда «мусулмонлардан» (деган зиёдани) қўшган. Бирдан ортиқ (рови) буни Нофеъдан ривоят қилган ва унда «мусулмонлардан» дегани зикр этилмаган. Илм аҳли бу масалада ихтилоф қилдилар: баъзилари кишининг мусулмон бўлмаган қуллари бўлса, улар учун фитр садақасини бермайди, дедилар. Бу Молик, Шофиъий ва Аҳмаднинг сўзидир. Баъзилари эса: гарчи улар мусулмон бўлмасалар ҳам, улар учун беради, дедилар. Бу Саврий, Ибн Муборак ва Ишоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ عَمْرِو بْنِ مُسْلِمٍ أَبُو عَمْرٍو الْحَذَّاءُ الْمَدَنِيُّ، حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نَافِعٍ الصَّائِغُ، عَنِ ابْنِ أَبِي الزِّنَادِ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَأْمُرُ بِإِخْرَاجِ الزَّكَاةِ قَبْلَ الْغُدُوِّ لِلصَّلاَةِ يَوْمَ الْفِطْرِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَهُوَ الَّذِي يَسْتَحِبُّهُ أَهْلُ الْعِلْمِ أَنْ يُخْرِجَ الرَّجُلُ صَدَقَةَ الْفِطْرِ قَبْلَ الْغُدُوِّ إِلَى الصَّلاَةِ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ fitr kunida namozga chiqishdan oldin zakotni chiqarishga buyurar edilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir. Ilm ahli ham shuni mustahab koʻrarlar: kishi fitr sadaqasini namozga chiqishdan oldin chiqarishi (lozim).Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ фитр кунида намозга чиқишдан олдин закотни чиқаришга буюрар эдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Илм аҳли ҳам шуни мустаҳаб кўрарлар: киши фитр садақасини намозга чиқишдан олдин чиқариши (лозим).

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْثَرُ بْنُ الْقَاسِمِ، عَنْ أَشْعَثَ، عَنْ مُحَمَّدٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ مَاتَ وَعَلَيْهِ صِيَامُ شَهْرٍ فَلْيُطْعِمْ عَنْهُ مَكَانَ كُلِّ يَوْمٍ مِسْكِينًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ لاَ نَعْرِفُهُ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَالصَّحِيحُ عَنِ ابْنِ عُمَرَ مَوْقُوفٌ قَوْلُهُ ‏.‏ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي هَذَا الْبَابِ فَقَالَ بَعْضُهُمْ يُصَامُ عَنِ الْمَيِّتِ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ قَالاَ إِذَا كَانَ عَلَى الْمَيِّتِ نَذْرُ صِيَامٍ يَصُومُ عَنْهُ وَإِذَا كَانَ عَلَيْهِ قَضَاءُ رَمَضَانَ أَطْعَمَ عَنْهُ ‏.‏ وَقَالَ مَالِكٌ وَسُفْيَانُ وَالشَّافِعِيُّ لاَ يَصُومُ أَحَدٌ عَنْ أَحَدٍ ‏.‏ قَالَ وَأَشْعَثُ هُوَ ابْنُ سَوَّارٍ ‏.‏ وَمُحَمَّدٌ هُوَ عِنْدِي ابْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Kim bir oy roʻzasi zimmasida boʻlgan holda vafot etsa, uning nomidan har bir kun uchun bir miskinga taom berilsin», dedilar. Abu Iso aytdi: Ibn Umarning hadisini faqat shu yoʻldan marfuʼ (Nabiyga yetgan) holda bilamiz, sahih boʻlgani esa Ibn Umarning oʻz soʻzi sifatida (mavquf)dir. Ilm ahli bu bobda ixtilof qilganlar. Baʼzilari: «Marhum nomidan roʻza tutiladi», deganlar. Buni Ahmad va Ishoq aytadilar. Ular: «Agar marhum zimmasida nazr roʻzasi boʻlsa, uning nomidan roʻza tutiladi, agar zimmasida Ramazon qazosi boʻlsa, uning nomidan taom beriladi», dedilar. Molik, Sufyon va Shofiiy: «Hech kim hech kim nomidan roʻza tutmaydi», deganlar. (Abu Iso) aytdi: Ashʼas — u ibn Savvordir. Muhammad — mening nazarimda ibn Abdurrahmon ibn Abi Layladir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан, у Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Ким бир ой рўзаси зиммасида бўлган ҳолда вафот этса, унинг номидан ҳар бир кун учун бир мискинга таом берилсин», дедилар. Абу Исо айтди: Ибн Умарнинг ҳадисини фақат шу йўлдан марфуъ (Набийга етган) ҳолда биламиз, саҳиҳ бўлгани эса Ибн Умарнинг ўз сўзи сифатида (мавқуф)дир. Илм аҳли бу бобда ихтилоф қилганлар. Баъзилари: «Марҳум номидан рўза тутилади», деганлар. Буни Аҳмад ва Ишоқ айтадилар. Улар: «Агар марҳум зиммасида назр рўзаси бўлса, унинг номидан рўза тутилади, агар зиммасида Рамазон қазоси бўлса, унинг номидан таом берилади», дедилар. Молик, Суфён ва Шофиий: «Ҳеч ким ҳеч ким номидан рўза тутмайди», деганлар. (Абу Исо) айтди: Ашъас — у ибн Саввордир. Муҳаммад — менинг назаримда ибн Абдурраҳмон ибн Аби Лайладир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، وَعَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، وَإِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ ابْنِ أَبِي نَجِيحٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ سُئِلَ ابْنُ عُمَرَ عَنْ صَوْمِ، يَوْمِ عَرَفَةَ بِعَرَفَةَ فَقَالَ حَجَجْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَلَمْ يَصُمْهُ وَمَعَ أَبِي بَكْرٍ فَلَمْ يَصُمْهُ وَمَعَ عُمَرَ فَلَمْ يَصُمْهُ وَمَعَ عُثْمَانَ فَلَمْ يَصُمْهُ ‏.‏ وَأَنَا لاَ أَصُومُهُ وَلاَ آمُرُ بِهِ وَلاَ أَنْهَى عَنْهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنِ ابْنِ أَبِي نَجِيحٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ رَجُلٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ‏.‏ وَأَبُو نَجِيحٍ اسْمُهُ يَسَارٌ ‏وقد سمع من ابن عمر.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Undan Arafotda Arafa kuni roʻza tutish haqida soʻralganda, u: «Men Paygʻambar ﷺ bilan haj qildim, u zot uni roʻza tutmadilar, Abu Bakr bilan (haj qildim), u ham tutmadi, Umar bilan, u ham tutmadi, Usmon bilan, u ham tutmadi. Men ham uni roʻza tutmayman, na buni buyuraman, na undan qaytaraman», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan hadisdir. Bu hadis Ibn Abu Najihdan, u otasidan, u bir kishidan, u Ibn Umardan deb ham rivoyat qilingan. Abu Najihning ismi Yasor boʻlib, u Ibn Umardan (hadis) eshitgan.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Ундан Арафотда Арафа куни рўза тутиш ҳақида сўралганда, у: «Мен Пайғамбар ﷺ билан ҳаж қилдим, у зот уни рўза тутмадилар, Абу Бакр билан (ҳаж қилдим), у ҳам тутмади, Умар билан, у ҳам тутмади, Усмон билан, у ҳам тутмади. Мен ҳам уни рўза тутмайман, на буни буюраман, на ундан қайтараман», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ҳадисдир. Бу ҳадис Ибн Абу Нажиҳдан, у отасидан, у бир кишидан, у Ибн Умардан деб ҳам ривоят қилинган. Абу Нажиҳнинг исми Ясор бўлиб, у Ибн Умардан (ҳадис) эшитган.

حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ عِيسَى، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ يَزِيدَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبَّادِ بْنِ جَعْفَرٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا يُوجِبُ الْحَجَّ قَالَ ‏"‏ الزَّادُ وَالرَّاحِلَةُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا مَلَكَ زَادًا وَرَاحِلَةً وَجَبَ عَلَيْهِ الْحَجُّ ‏.‏ وَإِبْرَاهِيمُ بْنُ يَزِيدَ هُوَ الْخُوزِيُّ الْمَكِّيُّ وَقَدْ تَكَلَّمَ فِيهِ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi Nabiy ﷺ huzuriga kelib: «Ey Rasululloh, hajni nima vojib qiladi?» dedi. U zot: «Ozuqa va ulov», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan hadisdir. Ilm ahli huzurida amal shunga koʻradir: kishi ozuqa va ulovga ega boʻlsa, unga haj vojib boʻladi. Ibrohim ibn Yazid — u al-Xuziy al-Makkiy boʻlib, baʼzi ilm ahli uni xotirasi (yodlashi) jihatidan tanqid qilishgan.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир киши Набий ﷺ ҳузурига келиб: «Эй Расулуллоҳ, ҳажни нима вожиб қилади?» деди. У зот: «Озуқа ва улов», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан ҳадисдир. Илм аҳли ҳузурида амал шунга кўрадир: киши озуқа ва уловга эга бўлса, унга ҳаж вожиб бўлади. Иброҳим ибн Язид — у ал-Хузий ал-Маккий бўлиб, баъзи илм аҳли уни хотираси (ёдлаши) жиҳатидан танқид қилишган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ الْبَيْدَاءُ الَّتِي يَكْذِبُونَ فِيهَا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَاللَّهِ مَا أَهَلَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلاَّ مِنْ عِنْدِ الْمَسْجِدِ مِنْ عِنْدِ الشَّجَرَةِ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U: «Baydo — odamlar shu (joy) haqida Rasululloh ﷺga (nisbatan) yolgʻon (gap) toʻqishadi. Allohga qasamki, Rasululloh ﷺ faqat masjid yonidan, daraxt yonidan talbiya aytib (ehromga) kirdilar», dedi. (Abu Iso) aytdi: Bu hasan sahih hadisdir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У: «Байдо — одамлар шу (жой) ҳақида Расулуллоҳ ﷺга (нисбатан) ёлғон (гап) тўқишади. Аллоҳга қасамки, Расулуллоҳ ﷺ фақат масжид ёнидан, дарахт ёнидан талбия айтиб (эҳромга) кирдилар», деди. (Абу Исо) айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ تَلْبِيَةَ النَّبِيِّ، صلى الله عليه وسلم كَانَتْ ‏"‏ لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ لَبَّيْكَ لاَ شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ إِنَّ الْحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَكَ وَالْمُلْكَ لاَ شَرِيكَ لَكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَجَابِرٍ وَعَائِشَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ قَالَ الشَّافِعِيُّ وَإِنْ زَادَ فِي التَّلْبِيَةِ شَيْئًا مِنْ تَعْظِيمِ اللَّهِ فَلاَ بَأْسَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ وَأَحَبُّ إِلَىَّ أَنْ يَقْتَصِرَ عَلَى تَلْبِيَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ الشَّافِعِيُّ وَإِنَّمَا قُلْنَا لاَ بَأْسَ بِزِيَادَةِ تَعْظِيمِ اللَّهِ فِيهَا لِمَا جَاءَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَهُوَ حَفِظَ التَّلْبِيَةَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ زَادَ ابْنُ عُمَرَ فِي تَلْبِيَتِهِ مِنْ قِبَلِهِ لَبَّيْكَ وَالرَّغْبَاءُ إِلَيْكَ وَالْعَمَلُ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺning talbiyalari: «Labbayka Allohumma labbayk, labbayka lo sharika laka labbayk, innal-hamda van-niʼmata laka val-mulk, lo sharika lak» (Sening amringga shoshildim, ey Alloh, amringga shoshildim. Amringga shoshildim, Sening shariging yoʻq, amringga shoshildim. Albatta hamd va neʼmat Senikidir, mulk ham Senikidir, Sening shariging yoʻq) boʻlardi. Bu bobda Ibn Masʼud, Jobir, Oisha, Ibn Abbos va Abu Hurayradan ham (hadislar bor). Abu Iso aytdi: Ibn Umarning hadisi hasan sahih hadisdir. Nabiy ﷺ ashoblari va boshqalaridan boʻlgan baʼzi ilm ahli huzurida amal shunga binoandir, bu Sufyon, Shofiiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Shofiiy aytdi: Agar talbiyaga Allohni ulugʻlashdan biror narsa qoʻshsa, inshaalloh, zarari yoʻq, lekin men uchun Rasululloh ﷺning talbiyasi bilan cheklanish yoqimliroqdir. Shofiiy aytdi: Biz unda Allohni ulugʻlash qoʻshilishida zarar yoʻq deyishimiz Ibn Umardan kelgan narsa sababidandir — u Rasululloh ﷺdan talbiyani yodlab olgan, soʻngra Ibn Umar oʻz talbiyasiga oʻzicha «Labbayka val-ragʻbou ilayka val-amal» (deganlarini) qoʻshgan.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺнинг талбиялари: «Лаббайка Аллоҳумма лаббайк, лаббайка ло шарика лака лаббайк, иннал-ҳамда ван-ниъмата лака вал-мулк, ло шарика лак» (Сенинг амрингга шошилдим, эй Аллоҳ, амрингга шошилдим. Амрингга шошилдим, Сенинг шаригинг йўқ, амрингга шошилдим. Албатта ҳамд ва неъмат Сеникидир, мулк ҳам Сеникидир, Сенинг шаригинг йўқ) бўларди. Бу бобда Ибн Масъуд, Жобир, Оиша, Ибн Аббос ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ҳадислар бор). Абу Исо айтди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий ﷺ ашоблари ва бошқаларидан бўлган баъзи илм аҳли ҳузурида амал шунга биноандир, бу Суфён, Шофиий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Шофиий айтди: Агар талбияга Аллоҳни улуғлашдан бирор нарса қўшса, иншааллоҳ, зарари йўқ, лекин мен учун Расулуллоҳ ﷺнинг талбияси билан чекланиш ёқимлироқдир. Шофиий айтди: Биз унда Аллоҳни улуғлаш қўшилишида зарар йўқ дейишимиз Ибн Умардан келган нарса сабабидандир — у Расулуллоҳ ﷺдан талбияни ёдлаб олган, сўнгра Ибн Умар ўз талбиясига ўзича «Лаббайка вал-рағбоу илайка вал-амал» (деганларини) қўшган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّهُ أَهَلَّ فَانْطَلَقَ يُهِلُّ فَيَقُولُ لَبَّيْكَ اللَّهُمَّ لَبَّيْكَ لَبَّيْكَ لاَ شَرِيكَ لَكَ لَبَّيْكَ إِنَّ الْحَمْدَ وَالنِّعْمَةَ لَكَ وَالْمُلْكَ لاَ شَرِيكَ لَكَ ‏.‏ قَالَ وَكَانَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ يَقُولُ هَذِهِ تَلْبِيَةُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَكَانَ يَزِيدُ مِنْ عِنْدِهِ فِي أَثَرِ تَلْبِيَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَبَّيْكَ لَبَّيْكَ وَسَعْدَيْكَ وَالْخَيْرُ فِي يَدَيْكَ لَبَّيْكَ وَالرَّغْبَاءُ إِلَيْكَ وَالْعَمَلُ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, u ihromga kirib, talbiya aytib yoʻlga chiqar va: «Labbayka Allohumma labbayk, labbayka lo sharika laka labbayk, innal-hamda van-niʼmata laka val-mulk, lo sharika lak», derdi. Abdulloh ibn Umar: «Bu Rasululloh ﷺning talbiyasidir», derdi. U Rasululloh ﷺning talbiyasi ortidan oʻzidan: «Labbayka labbayka va saʼdayk, val-xayru fi yadayk, labbayka val-ragʻbou ilayka val-amal» (deb) qoʻshardi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, у иҳромга кириб, талбия айтиб йўлга чиқар ва: «Лаббайка Аллоҳумма лаббайк, лаббайка ло шарика лака лаббайк, иннал-ҳамда ван-ниъмата лака вал-мулк, ло шарика лак», дерди. Абдуллоҳ ибн Умар: «Бу Расулуллоҳ ﷺнинг талбиясидир», дерди. У Расулуллоҳ ﷺнинг талбияси ортидан ўзидан: «Лаббайка лаббайка ва саъдайк, вал-хайру фи ядайк, лаббайка вал-рағбоу илайка вал-амал» (деб) қўшарди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَجُلاً، قَالَ مِنْ أَيْنَ نُهِلُّ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ ‏"‏ يُهِلُّ أَهْلُ الْمَدِينَةِ مِنْ ذِي الْحُلَيْفَةِ وَأَهْلُ الشَّامِ مِنَ الْجُحْفَةِ وَأَهْلُ نَجْدٍ مِنْ قَرْنٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَيَقُولُونَ وَأَهْلُ الْيَمَنِ مِنْ يَلَمْلَمَ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, bir kishi: «Qayerdan ihromga kiramiz, ey Allohning Rasuli?» dedi. U zot: «Madina ahli Zul-Hulayfadan, Shom ahli al-Juhfadan, Najd ahli Qarndan ihromga kiradi», dedilar. (Ibn Umar): «Yaman ahli Yalamlamdan, deb aytadilar», dedi. Bu bobda Ibn Abbos, Jobir ibn Abdulloh va Abdulloh ibn Amrdan ham (hadislar bor). Abu Iso aytdi: Ibn Umarning hadisi hasan sahih hadisdir. Ilm ahli huzurida amal shunga binoandir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, бир киши: «Қаердан иҳромга кирамиз, эй Аллоҳнинг Расули?» деди. У зот: «Мадина аҳли Зул-Ҳулайфадан, Шом аҳли ал-Жуҳфадан, Нажд аҳли Қарндан иҳромга киради», дедилар. (Ибн Умар): «Яман аҳли Яламламдан, деб айтадилар», деди. Бу бобда Ибн Аббос, Жобир ибн Абдуллоҳ ва Абдуллоҳ ибн Амрдан ҳам (ҳадислар бор). Абу Исо айтди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли ҳузурида амал шунга биноандир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّهُ قَالَ قَامَ رَجُلٌ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَاذَا تَأْمُرُنَا أَنْ نَلْبَسَ مِنَ الثِّيَابِ فِي الْحَرَمِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تَلْبَسُوا الْقُمُصَ وَلاَ السَّرَاوِيلاَتِ وَلاَ الْبَرَانِسَ وَلاَ الْعَمَائِمَ وَلاَ الْخِفَافَ إِلاَّ أَنْ يَكُونَ أَحَدٌ لَيْسَتْ لَهُ نَعْلاَنِ فَلْيَلْبَسِ الْخُفَّيْنِ وَلْيَقْطَعْهُمَا مَا أَسْفَلَ مِنَ الْكَعْبَيْنِ وَلاَ تَلْبَسُوا شَيْئًا مِنَ الثِّيَابِ مَسَّهُ الزَّعْفَرَانُ وَلاَ الْوَرْسُ وَلاَ تَنْتَقِبِ الْمَرْأَةُ الْحَرَامُ وَلاَ تَلْبَسِ الْقُفَّازَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi turib: «Ey Allohning Rasuli, haramda qanday kiyimlarni kiyishni bizga buyurasiz?» dedi. Rasululloh ﷺ: «Koʻylaklarni, ishtonlarni, bosh kiyimlarni (burnus), sallalarni va makisilarni (xuff) kiymanglar; magar birovning kovushi boʻlmasa, makisi kiysin va uni togʻaylardan pastroq qilib kessin. Zaʼfaron yoki vars teggan biror kiyimni ham kiymanglar. Ihromdagi ayol yuzini yopmasin va qoʻlqop kiymasin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Ilm ahli huzurida amal shunga binoandir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир киши туриб: «Эй Аллоҳнинг Расули, ҳарамда қандай кийимларни кийишни бизга буюрасиз?» деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Кўйлакларни, иштонларни, бош кийимларни (бурнус), саллаларни ва макисиларни (хуфф) кийманглар; магар бировнинг ковуши бўлмаса, макиси кийсин ва уни тоғайлардан пастроқ қилиб кессин. Заъфарон ёки варс тегган бирор кийимни ҳам кийманглар. Иҳромдаги аёл юзини ёпмасин ва қўлқоп киймасин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли ҳузурида амал шунга биноандир.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ صَالِحٍ الطَّلْحِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ اغْتَسَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لِدُخُولِهِ مَكَّةَ بِفَخٍّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَيْرُ مَحْفُوظٍ ‏.‏ وَالصَّحِيحُ مَا رَوَى نَافِعٌ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ كَانَ يَغْتَسِلُ لِدُخُولِ مَكَّةَ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ يُسْتَحَبُّ الاِغْتِسَالُ لِدُخُولِ مَكَّةَ ‏.‏ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ ضَعِيفٌ فِي الْحَدِيثِ ضَعَّفَهُ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ وَعَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ وَغَيْرُهُمَا وَلاَ نَعْرِفُ هَذَا الْحَدِيثَ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ حَدِيثِهِ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Nabiy ﷺ Makkaga kirishlari uchun Faxx (degan joy)da gʻusl qildilar». Abu Iso aytdi: Bu hadis mahfuz emas. Sahihi esa Nofeʼning Ibn Umardan rivoyat qilgani boʻlib, u (Ibn Umar) Makkaga kirish uchun gʻusl qilar edi. Shofiʼiy ham shuni aytadi: Makkaga kirish uchun gʻusl qilish mustahabdir. Abdurahmon ibn Zayd ibn Aslam hadisda zaifdir; Ahmad ibn Hanbal, Ali ibn al-Madiniy va boshqalar uni zaif deganlar. Biz bu hadisni faqat uning rivoyatidan marfuʼ holda bilamiz.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Набий ﷺ Маккага киришлари учун Фахх (деган жой)да ғусл қилдилар». Абу Исо айтди: Бу ҳадис маҳфуз эмас. Саҳиҳи эса Нофеънинг Ибн Умардан ривоят қилгани бўлиб, у (Ибн Умар) Маккага кириш учун ғусл қилар эди. Шофиъий ҳам шуни айтади: Маккага кириш учун ғусл қилиш мустаҳабдир. Абдураҳмон ибн Зайд ибн Аслам ҳадисда заифдир; Аҳмад ибн Ҳанбал, Али ибн ал-Мадиний ва бошқалар уни заиф деганлар. Биз бу ҳадисни фақат унинг ривоятидан марфуъ ҳолда биламиз.

حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ عِيسَى، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا الْعُمَرِيُّ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم دَخَلَ مَكَّةَ نَهَارًا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ Makkaga kunduzi kirdilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ Маккага кундузи кирдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنِ الزُّبَيْرِ بْنِ عَرَبِيٍّ، أَنَّ رَجُلاً، سَأَلَ ابْنَ عُمَرَ عَنِ اسْتِلاَمِ الْحَجَرِ، فَقَالَ رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَسْتَلِمُهُ وَيُقَبِّلُهُ ‏.‏ فَقَالَ الرَّجُلُ أَرَأَيْتَ إِنْ غُلِبْتُ عَلَيْهِ أَرَأَيْتَ إِنْ زُوحِمْتُ فَقَالَ ابْنُ عُمَرَ اجْعَلْ أَرَأَيْتَ بِالْيَمَنِ رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَسْتَلِمُهُ وَيُقَبِّلُهُ ‏.‏ قَالَ وَهَذَا هُوَ الزُّبَيْرُ بْنُ عَرَبِيٍّ رَوَى عَنْهُ حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ وَالزُّبَيْرُ بْنُ عَرَبِيٍّ كُوفِيٌّ يُكْنَى أَبَا سَلَمَةَ سَمِعَ مِنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ وَغَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم رَوَى عَنْهُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَغَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الأَئِمَّةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ عَنْهُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ يَسْتَحِبُّونَ تَقْبِيلَ الْحَجَرِ فَإِنْ لَمْ يُمْكِنْهُ وَلَمْ يَصِلْ إِلَيْهِ اسْتَلَمَهُ بِيَدِهِ وَقَبَّلَ يَدَهُ وَإِنْ لَمْ يَصِلْ إِلَيْهِ اسْتَقْبَلَهُ إِذَا حَاذَى بِهِ وَكَبَّرَ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Zubayr ibn Arabiy aytadi: Bir kishi Ibn Umardan Hajarni (Hajarul-asvadni) istilom qilish haqida soʻradi. U: «Men Nabiy ﷺning unga qoʻl tekkizib, oʻpganlarini koʻrdim», dedi. Haligi kishi: «Agar uning oldiga oʻta olmasam, agar (olomon ichida) siqib qoʻyilsam, qanday boʻladi?», dedi. Ibn Umar: «‹Qanday boʻladi›ngni Yamanga qoʻyib qoʻy! Men Nabiy ﷺning unga qoʻl tekkizib, oʻpganlarini koʻrdim», dedi. Abu Iso aytdi: Ibn Umarning hadisi hasan sahih hadisdir va u undan turli yoʻllar bilan rivoyat qilingan. Ilm ahli shu bilan amal qiladilar: ular Hajarni oʻpishni mustahab koʻradilar; agar bunga imkon boʻlmasa va unga yeta olmasa, qoʻli bilan istilom qilib, qoʻlini oʻpadi; agar unga yeta olmasa, uning roʻparasiga kelganda yuzini unga qaratib takbir aytadi. Bu Shofiʼiyning soʻzidir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Зубайр ибн Арабий айтади: Бир киши Ибн Умардан Ҳажарни (Ҳажарул-асвадни) истилом қилиш ҳақида сўради. У: «Мен Набий ﷺнинг унга қўл теккизиб, ўпганларини кўрдим», деди. Ҳалиги киши: «Агар унинг олдига ўта олмасам, агар (оломон ичида) сиқиб қўйилсам, қандай бўлади?», деди. Ибн Умар: «‹Қандай бўлади›нгни Яманга қўйиб қўй! Мен Набий ﷺнинг унга қўл теккизиб, ўпганларини кўрдим», деди. Абу Исо айтди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир ва у ундан турли йўллар билан ривоят қилинган. Илм аҳли шу билан амал қиладилар: улар Ҳажарни ўпишни мустаҳаб кўрадилар; агар бунга имкон бўлмаса ва унга ета олмаса, қўли билан истилом қилиб, қўлини ўпади; агар унга ета олмаса, унинг рўпарасига келганда юзини унга қаратиб такбир айтади. Бу Шофиъийнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ ابْنَ عُمَرَ، صَلَّى بِجَمْعٍ فَجَمَعَ بَيْنَ الصَّلاَتَيْنِ بِإِقَامَةٍ وَقَالَ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَعَلَ مِثْلَ هَذَا فِي هَذَا الْمَكَانِ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, u Jamʼ (Muzdalifa)da namoz oʻqib, ikki namozni bitta iqomat bilan jamladi va: «Men Rasululloh ﷺning mana shu joyda shunga oʻxshash qilganlarini koʻrdim», dedi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, у Жамъ (Муздалифа)да намоз ўқиб, икки намозни битта иқомат билан жамлади ва: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг мана шу жойда шунга ўхшаш қилганларини кўрдим», деди.

حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ عِيسَى، حَدَّثَنَا ابْنُ نُمَيْرٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا رَمَى الْجِمَارَ مَشَى إِلَيْهَا ذَاهِبًا وَرَاجِعًا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ بَعْضُهُمْ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ وَلَمْ يَرْفَعْهُ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَقَالَ بَعْضُهُمْ يَرْكَبُ يَوْمَ النَّحْرِ وَيَمْشِي فِي الأَيَّامِ الَّتِي بَعْدَ يَوْمَ النَّحْرِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَكَأَنَّ مَنْ قَالَ هَذَا إِنَّمَا أَرَادَ اتِّبَاعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي فِعْلِهِ لأَنَّهُ إِنَّمَا رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ رَكِبَ يَوْمَ النَّحْرِ حَيْثُ ذَهَبَ يَرْمِي الْجِمَارَ وَلاَ يَرْمِي يَوْمَ النَّحْرِ إِلاَّ جَمْرَةَ الْعَقَبَةِ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ Jamralarga tosh otganlarida ularga borishda ham, qaytishda ham piyoda yurar edilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir. Baʼzilar buni Ubaydullohdan rivoyat qilib, uni (Nabiyga) marfu qilmaganlar. Koʻpchilik ilm ahli shunga amal qiladilar. Baʼzilar: «Nahr kunida ulovga minadi va Nahr kunidan keyingi kunlarda piyoda yuradi», dedilar. Abu Iso aytdi: Goʻyo shunday deganlar Nabiy ﷺning ishlariga ergashishni iroda qilganlar, chunki Nabiy ﷺdan u zot Jamralarga tosh otishga borgan Nahr kunida ulovga minganlari rivoyat qilingan, Nahr kunida esa faqat Jamratul-Aqabaga tosh otiladi (xolos).Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ Жамраларга тош отганларида уларга боришда ҳам, қайтишда ҳам пиёда юрар эдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Баъзилар буни Убайдуллоҳдан ривоят қилиб, уни (Набийга) марфу қилмаганлар. Кўпчилик илм аҳли шунга амал қиладилар. Баъзилар: «Наҳр кунида уловга минади ва Наҳр кунидан кейинги кунларда пиёда юради», дедилар. Абу Исо айтди: Гўё шундай деганлар Набий ﷺнинг ишларига эргашишни ирода қилганлар, чунки Набий ﷺдан у зот Жамраларга тош отишга борган Наҳр кунида уловга минганлари ривоят қилинган, Наҳр кунида эса фақат Жамратул-Ақабага тош отилади (холос).

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَأَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ قَالاَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ الْيَمَانِ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم اشْتَرَى هَدْيَهُ مِنْ قُدَيْدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ الثَّوْرِيِّ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ يَحْيَى بْنِ الْيَمَانِ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ نَافِعٍ أَنَّ ابْنَ عُمَرَ اشْتَرَى هَدْيَهُ مِنْ قُدَيْدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا أَصَحُّ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Nabiy ﷺ oʻzlarining hadiylarini (qurbonliklarini) Qudayddan sotib oldilar.» Abu Iso aytdi: Bu gʻarib hadisdir, uni Savriyning hadisidan faqat Yahyo ibn al-Yamonning hadisi orqaligina bilamiz. Nofeʼdan, Ibn Umar oʻz hadiyini Qudayddan sotib olgani ham rivoyat qilingan. Abu Iso aytdi: Bu (rivoyat) sahihroqdir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Набий ﷺ ўзларининг ҳадийларини (қурбонликларини) Қудайддан сотиб олдилар.» Абу Исо айтди: Бу ғариб ҳадисдир, уни Саврийнинг ҳадисидан фақат Яҳё ибн ал-Ямоннинг ҳадиси орқалигина биламиз. Нофеъдан, Ибн Умар ўз ҳадийини Қудайддан сотиб олгани ҳам ривоят қилинган. Абу Исо айтди: Бу (ривоят) саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ حَلَقَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَحَلَقَ طَائِفَةٌ مِنْ أَصْحَابِهِ وَقَصَّرَ بَعْضُهُمْ ‏.‏ قَالَ ابْنُ عُمَرَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ رَحِمَ اللَّهُ الْمُحَلِّقِينَ ‏"‏ ‏.‏ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ وَالْمُقَصِّرِينَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ أُمِّ الْحُصَيْنِ وَمَارِبَ وَأَبِي سَعِيدٍ وَأَبِي مَرْيَمَ وَحُبْشِيِّ بْنِ جُنَادَةَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ يَخْتَارُونَ لِلرَّجُلِ أَنْ يَحْلِقَ رَأْسَهُ وَإِنْ قَصَّرَ يَرَوْنَ أَنَّ ذَلِكَ يُجْزِئُ عَنْهُ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺ soch oldirdilar, sahobalaridan bir toifasi ham soch oldirdi, baʼzilari esa qisqartirdi», dedi. Ibn Umar aytdi: Rasululloh ﷺ: «Alloh soch oldirganlarga rahm qilsin», deb bir yoki ikki marta aytdilar, soʻng: «Qisqartirganlarga ham», dedilar. (Rovi) aytdi: Bu bobda Ibn Abbos, Ibn Ummi al-Husayn, Morib, Abu Said, Abu Maryam, Hubshiy ibn Junoda va Abu Hurayra (roziyallohu anhum)dan ham (hadis) bor. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir. Ilm ahlining ameli shu boʻyicha boʻlib, ular kishi uchun boshini oldirishni afzal koʻradilar, agar qisqartirsa, bu undan kifoya qiladi deb biladilar. Bu Sufyon as-Savriy, Shofeʼiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺ соч олдирдилар, саҳобаларидан бир тоифаси ҳам соч олдирди, баъзилари эса қисқартирди», деди. Ибн Умар айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ соч олдирганларга раҳм қилсин», деб бир ёки икки марта айтдилар, сўнг: «Қисқартирганларга ҳам», дедилар. (Рови) айтди: Бу бобда Ибн Аббос, Ибн Умми ал-Ҳусайн, Мориб, Абу Саид, Абу Марям, Ҳубший ибн Жунода ва Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳум)дан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳлининг амели шу бўйича бўлиб, улар киши учун бошини олдиришни афзал кўрадилар, агар қисқартирса, бу ундан кифоя қилади деб биладилар. Бу Суфён ас-Саврий, Шофеъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَعُثْمَانُ يَنْزِلُونَ الأَبْطَحَ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَأَبِي رَافِعٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ صَحِيحٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ إِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ الرَّزَّاقِ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ‏.‏ وَقَدِ اسْتَحَبَّ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ نُزُولَ الأَبْطَحِ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَرَوْا ذَلِكَ وَاجِبًا إِلاَّ مَنْ أَحَبَّ ذَلِكَ ‏.‏ قَالَ الشَّافِعِيُّ وَنُزُولُ الأَبْطَحِ لَيْسَ مِنَ النُّسُكِ فِي شَيْءٍ إِنَّمَا هُوَ مَنْزِلٌ نَزَلَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ, Abu Bakr, Umar va Usmon Abtahda tushib (qoʻnib) turardilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Oisha, Abu Rofiʼ va Ibn Abbosdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Umarning hadisi sahih hasan gʻariyb hadisdir. Biz uni faqat Abdurrazzoqning Ubaydulloh ibn Umardan qilgan rivoyati orqaligina bilamiz. Baʼzi ilm ahllari Abtahda tushishni vojib deb hisoblamagan holda, faqat buni xohlagan kishi uchun mustahab sanashgan. Shofiʼiy aytdi: Abtahda tushish manosik (hajj amallari)dan hech narsa emas, u faqat Nabiy ﷺ tushgan bir manzildir, xolos.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ, Абу Бакр, Умар ва Усмон Абтаҳда тушиб (қўниб) турардилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Оиша, Абу Рофиъ ва Ибн Аббосдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Ибн Умарнинг ҳадиси саҳиҳ ҳасан ғарийб ҳадисдир. Биз уни фақат Абдурраззоқнинг Убайдуллоҳ ибн Умардан қилган ривояти орқалигина биламиз. Баъзи илм аҳллари Абтаҳда тушишни вожиб деб ҳисобламаган ҳолда, фақат буни хоҳлаган киши учун мустаҳаб санашган. Шофиъий айтди: Абтаҳда тушиш маносик (ҳажж амаллари)дан ҳеч нарса эмас, у фақат Набий ﷺ тушган бир манзилдир, холос.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا شَيْبَانُ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم اعْتَمَرَ أَرْبَعًا إِحْدَاهُنَّ فِي رَجَبٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ toʻrt marta umra qildilar, ulardan biri rajab oyida edi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ тўрт марта умра қилдилар, улардан бири ражаб ойида эди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا أَبُو عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ مَنْ حَجَّ الْبَيْتَ فَلْيَكُنْ آخِرُ عَهْدِهِ بِالْبَيْتِ إِلاَّ الْحُيَّضَ وَرَخَّصَ لَهُنَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi, u aytdi: Kim Baytni (Kaʼbani) haj qilsa, uning Bayt bilan eng oxirgi (amali tavof) boʻlsin; faqat hayzli ayollar bundan mustasno — Rasululloh ﷺ ularga (tavofsiz ketishga) ruxsat berganlar. Abu Iso aytdi: Ibn Umarning hadisi hasan sahihdir. Ilm ahli nazdida shunga amal qilinadi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади, у айтди: Ким Байтни (Каъбани) ҳаж қилса, унинг Байт билан энг охирги (амали тавоф) бўлсин; фақат ҳайзли аёллар бундан мустасно — Расулуллоҳ ﷺ уларга (тавофсиз кетишга) рухсат берганлар. Абу Исо айтди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли наздида шунга амал қилинади.

حَدَّثَنَا خَلاَّدُ بْنُ أَسْلَمَ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ أَحْرَمَ بِالْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ أَجْزَأَهُ طَوَافٌ وَاحِدٌ وَسَعْىٌ وَاحِدٌ عَنْهُمَا حَتَّى يَحِلَّ مِنْهُمَا جَمِيعًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ تَفَرَّدَ بِهِ الدَّرَاوَرْدِيُّ عَلَى ذَلِكَ اللَّفْظِ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ غَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ وَلَمْ يَرْفَعُوهُ ‏.‏ وَهُوَ أَصَحُّ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim haj bilan umraga ehrom bogʻlasa, ikkalasidan birga ehromdan chiqquniga qadar ular uchun bir marta tavof va bir marta saʼy kifoya qiladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir; bu lafz bilan uni faqat Darovardiy yolgʻiz rivoyat qilgan. Uni Ubaydulloh ibn Umardan bir necha kishi rivoyat qilib, marfuʼ qilishmagan. Va bu sahihroqdir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким ҳаж билан умрага эҳром боғласа, иккаласидан бирга эҳромдан чиққунига қадар улар учун бир марта тавоф ва бир марта саъй кифоя қилади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир; бу лафз билан уни фақат Даровардий ёлғиз ривоят қилган. Уни Убайдуллоҳ ибн Умардан бир неча киши ривоят қилиб, марфуъ қилишмаган. Ва бу саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِذَا قَفَلَ مِنْ غَزْوَةٍ أَوْ حَجٍّ أَوْ عُمْرَةٍ فَعَلاَ فَدْفَدًا مِنَ الأَرْضِ أَوْ شَرَفًا كَبَّرَ ثَلاَثًا ثُمَّ قَالَ ‏"‏ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَحْدَهُ لاَ شَرِيكَ لَهُ لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ آيِبُونَ تَائِبُونَ عَابِدُونَ سَائِحُونَ لِرَبِّنَا حَامِدُونَ صَدَقَ اللَّهُ وَعْدَهُ وَنَصَرَ عَبْدَهُ وَهَزَمَ الأَحْزَابَ وَحْدَهُ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنِ الْبَرَاءِ وَأَنَسٍ وَجَابِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ gʻazotdan yo hajdan yo umradan qaytayotganlarida, yerning balandligiga yo tepalikka koʻtarilsalar, uch marta takbir aytar, soʻng: «Lo ilaha illalloh, vahdahu lo sharika lah, lahul-mulku va lahul-hamdu va huva ala kulli shayʼin qodir. Oyibuna toibuna obiduna soihuna li-Robbina hamiduna. Sadaqallohu vaʼdahu va nasara abdahu va hazamal-ahzoba vahdah» — («Yolgʻiz Allohdan oʻzga haq maʼbud yoʻq, Uning sherigi yoʻq. Mulk Unikidir va hamd Unikidir, U har narsaga qodirdir. Biz qaytuvchilar, tavba qiluvchilar, ibodat qiluvchilar, (Alloh yoʻlida) sayr qiluvchilar, Robbimizga hamd aytuvchilarmiz. Alloh vaʼdasini rost qildi, bandasiga yordam berdi va yolgʻiz oʻzi (kofir) guruhlarni magʻlub etdi») — der edilar. Abu Iso aytdi: Ibn Umarning hadisi hasan sahihdir.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ ғазотдан ё ҳаждан ё умрадан қайтаётганларида, ернинг баландлигига ё тепаликка кўтарилсалар, уч марта такбир айтар, сўнг: «Ло илаҳа иллаллоҳ, ваҳдаҳу ло шарика лаҳ, лаҳул-мулку ва лаҳул-ҳамду ва ҳува ала кулли шайъин қодир. Ойибуна тоибуна обидуна соиҳуна ли-Роббина ҳамидуна. Садақаллоҳу ваъдаҳу ва насара абдаҳу ва ҳазамал-аҳзоба ваҳдаҳ» — («Ёлғиз Аллоҳдан ўзга ҳақ маъбуд йўқ, Унинг шериги йўқ. Мулк Уникидир ва ҳамд Уникидир, У ҳар нарсага қодирдир. Биз қайтувчилар, тавба қилувчилар, ибодат қилувчилар, (Аллоҳ йўлида) сайр қилувчилар, Роббимизга ҳамд айтувчилармиз. Аллоҳ ваъдасини рост қилди, бандасига ёрдам берди ва ёлғиз ўзи (кофир) гуруҳларни мағлуб этди») — дер эдилар. Абу Исо айтди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.