Oysha bint Abu Bakr as-Siddiq (Ummul-mu'minin)

نا الْحُسَيْنُ بْنُ مَهْدِيٍّ ، قَالَ : نا عَبْدُ الرَّزَّاقِ ، وَقَالَ : ثنا عِكْرِمَةُ بْنُ عَمَّارٍ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ ، عَنْ عَائِشَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا , قَالَتْ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " لا يَزَالُ أَقْوَامٌ مُتَخَلِّفُونَ عَنِ الصَّفِّ الأَوَّلِ حَتَّى يَجْعَلَهُمُ اللَّهُ تَعَالَى فِي النَّارِ "

Oisha (roziyallohu anho) aytadi: Rasululloh ﷺ: «Baʼzi qavmlar birinchi safdan orqada qolaveradilar, hatto Alloh taolo ularni doʻzaxga soladi», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо) айтади: Расулуллоҳ ﷺ: «Баъзи қавмлар биринчи сафдан орқада қолаверадилар, ҳатто Аллоҳ таоло уларни дўзахга солади», дедилар.

أنا أَبُو بِشْرٍ الْوَاسِطِيُّ ، نا خَالِدٌ يَعْنِي ابْنَ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنْ سُهَيْلٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ عَائِشَةَ ، قَالَتْ : دَخَلَ يَهُودِيٌّ عَلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَقَالَ : السَّامُ عَلَيْكَ ، فَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " وَعَلَيْكَ " . قَالَتْ عَائِشَةُ : فَهَمَمْتُ أَنْ أَتَكَلَّمَ ، فَعَرَفْتُ كَرَاهِيَةَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لِذَلِكَ ، فَسَكَتُّ ، ثُمَّ دَخَلَ آخَرُ ، فَقَالَ : السَّامُ عَلَيْكَ ، فَقَالَ : " وَعَلَيْكَ " ، فَهَمَمْتُ أَنْ أَتَكَلَّمَ ، فَعَرَفْتُ كَرَاهِيَةَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لِذَلِكَ . ثُمَّ دَخَلَ الثَّالِثُ ، فَقَالَ : السَّامُ عَلَيْكَ ، فَلَمْ أَصْبِرْ حَتَّى قُلْتُ : وَعَلَيْكَ السَّامُ وَغَضَبُ اللَّهِ وَلَعْنَتُهُ إِخْوَانَ الْقِرَدَةِ وَالْخَنَازِيرِ ، أَتُحَيُّونَ رَسُولَ اللَّهِ بِمَا لَمْ يُحَيِّهِ اللَّهُ ؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْفُحْشَ وَالتَّفَحُّشَ ، قَالُوا قَوْلا ، فَرَدَدْنَا عَلَيْهِمْ ، إِنَّ الْيَهُودَ قَوْمٌ حُسَّدٌ ، وَإِنَّهُمْ لا يَحْسُدُونَا عَلَى شَيْءٍ كَمَا يَحْسُدُونَا عَلَى السَّلامِ ، وَعَلَى آمِينَ "

Oisha (roziyallohu anho) aytdi: Nabiy ﷺning huzurlariga bir yahudiy kirib: As-somu alayka, dedi. Nabiy ﷺ: «Va alayka», dedilar. Oisha aytdi: Men gapirmoqchi boʻldim, ammo Rasululloh ﷺ buni yoqtirmasliklarini bilib, jim qoldim. Soʻng boshqasi kirib: As-somu alayka, dedi. U zot: «Va alayka», dedilar. Men yana gapirmoqchi boʻldim, ammo Nabiy ﷺ buni yoqtirmasliklarini bilib (jim turdim). Soʻng uchinchisi kirib: As-somu alayka, dedi. Endi sabr qilolmadim va: Va alaykumus-somu va gʻazabullohi va laʼnatuhu, ey maymunlar va choʻchqalarning birodarlari! Rasulullohga Alloh salom bermagan narsa bilan salom berasizlarmi? dedim. Shunda Rasululloh ﷺ: «Albatta, Alloh qoʻpollikni ham, qoʻpollik qilishni ham sevmaydi. Ular bir soʻz aytdilar, biz ularga (shunga yarasha) javob qaytardik. Albatta, yahudiylar hasadchi qavmdir; ular bizga hech bir narsada salom va omin (aytishimizda) hasad qilganchalik hasad qilmaydilar», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди: Набий ﷺнинг ҳузурларига бир яҳудий кириб: Ас-сому алайка, деди. Набий ﷺ: «Ва алайка», дедилар. Оиша айтди: Мен гапирмоқчи бўлдим, аммо Расулуллоҳ ﷺ буни ёқтирмасликларини билиб, жим қолдим. Сўнг бошқаси кириб: Ас-сому алайка, деди. У зот: «Ва алайка», дедилар. Мен яна гапирмоқчи бўлдим, аммо Набий ﷺ буни ёқтирмасликларини билиб (жим турдим). Сўнг учинчиси кириб: Ас-сому алайка, деди. Энди сабр қилолмадим ва: Ва алайкумус-сому ва ғазабуллоҳи ва лаънатуҳу, эй маймунлар ва чўчқаларнинг биродарлари! Расулуллоҳга Аллоҳ салом бермаган нарса билан салом берасизларми? дедим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, Аллоҳ қўполликни ҳам, қўполлик қилишни ҳам севмайди. Улар бир сўз айтдилар, биз уларга (шунга яраша) жавоб қайтардик. Албатта, яҳудийлар ҳасадчи қавмдир; улар бизга ҳеч бир нарсада салом ва омин (айтишимизда) ҳасад қилганчалик ҳасад қилмайдилар», дедилар.

نا بُنْدَارٌ ، نا يَحْيَى ، نا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ ، حَدَّثَنِي أَبِي ، عَنْ عَائِشَةَ ، أَنَّ النَّاسَ دَخَلُوا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَهُوَ مَرِيضٌ ، فَصَلَّى بِهِمْ جَالِسًا ، فَصَلَّوْا قِيَامًا ، فَأَشَارَ إِلَيْهِمْ أَنِ اجْلِسُوا ، وَقَالَ : " إِنَّمَا الإِمَامُ لِيُؤْتَمُّ بِهِ ، فَإِذَا صَلَّى جَالِسًا ، فَصَلُّوا جُلُوسًا ، وَإِذَا صَلَّى قَائِمًا ، فَصَلُّوا قِيَامًا ، وَإِذَا رَكَعَ ، فَارْكَعُوا ، وَإِذَا سَجَدَ ، فَاسْجُدُوا ، وَإِذَا رَفَعَ ، فَارْفَعُوا "

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Odamlar Rasululloh ﷺ kasal boʻlgan paytlarida huzurlariga kirdilar. U zot ularga oʻtirgan holda namoz oʻqib berdilar, ular esa tik turib oʻqidilar. Shunda u zot ularga: Oʻtiringlar, deb ishora qildilar va: «Imom faqat unga iqtido qilinishi uchundir. U oʻtirib namoz oʻqisa, sizlar ham oʻtirib oʻqinglar; tik turib oʻqisa, sizlar ham tik turib oʻqinglar; u rukuʼ qilsa, rukuʼ qilinglar; sajda qilsa, sajda qilinglar; (boshini) koʻtarsa, koʻtaringlar», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Одамлар Расулуллоҳ ﷺ касал бўлган пайтларида ҳузурларига кирдилар. У зот уларга ўтирган ҳолда намоз ўқиб бердилар, улар эса тик туриб ўқидилар. Шунда у зот уларга: Ўтиринглар, деб ишора қилдилар ва: «Имом фақат унга иқтидо қилиниши учундир. У ўтириб намоз ўқиса, сизлар ҳам ўтириб ўқинглар; тик туриб ўқиса, сизлар ҳам тик туриб ўқинглар; у рукуъ қилса, рукуъ қилинглар; сажда қилса, сажда қилинглар; (бошини) кўтарса, кўтаринглар», дедилар.

نا سَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ ، ثنا وَكِيعٌ . ح وَثنا سَلْمٌ أَيْضًا ، نا أَبُو مُعَاوِيَةَ ، كِلاهُمَا عَنِ الأَعْمَشِ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ ، عَنِ الأَسْوَدِ ، عَنْ عَائِشَةَ ، قَالَتْ : لَمَّا مَرِضَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَرَضَهُ الَّذِي مَاتَ فِيهِ جَاءَهُ بِلالٌ يُؤْذِنُهُ بِالصَّلاةِ ، فَقَالَ : " مُرُوا أَبَا بَكْرٍ فَلْيُصَلِّ بِالنَّاسِ " ، قُلْنَا : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، إِنَّ أَبَا بَكْرٍ رَجُلٌ أَسِيفٌ ، وَمَتَى مَا يَقُومُ مَقَامَكَ يَبْكِي ، فَلا يَسْتَطِيعُ ، فَلَوْ أَمَرْتَ عُمَرَ أَنْ يُصَلِّيَ بِالنَّاسِ . قَالَ : " مُرُوا أَبَا بَكْرٍ فَلْيُصَلِّ بِالنَّاسِ " ثَلاثَ مَرَّاتٍ " فَإِنَّكُنَّ صَوَاحِبَاتُ يُوسُفَ " قَالَتْ : فَأَرْسَلْنَا إِلَى أَبِي بَكْرٍ ، فَصَلَّى بِالنَّاسِ ، فَوَجَدَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ خِفَّةً ، فَخَرَجَ يُهَادَى بَيْنَ رَجُلَيْنِ ، وَرِجْلاهُ تَخُطَّانِ فِي الأَرْضِ ، فَلَمَّا أَحَسَّ بِهِ أَبُو بَكْرٍ ، ذَهَبَ لِيَتَأَخَّرَ ، فَأَوْمَأَ إِلَيْهِ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : أَنْ مَكَانَكَ . قَالَ : فَجَاءَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَجَلَسَ إِلَى جَنْبِ أَبِي بَكْرٍ ، فَكَانَ أَبُو بَكْرٍ يَأْتَمُّ بِالنَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَالنَّاسُ يَأْتَمُّونَ بِأَبِي بَكْرٍ رِضْوَانُ اللَّهِ عَلَيْهِ . هَذَا حَدِيثُ وَكِيعٍ وَقَالَ فِي حَدِيثِ أَبِي مُعَاوِيَةَ : وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَاعِدًا ، وَأَبُو بَكْرٍ قَائِمًا . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : قَالَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْحَدِيثِ إِذَا صَلَّى الإِمَامُ الْمَرِيضُ جَالِسًا ، صَلَّى مَنْ خَلْفَهُ قِيَامًا إِذَا قَدَرُوا عَلَى الْقِيَامِ ، وَقَالُوا : خَبَرُ الأَسْوَدِ ، وَعُرْوَةَ ، عَنْ عَائِشَةَ نَاسِخٌ لِلأَخْبَارِ الَّتِي تَقَدَّمَ ذِكْرُنَا لَهَا فِي أَمْرِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَصْحَابَهُ بِالْجُلُوسِ إِذَا صَلَّى الإِمَامُ جَالِسًا . قَالُوا : لأَنَّ تِلْكَ الأَخْبَارَ عِنْدَ سُقُوطِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِنَ الْفَرَسِ ، وَهَذَا الْخَبَرَ فِي مَرَضِهِ الَّذِي تُوُفِّيَ فِيهِ قَالُوا : وَالْفِعْلُ الآخَرُ نَاسِخٌ لِمَا تَقَدَّمَ مِنْ فِعْلِهِ وَقَوْلِهِ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : وَإِنَّ الَّذِي عِنْدِي فِي ذَلِكَ وَاللَّهَ أَسْأَلُ الْعِصْمَةَ وَالتَّوْفِيقَ أَنَّهُ لَوْ صَحَّ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ هُوَ الإِمَامَ فِي الْمَرَضِ الَّذِي تُوُفِّيَ فِيهِ لَكَانَ الأَمْرُ عَلَى مَا قَالَتْ هَذِهِ الْفِرْقَةُ مِنْ أَهْلِ الْحَدِيثِ ، وَلَكِنْ لَمْ يَثْبُتْ عِنْدَنَا ذَلِكَ ؛ لأَنَّ الرُّوَاةَ قَدِ اخْتَلَفُوا فِي هَذِهِ الصَّلاةِ عَلَى فِرَقٍ ثَلاثٍ ، فَفِي خَبَرِ هِشَامٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ عَائِشَةَ ، وَخَبَرِ الأَعْمَشِ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ ، عَنِ الأَسْوَدِ ، عَنْ عَائِشَةَ رَضِي اللَّهُ عَنْهَا ، " أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ الإِمَامَ " . وَقَدْ رُوِيَ بِمِثْلِ هَذَا الإِسْنَادِ عَنْ عَائِشَةَ ، أَنَّهَا قَالَتْ : " مِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ : كَانَ أَبُو بَكْرٍ الْمُقَدَّمَ بَيْنَ يَدَيْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ : كَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الْمُقَدَّمَ بَيْنَ يَدَيْ أَبِي بَكْرٍ "

Oisha (roziyallohu anho) aytdi: Rasululloh ﷺ oʻzlari vafot etgan kasalliklariga chalinganlarida, Bilol u zotni namozga chorlagani keldi. U zot: «Abu Bakrga ayting, odamlarga imom boʻlib namoz oʻqisin», dedilar. Biz: Yo Rasululloh, Abu Bakr yumshoq koʻngil kishi, sizning oʻrningizga tursa, yigʻlab yuboradi va (namoz oʻqishga) qodir boʻlmaydi. Umarga buyursangiz, u odamlarga imom boʻlib namoz oʻqisa edi, dedik. U zot uch marta: «Abu Bakrga ayting, odamlarga imom boʻlib namoz oʻqisin. Albatta, sizlar Yusufning atrofidagi ayollarga oʻxshaysizlar», dedilar. (Oisha) aytdi: Shunda biz Abu Bakrga odam yubordik va u odamlarga imom boʻlib namoz oʻqidi. Soʻng Nabiy ﷺ oʻzlarida bir yengillik sezib, ikki kishining orasida suyanib chiqdilar, oyoqlari yerda sudralar edi. Abu Bakr u zotni sezib qolib, orqaga chekinmoqchi boʻldi. Nabiy ﷺ unga: Oʻrningda tur, deb ishora qildilar. Soʻng Nabiy ﷺ kelib, Abu Bakrning yoniga oʻtirdilar. Abu Bakr Nabiy ﷺga iqtido qilar, odamlar esa Abu Bakr — Allohning rizvoni unga boʻlsin — ga iqtido qilar edilar. Bu Vakiʼning hadisidir. Abu Muoviyaning hadisida esa: Rasululloh ﷺ oʻtirgan, Abu Bakr esa tik turgan edi, dedi. Abu Bakr aytdi: Hadis ahlidan bir qavm: Kasal imom oʻtirib namoz oʻqisa, orqasidagilar — tik turishga qodir boʻlsalar — tik turib oʻqiydilar, dedilar va: Asvad hamda Urvaning Oishadan (rivoyat qilgan) xabari, imom oʻtirib oʻqiganida Nabiy ﷺ ashoblariga oʻtirishni buyurganlari haqida biz oldin zikr qilgan xabarlarni nasx qiladi, dedilar. Ular: Chunki u xabarlar Nabiy ﷺ otdan yiqilgan paytda boʻlgan, bu xabar esa u zot vafot etgan kasalliklarida boʻlgan; keyingi feʼl esa avvalgi feʼl va soʻzni nasx qiladi, dedilar. Abu Bakr aytdi: Bu haqda mening nazdimdagi (fikr) — Allohdan saqlanish va tavfiq soʻrayman — shuki: agar Nabiy ﷺ oʻzlari vafot etgan kasallikda imom boʻlganlari sahih boʻlganida, ish hadis ahlidan boʻlgan bu firqa aytganidek boʻlar edi. Lekin bu bizning nazdimizda sobit boʻlmadi; chunki roviylar bu namoz haqida uch firqaga ajralib ixtilof qildilar: Hishomning otasidan, u Oishadan (qilgan) xabarida va Aʼmashning Ibrohimdan, u Asvaddan, u Oisha roziyallohu anhodan (qilgan) xabarida — Nabiy ﷺ imom edilar. Shu isnodning oʻzi bilan Oishadan rivoyat qilinishicha, u: «Odamlardan baʼzilari: Abu Bakr Rasululloh ﷺning oldilariga (imom qilib) oldinga oʻtkazilgan edi, deydi; baʼzilari esa: Nabiy ﷺ Abu Bakrning oldilariga oldinga oʻtkazilgan edi, deydi», degan.Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди: Расулуллоҳ ﷺ ўзлари вафот этган касалликларига чалинганларида, Билол у зотни намозга чорлагани келди. У зот: «Абу Бакрга айтинг, одамларга имом бўлиб намоз ўқисин», дедилар. Биз: Ё Расулуллоҳ, Абу Бакр юмшоқ кўнгил киши, сизнинг ўрнингизга турса, йиғлаб юборади ва (намоз ўқишга) қодир бўлмайди. Умарга буюрсангиз, у одамларга имом бўлиб намоз ўқиса эди, дедик. У зот уч марта: «Абу Бакрга айтинг, одамларга имом бўлиб намоз ўқисин. Албатта, сизлар Юсуфнинг атрофидаги аёлларга ўхшайсизлар», дедилар. (Оиша) айтди: Шунда биз Абу Бакрга одам юбордик ва у одамларга имом бўлиб намоз ўқиди. Сўнг Набий ﷺ ўзларида бир енгиллик сезиб, икки кишининг орасида суяниб чиқдилар, оёқлари ерда судралар эди. Абу Бакр у зотни сезиб қолиб, орқага чекинмоқчи бўлди. Набий ﷺ унга: Ўрнингда тур, деб ишора қилдилар. Сўнг Набий ﷺ келиб, Абу Бакрнинг ёнига ўтирдилар. Абу Бакр Набий ﷺга иқтидо қилар, одамлар эса Абу Бакр — Аллоҳнинг ризвони унга бўлсин — га иқтидо қилар эдилар. Бу Вакиънинг ҳадисидир. Абу Муовиянинг ҳадисида эса: Расулуллоҳ ﷺ ўтирган, Абу Бакр эса тик турган эди, деди. Абу Бакр айтди: Ҳадис аҳлидан бир қавм: Касал имом ўтириб намоз ўқиса, орқасидагилар — тик туришга қодир бўлсалар — тик туриб ўқийдилар, дедилар ва: Асвад ҳамда Урванинг Оишадан (ривоят қилган) хабари, имом ўтириб ўқиганида Набий ﷺ ашобларига ўтиришни буюрганлари ҳақида биз олдин зикр қилган хабарларни насх қилади, дедилар. Улар: Чунки у хабарлар Набий ﷺ отдан йиқилган пайтда бўлган, бу хабар эса у зот вафот этган касалликларида бўлган; кейинги феъл эса аввалги феъл ва сўзни насх қилади, дедилар. Абу Бакр айтди: Бу ҳақда менинг наздимдаги (фикр) — Аллоҳдан сақланиш ва тавфиқ сўрайман — шуки: агар Набий ﷺ ўзлари вафот этган касалликда имом бўлганлари саҳиҳ бўлганида, иш ҳадис аҳлидан бўлган бу фирқа айтганидек бўлар эди. Лекин бу бизнинг наздимизда собит бўлмади; чунки ровийлар бу намоз ҳақида уч фирқага ажралиб ихтилоф қилдилар: Ҳишомнинг отасидан, у Оишадан (қилган) хабарида ва Аъмашнинг Иброҳимдан, у Асваддан, у Оиша розияллоҳу анҳодан (қилган) хабарида — Набий ﷺ имом эдилар. Шу исноднинг ўзи билан Оишадан ривоят қилинишича, у: «Одамлардан баъзилари: Абу Бакр Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига (имом қилиб) олдинга ўтказилган эди, дейди; баъзилари эса: Набий ﷺ Абу Бакрнинг олдиларига олдинга ўтказилган эди, дейди», деган.

ثنا بِذَلِكَ مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، ثنا أَبُو دَاوُدَ ، نا شُعْبَةُ ، عَنِ الأَعْمَشِ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ ، عَنِ الأَسْوَدِ ، عَنْ عَائِشَةَ . وَرُوِيَ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ ، وَمَسْرُوقِ بْنِ الأَجْدَعِ ، عَنْ عَائِشَةَ ، " أَنَّ أَبَا بَكْرٍ ، صَلَّى بِالنَّاسِ وَرَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي الصَّفِّ "

Buni bizga Muhammad ibn Bashshor Abu Dovuddan, u Shuʼbadan, u Aʼmashdan, u Ibrohimdan, u Asvaddan, u Oishadan (rivoyat qilib) aytdi. Ubaydulloh ibn Abdulloh ibn Utba va Masruq ibn al-Ajdaʼdan, ular Oishadan (rivoyat qilishicha): «Abu Bakr odamlarga namoz oʻqib berdi, Rasululloh ﷺ esa safda edilar».Буни бизга Муҳаммад ибн Башшор Абу Довуддан, у Шуъбадан, у Аъмашдан, у Иброҳимдан, у Асваддан, у Оишадан (ривоят қилиб) айтди. Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ибн Утба ва Масруқ ибн ал-Аждаъдан, улар Оишадан (ривоят қилишича): «Абу Бакр одамларга намоз ўқиб берди, Расулуллоҳ ﷺ эса сафда эдилар».

نا بُنْدَارٌ ، نا بَكْرُ بْنُ عِيسَى صَاحِبُ الْبَصْرِيِّ ، ثنا شُعْبَةُ ، عَنْ نُعَيْمِ بْنِ أَبِي هِنْدَ ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ ، عَنْ مَسْرُوقٍ ، عَنْ عَائِشَةَ ، " أَنَّ أَبَا بَكْرٍ ، صَلَّى بِالنَّاسِ وَرَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي الصَّفِّ خَلْفَهُ "

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, «Abu Bakr odamlarga namoz oʻqib berdi, Rasululloh ﷺ esa uning orqasidagi safda edilar».Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, «Абу Бакр одамларга намоз ўқиб берди, Расулуллоҳ ﷺ эса унинг орқасидаги сафда эдилар».

نا بُنْدَارٌ ، ثنا بَدَلُ بْنُ الْمُحَبَّرِ ، ثنا شُعْبَةُ ، عَنْ مُوسَى بْنِ أَبِي عَائِشَةَ ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنْ عَائِشَةَ ، " أَنَّ أَبَا بَكْرٍ صَلَّى بِالنَّاسِ ، وَرَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي الصَّفِّ خَلْفَهُ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : فَلَمْ يَصِحَّ الْخَبَرُ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ هُوَ الإِمَامَ فِي الْمَرَضِ الَّذِي تُوُفِّيَ فِيهِ فِي الصَّلاةِ الَّتِي كَانَ هُوَ فِيهَا قَاعِدًا ، وَأَبُو بَكْرٍ وَالْقَوْمٌ قِيَامٌ ؛ لأَنَّ فِي خَبَرِ مَسْرُوقٍ ، وَعُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنْ عَائِشَةَ أَنَّ أَبَا بَكْرٍ كَانَ الإِمَامَ ، وَالنَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَأْمُومٌ ، وَهَذَا ضِدُّ خَبَرِ هِشَامٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ عَائِشَةَ ، وَخَبَرِ إِبْرَاهِيمَ ، عَنِ الأَسْوَدِ ، عَنْ عَائِشَةَ ، عَلَى أَنَّ شُعْبَةَ بْنَ الْحَجَّاجِ قَدْ بَيَّنَ فِي رِوَايَتِهِ عَنِ الأَعْمَشِ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ ، عَنِ الأَسْوَدِ ، عَنْ عَائِشَةَ أَنَّ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ : كَانَ أَبُو بَكْرٍ الْمُقَدَّمَ بَيْنَ يَدَيْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ : كَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الْمُقَدَّمَ بَيْنَ يَدَيْ أَبِي بَكْرٍ . وَإِذَا كَانَ الْحَدِيثُ الَّذِي بِهِ احْتَجَّ مَنْ زَعَمَ أَنَّ فِعْلَهُ الَّذِي كَانَ فِي سَقْطَتِهِ مِنَ الْفَرَسِ ، وَأَمْرَهُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِالاقْتِدَاءِ بِالأَئِمَّةِ وَقُعُودِهِمْ فِي الصَّلاةِ إِذَا صَلَّى إِمَامُهُمْ قَاعِدًا ، مَنْسُوخٌ غَيْرُ صَحِيحٍ مِنْ جِهَةِ النَّقْلِ ، فَغَيْرُ جَائِزٍ لِعَالِمٍ أَنْ يَدَّعِيَ نَسْخَ مَا قَدْ صَحَّ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِالأَخْبَارِ الْمُتَوَاتِرَةِ بِالأَسَانِيدِ الصِّحَاحِ مِنْ فِعْلِهِ وَأَمْرِهِ بِخَبَرٍ مُخْتَلَفٍ فِيهِ . عَلَى أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَدْ زَجَرَ عَنْ هَذَا الْفِعْلِ الَّذِي ادَّعَتْهُ هَذِهِ الْفِرْقَةُ فِي خَبَرِ عَائِشَةَ الَّذِي ذَكَرْنَا أَنَّهُ مُخْتَلَفٌ فِيهِ عَنْهَا ، وَأَعْلَمَ أَنَّهُ فِعْلُ فَارِسَ ، وَالرُّومِ بِعُظَمَائِهَا ، يَقُومُونَ وَمُلُوكُهُمْ قَعُودٌ ، وَقَدْ ذَكَرْنَا هَذَا الْخَبَرَ فِي مَوْضِعِهِ ، فَكَيْفَ يَجُوزُ أَنْ يُؤْمَرَ بِمَا قَدْ صَحَّ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِنَ الزَّجْرِ عَنْهُ اسْتِنَانًا بِفَارِسَ ، وَالرُّومِ ، مِنْ غَيْرِ أَنْ يَصِحَّ عَنْهُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الأَمْرُ بِهِ وَإِبَاحَتُهُ بَعْدَ الزَّجْرِ عَنْهُ ؟ وَلا خِلافَ بَيْنِ أَهْلِ الْمَعْرِفَةِ بِالأَخْبَارِ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَدْ صَلَّى قَاعِدًا , وَأَمَرَ الْقَوْمَ بِالْقُعُودِ ، وَهُمْ قَادِرُونَ عَلَى الْقِيَامِ ، لَوْ سَاعَدَهُمُ الْقَضَاءُ ، وَقَدْ أَمَرَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الْمَأْمُومِينَ بِالاقْتِدَاءِ بِالإِمَامِ وَالْقُعُودِ إِذَا صَلَّى الإِمَامُ قَاعِدًا ، وَزَجَرَ عَنِ الْقِيَامِ فِي الصَّلاةِ إِذَا صَلَّى الإِمَامُ قَاعِدًا ، وَاخْتَلَفُوا فِي نَسْخِ ذَلِكَ ، وَلَمْ يَثْبُتْ خَبَرٌ مِنْ جِهَةِ النَّقْلِ بِنَسْخِ مَا قَدْ صَحَّ عَنْهُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِمَّا ذَكَرْنَا مِنْ فِعْلِهِ وَأَمْرِهِ ، فَمَا صَحَّ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَاتَّفَقَ أَهْلُ الْعِلْمِ عَلَى صِحَّتِهِ يَقِينٌ ، وَمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ وَلَمْ يَصِحَّ فِيهِ خَبَرٌ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ شَكٌّ ، وَغَيْرُ جَائِزٍ تَرْكُ الْيَقِينِ بِالشَّكِّ ، وَإِنَّمَا يَجُوزُ تَرْكُ الْيَقِينِ بِالْيَقِينِ . فَإِنْ قَالَ قَائِلٌ غَيْرُ مُنْعِمِ الرَّوِيَّةِ : كَيْفَ يَجُوزُ أَنْ يُصَلِّيَ قَاعِدًا مَنْ يَقْدِرُ عَلَى الْقِيَامِ ؟ قِيلَ لَهُ : إِنْ شَاءَ اللَّهُ يَجُوزُ ذَلِكَ أَنْ يُصَلِّيَ بِأَوْلَى الأَشْيَاءِ أَنْ يَجُوزَ بِهِ ، وَهِيَ سُنَّةُ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، أَمَرَ بِاتِّبَاعِهَا ، وَوَعَدَ الْهُدَى عَلَى اتِّبَاعِهَا ، فَأَخْبَرَ أَنَّ طَاعَتَهُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ طَاعَتُهُ عَزَّ وَجَلَّ ، وَقَوْلُهُ : كَيْفَ يَجُوزُ لِمَا قَدْ صَحَّ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الأَمْرُ بِهِ ، وَثَبَتَ فِعْلُهُ لَهُ بِنَقْلِ الْعَدْلِ عَنِ الْعَدْلِ مَوْصُولا إِلَيْهِ بِالأَخْبَارِ الْمُتَوَاتِرَةِ جَهْلٌ مِنْ قَائِلِهِ . وَقَدْ صَحَّ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عِنْدَ جَمِيعِ أَهْلِ الْعِلْمِ بِالأَخْبَارِ الأَمْرُ بِالصَّلاةِ قَاعِدًا إِذَا صَلَّى الإِمَامُ قَاعِدًا ، وَثَبَتَ عِنْدَهُمْ أَيْضًا أَنَّهُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ صَلَّى قَاعِدًا بِقُعُودِ أَصْحَابِهِ ، لا مَرَضَ بِهِمْ ، وَلا بِأَحَدٍ مِنْهُمْ . وَادَّعَى قَوْمٌ نَسْخَ ذَلِكَ ، فَلَمْ تَثْبُتْ دَعْوَاهُمْ بِخَبَرٍ صَحِيحٍ لا مُعَارِضَ لَهُ ، فَلا يَجُوزُ تَرْكُ مَا قَدْ صَحَّ مِنْ أَمْرِهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَفِعْلِهِ فِي وَقْتٍ مِنَ الأَوْقَاتِ ، إِلا بِخَبَرٍ صَحِيحٍ عَنْهُ ، يَنْسَخُ أَمْرَهُ ذَلِكَ وَفِعْلَهُ . وَوُجُودُ نَسْخِ ذَلِكَ بِخَبَرٍ صَحِيحٍ مَعْدُومٌ ، وَفِي عَدَمِ وُجُودِ ذَلِكَ بُطْلانُ مَا ادَّعَتْ ، فَجَازَتِ الصَّلاةُ قَاعِدًا ، إِذَا صَلَّى الإِمَامُ قَاعِدًا اقْتِدَاءً بِهِ عَلَى أَمْرِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَفِعْلِهِ ، وَاللَّهُ الْمُوَفَّقُ لِلصَّوَابِ

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, «Abu Bakr odamlarga namoz oʻqib berdi, Rasululloh ﷺ esa uning orqasidagi safda edilar». Abu Bakr aytdi: Nabiy ﷺ oʻzlari vafot etgan kasallikda, oʻzlari oʻtirgan, Abu Bakr va qavm esa tik turgan oʻsha namozda imom boʻlganlari haqidagi xabar sahih boʻlmadi. Chunki Masruq va Ubaydulloh ibn Abdullohning Oishadan (qilgan) xabarida Abu Bakr imom, Nabiy ﷺ esa maʼmum edilar. Bu esa Hishomning otasidan, u Oishadan (qilgan) xabariga va Ibrohimning Asvaddan, u Oishadan (qilgan) xabariga ziddir. Ustiga-ustak, Shuʼba ibn al-Hajjoj Aʼmashdan, u Ibrohimdan, u Asvaddan, u Oishadan qilgan rivoyatida bayon qildiki, odamlardan baʼzilari: Abu Bakr Rasululloh ﷺning oldilariga oldinga oʻtkazilgan edi, deydilar; baʼzilari esa: Nabiy ﷺ Abu Bakrning oldilariga oldinga oʻtkazilgan edi, deydilar. Modomiki, u zotning otdan yiqilgan paytdagi feʼllari hamda imomlarga iqtido qilish va imom oʻtirib namoz oʻqiganida namozda oʻtirish haqidagi buyruqlari mansux deb daʼvo qilgan kishining hujjat qilib keltirgan hadisi naql jihatidan sahih emas ekan, olim kishiga Nabiy ﷺdan sahih isnodlar bilan mutavotir xabarlarda sobit boʻlgan feʼl va buyruqni ixtilofli bir xabar bilan mansux deb daʼvo qilishi joiz emas. Ustiga-ustak, Nabiy ﷺ bu firqa daʼvo qilgan feʼldan — biz u haqda Oishadan ixtilof qilinganini zikr qilgan Oisha xabarida — qaytarganlar va bu fors hamda rumliklarning oʻz ulugʻlariga qiladigan ishi ekanini bildirganlar: podshohlari oʻtirgan holda ular tik turadilar. Biz bu xabarni oʻz oʻrnida zikr qilganmiz. Nabiy ﷺdan (uni) qaytarish sahih boʻlib turib, undan keyin unga buyurish va uni mubohqilish u zotdan sahih boʻlmasa, fors va rumga taqlid qilib, qaytarilgan ishga qanday buyurish joiz boʻlsin? Xabarlarni biladigan ahli maʼrifat orasida Nabiy ﷺ oʻtirib namoz oʻqiganlari va qavmga oʻtirishni buyurganlarida ixtilof yoʻq — holbuki ular tik turishga qodir edilar, agar (Allohning) qazosi ularga imkon berganida. Nabiy ﷺ maʼmumlarni imomga iqtido qilishga va imom oʻtirib oʻqiganida oʻtirishga buyurdilar, imom oʻtirib oʻqiganida namozda tik turishdan qaytardilar. (Ulamolar) buning mansuxligida ixtilof qildilar; biz zikr qilgan u zotning feʼli va buyrugʻidan sahih boʻlgan narsani naql jihatidan bekor qiladigan xabar sobit boʻlmadi. Nabiy ﷺdan sahih boʻlgan va ahli ilm sahihligiga ittifoq qilgan narsa yaqindir; ular ixtilof qilgan va u haqda Nabiy ﷺdan sahih xabar kelmagan narsa shakdir. Yaqinni shak bilan tark etish joiz emas; yaqinni faqat yaqin bilan tark etish joizdir. Agar fikr yuritmagan bir kishi: Tik turishga qodir kishi qanday qilib oʻtirib namoz oʻqishi joiz boʻladi? desa, unga: Alloh xohlasa, bu joizdir — u joiz boʻlishga eng haqli narsa, yaʼni Nabiy ﷺning sunnati bilan namoz oʻqiydi; u zot unga ergashishga buyurdilar va unga ergashishga hidoyatni vaʼda qildilar hamda u zotga ﷺ itoat qilish Alloh azza va jallaga itoat qilish ekanini xabar berdilar, deyiladi. Uning: Qanday joiz boʻladi? degan soʻzi — Nabiy ﷺdan buyurilgani sahih boʻlgan, adldan adlga naql qilinib mutavotir xabarlar bilan u zotga ulangan va feʼli sobit boʻlgan narsa haqida — aytuvchisining jaholatidandir. Xabarlarni biladigan barcha ahli ilm nazdida Nabiy ﷺdan imom oʻtirib oʻqiganida oʻtirib namoz oʻqishga buyurish sahih boʻlgan; ularning nazdida u zot ﷺ ashoblari oʻtirgan holda oʻtirib namoz oʻqiganlari ham sobit — holbuki ularda ham, ulardan birortasida ham kasallik yoʻq edi. Bir qavm buning mansuxligini daʼvo qildi, lekin ularning daʼvosi muorizi yoʻq sahih xabar bilan sobit boʻlmadi. Bas, u zot ﷺning bir vaqtlarda sahih boʻlgan buyrugʻi va feʼlini, uni nasx qiladigan sahih xabarsiz tark etish joiz emas. Uni nasx qiladigan sahih xabar esa mavjud emas; uning mavjud emasligida ularning daʼvosi botil boʻladi. Shunday ekan, imom oʻtirib namoz oʻqiganida, unga iqtido qilib, Nabiy ﷺning buyrugʻi va feʼli asosida oʻtirib namoz oʻqish joizdir. Toʻgʻrilikka muvaffaq qiluvchi Allohdir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, «Абу Бакр одамларга намоз ўқиб берди, Расулуллоҳ ﷺ эса унинг орқасидаги сафда эдилар». Абу Бакр айтди: Набий ﷺ ўзлари вафот этган касалликда, ўзлари ўтирган, Абу Бакр ва қавм эса тик турган ўша намозда имом бўлганлари ҳақидаги хабар саҳиҳ бўлмади. Чунки Масруқ ва Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳнинг Оишадан (қилган) хабарида Абу Бакр имом, Набий ﷺ эса маъмум эдилар. Бу эса Ҳишомнинг отасидан, у Оишадан (қилган) хабарига ва Иброҳимнинг Асваддан, у Оишадан (қилган) хабарига зиддир. Устига-устак, Шуъба ибн ал-Ҳажжож Аъмашдан, у Иброҳимдан, у Асваддан, у Оишадан қилган ривоятида баён қилдики, одамлардан баъзилари: Абу Бакр Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига олдинга ўтказилган эди, дейдилар; баъзилари эса: Набий ﷺ Абу Бакрнинг олдиларига олдинга ўтказилган эди, дейдилар. Модомики, у зотнинг отдан йиқилган пайтдаги феъллари ҳамда имомларга иқтидо қилиш ва имом ўтириб намоз ўқиганида намозда ўтириш ҳақидаги буйруқлари мансух деб даъво қилган кишининг ҳужжат қилиб келтирган ҳадиси нақл жиҳатидан саҳиҳ эмас экан, олим кишига Набий ﷺдан саҳиҳ иснодлар билан мутавотир хабарларда собит бўлган феъл ва буйруқни ихтилофли бир хабар билан мансух деб даъво қилиши жоиз эмас. Устига-устак, Набий ﷺ бу фирқа даъво қилган феълдан — биз у ҳақда Оишадан ихтилоф қилинганини зикр қилган Оиша хабарида — қайтарганлар ва бу форс ҳамда румликларнинг ўз улуғларига қиладиган иши эканини билдирганлар: подшоҳлари ўтирган ҳолда улар тик турадилар. Биз бу хабарни ўз ўрнида зикр қилганмиз. Набий ﷺдан (уни) қайтариш саҳиҳ бўлиб туриб, ундан кейин унга буюриш ва уни мубоҳқилиш у зотдан саҳиҳ бўлмаса, форс ва румга тақлид қилиб, қайтарилган ишга қандай буюриш жоиз бўлсин? Хабарларни биладиган аҳли маърифат орасида Набий ﷺ ўтириб намоз ўқиганлари ва қавмга ўтиришни буюрганларида ихтилоф йўқ — ҳолбуки улар тик туришга қодир эдилар, агар (Аллоҳнинг) қазоси уларга имкон берганида. Набий ﷺ маъмумларни имомга иқтидо қилишга ва имом ўтириб ўқиганида ўтиришга буюрдилар, имом ўтириб ўқиганида намозда тик туришдан қайтардилар. (Уламолар) бунинг мансухлигида ихтилоф қилдилар; биз зикр қилган у зотнинг феъли ва буйруғидан саҳиҳ бўлган нарсани нақл жиҳатидан бекор қиладиган хабар собит бўлмади. Набий ﷺдан саҳиҳ бўлган ва аҳли илм саҳиҳлигига иттифоқ қилган нарса яқиндир; улар ихтилоф қилган ва у ҳақда Набий ﷺдан саҳиҳ хабар келмаган нарса шакдир. Яқинни шак билан тарк этиш жоиз эмас; яқинни фақат яқин билан тарк этиш жоиздир. Агар фикр юритмаган бир киши: Тик туришга қодир киши қандай қилиб ўтириб намоз ўқиши жоиз бўлади? деса, унга: Аллоҳ хоҳласа, бу жоиздир — у жоиз бўлишга энг ҳақли нарса, яъни Набий ﷺнинг суннати билан намоз ўқийди; у зот унга эргашишга буюрдилар ва унга эргашишга ҳидоятни ваъда қилдилар ҳамда у зотга ﷺ итоат қилиш Аллоҳ азза ва жаллага итоат қилиш эканини хабар бердилар, дейилади. Унинг: Қандай жоиз бўлади? деган сўзи — Набий ﷺдан буюрилгани саҳиҳ бўлган, адлдан адлга нақл қилиниб мутавотир хабарлар билан у зотга уланган ва феъли собит бўлган нарса ҳақида — айтувчисининг жаҳолатидандир. Хабарларни биладиган барча аҳли илм наздида Набий ﷺдан имом ўтириб ўқиганида ўтириб намоз ўқишга буюриш саҳиҳ бўлган; уларнинг наздида у зот ﷺ ашоблари ўтирган ҳолда ўтириб намоз ўқиганлари ҳам собит — ҳолбуки уларда ҳам, улардан бирортасида ҳам касаллик йўқ эди. Бир қавм бунинг мансухлигини даъво қилди, лекин уларнинг даъвоси муоризи йўқ саҳиҳ хабар билан собит бўлмади. Бас, у зот ﷺнинг бир вақтларда саҳиҳ бўлган буйруғи ва феълини, уни насх қиладиган саҳиҳ хабарсиз тарк этиш жоиз эмас. Уни насх қиладиган саҳиҳ хабар эса мавжуд эмас; унинг мавжуд эмаслигида уларнинг даъвоси ботил бўлади. Шундай экан, имом ўтириб намоз ўқиганида, унга иқтидо қилиб, Набий ﷺнинг буйруғи ва феъли асосида ўтириб намоз ўқиш жоиздир. Тўғриликка муваффақ қилувчи Аллоҳдир.

نا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، وَسَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، قَالا : حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، عَنِ ابْنِ عَجْلانَ ، عَنْ سَعِيدٍ وَهُوَ الْمَقْبُرِيُّ ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ ، عَنْ عَائِشَةَ ، قَالَتْ : كَانَ لَنَا حَصِيرٌ نَبْسُطُهُ بِالنَّهَارِ ، وَيَتَحَجَّرُهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِاللَّيْلِ ، فَيُصَلِّي فِيهِ ، فَتَتَبَّعَ لَهُ نَاسٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ يُصَلُّونَ بِصَلاتِهِ ، فَعَلِمَ بِهِمْ ، فَقَالَ : " اكْلَفُوا مِنَ الْعَمَلِ مَا تُطِيقُونَ ؛ فَإِنَّ اللَّهَ لا يَمَلُّ حَتَّى تَمَلُّوا " ، وَكَانَ أَحَبُّ الأَعْمَالِ إِلَيْهِ مَا دِيمَ عَلَيْهِ وَإِنْ قَلَّ ، وَكَانَ إِذَا صَلَّى صَلاةً أَثْبَتَهَا . هَذَا حَدِيثُ عَبْدِ الْجَبَّارِ ، وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ : فَسَمِعَ بِهِ نَاسٌ ، فَصَلَّوْا بِصَلاتِهِ ، وَزَادَ : وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ : " إِنِّي خَشِيتُ أَنْ أُؤْمَرَ فِيكُمْ بِأَمْرٍ لا تُطِيقُونَهُ "

Oisha (roziyallohu anho) aytdi: Bizda bir boʻyra bor edi, uni kunduzi yozar edik, Rasululloh ﷺ esa kechasi undan (oʻzlariga) hujra qilib, unda namoz oʻqir edilar. Musulmonlardan bir necha kishi u zotni izlab kelib, u zotning namozlari bilan namoz oʻqiy boshladilar. U zot ularni bilib qolib: «Amaldan qoʻlingizdan kelganini oʻz zimmangizga olinglar; chunki sizlar zerikmagunlaringizcha Alloh (savob berishdan) toʻxtamaydi», dedilar. U zotga amallarning eng sevimlisi — oz boʻlsa ham, davomli qilinadigani edi; u zot bir namozni oʻqisalar, uni (davomli) mahkam tutar edilar. Bu Abdul-Jabborning hadisidir. Said ibn Abdurahmon esa: Buni bir necha kishi eshitib, u zotning namozlari bilan namoz oʻqidilar, dedi va qoʻshimcha qildi: Rasululloh ﷺ: «Men sizlar haqingizda qoʻlingizdan kelmaydigan bir ishga buyurilishimdan qoʻrqdim», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди: Бизда бир бўйра бор эди, уни кундузи ёзар эдик, Расулуллоҳ ﷺ эса кечаси ундан (ўзларига) ҳужра қилиб, унда намоз ўқир эдилар. Мусулмонлардан бир неча киши у зотни излаб келиб, у зотнинг намозлари билан намоз ўқий бошладилар. У зот уларни билиб қолиб: «Амалдан қўлингиздан келганини ўз зиммангизга олинглар; чунки сизлар зерикмагунларингизча Аллоҳ (савоб беришдан) тўхтамайди», дедилар. У зотга амалларнинг энг севимлиси — оз бўлса ҳам, давомли қилинадигани эди; у зот бир намозни ўқисалар, уни (давомли) маҳкам тутар эдилар. Бу Абдул-Жабборнинг ҳадисидир. Саид ибн Абдураҳмон эса: Буни бир неча киши эшитиб, у зотнинг намозлари билан намоз ўқидилар, деди ва қўшимча қилди: Расулуллоҳ ﷺ: «Мен сизлар ҳақингизда қўлингиздан келмайдиган бир ишга буюрилишимдан қўрқдим», дедилар.

نا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ ، نا حَمَّادٌ يَعْنِي ابْنَ يَزِيدَ . ح وَثنا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، نا سُفْيَانُ ، كِلاهُمَا ، عَنْ يَحْيَى . ح وَحَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ عُيَيْنَةَ ، قَالَ : حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ ، عَنْ عَمْرَةَ ، قَالَتْ : سَمِعْتُ عَائِشَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا ، تَقُولُ : " لَوْ رَأَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَا أَحْدَثَ النِّسَاءُ بَعْدَهُ لَمَنَعَهُنَّ الْمَسَاجِدَ ، كَمَا مُنِعَتْ نِسَاءُ بَنِي إِسْرَائِيلَ " ، فَقُلْتُ : مَا هَذِهِ ؟ أَوَ مُنِعَتْ نِسَاءُ بَنِي إِسْرَائِيلَ ؟ قَالَتْ : " نَعَمْ " . هَذَا حَدِيثُ عَبْدِ الْجَبَّارِ . وَقَالَ أَحْمَدُ فِي حَدِيثِهِ : قُلْتُ لِعَمْرَةَ : وَمُنِعَ نِسَاءُ بَنِي إِسْرَائِيلَ ؟

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Amra aytdi: Men Oishaning shunday deganini eshitdim: «Agar Rasululloh ﷺ oʻzlaridan keyin ayollar nimalarni yangi chiqarganini koʻrganlarida edi, Bani Isroil ayollari man qilinganidek, ularni ham masjidlardan man qilgan boʻlar edilar». Men: «Bu nima degani? Bani Isroil ayollari man qilinganmidi?» dedim. U: «Ha», dedi. Bu Abduljabborning hadisidir. Ahmad esa oʻz hadisida: Men Amraga: «Bani Isroil ayollari man qilinganmidi?» dedim, deb keltirdi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Амра айтди: Мен Оишанинг шундай деганини эшитдим: «Агар Расулуллоҳ ﷺ ўзларидан кейин аёллар нималарни янги чиқарганини кўрганларида эди, Бани Исроил аёллари ман қилинганидек, уларни ҳам масжидлардан ман қилган бўлар эдилар». Мен: «Бу нима дегани? Бани Исроил аёллари ман қилинганмиди?» дедим. У: «Ҳа», деди. Бу Абдулжабборнинг ҳадисидир. Аҳмад эса ўз ҳадисида: Мен Амрага: «Бани Исроил аёллари ман қилинганмиди?» дедим, деб келтирди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْوَلِيدِ ، ثنا قُرَيْشُ بْنُ أَنَسٍ ، ثنا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ عَائِشَةَ ، قَالَتْ : " كَانَ النَّاسُ عُمَّالَ أَنْفُسِهِمْ , فَكَانُوا يَرُوحُونَ إِلَى الْجُمُعَةِ كَهَيْئَتِهِمْ , فَقِيلَ لَهُمْ : لَوِ اغْتَسَلْتُمْ "

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Odamlar oʻzlariga oʻzlari ishchi edilar va jumaga oʻsha holatlarida borar edilar. Shunda ularga: ‹Gʻusl qilsangiz edi›, deyildi».Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Одамлар ўзларига ўзлари ишчи эдилар ва жумага ўша ҳолатларида борар эдилар. Шунда уларга: ‹Ғусл қилсангиз эди›, дейилди».

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ وَهْبٍ ، ثنا عَمِّي ، قَالَ : أَخْبَرَنِي عَمْرٌو وَهُوَ ابْنُ الْحَارِثِ , عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي جَعْفَرٍ ، أَنَّ مُحَمَّدَ بْنَ جَعْفَرٍ حَدَّثَهُ , عَنْ عُرْوَةَ ، عَنْ عَائِشَةَ ، أَنَّهَا قَالَتْ : كَانَ النَّاسُ يَنْتَابُونَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ مِنْ مَنَازِلِهِمْ مِنَ الْعَوَالِي , فَيَأْتُونَ فِي الْعَبَاءِ , وَيُصِيبَهُمُ الْغُبَارُ وَالْعَرَقُ , فَيَخْرُجُ مِنْهُمُ الرِّيحُ , فَأَتَى رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِنْسَانٌ مِنْهُمْ وَهُوَ عِنْدِي , فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " لَوْ أَنَّكُمْ تَطَهَّرْتُمْ لِيَوْمِكُمْ هَذَا "

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Odamlar juma kuni Avoliydagi manzillaridan navbatma-navbat kelar edilar; jun chakmonlarda kelganlari uchun ularga chang oʻtirar, terlar va ulardan yoqimsiz hid taralar edi. Ulardan bir kishi Rasululloh ﷺ ning huzurlariga keldi — men u zotning yonlarida edim — shunda Rasululloh ﷺ: ‹Mana shu kuningiz uchun poklansangiz edi›, dedilar».Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Одамлар жума куни Аволийдаги манзилларидан навбатма-навбат келар эдилар; жун чакмонларда келганлари учун уларга чанг ўтирар, терлар ва улардан ёқимсиз ҳид таралар эди. Улардан бир киши Расулуллоҳ ﷺ нинг ҳузурларига келди — мен у зотнинг ёнларида эдим — шунда Расулуллоҳ ﷺ: ‹Мана шу кунингиз учун поклансангиз эди›, дедилар».

نا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، نا عَمْرُو بْنُ أَبِي سَلَمَةَ ، عَنْ زُهَيْرٍ ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ عَائِشَةَ ، وَعَنْ يَحْيَى بْنِ عُرْوَةَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ عَائِشَةَ ، وَعَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ ، عَنْ رَجُلٍ مِنْهُمْ ، أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ خَطَبَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ , فَرَأَى عَلَيْهِمْ ثِيَابَ النِّمَارِ ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَا عَلَى أَحَدِكُمْ إِنْ وَجَدَ سَعَةً أَنْ يَتَّخِذَ ثَوْبَيْنِ لِجُمُعَتِهِ سِوَى ثَوْبَيْ مِهْنَتِهِ "

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ juma kuni odamlarga xutba qildilar va ularning ustida junli kiyimlarni koʻrdilar. Shunda Rasululloh ﷺ: «Biringizga imkoni boʻlsa, ish kiyimidan boshqa jumasi uchun ikkita kiyim tutsa, nima boʻladi?» dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ жума куни одамларга хутба қилдилар ва уларнинг устида жунли кийимларни кўрдилар. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Бирингизга имкони бўлса, иш кийимидан бошқа жумаси учун иккита кийим тутса, нима бўлади?» дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ هَاشِمٍ ، ثنا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ ، عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ صَالِحٍ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي قَيْسٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ عَائِشَةَ : " كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يتحفَّظُ مِنْ هِلالِ شَعْبَانَ مَا لا يَتَحَفَّظُ مِنْ غَيْرِهِ ، ثُمَّ يَصُومُ لِرُؤْيَةِ رَمَضَانَ ، فَإِنْ غُمَّ عَلَيْهِ ، عَدَّ ثَلاثِينَ يَوْمًا ، ثُمَّ صَامَ "

Abdulloh ibn Abu Qays dedi: Men Oisha (roziyallohu anho)ning shunday deganlarini eshitdim: Rasululloh ﷺ Shaʼbon hilolini boshqa (oylar hilolini) kuzatmagan darajada kuzatar edilar, soʻng Ramazon (hilolini) koʻrishlari bilan roʻza tutar edilar. Agar (osmon) bulutli boʻlib qolsa, oʻttiz kun sanab, soʻng roʻza tutar edilar.Абдуллоҳ ибн Абу Қайс деди: Мен Оиша (розияллоҳу анҳо)нинг шундай деганларини эшитдим: Расулуллоҳ ﷺ Шаъбон ҳилолини бошқа (ойлар ҳилолини) кузатмаган даражада кузатар эдилар, сўнг Рамазон (ҳилолини) кўришлари билан рўза тутар эдилар. Агар (осмон) булутли бўлиб қолса, ўттиз кун санаб, сўнг рўза тутар эдилар.

حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، ثنا حَفْصٌ يَعْنِي ابْنَ غِيَاثٍ . ح وَثنا بُنْدَارٌ ، نا يَحْيَى ، جَمِيعًا عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ ، قَالَ : سَمِعْتُ الْقَاسِمَ ، عَنْ عَائِشَةَ ، أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " إِنَّ بِلالا يُؤَذِّنُ بِلَيْلٍ , فَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يُؤَذِّنَ ابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ " . قَالَ : وَلَمْ يَكُنْ بَيْنَهُمَا إِلا قَدْرُ مَا يَنْزِلُ هَذَا , وَيَرْقَى هَذَا . وَقَالَ الدَّوْرَقِيُّ : عَنْ قَاسِمٍ , وَقَالَ أَيْضًا : " إِذَا أَذَّنَ بِلالٌ فَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يُؤَذِّنَ ابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ " . قَالَ : وَلَمْ يَكُنْ بَيْنَهُمَا إِلا أَنْ يَنْزِلَ هَذَا , وَيَصْعَدَ هَذَا . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : هَذَا الْخَبَرُ مِنَ الْجِنْسِ الَّذِي أَقُولُ مِنَ الأَخْبَارِ الْمُعَلِّلَةِ الَّتِي يَجُوزُ الْقِيَاسُ عَلَيْهَا , وَيَتَعَيَّنُ الْعِلْمُ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَمَّا أَمَرَ بِالأَكْلِ وَالشُّرْبِ بَعْدَ نِدَاءِ بِلالٍ أَعْلَمَهُمْ أَنَّ الْجِمَاعَ وَكُلَّ مَا جَازَ لِلْمُفْطِرِ فَجَائِزٌ فِعْلُهُ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ , لا أَنَّهُ أَبَاحَ الأَكْلَ وَالشُّرْبَ فَقَطْ دُونَ غَيْرِهِمَا

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Albatta, Bilol kechasi azon aytadi. Bas, Ibn Ummu Maktum azon aytguncha yeb-ichaveringlar», dedilar. (Roviy) aytdi: Ularning ikkovi orasida faqat biri (minoradan) tushib, ikkinchisi koʻtariladigan qadar (vaqt) boʻlardi. Davraqiy esa: «Qosimdan», dedi va yana: «Bilol azon aytsa, Ibn Ummu Maktum azon aytguncha yeb-ichaveringlar», dedi. (Roviy) aytdi: Ularning ikkovi orasida faqat biri tushib, ikkinchisi koʻtariladigan qadar (vaqt) boʻlardi. Abu Bakr aytdi: Bu xabar men aytadigan — qiyos qilish joiz boʻlgan, illati bayon qilingan xabarlar jinsidandir. Bundan shu ilm aniq boʻladiki, Nabiy ﷺ Bilolning nidosidan keyin yeb-ichishga buyurganlarida, ularga jimoʼ va roʻzasi boʻlmagan kishiga joiz boʻlgan har bir narsani oʻsha vaqtda qilish joiz ekanini bildirganlar; u zot faqatgina yeb-ichishni muboh qilib, boshqasini qoldirganlari yoʻq.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Албатта, Билол кечаси азон айтади. Бас, Ибн Умму Мактум азон айтгунча еб-ичаверинглар», дедилар. (Ровий) айтди: Уларнинг иккови орасида фақат бири (минорадан) тушиб, иккинчиси кўтариладиган қадар (вақт) бўларди. Даврақий эса: «Қосимдан», деди ва яна: «Билол азон айтса, Ибн Умму Мактум азон айтгунча еб-ичаверинглар», деди. (Ровий) айтди: Уларнинг иккови орасида фақат бири тушиб, иккинчиси кўтариладиган қадар (вақт) бўларди. Абу Бакр айтди: Бу хабар мен айтадиган — қиёс қилиш жоиз бўлган, иллати баён қилинган хабарлар жинсидандир. Бундан шу илм аниқ бўладики, Набий ﷺ Билолнинг нидосидан кейин еб-ичишга буюрганларида, уларга жимў ва рўзаси бўлмаган кишига жоиз бўлган ҳар бир нарсани ўша вақтда қилиш жоиз эканини билдирганлар; у зот фақатгина еб-ичишни мубоҳ қилиб, бошқасини қолдирганлари йўқ.

نا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ . ح وَأَخْبَرَنِي ابْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ ، أَنَّ ابْنَ وَهْبٍ أَخْبَرَهُمْ ، قَالَ : أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ الْحَارِثِ ، أَنَّ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ الْقَاسِمِ حَدَّثَهُ ، أَنَّ مُحَمَّدَ بْنَ جَعْفَرِ بْنِ الزُّبَيْرِ حَدَّثَهُ , أَنَّ عَبَّادَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ حَدَّثَهُ ، أَنَّهُ سَمِعَ عَائِشَةَ ، تَقُولُ : أَتَى رَجُلٌ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي الْمَسْجِدِ فِي رَمَضَانَ ، فَقَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ , احْتَرَقْتُ , فَسَأَلَهُ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَا شَأْنُهُ . فَقَالَ : أَصَبْتُ أَهْلِيَ . قَالَ : " تَصَدَّقْ " . قَالَ : وَاللَّهِ مَا لِي شَيْءٌ وَمَا أَقْدِرُ عَلَيْهِ . قَالَ : " اجْلِسْ " . فَجَلَسَ , فَبَيْنَمَا هُوَ عَلَى ذَلِكَ ، أَقْبَلَ رَجُلٌ يَسُوقُ حِمَارًا عَلَيْهِ طَعَامٌ , فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " أَيْنَ الْمُحْتَرِقُ ؟ " , فَقَامَ الرَّجُلُ , فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " تَصَدَّقْ بِهَذَا " . فَقَالَ : عَلَى غَيْرِنَا . فَوَاللَّهِ إِنَّا لَجِيَاعٌ , وَمَا لَنَا شَيْءٌ . قَالَ : " فَكُلُوهُ " . وَقَالَ ابْنُ عَبْدِ الْحَكَمِ : قَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ , أَغَيْرَنَا فَوَاللَّهِ

Abbod ibn Abdulloh ibn az-Zubayr Oisha (roziyallohu anho)ning shunday deganini eshitibdi: Bir kishi Ramazonda masjidda Rasululloh ﷺ huzurlariga kelib: «Ey Rasululloh, men kuyib ketdim!», dedi. Nabiy ﷺ undan nima boʻlganini soʻradilar. U: «Ayolimga yaqinlik qildim», dedi. U zot: «Sadaqa qilgin», dedilar. U: «Allohga qasamki, mening hech narsam yoʻq va bunga qodir emasman», dedi. U zot: «Oʻtir», dedilar. U oʻtirdi. Shu holatda turganida bir kishi ustiga taom ortilgan eshakni haydab keldi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Kuyib ketgan kishi qani?», dedilar. U kishi oʻrnidan turdi. Rasululloh ﷺ: «Buni sadaqa qilgin», dedilar. U: «Bizdan oʻzgagami? Allohga qasamki, biz ochmiz, bizning hech narsamiz yoʻq», dedi. U zot: «Unda uni yenglar», dedilar. Ibn Abdulhakam esa: U: «Ey Rasululloh, bizdan oʻzgagami? Allohga qasamki...», dedi, deb rivoyat qildi.Аббод ибн Абдуллоҳ ибн аз-Зубайр Оиша (розияллоҳу анҳо)нинг шундай деганини эшитибди: Бир киши Рамазонда масжидда Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига келиб: «Эй Расулуллоҳ, мен куйиб кетдим!», деди. Набий ﷺ ундан нима бўлганини сўрадилар. У: «Аёлимга яқинлик қилдим», деди. У зот: «Садақа қилгин», дедилар. У: «Аллоҳга қасамки, менинг ҳеч нарсам йўқ ва бунга қодир эмасман», деди. У зот: «Ўтир», дедилар. У ўтирди. Шу ҳолатда турганида бир киши устига таом ортилган эшакни ҳайдаб келди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Куйиб кетган киши қани?», дедилар. У киши ўрнидан турди. Расулуллоҳ ﷺ: «Буни садақа қилгин», дедилар. У: «Биздан ўзгагами? Аллоҳга қасамки, биз очмиз, бизнинг ҳеч нарсамиз йўқ», деди. У зот: «Унда уни енглар», дедилар. Ибн Абдулҳакам эса: У: «Эй Расулуллоҳ, биздан ўзгагами? Аллоҳга қасамки...», деди, деб ривоят қилди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ سَعِيدٍ الدَّارِمِيُّ ، ثنا مُصْعَبُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ، نا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي عُبَيْدَةَ الدَّرَاوَرْدِيُّ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ عَيَّاشِ بْنِ أَبِي رَبِيعَةَ الْمَخْزُومِيِّ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرِ بْنِ الزُّبَيْرِ ، عَنْ عَبَّادِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ ، عَنْ عَائِشَةَ ، أَنَّهَا قَالَتْ : كَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي ظِلٍّ فَارِعٍ , فَأَتَاهُ رَجُلٌ مِنْ بَنِي بَيَاضَةَ , فَقَالَ : يَا نَبِيَّ اللَّهِ ، احْتَرَقْتُ . قَالَ لَهُ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَا لَكَ ؟ " قَالَ : وَقَعْتُ بِامْرَأَتِي ، وَأَنَا صَائِمٌ ، وَذَلِكَ فِي رَمَضَانَ , فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " أَعْتِقْ رَقَبَةً " . قَالَ : لا أَجِدُهُ . قَالَ : " أَطْعِمْ سِتِّينَ مِسْكِينًا " . قَالَ : لَيْسَ عِنْدِي . قَالَ : " اجْلِسْ " , فَجَلَسَ , فَأُتِيَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِعَرَقٍ فِيهِ عِشْرُونَ صَاعًا , فَقَالَ : " أَيْنَ السَّائِلُ آنِفًا ؟ " قَالَ : هَا أَنَا ذَا يَا رَسُولَ اللَّهِ . قَالَ : " خُذْ هَذَا فَتَصَدَّقْ بِهِ " . قَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ , عَلَى أَحْوَجَ مِنِّي وَمِنْ أَهْلِي ؟ ! ! فَوَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ مَا لَنَا عَشَاءُ لَيْلَةٍ . قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " فَعُدْ بِهِ عَلَيْكَ وَعَلَى أَهْلِكَ " . لَمْ يُذْكَرِ الصَّوْمُ فِي الْخَبَرِ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : إِنْ ثَبَتَتْ هَذِهِ اللَّفْظَةُ بِعَرَقٍ فِيهِ عِشْرُونَ صَاعًا , فَإِنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَمَرَ هَذَا الْمُجَامِعَ أَنْ يُطْعِمَ كُلَّ مِسْكِينٍ ثُلُثَ صَاعٍ مِنْ تَمْرٍ ؛ لأَنَّ عِشْرِينَ صَاعًا إِذَا قُسِّمَ بَيْنَ سِتِّينَ مِسْكِينًا كَانَ لِكُلِّ مِسْكِينٍ ثُلُثُ صَاعٍ , وَلَسْتُ أَحْسِبُ هَذِهِ اللَّفْظَةَ ثَابِتَةً , فَإِنَّ فِي خَبَرِ الزُّهْرِيِّ : أُتِيَ بِمِكْتَلٍ فِيهِ خَمْسَةَ عَشَرَ صَاعًا , أَوْ عِشْرُونَ صَاعًا . هَذَا فِي خَبَرِ مَنْصُورِ بْنِ الْمُعْتَمِرِ , عَنِ الزُّهْرِيِّ . فَأَمَّا هِقْلُ بْنُ زِيَادٍ فَإِنَّهُ رَوَى ، عَنِ الأَوْزَاعِيِّ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، قَالَ : خَمْسَةَ عَشَرَ صَاعًا . قَدْ خَرَّجْتُهُمَا بَعْدُ , وَلا أَعْلَمُ أَحَدًا مِنْ عُلَمَاءِ الْحِجَازِ ، وَالْعِرَاقِ ، قَالَ : يُطْعِمُ فِي كَفَّارَةِ الْجِمَاعِ كُلَّ مِسْكِينٍ ثُلُثَ صَاعٍ فِي رَمَضَانَ . قَالَ أَهْلُ الْحِجَازِ : يُطْعِمُ كُلَّ مِسْكِينٍ مُدًّا مِنْ طَعَامٍ , تَمْرًا كَانَ أَوْ غَيْرَهُ . وَقَالَ الْعِرَاقِيُّونَ : يُطْعِمُ كُلَّ مِسْكِينٍ صَاعًا مِنْ تَمْرٍ . فَأَمَّا ثُلُثُ صَاعٍ ، فَلَسْتُ أَحْفَظُ عَنْ أَحَدٍ مِنْهُمْ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : قَدْ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ تَرْكُ ذِكْرِ الأَمْرِ بِصِيَامِ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ فِي هَذَا الْخَبَرِ إِنَّمَا كَانَ لأَنَّ السُّؤَالَ فِي هَذَا الْخَبَرِ إِنَّمَا كَانَ فِي رَمَضَانَ قَبْلَ أَنْ يَقْضِيَ الشَّهْرَ , وَصِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ لِهَذِهِ الْحَوْبَةِ لا يُمْكِنُ الابْتِدَاءُ فِيهِ إِلا بَعْدَ أَنْ يَقْضِيَ شَهْرَ رَمَضَانَ ، وَبَعْدَ مُضِيِّ يَوْمٍ مِنْ شَوَّالٍ . فَأَمَرَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الْمُجَامِعَ بِإِطْعَامِ سِتِّينَ مِسْكِينًا , إِذِ الإِطْعَامُ مُمْكِنٌ فِي رَمَضَانَ لَوْ كَانَ الْمُجَامِعُ مَالِكًا لِقَدْرِ الإِطْعَامِ , فَأَمَرَهُ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِمَّا يَجُوزُ لَهُ فِعْلُهُ مُعَجِّلا , دُونَ مَا لا يَجُوزُ لَهُ فِعْلُهُ إِلا بَعْدَ مُضِيِّ أَيَّامٍ وَلَيَاليٍ , وَاللَّهُ أَعْلَمُ . وَلَسْتُ أَحْفَظُ فِي شَيْءٍ مِنْ أَخْبَارِ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ السُّؤَالَ مِنَ الْمُجَامِعِ قَبْلَ أَنْ يَنْقَضِيَ شَهْرُ رَمَضَانَ , فَجَازَ إِذَا كَانَ السُّؤَالُ بَعْدَ مُضِيِّ رَمَضَانَ أَنْ يُؤْمَرَ بِصِيَامِ شَهْرَيْنِ ؛ لأَنَّ الصِّيَامَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ لِلْكَفَّارَةِ جَائِزَةٌ

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Nabiy ﷺ baland bir soya (ostida) edilar. Shunda Banu Bayoza (qabilasi)dan bir kishi kelib: «Ey Allohning Nabiysi, men kuyib ketdim!» dedi. Nabiy ﷺ unga: «Senga nima boʻldi?» dedilar. U: «Roʻzador holimda xotinimga yaqinlik qildim, bu Ramazonda edi», dedi. Rasululloh ﷺ unga: «Bir qul ozod qil», dedilar. U: «Topa olmayman», dedi. U zot: «Oltmish miskinni taomlantir», dedilar. U: «Menda (bunga narsa) yoʻq», dedi. U zot: «Oʻtir», dedilar. U oʻtirdi. Shunda Rasululloh ﷺga ichida yigirma soʼ boʻlgan bir araq keltirildi. U zot: «Hozirgina soʻragan kishi qani?» dedilar. U: «Mana men, ey Allohning Rasuli», dedi. U zot: «Buni ol va sadaqa qil», dedilar. U: «Ey Allohning Rasuli, mendan va oilamdan muhtojroqqami?! Sizni haq bilan yuborgan Zotga qasamki, bizning bir kechalik kechki taomimiz yoʻq», dedi. Nabiy ﷺ: «Unda uni oʻzingga va oilangga qaytar», dedilar. Bu xabarda roʻza zikr qilinmadi. Abu Bakr aytdi: Agar «ichida yigirma soʼ boʻlgan araq» degan bu lafz sobit boʻlsa, demak Nabiy ﷺ bu jimoʼ qilgan kishiga har bir miskinga xurmodan uchdan bir soʼ taomlantirishni buyurgan boʻladilar; chunki yigirma soʼ oltmish miskinga boʻlinsa, har bir miskinga uchdan bir soʼ tegadi. Men bu lafzni sobit deb hisoblamayman, chunki Zuhriyning xabarida: ichida oʻn besh soʼ yoki yigirma soʼ boʻlgan miktal keltirildi, deyilgan. Bu Mansur ibn al-Muʼtamirning Zuhriydan (rivoyat qilgan) xabaridadir. Hiql ibn Ziyodga kelsak, u Avzoiydan, u Zuhriydan: oʻn besh soʼ, deb rivoyat qildi. Men bularning ikkovini keyinroq keltirdim. Hijoz va Iroq ulamolaridan biror kishining: Ramazonda jimoʼ kafforatida har bir miskinga uchdan bir soʼ taomlantiriladi, deganini bilmayman. Hijoz ahli: har bir miskinga bir mudd taom — xurmo boʻladimi, boshqasimi — taomlantiriladi, dedi. Iroqliklar esa: har bir miskinga xurmodan bir soʼ taomlantiriladi, dedi. Uchdan bir soʼga kelsak, men ulardan birortasidan buni yodda saqlamadim. Abu Bakr aytdi: Bu xabarda ketma-ket ikki oy roʻza tutishga buyurish zikr qilinmagani, ehtimol, shuning uchundir: bu xabardagi savol Ramazon oyi tugashidan oldin boʻlgan. Bu gunoh uchun ketma-ket ikki oy roʻza tutishni esa faqat Ramazon oyi oʻtib, Shavvoldan bir kun oʻtgandan keyingina boshlash mumkin. Shu sababli Nabiy ﷺ jimoʼ qilgan kishiga oltmish miskinni taomlantirishni buyurdilar, chunki agar u taomlantirish miqdoriga ega boʻlganida, taomlantirish Ramazonda ham mumkin edi. Bas, Nabiy ﷺ unga darhol qilishi joiz boʻlgan narsani buyurdilar, kunlar va kechalar oʻtmasdan qilish joiz boʻlmagan narsani emas. Alloh biluvchiroqdir. Abu Hurayraning xabarlaridan hech birida jimoʼ qilgan kishining savoli Ramazon oyi tugashidan oldin boʻlgani yodimda yoʻq; agar savol Ramazon oʻtganidan keyin boʻlgan boʻlsa, unga ikki oy roʻza tutishga buyurilishi joiz edi, chunki oʻsha vaqtda kafforat uchun roʻza tutish joizdir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У деди: Набий ﷺ баланд бир соя (остида) эдилар. Шунда Бану Баёза (қабиласи)дан бир киши келиб: «Эй Аллоҳнинг Набийси, мен куйиб кетдим!» деди. Набий ﷺ унга: «Сенга нима бўлди?» дедилар. У: «Рўзадор ҳолимда хотинимга яқинлик қилдим, бу Рамазонда эди», деди. Расулуллоҳ ﷺ унга: «Бир қул озод қил», дедилар. У: «Топа олмайман», деди. У зот: «Олтмиш мискинни таомлантир», дедилар. У: «Менда (бунга нарса) йўқ», деди. У зот: «Ўтир», дедилар. У ўтирди. Шунда Расулуллоҳ ﷺга ичида йигирма сў бўлган бир арақ келтирилди. У зот: «Ҳозиргина сўраган киши қани?» дедилар. У: «Мана мен, эй Аллоҳнинг Расули», деди. У зот: «Буни ол ва садақа қил», дедилар. У: «Эй Аллоҳнинг Расули, мендан ва оиламдан муҳтожроққами?! Сизни ҳақ билан юборган Зотга қасамки, бизнинг бир кечалик кечки таомимиз йўқ», деди. Набий ﷺ: «Унда уни ўзингга ва оилангга қайтар», дедилар. Бу хабарда рўза зикр қилинмади. Абу Бакр айтди: Агар «ичида йигирма сў бўлган арақ» деган бу лафз собит бўлса, демак Набий ﷺ бу жимў қилган кишига ҳар бир мискинга хурмодан учдан бир сў таомлантиришни буюрган бўладилар; чунки йигирма сў олтмиш мискинга бўлинса, ҳар бир мискинга учдан бир сў тегади. Мен бу лафзни собит деб ҳисобламайман, чунки Зуҳрийнинг хабарида: ичида ўн беш сў ёки йигирма сў бўлган миктал келтирилди, дейилган. Бу Мансур ибн ал-Муътамирнинг Зуҳрийдан (ривоят қилган) хабаридадир. Ҳиқл ибн Зиёдга келсак, у Авзоийдан, у Зуҳрийдан: ўн беш сў, деб ривоят қилди. Мен буларнинг икковини кейинроқ келтирдим. Ҳижоз ва Ироқ уламоларидан бирор кишининг: Рамазонда жимў каффоратида ҳар бир мискинга учдан бир сў таомлантирилади, деганини билмайман. Ҳижоз аҳли: ҳар бир мискинга бир мудд таом — хурмо бўладими, бошқасими — таомлантирилади, деди. Ироқликлар эса: ҳар бир мискинга хурмодан бир сў таомлантирилади, деди. Учдан бир сўга келсак, мен улардан бирортасидан буни ёдда сақламадим. Абу Бакр айтди: Бу хабарда кетма-кет икки ой рўза тутишга буюриш зикр қилинмагани, эҳтимол, шунинг учундир: бу хабардаги савол Рамазон ойи тугашидан олдин бўлган. Бу гуноҳ учун кетма-кет икки ой рўза тутишни эса фақат Рамазон ойи ўтиб, Шавволдан бир кун ўтгандан кейингина бошлаш мумкин. Шу сабабли Набий ﷺ жимў қилган кишига олтмиш мискинни таомлантиришни буюрдилар, чунки агар у таомлантириш миқдорига эга бўлганида, таомлантириш Рамазонда ҳам мумкин эди. Бас, Набий ﷺ унга дарҳол қилиши жоиз бўлган нарсани буюрдилар, кунлар ва кечалар ўтмасдан қилиш жоиз бўлмаган нарсани эмас. Аллоҳ билувчироқдир. Абу Ҳурайранинг хабарларидан ҳеч бирида жимў қилган кишининг саволи Рамазон ойи тугашидан олдин бўлгани ёдимда йўқ; агар савол Рамазон ўтганидан кейин бўлган бўлса, унга икки ой рўза тутишга буюрилиши жоиз эди, чунки ўша вақтда каффорат учун рўза тутиш жоиздир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّنْعَانِيُّ ، حَدَّثَنَا بِشْرٌ يَعْنِي ابْنَ الْمُفَضَّلِ ، حَدَّثَنَا ابْنُ عَوْنٍ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ ، عَنِ الأَسْوَدِ ، قَالَ : انْطَلَقْتُ أَنَا ، وَمَسْرُوقٌ إِلَى أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ نَسْأَلُهَا عَنِ الْمُبَاشَرَةِ ، فَاسْتَحْيَيْنَا ، قَالَ : قُلْتُ : جِئْنَا نَسْأَلُ حَاجَةً ، فَاسْتَحْيَيْنَا . فَقَالَتْ : مَا هِيَ ؟ سَلا عَمَّا بَدَا لَكُمَا . قَالَ : قُلْنَا : كَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُبَاشِرُ وَهُوَ صَائِمٌ ؟ قَالَتْ : " قَدْ كَانَ يَفْعَلُ ، وَلَكِنَّهُ كَانَ أَمْلَكَ لإِرْبِهِ مِنْكُمْ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : إِنَّمَا خَاطَبَ اللَّهُ جَلَّ ثَنَاؤُهُ نَبِيَّهُ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأُمَّتَهُ بِلُغَةِ الْعَرَبِ أَوْسَعِ اللُّغَاتِ كُلِّهَا ، الَّتِي لا يُحِيطُ بِعِلْمِ جَمِيعِهَا أَحَدٌ غَيْرُ نَبِيٍّ ، وَالْعَرَبُ فِي لُغَاتِهَا تُوقِعُ اسْمَ الْوَاحِدِ عَلَى شَيْئَيْنِ ، وَعَلَى أَشْيَاءَ ذَوَاتِ عَدَدٍ ، وَقَدْ يُسَمَّى الشَّيْءُ الْوَاحِدُ بِأَسْمَاءَ ، وَقَدْ يَزْجُرُ اللَّهُ عَنِ الشَّيْءِ ، وَيُبِيحُ شَيْئًا آخَرَ غَيْرَ الشَّيْءِ الْمَزْجُورِ عَنْهُ ، وَوَقَعَ اسْمُ الْوَاحِدِ عَلَى الشَّيْئَيْنِ جَمِيعًا : عَلَى الْمُبَاحِ ، وَعَلَى الْمَحْظُورِ ، وَكَذَلِكَ قَدْ يُبِيحُ الشَّيْءَ الْمَزْجُورَ عَنْهُ ، وَوَقَعَ اسْمُ الْوَاحِدِ عَلَيْهِمَا جَمِيعًا ، فَيَكُونُ اسْمُ الْوَاحِدِ وَاقِعًا عَلَى الشَّيْئَيْنِ الْمُخْتَلِفَيْنِ ، أَحَدُهُمَا مُبَاحٌ ، وَالآخَرُ مَحْظُورٌ ، وَاسْمُهَا وَاحِدٌ . فَلَمْ يَفْهَمْ هَذَا مَنْ سَفِهَ لِسَانَ الْعَرَبِ ، وَحَمَلَ الْمَعْنَى فِي ذَلِكَ عَلَى شَيْءٍ وَاحِدٍ ، يُوهِمُ أَنَّ الأَمْرَيْنِ مُتَضَادَّانِ ، إِذْ أُبِيحَ فِعْلٌ مُسَمًّى بِاسْمٍ ، وَحُظِرَ فِعْلٌ تَسَمَّى بِذَلِكَ الاسْمِ سَوَاءً . فَمَنْ كَانَ هَذَا مَبْلَغُهُ مِنَ الْعِلْمِ ، لَمْ يَحِلَّ لَهُ تَعَاطِي الْفِقْهِ ، وَلا الْفُتْيَا ، وَوَجَبَ عَلَيْهِ التَّعَلُّمُ ، أَوِ السَّكْتُ ، إِلَى أَنْ يُدْرِكَ مِنَ الْعِلْمِ مَا يَجُوزُ مَعَهُ الْفُتْيَا ، وَتَعَاطِي الْعِلْمِ . وَمَنْ فَهِمَ هَذِهِ الصَّنَاعَةَ عَلِمَ أَنَّ مَا أُبِيحَ غَيْرُ مَا حُظِرَ ، وَإِنْ كَانَ اسْمُ الْوَاحِدِ قَدْ يَقَعُ عَلَى الْمُبَاحِ وَعَلَى الْمَحْظُورِ جَمِيعًا ، فَمِنْ هَذَا الْجِنْسِ الَّذِي ذَكَرْتُ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ دَلَّ فِي كِتَابِهِ أَنَّ مُبَاشَرَةَ النِّسَاءِ فِي نَهَارِ الصَّوْمِ غَيْرُ جَائِزٍ كَقَوْلِهِ تَبَارَكَ وَتَعَالَى : ‏ فَالآنَ بَاشِرُوهُنَّ وَابْتَغُوا مَا كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ فَأَبَاحَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ مُبَاشَرَةَ النِّسَاءِ وَالأَكْلَ وَالشُّرْبَ بِاللَّيْلِ ، ثُمَّ أَمَرَنَا بِإِتْمَامِ الصِّيَامِ إِلَى اللَّيْلِ ، عَلَى أَنَّ الْمُبَاشَرَةَ الْمُبَاحَةَ بِاللَّيْلِ الْمَقْرُونَةَ إِلَى الأَكْلِ وَالشُّرْبِ هِيَ الْجِمَاعُ الْمُفَطِّرُ لِلصَّائِمِ ، وَأَبَاحَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ بِفِعْلِ النَّبِيِّ الْمُصْطَفَى صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الْمُبَاشَرَةَ الَّتِي هِيَ دُونَ الْجِمَاعِ فِي الصِّيَامِ ، إِذْ كَانَ يُبَاشِرُ وَهُوَ صَائِمٌ . وَالْمُبَاشَرَةُ الَّتِي ذَكَرَهَا اللَّهُ فِي كِتَابِهِ أَنَّهَا تُفَطِّرُ الصَّائِمَ هِيَ غَيْرُ الْمُبَاشَرَةِ الَّتِي كَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُبَاشِرُهَا فِي صِيَامِهِ . وَالْمُبَاشَرَةُ اسْمٌ وَاحِدٌ وَاقِعٌ عَلَى فِعْلَيْنِ : إِحْدَاهُمَا : مُبَاحَةٌ فِي نَهَارِ الصَّوْمِ ، وَالأُخْرَى : مَحْظُورَةٌ فِي نَهَارِ الصَّوْمِ ، مُفَطِّرَةٌ لِلصَّائِمِ . وَمِنْ هَذَا الْجِنْسِ قَوْلُهُ عَزَّ وَجَلَّ : ‏ يَأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نُودِيَ لِلصَّلاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ وَذَرُوا الْبَيْعَ فَأَمَرَ رَبُّنَا جَلَّ وَعَلا بِالسَّعْيِ إِلَى الْجُمُعَةِ ، وَالنَّبِيُّ الْمُصْطَفَى صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ : " إِذَا أَتَيْتُمُ الصَّلاةَ فَلا تَأْتُوهَا وَأَنْتُمْ تَسْعَوْنَ ، إِيتُوهَا تَمْشُونَ وَعَلَيْكُمُ السَّكِينَةُ " . فَاسْمُ السَّعْيِ يَقَعُ عَلَى الْهَرْوَلَةِ ، وَشِدَّةِ الْمَشْيِ ، وَالْمُضِيِّ إِلَى الْمَوْضِعِ ، فَالسَّعْيُ الَّذِي أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُسْعَى إِلَى الْجُمُعَةِ ، هُوَ الْمُضِيُّ إِلَيْهَا ، وَالسَّعْيُ الَّذِي زَجَرَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنْهُ إِتْيَانَ الصَّلاةِ هُوَ الْهَرْوَلَةُ وَسُرْعَةُ الْمَشْيِ . فَاسْمُ السَّعْيِ وَاقِعٌ عَلَى فِعْلَيْنِ : أَحَدُهُمَا مَأْمُورٌ ، وَالآخَرُ مَنْهِيٌّ عَنْهُ . وَسَأُبَيِّنُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى هَذَا الْجِنْسَ فِي كِتَابِ مَعَانِي الْقُرْآنِ ، إِنْ وَفَّقَ اللَّهُ لِذَلِكَ

Asvad dedi: Men va Masruq moʻminlar onasining oldiga borib, undan mubosharat haqida soʻramoqchi boʻldik, ammo uyaldik. Men: «Biz bir hojatni soʻragani keldik, lekin uyaldik», dedim. U: «U nima? Koʻnglingizga kelganini soʻrayveringlar», dedi. Biz: «Nabiy ﷺ roʻzador holda mubosharat qilarmidilar?» dedik. U: «Ha, shunday qilar edilar, lekin u zot sizlardan koʻra oʻz nafsini yaxshiroq tiya olar edilar», dedi. Abu Bakr aytdi: Alloh — sanosi ulugʻ boʻlsin — oʻz Nabiysi ﷺga va uning ummatiga barcha tillarning eng kengi boʻlgan arab tilida xitob qildi; bu tilning barcha ilmini Nabiydan boshqa hech kim qamrab ololmaydi. Arablar oʻz tillarida bitta ismni ikki narsaga va sanogʻi bir necha narsalarga qoʻyadilar; bitta narsa bir necha ism bilan atalishi ham mumkin. Alloh baʼzan bir narsadan qaytaradi va qaytarilgan narsadan boshqa bir narsani muboh qiladi, ikkovi — mubohi ham, mahzuri ham — bitta ism bilan atalgan boʻladi. Shuningdek, baʼzan qaytarilgan narsani muboh qiladi va ikkovisiga bitta ism tushadi. Shunday qilib, bitta ism ikki xil narsaga tushadi: biri muboh, ikkinchisi mahzur, ismi esa bitta. Arab tilini bilmagan kishi buni tushunmadi va maʼnoni bitta narsaga haml qilib, ikki ish bir-biriga zid ekanini vahm qildi — chunki bir ism bilan atalgan bir fiʼl muboh qilingan, xuddi shu ism bilan atalgan boshqa bir fiʼl esa taqiqlangan. Kimning ilmdagi darajasi shu boʻlsa, unga fiqh bilan shugʻullanish ham, fatvo berish ham halol emas; unga oʻrganish yoki fatvo berish va ilm bilan shugʻullanish joiz boʻladigan darajada ilmga erishguncha sukut saqlash vojibdir. Kim bu sanoatni tushunsa, biladiki, muboh qilingan narsa taqiqlangan narsadan boshqadir, garchi bitta ism ham mubohga, ham mahzurga tushsa ham. Men zikr qilgan shu jinsdandirki, Alloh azza va jalla oʻz Kitobida roʻza kunduzida ayollarga mubosharat qilish joiz emasligiga dalolat qildi — Uning: {Endi ularga yaqinlashinglar va Alloh sizlarga yozgan narsani talab qilinglar. Tongning oq ipi qora ipdan ajralib koʻringuncha yeb-ichinglar, soʻng roʻzani kechgacha toʻldiringlar} degani kabi. Alloh azza va jalla kechasi ayollarga mubosharat qilishni va yeb-ichishni muboh qildi, soʻng bizni roʻzani kechgacha toʻldirishga buyurdi. Demak, kechasi muboh qilingan, yeb-ichishga qoʻshib zikr etilgan mubosharat — bu roʻzadorning roʻzasini ochuvchi jimoʼdir. Alloh azza va jalla Mustafo Nabiy ﷺning fiʼli bilan roʻzada jimoʼdan quyi boʻlgan mubosharatni muboh qildi, chunki u zot roʻzador holda mubosharat qilar edilar. Alloh oʻz Kitobida zikr qilgan, roʻzadorning roʻzasini ochuvchi mubosharat — Nabiy ﷺ roʻzalarida qilgan mubosharatdan boshqadir. Mubosharat esa ikki fiʼlga tushadigan bitta ismdir: biri roʻza kunduzida mubohdir, ikkinchisi roʻza kunduzida taqiqlangan va roʻzadorning roʻzasini ochuvchidir. Shu jinsdandir Uning azza va jalla: {Ey iymon keltirganlar, juma kunida namozga chaqirilganda, Allohning zikriga shoshilinglar va savdoni tark etinglar} degani. Robbimiz jalla va alo jumaga saʼy qilishni buyurdi, Mustafo Nabiy ﷺ esa: «Namozga kelsangiz, chopib kelmang, sokinlik bilan yurib kelinglar», dedilar. Saʼy ismi yugurishga, tez yurishga va (bir) joyga borishga tushadi. Alloh jumaga saʼy qilishni buyurgan saʼy — unga borishdir; Nabiy ﷺ namozga kelishda qaytargan saʼy esa — yugurish va tez yurishdir. Demak, saʼy ismi ikki fiʼlga tushadi: biri buyurilgan, ikkinchisi qaytarilgandir. Alloh taolo tavfiq bersa, bu jinsni Maʼonil-Qurʼon kitobida bayon qilaman, inshoalloh.Асвад деди: Мен ва Масруқ мўминлар онасининг олдига бориб, ундан мубошарат ҳақида сўрамоқчи бўлдик, аммо уялдик. Мен: «Биз бир ҳожатни сўрагани келдик, лекин уялдик», дедим. У: «У нима? Кўнглингизга келганини сўрайверинглар», деди. Биз: «Набий ﷺ рўзадор ҳолда мубошарат қилармидилар?» дедик. У: «Ҳа, шундай қилар эдилар, лекин у зот сизлардан кўра ўз нафсини яхшироқ тия олар эдилар», деди. Абу Бакр айтди: Аллоҳ — саноси улуғ бўлсин — ўз Набийси ﷺга ва унинг умматига барча тилларнинг энг кенги бўлган араб тилида хитоб қилди; бу тилнинг барча илмини Набийдан бошқа ҳеч ким қамраб ололмайди. Араблар ўз тилларида битта исмни икки нарсага ва саноғи бир неча нарсаларга қўядилар; битта нарса бир неча исм билан аталиши ҳам мумкин. Аллоҳ баъзан бир нарсадан қайтаради ва қайтарилган нарсадан бошқа бир нарсани мубоҳ қилади, иккови — мубоҳи ҳам, маҳзури ҳам — битта исм билан аталган бўлади. Шунингдек, баъзан қайтарилган нарсани мубоҳ қилади ва икковисига битта исм тушади. Шундай қилиб, битта исм икки хил нарсага тушади: бири мубоҳ, иккинчиси маҳзур, исми эса битта. Араб тилини билмаган киши буни тушунмади ва маънони битта нарсага ҳамл қилиб, икки иш бир-бирига зид эканини ваҳм қилди — чунки бир исм билан аталган бир фиъл мубоҳ қилинган, худди шу исм билан аталган бошқа бир фиъл эса тақиқланган. Кимнинг илмдаги даражаси шу бўлса, унга фиқҳ билан шуғулланиш ҳам, фатво бериш ҳам ҳалол эмас; унга ўрганиш ёки фатво бериш ва илм билан шуғулланиш жоиз бўладиган даражада илмга эришгунча сукут сақлаш вожибдир. Ким бу саноатни тушунса, биладики, мубоҳ қилинган нарса тақиқланган нарсадан бошқадир, гарчи битта исм ҳам мубоҳга, ҳам маҳзурга тушса ҳам. Мен зикр қилган шу жинсдандирки, Аллоҳ азза ва жалла ўз Китобида рўза кундузида аёлларга мубошарат қилиш жоиз эмаслигига далолат қилди — Унинг: {Энди уларга яқинлашинглар ва Аллоҳ сизларга ёзган нарсани талаб қилинглар. Тонгнинг оқ ипи қора ипдан ажралиб кўрингунча еб-ичинглар, сўнг рўзани кечгача тўлдиринглар} дегани каби. Аллоҳ азза ва жалла кечаси аёлларга мубошарат қилишни ва еб-ичишни мубоҳ қилди, сўнг бизни рўзани кечгача тўлдиришга буюрди. Демак, кечаси мубоҳ қилинган, еб-ичишга қўшиб зикр этилган мубошарат — бу рўзадорнинг рўзасини очувчи жимўдир. Аллоҳ азза ва жалла Мустафо Набий ﷺнинг фиъли билан рўзада жимўдан қуйи бўлган мубошаратни мубоҳ қилди, чунки у зот рўзадор ҳолда мубошарат қилар эдилар. Аллоҳ ўз Китобида зикр қилган, рўзадорнинг рўзасини очувчи мубошарат — Набий ﷺ рўзаларида қилган мубошаратдан бошқадир. Мубошарат эса икки фиълга тушадиган битта исмдир: бири рўза кундузида мубоҳдир, иккинчиси рўза кундузида тақиқланган ва рўзадорнинг рўзасини очувчидир. Шу жинсдандир Унинг азза ва жалла: {Эй иймон келтирганлар, жума кунида намозга чақирилганда, Аллоҳнинг зикрига шошилинглар ва савдони тарк этинглар} дегани. Роббимиз жалла ва ало жумага саъй қилишни буюрди, Мустафо Набий ﷺ эса: «Намозга келсангиз, чопиб келманг, сокинлик билан юриб келинглар», дедилар. Саъй исми югуришга, тез юришга ва (бир) жойга боришга тушади. Аллоҳ жумага саъй қилишни буюрган саъй — унга боришдир; Набий ﷺ намозга келишда қайтарган саъй эса — югуриш ва тез юришдир. Демак, саъй исми икки фиълга тушади: бири буюрилган, иккинчиси қайтарилгандир. Аллоҳ таоло тавфиқ берса, бу жинсни Маъонил-Қуръон китобида баён қиламан, иншоаллоҳ.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، قَالَ : سَأَلْتُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ الْقَاسِمِ : أَسَمِعْتَ أَبَاكَ يُحَدِّثُ ، عَنْ عَائِشَةَ ، " أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ يُقَبِّلُهَا وَهُوَ صَائِمٌ ؟ " فَسَكَتَ عَنِّي سَاعَةً ، ثُمَّ قَالَ : " نَعَمْ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : خَرَّجْتُ هَذَا الْبَابَ بِتَمَامِهِ فِي كِتَابِ الْكَبِيرِ

Sufyon dedi: Men Abdurrahmon ibn al-Qosimdan: «Otangning Oishadan: Rasululloh ﷺ roʻzador holda uni oʻpar edilar, deb hadis aytganini eshitganmisan?» deb soʻradim. U bir muddat jim turdi, soʻng: «Ha», dedi. Abu Bakr aytdi: Men bu bobni toʻliq holda al-Kabir kitobida keltirganman.Суфён деди: Мен Абдурраҳмон ибн ал-Қосимдан: «Отангнинг Оишадан: Расулуллоҳ ﷺ рўзадор ҳолда уни ўпар эдилар, деб ҳадис айтганини эшитганмисан?» деб сўрадим. У бир муддат жим турди, сўнг: «Ҳа», деди. Абу Бакр айтди: Мен бу бобни тўлиқ ҳолда ал-Кабир китобида келтирганман.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الزَّعْفَرَانِيُّ ، حَدَّثَنَا عُبَيْدَةُ ، حَدَّثَنَا مُطَرِّفٌ . ح وَحَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ ، عَنْ مُطَرِّفٍ ، وَحَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْمُنْذِرِ ، حَدَّثَنَا ابْنُ فُضَيْلٍ ، حَدَّثَنَا مُطَرِّفٌ ، عَنْ عَامِرٍ ، عَنْ مَسْرُوقٍ ، عَنْ عَائِشَةَ ، قَالَتْ : " كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَظَلُّ صَائِمًا ، لا يُبَالِي مَا قَبَّلَ مِنْ وَجْهِي حَتَّى يُفْطِرَ " . وَقَالَ يُوسُفُ : " فَقَبَّلَ مَا شَاءَ مِنْ وَجْهِي " . وَقَالَ الزَّعْفَرَانِيُّ : " فَقَبَّلَ أَيَّ مَكَانٍ شَاءَ مِنْ وَجْهِي "

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Rasululloh ﷺ roʻzador holda kun oʻtkazar va iftor qilgunlaricha yuzimning qayeridan oʻpishlariga parvo qilmas edilar. Yusuf: «Yuzimning xohlagan joyidan oʻpardilar», dedi. Zaʼfaroniy esa: «Yuzimning xohlagan qaysi joyidan oʻpardilar», dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У деди: Расулуллоҳ ﷺ рўзадор ҳолда кун ўтказар ва ифтор қилгунларича юзимнинг қаеридан ўпишларига парво қилмас эдилар. Юсуф: «Юзимнинг хоҳлаган жойидан ўпардилар», деди. Заъфароний эса: «Юзимнинг хоҳлаган қайси жойидан ўпардилар», деди.

حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ مُعَاذٍ الْعَقَدِيُّ ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ دِينَارٍ الطَّاحِيُّ ، حَدَّثَنَا سَعْدُ بْنُ أَوْسٍ ، عَنْ مِصْدَعٍ أَبِي يَحْيَى ، عَنْ عَائِشَةَ ، " أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ يُقَبِّلُهَا وَهُوَ صَائِمٌ ، وَيَمُصُّ لِسَانَهَا "

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ roʻzador holatlarida u kishini oʻpar va tillarini soʻrar edilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ рўзадор ҳолатларида у кишини ўпар ва тилларини сўрар эдилар.

حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ مُعَاذٍ ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ . ح وَحَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَكِيمٍ ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ ، عَنْ شُعْبَةَ ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ طَلْحَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنْ عَائِشَةَ ، قَالَتْ : أَهْوَى إِلَيَّ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لِيُقَبِّلَنِي ، فَقُلْتُ : إِنِّي صَائِمَةٌ . قَالَ : " وَأَنَا صَائِمٌ " . فَقَبَّلَنِي . قَالَ بِشْرُ بْنُ مُعَاذٍ : عَنْ طَلْحَةَ رَجُلٍ مِنْ قَوْمِهِ

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Rasululloh ﷺ meni oʻpmoqchi boʻlib engashdilar. Men: «Men roʻzadorman», dedim. U zot: «Men ham roʻzadorman», dedilar va meni oʻpdilar. Bishr ibn Muoz: «Talhadan — uning qavmidan boʻlgan bir kishidan», dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У деди: Расулуллоҳ ﷺ мени ўпмоқчи бўлиб энгашдилар. Мен: «Мен рўзадорман», дедим. У зот: «Мен ҳам рўзадорман», дедилар ва мени ўпдилар. Бишр ибн Муоз: «Талҳадан — унинг қавмидан бўлган бир кишидан», деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، حَدَّثَنِي سُمَيٌّ ، وَسَمِعْتُهُ مِنْ سُمَيٍّ , سَمِعَهُ مِنْ أَبِي بَكْرٍ ، أَنَّ مُعَاوِيَةَ أَرْسَلَ إِلَى عَائِشَةَ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ الْحَارِثِ ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : فَذَهَبْتُ مَعَ أَبِي , فَسَمِعْتُ عَائِشَةَ ، تَقُولُ : " إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ يُدْرِكُهُ الصُّبْحُ وَهُوَ جُنُبٌ فَيَصُومُ " . حَدَّثَنَا أَبُو عَمَّارٍ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، عَنْ سُمَيٍّ . ح وَحَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَكِيمٍ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، حَدَّثَنَا سُمَيٌّ ، سَمِعَ أَبَا بَكْرِ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَخْزُومِيَّ ، أَنَّهُ سَمِعَ عَائِشَةَ ، تَقُولُ : كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ بِمِثْلِهِ . قَالَ أَبُو عَمَّارٍ فِي كُلِّهَا : عَنْ

Abu Bakr (ibn Abdurrahmon)dan rivoyat qilinadiki, Muoviya Oishaning oldiga Abdurrahmon ibn al-Horisni yubordi. Abu Bakr aytdi: Men otam bilan bordim va Oishaning shunday deganini eshitdim: Rasululloh ﷺni junub holatlarida tong topar edi va u zot roʻza tutar edilar. Bizga Abu Ammor aytdi: bizga Sufyon Sumaydan aytdi. Bizga Yahyo ibn Hakim aytdi: bizga Sufyon aytdi: bizga Sumay aytdi, u Abu Bakr ibn Abdurrahmon al-Maxzumiydan eshitdi, u esa Oishaning: Rasululloh ﷺ (shunday) derdilar, deganini eshitdi — xuddi shunday. Abu Ammor ularning hammasida «an» (dan) dedi.Абу Бакр (ибн Абдурраҳмон)дан ривоят қилинадики, Муовия Оишанинг олдига Абдурраҳмон ибн ал-Ҳорисни юборди. Абу Бакр айтди: Мен отам билан бордим ва Оишанинг шундай деганини эшитдим: Расулуллоҳ ﷺни жунуб ҳолатларида тонг топар эди ва у зот рўза тутар эдилар. Бизга Абу Аммор айтди: бизга Суфён Сумайдан айтди. Бизга Яҳё ибн Ҳаким айтди: бизга Суфён айтди: бизга Сумай айтди, у Абу Бакр ибн Абдурраҳмон ал-Махзумийдан эшитди, у эса Оишанинг: Расулуллоҳ ﷺ (шундай) дердилар, деганини эшитди — худди шундай. Абу Аммор уларнинг ҳаммасида «ан» (дан) деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ ، عَنْ عِكْرِمَةَ بْنِ خَالِدٍ ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، قَالَ : إِنِّي لأَعْلَمُ النَّاسِ بِهَذَا الْحَدِيثِ ، بَلَغَ مَرْوَانَ أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ يُحَدِّثُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ . وَحَدَّثَنَا بُنْدَارٌ , حَدَّثَنَا يَحْيَى , عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ , حَدَّثَنِي عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ , عَنْ أَبِيهِ ، أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ ، يَقُولُ : مَنْ أَصْبَحَ جُنُبًا فَلا يَصُومْ . قَالَ : فَانْطَلَقَ أَبُو بَكْرٍ ، وَأَبُوهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ حَتَّى دَخَلَ عَلَى أُمِّ سَلَمَةَ ، وَعَائِشَةَ , وَكِلاهُمَا قَالَتْ : " كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُصْبِحُ جُنُبًا ثُمَّ يَصُومُ " . فَانْطَلَقَ أَبُو بَكْرٍ , وَأَبُوهُ حَتَّى أَتَيَا مَرْوَانَ , فَحَدَّثَاهُ ، فَقَالَ : عَزَمْتُ عَلَيْكُمَا لَمَا انْطَلَقْتُمَا إِلَى أَبِي هُرَيْرَةَ , فَحَدِّثَاهُ , فَقَالَ : أَهُمَا قَالَتَا لَكُمَا ؟ قَالا : نَعَمْ . قَالَ : هُمَا أَعْلَمُ . إِنَّمَا أَنْبَأَنِيهِ الْفَضْلُ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ أَحَالَ الْخَبَرَ عَلَى مَلِيءٍ صَادِقٍ بَارٍّ فِي خَبَرِهِ , إِلا أَنَّ الْخَبَرَ مَنْسُوخٌ , لا أَنَّهُ وَهْمٌ , لا غَلَطَ , وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَتَعَالَى عِنْدَ ابْتِدَاءِ فَرْضِ الصَّوْمِ عَلَى أُمَّةِ مُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ حَظَرَ عَلَيْهِمُ لا الأَكْلَ وَالشُّرْبَ فِي لَيْلِ الصَّوْمِ بَعْدَ النَّوْمِ , كَذَلِكَ الْجِمَاعَ , فَيُشْبِهُ أَنْ يَكُونَ خَبَرُ الْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسٍ : مَنْ أَصْبَحَ وَهُوَ جُنُبٌ فَلا يَصُمْ , فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ قَبْلَ أَنْ يُبِيحَ اللَّهُ الْجِمَاعَ إِلَى طُلُوعِ الْفَجْرِ , فَلَمَّا أَبَاحَ اللَّهُ تَعَالَى الْجِمَاعَ إِلَى طُلُوعِ الْفَجْرِ كَانَ لِلْجُنُبِ إِذَا أَصْبَحَ قَبْلَ أَنْ يَغْتَسِلَ أَنْ يَصُومَ ذَلِكَ الْيَوْمَ , إِذِ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ لَمَّا أَبَاحَ الْجِمَاعَ إِلَى طُلُوعِ الْفَجْرِ كَانَ الْعِلْمُ مُحِيطًا بِأَنَّ الْمُجَامِعَ قَبْلَ طُلُوعِ الْفَجْرِ يَطْرُقُهُ فَاعِلا مَا قَدْ أَبَاحَهُ اللَّهُ لَهُ فِي نَصِّ تَنْزِيلِهِ , وَلا سَبِيلَ لِمَنْ هَذَا فِعْلُهُ إِلَى الاغْتِسَالِ إِلا بَعْدَ طُلُوعِ الْفَجْرِ , وَلَوْ كَانَ إِذَا أَدْرَكَهُ الصُّبْحُ قَبْلَ أَنْ يَغْتَسِلَ لَمْ يَجُزْ لَهُ الصَّوْمُ ، كَانَ الْجِمَاعُ قَبْلَ طُلُوعِ الْفَجْرِ بِأَقَلَّ وَقْتٍ يُمْكِنُ الاغْتِسَالُ فِيهِ مَحْظُورًا غَيْرَ مُبَاحٍ . وَفِي إِبَاحَةِ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ الْجِمَاعَ فِي جِمَاعِ اللَّيْلِ بَعْدَ مَا كَانَ مَحْظُورًا بَعْدَ النَّوْمِ ، بَانَ وَثَبَتَ أَنَّ الْجَنَابَةَ الْبَاقِيَةَ بَعْدَ طُلُوعِ الْفَجْرِ بِجِمَاعٍ فِي اللَّيْلِ مُبَاحٌ لا يَمْنَعُ الصَّوْمَ . فَخَبَرُ عَائِشَةَ ، وَأَمِّ سَلَمَةَ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهُمَا فِي صَوْمِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بَعْدَ مَا كَانَ يُدْرِكُهُ الصُّبْحُ جُنُبًا نَاسِخٌ لِخَبَرِ الْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسٍ ؛ لأَنَّ هَذَا الْفِعْلَ مِنَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُشْبِهُ أَنْ يَكُونَ بَعْدَ نُزُولِ إِبَاحَةِ الْجِمَاعِ إِلَى طُلُوعِ الْفَجْرِ . فَاسْمَعِ الآنَ خَبَرًا عَنْ كَاتِبِ الْوَحْيِ لِلنَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِصِحَّةِ مَا تَأَوَّلْتُ خَبَرَ الْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسٍ رَحِمَهُ اللَّهُ

Abu Bakr ibn Abdurrahmon dedi: Men bu hadisni odamlarning eng yaxshi biluvchisiman. Marvonga Abu Hurayra Rasululloh ﷺdan hadis aytayotgani yetib bordi. Bizga Bundor aytdi: bizga Yahyo Ibn Jurayjdan aytdi: menga Abdulmalik ibn Abu Bakr otasidan aytdiki, u Abu Hurayraning: «Kim junub holda tongni qarshilasa, roʻza tutmasin», deganini eshitgan. (Roviy) aytdi: Shunda Abu Bakr va otasi Abdurrahmon borib, Umm Salama va Oishaning huzuriga kirdilar. Ikkovi ham: «Rasululloh ﷺ junub holda tongni qarshilar, soʻng roʻza tutar edilar», dedilar. Soʻng Abu Bakr va otasi Marvonning oldiga borib, unga (buni) aytdilar. U: «Sizlarga qatʼiy aytamanki, albatta Abu Hurayraning oldiga borib, unga aytinglar», dedi. (Aytganlarida) u: «Ikkovi sizlarga shunday deyishdimi?» dedi. Ular: «Ha», dedilar. U: «Ikkovi biluvchiroqdir. Menga buni faqat Fazl xabar bergan edi», dedi. Abu Bakr aytdi: Abu Hurayra xabarni oʻz xabarida boy, sodiq va yaxshi bir kishiga havola qildi; faqat bu xabar mansuxdir — vahm ham, xato ham emas. Chunki Alloh tabaroka va taolo Muhammad ﷺ ummatiga roʻza farz qilinishining boshida ularga roʻza kechasida uxlagandan keyin yeb-ichishni ham, jimoʼni ham taqiqlagan edi. Bas, Fazl ibn Abbosning: «Kim junub holda tongni qarshilasa, roʻza tutmasin», degan xabari Alloh jimoʼni tong otguncha muboh qilishidan oldingi oʻsha vaqtda boʻlgan boʻlsa kerak. Alloh taolo jimoʼni tong otguncha muboh qilgach, junub kishi gʻusl qilishdan oldin tongni qarshilasa ham, oʻsha kuni roʻza tutishi mumkin boʻldi. Zero Alloh azza va jalla jimoʼni tong otguncha muboh qilgach, tong otishidan oldin jimoʼ qilgan kishini — Alloh oʻz tanzili nassida unga muboh qilgan narsani qilayotgan holda — tong topishi maʼlum edi; bunday qilgan kishi uchun esa gʻusl qilishning yoʻli faqat tong otganidan keyindir. Agar u gʻusl qilishdan oldin tong topsa, unga roʻza joiz boʻlmaganida, tong otishidan gʻusl qilish mumkin boʻlgan eng oz vaqt oldin jimoʼ qilish taqiqlangan, muboh boʻlmagan boʻlar edi. Allohning azza va jalla kechaning barcha qismida jimoʼni — uxlagandan keyin taqiqlangan boʻlgach — muboh qilishida shu narsa ravshan boʻldi va sobit boʻldiki, kechadagi jimoʼ sababli tong otganidan keyin ham qolgan janobat mubohdir va roʻzaga monelik qilmaydi. Bas, Oisha va Umm Salama (roziyallohu anhumo)ning Nabiy ﷺ junub holda tongni qarshilaganlaridan keyin roʻza tutganlari haqidagi xabari Fazl ibn Abbosning xabarini nasx qiluvchidir; chunki Nabiy ﷺning bu fiʼllari jimoʼni tong otguncha muboh qilish nozil boʻlganidan keyin boʻlishi ehtimoli koʻproqdir. Endi Fazl ibn Abbos — Alloh unga rahm qilsin — xabarini men taʼvil qilganim toʻgʻriligi haqida Nabiy ﷺning vahiy kotibidan (kelgan) bir xabarni eshit.Абу Бакр ибн Абдурраҳмон деди: Мен бу ҳадисни одамларнинг энг яхши билувчисиман. Марвонга Абу Ҳурайра Расулуллоҳ ﷺдан ҳадис айтаётгани етиб борди. Бизга Бундор айтди: бизга Яҳё Ибн Журайждан айтди: менга Абдулмалик ибн Абу Бакр отасидан айтдики, у Абу Ҳурайранинг: «Ким жунуб ҳолда тонгни қаршиласа, рўза тутмасин», деганини эшитган. (Ровий) айтди: Шунда Абу Бакр ва отаси Абдурраҳмон бориб, Умм Салама ва Оишанинг ҳузурига кирдилар. Иккови ҳам: «Расулуллоҳ ﷺ жунуб ҳолда тонгни қаршилар, сўнг рўза тутар эдилар», дедилар. Сўнг Абу Бакр ва отаси Марвоннинг олдига бориб, унга (буни) айтдилар. У: «Сизларга қатъий айтаманки, албатта Абу Ҳурайранинг олдига бориб, унга айтинглар», деди. (Айтганларида) у: «Иккови сизларга шундай дейишдими?» деди. Улар: «Ҳа», дедилар. У: «Иккови билувчироқдир. Менга буни фақат Фазл хабар берган эди», деди. Абу Бакр айтди: Абу Ҳурайра хабарни ўз хабарида бой, содиқ ва яхши бир кишига ҳавола қилди; фақат бу хабар мансухдир — ваҳм ҳам, хато ҳам эмас. Чунки Аллоҳ табарока ва таоло Муҳаммад ﷺ умматига рўза фарз қилинишининг бошида уларга рўза кечасида ухлагандан кейин еб-ичишни ҳам, жимўни ҳам тақиқлаган эди. Бас, Фазл ибн Аббоснинг: «Ким жунуб ҳолда тонгни қаршиласа, рўза тутмасин», деган хабари Аллоҳ жимўни тонг отгунча мубоҳ қилишидан олдинги ўша вақтда бўлган бўлса керак. Аллоҳ таоло жимўни тонг отгунча мубоҳ қилгач, жунуб киши ғусл қилишдан олдин тонгни қаршиласа ҳам, ўша куни рўза тутиши мумкин бўлди. Зеро Аллоҳ азза ва жалла жимўни тонг отгунча мубоҳ қилгач, тонг отишидан олдин жимў қилган кишини — Аллоҳ ўз танзили нассида унга мубоҳ қилган нарсани қилаётган ҳолда — тонг топиши маълум эди; бундай қилган киши учун эса ғусл қилишнинг йўли фақат тонг отганидан кейиндир. Агар у ғусл қилишдан олдин тонг топса, унга рўза жоиз бўлмаганида, тонг отишидан ғусл қилиш мумкин бўлган энг оз вақт олдин жимў қилиш тақиқланган, мубоҳ бўлмаган бўлар эди. Аллоҳнинг азза ва жалла кечанинг барча қисмида жимўни — ухлагандан кейин тақиқланган бўлгач — мубоҳ қилишида шу нарса равшан бўлди ва собит бўлдики, кечадаги жимў сабабли тонг отганидан кейин ҳам қолган жанобат мубоҳдир ва рўзага монелик қилмайди. Бас, Оиша ва Умм Салама (розияллоҳу анҳумо)нинг Набий ﷺ жунуб ҳолда тонгни қаршилаганларидан кейин рўза тутганлари ҳақидаги хабари Фазл ибн Аббоснинг хабарини насх қилувчидир; чунки Набий ﷺнинг бу фиъллари жимўни тонг отгунча мубоҳ қилиш нозил бўлганидан кейин бўлиши эҳтимоли кўпроқдир. Энди Фазл ибн Аббос — Аллоҳ унга раҳм қилсин — хабарини мен таъвил қилганим тўғрилиги ҳақида Набий ﷺнинг ваҳий котибидан (келган) бир хабарни эшит.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ السَّعْدِيُّ ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ يَعْنِي ابْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مَعْمَرٍ أَبِي طُوَالَةَ ، أَنَّ أَبَا يُونُسَ مَوْلَى عَائِشَةَ أَخْبَرَهُ ، عَنْ عَائِشَةَ ، أَنَّ رَجُلا جَاءَ إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَسْتَفْتِيهِ وَهِيَ تَسْمَعُ مِنْ وَرَاءِ الْبَابِ , فَقَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ , تُدْرِكُنِي الصَّلاةُ وَأَنَا جُنُبٌ أَفَأَصُومُ ؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " وَأَنَا تُدْرِكُنِي الصَّلاةُ وَأَنَا جُنُبٌ فَأَصُومُ " . فَقَالَ : لَسْتَ مِثْلَنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ قَدْ غَفَرَ اللَّهُ لَكَ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَمَا تَأَخَّرَ . فَقَالَ : " وَاللَّهِ " يَعْنِي : " إِنِّي لأَرْجُو أَنْ أَكُونَ أَخْشَاكُمْ لِلَّهِ , وَأَعْلَمَكُمْ بِمَا أَتَّقِي " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : هَذَا الرَّجَاءُ مِنَ الْجِنْسِ الَّذِي أَقُولُ : إِنَّهُ جَائِزٌ أَنْ يَقُولَ الْمَرْءُ فِيمَا لا يَشُكُّ فِيهِ وَلا يَمْتَرِي : وَأَنَا أَرْجُو أَنْ يَكُونَ كَذَا وَكَذَا , إِذْ لا شَكَّ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ مُسْتَيْقِنًا غَيْرَ شَاكٍّ , وَلا مُرْتَابٍ أَنْ كَانَ أَخْشَى الْقَوْمِ لِلَّهِ ، وَأَعْلَمَهُمْ بِمَا يَتَّقِي . وَهَذَا مِنَ الْجِنْسِ الَّذِي رُوِيَ عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ قَيْسٍ أَنَّهُ قِيلَ لَهُ : أَمُؤْمِنٌ أَنْتَ ؟ قَالَ : أَرْجُو , وَلا شَكَّ وَلا ارْتِيَابَ أَنَّهُ كَانَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ كَانَ يَجْرِي عَلَيْهِمْ أَحْكَامُ الْمُؤْمِنِينَ مِنَ الْمُنَاكَحَاتِ , وَالْمُبَايَعَاتِ وَشَرَائِعِ الإِسْلامِ . وَقَدْ بَيَّنْتُ هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ فِي كِتَابِ الإِيمَانِ . فَاسْمَعِ الدَّلِيلَ الْوَاضِحَ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَرَادَ بِقَوْلِهِ : " إِنِّي لأَرْجُو " مَا أَعْلَمْتُ أَنَّهُ : قَدْ أَقْسَمَ بِاللَّهِ أَنَّهُ أَشَدُّهُمْ خَشْيَةً

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: bir kishi Nabiy ﷺ ning oldilariga undan fatvo soʻragani keldi, Oisha esa eshik ortidan eshitib turardi. (U kishi:) «Yo Rasululloh! Men junublik holatida boʻlganimda namoz vaqti meni qarshilaydi, shunda roʻza tutaymi?» dedi. Rasululloh ﷺ: «Meni ham junublik holatida boʻlganimda namoz vaqti qarshilaydi, men esa roʻza tutaman», dedilar. Shunda (u kishi): «Siz bizga oʻxshamaysiz, yo Rasululloh! Alloh Sizning oʻtgan va kelajakdagi gunohlaringizni magʻfirat qilgan», dedi. (Rasululloh ﷺ:) «Allohga qasamki, men sizlardan Allohga eng koʻp qoʻrquvchi va saqlanadigan narsamni sizlardan eng yaxshi biluvchi boʻlishimni umid qilaman», dedilar. Abu Bakr aytdi: Bu umid qilish men aytadigan jinsdandir: kishi shubha qilmaydigan va ikkilanmaydigan narsa haqida ham: «Men shunday va shunday boʻlishini umid qilaman», deyishi joizdir. Zero shubhasizki, Nabiy ﷺ oʻzlarining qavmning Allohdan eng koʻp qoʻrquvchisi va saqlanadigan narsani ularning eng yaxshi biluvchisi ekanlariga yaqiynda edilar, shubha va ikkilanishda emas. Bu Alqama ibn Qaysdan rivoyat qilingan narsa jinsidandir: unga: «Sen moʻminmisan?» deyilganda, u: «Umid qilaman», dedi. Holbuki uning nikohlar, oldi-sotdilar va Islom shariatlarida moʻminlar hukmi joriy boʻladigan moʻminlardan ekanida hech shubha va ikkilanish yoʻq. Men bu masalani Iymon kitobida bayon qilganman. Endi Nabiy ﷺ «Men umid qilaman» degan soʻzlari bilan men bildirgan maʼnoni iroda qilganlariga ochiq dalilni eshit: u zot Alloh bilan qasam ichib, oʻzlari ularning eng koʻp qoʻrquvchisi ekanlarini (aytdilar).Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: бир киши Набий ﷺ нинг олдиларига ундан фатво сўрагани келди, Оиша эса эшик ортидан эшитиб турарди. (У киши:) «Ё Расулуллоҳ! Мен жунублик ҳолатида бўлганимда намоз вақти мени қаршилайди, шунда рўза тутайми?» деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Мени ҳам жунублик ҳолатида бўлганимда намоз вақти қаршилайди, мен эса рўза тутаман», дедилар. Шунда (у киши): «Сиз бизга ўхшамайсиз, ё Расулуллоҳ! Аллоҳ Сизнинг ўтган ва келажакдаги гуноҳларингизни мағфират қилган», деди. (Расулуллоҳ ﷺ:) «Аллоҳга қасамки, мен сизлардан Аллоҳга энг кўп қўрқувчи ва сақланадиган нарсамни сизлардан энг яхши билувчи бўлишимни умид қиламан», дедилар. Абу Бакр айтди: Бу умид қилиш мен айтадиган жинсдандир: киши шубҳа қилмайдиган ва иккиланмайдиган нарса ҳақида ҳам: «Мен шундай ва шундай бўлишини умид қиламан», дейиши жоиздир. Зеро шубҳасизки, Набий ﷺ ўзларининг қавмнинг Аллоҳдан энг кўп қўрқувчиси ва сақланадиган нарсани уларнинг энг яхши билувчиси эканларига яқийнда эдилар, шубҳа ва иккиланишда эмас. Бу Алқама ибн Қайсдан ривоят қилинган нарса жинсидандир: унга: «Сен мўминмисан?» дейилганда, у: «Умид қиламан», деди. Ҳолбуки унинг никоҳлар, олди-сотдилар ва Ислом шариатларида мўминлар ҳукми жорий бўладиган мўминлардан эканида ҳеч шубҳа ва иккиланиш йўқ. Мен бу масалани Иймон китобида баён қилганман. Энди Набий ﷺ «Мен умид қиламан» деган сўзлари билан мен билдирган маънони ирода қилганларига очиқ далилни эшит: у зот Аллоҳ билан қасам ичиб, ўзлари уларнинг энг кўп қўрқувчиси эканларини (айтдилар).

حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، عَنِ الأَعْمَشِ ، عَنْ أَبِي الضُّحَى ، عَنْ مَسْرُوقٍ ، عَنْ عَائِشَةَ ، قَالَتْ : رَخَّصَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي بَعْضِ الأَمْرِ , فَرَغِبَ عَنْهُ رِجَالٌ , فَقَالَ : " مَا بَالُ رِجَالٍ آمُرُهُمْ بِالأَمْرِ يَرْغَبُونَ عَنْهُ ، وَاللَّهِ إِنِّي لأَعْلَمُهُمْ بِاللَّهِ , وَأَشَدُّهُمْ خَشْيَةً "

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Rasululloh ﷺ baʼzi ishda ruxsat berdilar, ammo baʼzi kishilar undan yuz oʻgirdilar. Shunda u zot: «Baʼzi kishilarga nima boʻldiki, men ularni bir ishga buyursam, undan yuz oʻgiradilar? Allohga qasamki, men ularning ichida Allohni eng yaxshi biluvchisi va Undan eng qattiq qoʻrquvchisiman», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У деди: Расулуллоҳ ﷺ баъзи ишда рухсат бердилар, аммо баъзи кишилар ундан юз ўгирдилар. Шунда у зот: «Баъзи кишиларга нима бўлдики, мен уларни бир ишга буюрсам, ундан юз ўгирадилар? Аллоҳга қасамки, мен уларнинг ичида Аллоҳни энг яхши билувчиси ва Ундан энг қаттиқ қўрқувчисиман», дедилар.

حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، عَنِ الأَعْمَشِ ، عَنْ أَبِي الضُّحَى ، عَنْ مَسْرُوقٍ ، عَنْ عَائِشَةَ ، قَالَتْ : رَخَّصَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي بَعْضِ الأَمْرِ فَرَغِبَ عَنْهُ رِجَالٌ . فَقَالَ : " مَا بَالُ رِجَالٍ آمُرُهُمْ بِالأَمْرِ يَرْغَبُونَ عَنْهُ وَاللَّهِ إِنِّي لأَعْلَمُهُمْ بِاللَّهِ , وَأَشَدُّهُمْ لَهُ خَشْيَةً " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : وَفِي خَبَرِ أَبِي سَعِيدٍ : أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَتَى عَلَى نَهَرٍ مِنْ مَاءِ السَّمَاءِ , مِنْ هَذَا الْجِنْسِ أَيْضًا . قَالَ فِي الْخَبَرِ : " إِنِّي لَسْتُ مِثْلَكُمْ , إِنِّي رَاكِبٌ , وَأَنْتُمْ مُشَاةٌ , إِنِّي أَيْسَرُكُمْ " . فَهَذَا الْخَبَرُ دَلَّ عَلَى أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ صَامَ وَأَمَرَهُمْ بِالْفِطْرِ فِي الابْتِدَاءِ , إِذْ كَانَ الصَّوْمُ لا يَشُقُّ عَلَيْهِ , إِذْ كَانَ رَاكِبًا ، لَهُ ظَهْرٌ , لا يَحْتَاجُ إِلَى الْمَشْيِ , وَأَمَرَهُمْ بِالْفِطْرِ , إِذْ كَانُوا مُشَاةً يَشْتَدُّ عَلَيْهِمُ الصَّوْمُ مَعَ الرَّجَّالَةِ , فَسَمَّاهُمْ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عُصَاةً إِذِ امْتَنَعُوا مِنَ الْفِطْرِ بَعْدَ أَمْرِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِيَّاهُمْ بَعْدَ عِلْمِهِ أَنْ يَشْتَدَّ الصَّوْمُ عَلَيْهِمْ , إِذْ لا ظَهْرَ لَهُمْ , وَهُمْ يَحْتَاجُونَ إِلَى الْمَشْيِ

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Rasululloh ﷺ baʼzi ishda ruxsat berdilar, ammo baʼzi kishilar undan yuz oʻgirdilar. Shunda u zot: «Baʼzi kishilarga nima boʻldiki, men ularni bir ishga buyursam, undan yuz oʻgiradilar? Allohga qasamki, men ularning ichida Allohni eng yaxshi biluvchisi va Undan eng qattiq qoʻrquvchisiman», dedilar. Abu Bakr aytdi: Abu Saidning xabari — Nabiy ﷺ osmon suvidan (hosil boʻlgan) bir daryo boʻyiga kelganlari haqidagi xabar ham shu jinsdandir. U xabarda u zot: «Men sizlarga oʻxshamayman, men ulovdaman, sizlar esa piyodasizlar, men sizlarning eng yengil ahvoldagimanman», dedilar. Bu xabar shunga dalolat qiladiki, Nabiy ﷺ boshda oʻzlari roʻza tutdilar va ularni roʻzani ochishga buyurdilar; chunki roʻza u zotga ogʻirlik qilmasdi — u zot ulovda edilar, yurishga muhtoj emas edilar. Ularni esa roʻzani ochishga buyurdilar, chunki ular piyoda edilar va piyodalar bilan birga roʻza ularga ogʻirlik qilardi. Bas, u zot ﷺ ularga roʻza ogʻir kelishini bilganlaridan keyin roʻzani ochishga buyurganlarida, ular bosh tortganlari uchun ularni osiylar deb atadilar; chunki ularning ulovi yoʻq edi va yurishga muhtoj edilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У деди: Расулуллоҳ ﷺ баъзи ишда рухсат бердилар, аммо баъзи кишилар ундан юз ўгирдилар. Шунда у зот: «Баъзи кишиларга нима бўлдики, мен уларни бир ишга буюрсам, ундан юз ўгирадилар? Аллоҳга қасамки, мен уларнинг ичида Аллоҳни энг яхши билувчиси ва Ундан энг қаттиқ қўрқувчисиман», дедилар. Абу Бакр айтди: Абу Саиднинг хабари — Набий ﷺ осмон сувидан (ҳосил бўлган) бир дарё бўйига келганлари ҳақидаги хабар ҳам шу жинсдандир. У хабарда у зот: «Мен сизларга ўхшамайман, мен уловдаман, сизлар эса пиёдасизлар, мен сизларнинг энг енгил аҳволдагиманман», дедилар. Бу хабар шунга далолат қиладики, Набий ﷺ бошда ўзлари рўза тутдилар ва уларни рўзани очишга буюрдилар; чунки рўза у зотга оғирлик қилмасди — у зот уловда эдилар, юришга муҳтож эмас эдилар. Уларни эса рўзани очишга буюрдилар, чунки улар пиёда эдилар ва пиёдалар билан бирга рўза уларга оғирлик қиларди. Бас, у зот ﷺ уларга рўза оғир келишини билганларидан кейин рўзани очишга буюрганларида, улар бош тортганлари учун уларни осийлар деб атадилар; чунки уларнинг улови йўқ эди ва юришга муҳтож эдилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ ، وَحَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ ، عَنْ هِشَامٍ . ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ تَسْنِيمٍ ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدٌ يَعْنِي ابْنَ بَكْرٍ ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ عَائِشَةَ ، أَنَّ حَمْزَةَ بْنَ عَمْرٍو الأَسْلَمِيَّ سَأَلَ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنِ الصَّوْمِ فِي السَّفَرِ , وَكَانَ رَجُلا يَسْرُدُ الصَّوْمَ , فَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " أَنْتَ بِالْخِيَارِ إِنْ شِئْتَ فَصُمْ , وَإِنْ شِئْتَ فَأَفْطِرْ "

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Hamza ibn Amr al-Aslamiy Nabiy ﷺdan safarda roʻza tutish haqida soʻradi — u koʻp roʻza tutadigan kishi edi. Shunda Nabiy ﷺ: «Sen ixtiyorlisan: xohlasang roʻza tut, xohlasang iftor qil», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Ҳамза ибн Амр ал-Асламий Набий ﷺдан сафарда рўза тутиш ҳақида сўради — у кўп рўза тутадиган киши эди. Шунда Набий ﷺ: «Сен ихтиёрлисан: хоҳласанг рўза тут, хоҳласанг ифтор қил», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، عَنْ يَحْيَى ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبَا سَلَمَةَ ، يَقُولُ : سَمِعْتُ عَائِشَةَ ، تَقُولُ : " كَانَ يَكُونُ عَلَيَّ الصِّيَامُ مِنْ رَمَضَانَ , فَمَا أَقْضِيهِ حَتَّى يَأْتِيَ شَعْبَانُ " . حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ ، عَنْ يَحْيَى ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ ، عَنْ عَائِشَةَ بِمِثْلِهِ

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Mening zimmamda Ramazondan roʻza (qarzi) boʻlar edi, uni Shaʼbon kelmaguncha qazo qilmasdim».Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Менинг зиммамда Рамазондан рўза (қарзи) бўлар эди, уни Шаъбон келмагунча қазо қилмасдим».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ ، حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبَا سَلَمَةَ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، قَالَ : سَمِعْتُ عَائِشَةَ ، تَقُولُ : " قَدْ كَانَ عَلَيَّ شَيْءٌ مِنْ رَمَضَانَ , ثُمَّ لا أَسْتَطِيعُ أَنْ أَصُومَهُ حَتَّى يَجِيءَ شَعْبَانُ " . وَظَنَنْتُ أَنَّ ذَلِكَ لِمَكَانِهَا مِنَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ . يَحْيَى يَقُولُهُ قَالَ : وَكَانَ يَسْتَنْظِرُهُ مَا لَمْ يُدْرِكْهُ رَمَضَانُ آخَرُ

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Mening zimmamda Ramazondan bir nima boʻlar edi, soʻng Shaʼbon kelmaguncha uni tuta olmasdim». (Abu Salama:) Men buni uning Nabiy ﷺ yonidagi oʻrni tufayli (deb) gumon qildim. Buni Yahyo aytadi. U dedi: (Roʻza qarzi) boshqa Ramazon yetib kelmaguncha kechiktirilar edi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Менинг зиммамда Рамазондан бир нима бўлар эди, сўнг Шаъбон келмагунча уни тута олмасдим». (Абу Салама:) Мен буни унинг Набий ﷺ ёнидаги ўрни туфайли (деб) гумон қилдим. Буни Яҳё айтади. У деди: (Рўза қарзи) бошқа Рамазон етиб келмагунча кечиктирилар эди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ شُعَيْبٍ ، حَدَّثَنَا أَبُو النَّضْرِ ، حَدَّثَنَا الأَشْجَعِيُّ ، عَنْ سُفْيَانَ ، عَنِ السُّدِّيِّ ، عَنِ الْبَهِيِّ ، عَنْ عَائِشَةَ ، قَالَتْ : " مَا كُنْتُ أَقْضِي مَا يَبْقَى عَلَيَّ مِنْ رَمَضَانَ زَمَنَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِلا فِي شَعْبَانَ " . حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مَسْعُودٍ الْهَمْدَانِيُّ ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ ، حَدَّثَنَا زَائِدَةُ ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ السُّدِّيِّ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ الْبَهِيِّ ، عَنْ عَائِشَةَ بِمِثْلِهِ . وَقَالَ : حَيَاةَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كُلَّهَا

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Nabiy ﷺ zamonlarida zimmamda qolgan Ramazon (roʻzasi)ni faqat Shaʼbonda qazo qilar edim». Boshqa (rivoyatda) shu kabi (keltirilib), (roviy): «Rasululloh ﷺning butun hayotlari davomida», dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Набий ﷺ замонларида зиммамда қолган Рамазон (рўзаси)ни фақат Шаъбонда қазо қилар эдим». Бошқа (ривоятда) шу каби (келтирилиб), (ровий): «Расулуллоҳ ﷺнинг бутун ҳаётлари давомида», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُثْمَانَ الْعِجْلِيُّ ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ ، عَنْ شَيْبَانَ ، عَنِ السُّدِّيِّ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ الْبَهِيِّ ، قَالَ : سَمِعْتُ عَائِشَةَ ، تَقُولُ : " مَا قَضَيْتُ شَيْئًا مِمَّا يَكُونُ عَلَيَّ مِنْ رَمَضَانَ إِلا فِي شَعْبَانَ حَتَّى قُبِضَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ . حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْحَكَمِ , حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُكَيْرٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ اللَّيْثَ بْنَ سَعْدٍ ، يَقُولُ : سَمِعْتُ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ , وَعُبَيْدَ اللَّهِ بْنَ أَبِي جَعْفَرٍ وَهُمَا جَوْهَرَتَا الْبِلادِ ، يَقُولانِ : فُتِحَتْ مِصْرُ صُلْحًا

Abdulloh al-Bahiy aytdi: Men Oisha (roziyallohu anho)ning: «Zimmamda boʻlgan Ramazon (roʻzasi)dan hech narsani Shaʼbondan boshqa (vaqtda) qazo qilmadim — to Rasululloh ﷺ vafot etgunlaricha», deganini eshitdim. Lays ibn Saʼd aytdi: Men Yazid ibn Abu Habib va Ubaydulloh ibn Abu Jaʼfarning — ular ikkovi yurtning ikki javohiri edi — «Misr sulh bilan fath qilingan», deyishlarini eshitdim.Абдуллоҳ ал-Баҳий айтди: Мен Оиша (розияллоҳу анҳо)нинг: «Зиммамда бўлган Рамазон (рўзаси)дан ҳеч нарсани Шаъбондан бошқа (вақтда) қазо қилмадим — то Расулуллоҳ ﷺ вафот этгунларича», деганини эшитдим. Лайс ибн Саъд айтди: Мен Язид ибн Абу Ҳабиб ва Убайдуллоҳ ибн Абу Жаъфарнинг — улар иккови юртнинг икки жавоҳири эди — «Миср сулҳ билан фатҳ қилинган», дейишларини эшитдим.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ وَهْبٍ ، حَدَّثَنَا عَمِّي , حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ الْحَارِثِ ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي جَعْفَرٍ . ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي مَرْيَمَ ، أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ ، حَدَّثَنِي ابْنُ أَبِي جَعْفَرٍ ، وَحَدَّثَنَا زَكَرِيَّا بْنُ يَحْيَى بْنِ أَبَانَ ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ ظَافِرٍ ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي جَعْفَرٍ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ وَهُوَ ابْنُ الزُّبَيْرِ , عَنْ عُرْوَةَ ، عَنْ عَائِشَةَ ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " مَنْ مَاتَ وَعَلَيْهِ صِيَامٌ صَامَ عَنْهُ وَلِيُّهُ "

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Kim ustida roʻza (qarzi) boʻlgani holda vafot etsa, uning oʻrniga valiysi roʻza tutadi», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Ким устида рўза (қарзи) бўлгани ҳолда вафот этса, унинг ўрнига валийси рўза тутади», дедилар.

حَدَّثَنَا بَحْرُ بْنُ نَصْرِ بْنِ سَابِقٍ الْخَوْلانِيُّ , حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ , حَدَّثَنِي مُعَاوِيَةُ وَهُوَ ابْنُ صَالِحٍ , أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أَبِي قَيْسٍ حَدَّثَهُ ، أَنَّهُ سَمِعَ عَائِشَةَ ، تَقُولُ : كَانَ . . . . . وَحَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ هَاشِمٍ , حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ , عَنْ مُعَاوِيَةَ , عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي قَيْسٍ , أَنَّهُ سَمِعَ عَائِشَةَ ، تَقُولُ : " كَانَ أَحَبَّ الشُّهُورِ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنْ يَصُومَهُ شَعْبَانُ , ثُمَّ يَصِلُهُ بِرَمَضَانَ "

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺga roʻza tutish uchun oylarning eng suyuklisi Shaʼbon edi, soʻng uni Ramazonga ulardilar».Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺга рўза тутиш учун ойларнинг энг суюклиси Шаъбон эди, сўнг уни Рамазонга улардилар».

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَزِيزٍ الأَيْلِيُّ , أَنَّ سَلامَةَ حَدَّثَهُمْ , عَنْ عُقَيْلٍ , قَالَ : حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ , حَدَّثَنِي أَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ , حَدَّثَتْنِي عَائِشَةُ ، قَالَتْ : " مَا كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَصُومُ مِنْ أَشْهُرِ السَّنَةِ أَكْثَرَ مِنْ صِيَامِهِ مِنْ شَعْبَانَ , كَانَ يَصُومُهُ كُلَّهُ " . حَدَّثَنَا الصَّنْعَانِيُّ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى , حَدَّثَنَا خَالِدٌ , حَدَّثَنَا هِشَامٌ , عَنْ يَحْيَى , وَذَكَرَ أَبَا سَلَمَةَ , أَنَّ عَائِشَةَ حَدَّثَتْهُ , وَحَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى , حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ , حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ سَنْبَرٍ , عَنْ يَحْيَى , عَنْ أَبِي سَلَمَةَ , عَنْ عَائِشَةَ بِمِثْلِهِ . وَزَادَ قَالَ : وَكَانَ يَقُولُ : " خُذُوا مِنَ الْعَمَلِ مَا تُطِيقُونَ , فَإِنَّ اللَّهَ لا يَمَلُّ حَتَّى تَمَلُّوا " , وَكَانَ أَحَبَّ الصَّلاةِ إِلَيْهِ مَا دَاوَمَ عَلَيْهَا مِنْهَا وَإِنْ قَلَّتْ ، وَكَانَ إِذَا صَلَّى صَلاةً أَثْبَتَهَا

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ yil oylaridan Shaʼbondagi roʻzalaridan koʻra koʻproq roʻza tutmas edilar; u zot uni butunlay roʻza tutar edilar». Boshqa (rivoyatda) shu kabi (keltirilib), ziyoda qilindi: U zot: «Amaldan qodir boʻlganingizni olinglar; chunki sizlar zerikmagunlaringizcha Alloh (savob berishdan) zerikmaydi», der edilar. U zotga namozlarning eng suyuklisi — oz boʻlsa ham, doimiy qilingani edi; u zot bir namozni oʻqisalar, uni (doimiy) qilardilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ йил ойларидан Шаъбондаги рўзаларидан кўра кўпроқ рўза тутмас эдилар; у зот уни бутунлай рўза тутар эдилар». Бошқа (ривоятда) шу каби (келтирилиб), зиёда қилинди: У зот: «Амалдан қодир бўлганингизни олинглар; чунки сизлар зерикмагунларингизча Аллоҳ (савоб беришдан) зерикмайди», дер эдилар. У зотга намозларнинг энг суюклиси — оз бўлса ҳам, доимий қилингани эди; у зот бир намозни ўқисалар, уни (доимий) қилардилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ , حَدَّثَنَا يَحْيَى , عَنْ هِشَامٍ , عَنْ أَبِيهِ , عَنْ عَائِشَةَ ، أَنَّهَا قَالَتْ : " كَانَ يَوْمُ عَاشُورَاءَ يَوْمًا تَصُومُهُ قُرَيْشٌ فِي الْجَاهِلِيَّةِ , وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَصُومُهُ , فَلَمَّا قَدِمَ يَعْنِي الْمَدِينَةَ صَامَهُ , وَأَمَرَ بِصِيَامِهِ , فَلَمَّا نَزَلَ رَمَضَانُ ، فَكَانَ رَمَضَانُ هُوَ الْفَرِيضَةَ وَتَرَكَ عَاشُورَاءَ , فَكَانَ مَنْ شَاءَ صَامَهُ , وَمَنْ شَاءَ لَمْ يَصُمْهُ "

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, u aytdi: «Oshuro kuni johiliyatda Quraysh roʻza tutadigan kun edi, Rasululloh ﷺ ham uni roʻza tutar edilar. U zot Madinaga kelganlarida uni roʻza tutdilar va uni roʻza tutishga buyurdilar. Ramazon nozil boʻlganidan keyin farz Ramazon boʻldi va Oshuro (roʻzasi) tark etildi: kim xohlasa uni tutar, kim xohlasa tutmas edi».Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, у айтди: «Ошуро куни жоҳилиятда Қурайш рўза тутадиган кун эди, Расулуллоҳ ﷺ ҳам уни рўза тутар эдилар. У зот Мадинага келганларида уни рўза тутдилар ва уни рўза тутишга буюрдилар. Рамазон нозил бўлганидан кейин фарз Рамазон бўлди ва Ошуро (рўзаси) тарк этилди: ким хоҳласа уни тутар, ким хоҳласа тутмас эди».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاءِ بْنِ كُرَيْبٍ ، حَدَّثَنَا أَبُو خَالِدٍ ، عَنِ الأَعْمَشِ . ح وَحَدَّثَنَا بُنْدَارٌ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، عَنِ الأَعْمَشِ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ ، عَنِ الأَسْوَدِ ، عَنْ عَائِشَةَ ، " أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَمْ يَصُمِ الْعَشْرَ " . وَقَالَ أَبُو بَكْرٍ فِي حَدِيثِهِ : قَالَتْ : " مَا رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ صَائِمًا فِي الْعَشْرِ قَطُّ "

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ (Zulhijjaning) oʻn kunligida roʻza tutmadilar. Abu Bakr oʻz hadisida (shunday) dedi: U: «Men Rasululloh ﷺni oʻn kunlikda hech qachon roʻzador holda koʻrmadim», dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ (Зулҳижжанинг) ўн кунлигида рўза тутмадилар. Абу Бакр ўз ҳадисида (шундай) деди: У: «Мен Расулуллоҳ ﷺни ўн кунликда ҳеч қачон рўзадор ҳолда кўрмадим», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ ، حَدَّثَنَا يُونُسُ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ عُرْوَةَ ، عَنْ عَائِشَةَ ، قَالَتْ : " كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَتْرُكُ الْعَمَلَ وَهُوَ يُحِبُّ أَنْ يَفْعَلَهُ خَشْيَةَ أَنْ يُسْتَنَنَ بِهِ ، فَيُفْرَضَ عَلَيْهِمْ . وَكَانَ يُحِبُّ مَا خَفَّ عَلَى النَّاسِ مِنَ الْفَرَائِضِ "

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ oʻzlari qilishni yoqtirgan amalni ham, (odamlar) unga ergashib, keyin u ularga farz qilinib qolishidan qoʻrqib, tark etar edilar. U zot odamlarga farzlardan yengil boʻlganini yoqtirardilar».Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ ўзлари қилишни ёқтирган амални ҳам, (одамлар) унга эргашиб, кейин у уларга фарз қилиниб қолишидан қўрқиб, тарк этар эдилар. У зот одамларга фарзлардан енгил бўлганини ёқтирардилар».

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ حَبِيبِ بْنِ الشَّهِيدِ ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَمَانٍ ، عَنْ سُفْيَانَ ، عَنْ عَاصِمٍ ، عَنِ الْمُسَيَّبِ بْنِ رَافِعٍ ، عَنْ سَوَاءٍ الْخُزَاعِيِّ ، عَنْ عَائِشَةَ ، قَالَتْ : " كَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَصُومُ يَوْمَ الاثْنَيْنِ وَالْخَمِيسِ "

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Nabiy ﷺ dushanba va payshanba kunlari roʻza tutar edilar».Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Набий ﷺ душанба ва пайшанба кунлари рўза тутар эдилар».

فَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الأَعْلَى الصَّنْعَانِيُّ ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ يَعْنِي ابْنَ الْحَارِثِ ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ ، عَنْ يَزِيدَ وَهُوَ الرِّشْكُ ، عَنْ مُعَاذَةَ ، قَالَتْ : سَأَلْتُ عَائِشَةَ : أَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " يَصُومُ مِنَ الشَّهْرِ ، أَوْ مِنْ كُلِّ شَهْرٍ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ ؟ " قَالَتْ : " نَعَمْ " . قَالَتْ : مِنْ أَيِّهِ ؟ قَالَتْ : " لَمْ يَكُنْ يُبَالِي مِنْ أَيِّهِ صَامَ "

Muoza aytdi: Men Oisha (roziyallohu anho)dan: «Rasululloh ﷺ oydan — yoki: har oydan uch kun roʻza tutarmidilar?» deb soʻradim. U: «Ha», dedi. Men: «Oyning qaysi (kunlari)dan?» dedim. U: «U zot qaysi (kunlari)dan roʻza tutishga eʼtibor bermas edilar», dedi.Муоза айтди: Мен Оиша (розияллоҳу анҳо)дан: «Расулуллоҳ ﷺ ойдан — ёки: ҳар ойдан уч кун рўза тутармидилар?» деб сўрадим. У: «Ҳа», деди. Мен: «Ойнинг қайси (кунлари)дан?» дедим. У: «У зот қайси (кунлари)дан рўза тутишга эътибор бермас эдилар», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، حَدَّثَنَا سَالِمُ بْنُ نُوحٍ ، حَدَّثَنَا الْجُرَيْرِيُّ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَقِيقٍ ، قَالَ : سَأَلْتُ عَائِشَةَ : هَلْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُصَلِّي الضُّحَى ؟ قَالَتْ : " لا إِلا أَنْ يَجِيءَ مِنْ مَغِيبِهِ " ، وَسَأَلْتُهَا : هَلْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَصُومُ شَهْرًا تَامًّا ؟ قَالَتْ : " لا وَاللَّهِ ، مَا صَامَ شَهْرًا تَامًّا غَيْرَ رَمَضَانَ ، حَتَّى مَضَى لِسَبِيلِهِ ، وَمَا مَضَى شَهْرٌ حَتَّى يُصِيبَ مِنْهُ ، وَمَا أَفْطَرَهُ حَتَّى يُصِيبَ مِنْهُ " ، وَسَأَلْتُهَا : هَلْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُصَلِّي مَعَ السَّحَرِ ؟ قَالَتْ : " لا ، وَلا الْمُصَلِّينَ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : تَعْنِي الَّذِينَ يُصَلُّونَ بِاللَّيْلِ الْكَثِيرَ

Abdulloh ibn Shaqiq aytdi: Men Oisha (roziyallohu anho)dan: «Rasululloh ﷺ chosht namozini oʻqir edilarmi?» deb soʻradim. U: «Yoʻq, faqat safardan qaytganlarida (oʻqir edilar)», dedi. Undan yana: «Rasululloh ﷺ toʻliq bir oy roʻza tutarmidilar?» deb soʻradim. U: «Yoʻq, vallohi, u zot vafot etgunlaricha Ramazondan boshqa toʻliq bir oyni roʻza tutmadilar; hech bir oy oʻtmasdiki, undan (roʻza) tutmagan boʻlsalar va uni butunlay roʻzasiz ham qoldirmadilar», dedi. Undan yana: «Rasululloh ﷺ sahar (paytida) namoz oʻqir edilarmi?» deb soʻradim. U: «Yoʻq, namoz oʻquvchilar (kabi) ham emas», dedi. Abu Bakr aytdi: U kechasi koʻp namoz oʻqiydiganlarni nazarda tutdi.Абдуллоҳ ибн Шақиқ айтди: Мен Оиша (розияллоҳу анҳо)дан: «Расулуллоҳ ﷺ чошт намозини ўқир эдиларми?» деб сўрадим. У: «Йўқ, фақат сафардан қайтганларида (ўқир эдилар)», деди. Ундан яна: «Расулуллоҳ ﷺ тўлиқ бир ой рўза тутармидилар?» деб сўрадим. У: «Йўқ, валлоҳи, у зот вафот этгунларича Рамазондан бошқа тўлиқ бир ойни рўза тутмадилар; ҳеч бир ой ўтмасдики, ундан (рўза) тутмаган бўлсалар ва уни бутунлай рўзасиз ҳам қолдирмадилар», деди. Ундан яна: «Расулуллоҳ ﷺ саҳар (пайтида) намоз ўқир эдиларми?» деб сўрадим. У: «Йўқ, намоз ўқувчилар (каби) ҳам эмас», деди. Абу Бакр айтди: У кечаси кўп намоз ўқийдиганларни назарда тутди.