حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ هَمَّامٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ خَلَقَ اللَّهُ آدَمَ عَلَى صُورَتِهِ، طُولُهُ سِتُّونَ ذِرَاعًا، فَلَمَّا خَلَقَهُ قَالَ اذْهَبْ فَسَلِّمْ عَلَى أُولَئِكَ النَّفَرِ مِنَ الْمَلاَئِكَةِ جُلُوسٌ، فَاسْتَمِعْ مَا يُحَيُّونَكَ، فَإِنَّهَا تَحِيَّتُكَ وَتَحِيَّةُ ذُرِّيَّتِكَ‏.‏ فَقَالَ السَّلاَمُ عَلَيْكُمْ‏.‏ فَقَالُوا السَّلاَمُ عَلَيْكَ وَرَحْمَةُ اللَّهِ‏.‏ فَزَادُوهُ وَرَحْمَةُ اللَّهِ، فَكُلُّ مَنْ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ عَلَى صُورَةِ آدَمَ، فَلَمْ يَزَلِ الْخَلْقُ يَنْقُصُ بَعْدُ حَتَّى الآنَ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan (rivoyat qilishicha, u zot):) «Alloh Odamni Oʻz surati (qiyofasi)da yaratdi, uning boʻyi oltmish ziro (gaz) edi. Uni yaratgach, (Alloh): ‹Bor va anavi — oʻtirgan farishtalar guruhiga — salom ber, ular senga qanday alik olishlarini eshit; chunki u — sening va naslingning (doimiy) salomingdir› dedi. (Odam:) ‹Assalomu alaykum› dedi. Ular: ‹Assalomu alayka va rahmatulloh› dedilar — ‹va rahmatulloh›ni (orttirib) qoʻshdilar. Bas, jannatga kiradigan har bir (kishi) Odam surati (boʻyi)da (boʻladi); maxluqot esa shundan keyin — toki hozirgacha — (boʻyi) kichrayib boraverdi» (dedilar).(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан (ривоят қилишича, у зот):) «Аллоҳ Одамни Ўз сурати (қиёфаси)да яратди, унинг бўйи олтмиш зиро (газ) эди. Уни яратгач, (Аллоҳ): ‹Бор ва анави — ўтирган фаришталар гуруҳига — салом бер, улар сенга қандай алик олишларини эшит; чунки у — сенинг ва наслингнинг (доимий) саломингдир› деди. (Одам:) ‹Ассалому алайкум› деди. Улар: ‹Ассалому алайка ва раҳматуллоҳ› дедилар — ‹ва раҳматуллоҳ›ни (орттириб) қўшдилар. Бас, жаннатга кирадиган ҳар бир (киши) Одам сурати (бўйи)да (бўлади); махлуқот эса шундан кейин — токи ҳозиргача — (бўйи) кичрайиб бораверди» (дедилар).

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي سُلَيْمَانُ بْنُ يَسَارٍ، أَخْبَرَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ أَرْدَفَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْفَضْلَ بْنَ عَبَّاسٍ يَوْمَ النَّحْرِ خَلْفَهُ عَلَى عَجُزِ رَاحِلَتِهِ، وَكَانَ الْفَضْلُ رَجُلاً وَضِيئًا، فَوَقَفَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لِلنَّاسِ يُفْتِيهِمْ، وَأَقْبَلَتِ امْرَأَةٌ مِنْ خَثْعَمَ وَضِيئَةٌ تَسْتَفْتِي رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَطَفِقَ الْفَضْلُ يَنْظُرُ إِلَيْهَا، وَأَعْجَبَهُ حُسْنُهَا، فَالْتَفَتَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَنْظُرُ إِلَيْهَا، فَأَخْلَفَ بِيَدِهِ فَأَخَذَ بِذَقَنِ الْفَضْلِ، فَعَدَلَ وَجْهَهُ عَنِ النَّظَرِ إِلَيْهَا، فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ فَرِيضَةَ اللَّهِ فِي الْحَجِّ عَلَى عِبَادِهِ أَدْرَكَتْ أَبِي شَيْخًا كَبِيرًا، لاَ يَسْتَطِيعُ أَنْ يَسْتَوِيَ عَلَى الرَّاحِلَةِ، فَهَلْ يَقْضِي عَنْهُ أَنْ أَحُجَّ عَنْهُ قَالَ ‏"‏ نَعَمْ ‏"‏‏.‏

(Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Rasululloh ﷺ Nahr (qurbonlik) kuni Fazl ibn Abbosni ortlariga — ulovlarining orqasiga — mindirdilar; Fazl chiroyli (xushroʻy) kishi edi. Paygʻambar ﷺ odamlarga — ularga fatvo berib — toʻxtadilar. Shunda Xasʼamdan bir chiroyli ayol Rasululloh ﷺdan fatvo soʻrab keldi. Fazl unga qaray boshladi, uning goʻzalligi unga yoqdi. Paygʻambar ﷺ oʻgirilib, uning (Fazlning) unga qarayotganini koʻrdilar va qoʻllarini orqaga yuborib, Fazlning iyagidan ushladilar hamda uning yuzini undan (ayolga qarashdan) burib (chetga) qaratdilar. (Ayol:) «Yo Rasululloh, albatta Allohning bandalari ustidagi haj farizasi otamni — ulovda (mahkam) oʻtira olmaydigan juda keksa chol (boʻlgan) holida — topdi (unga haj farz boʻldi); men uning oʻrniga haj qilsam, bu undan (haj farzini) ado etadimi?» dedi. (U zot:) «Ha» dedilar.(Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ Наҳр (қурбонлик) куни Фазл ибн Аббосни ортларига — уловларининг орқасига — миндирдилар; Фазл чиройли (хушрўй) киши эди. Пайғамбар ﷺ одамларга — уларга фатво бериб — тўхтадилар. Шунда Хасъамдан бир чиройли аёл Расулуллоҳ ﷺдан фатво сўраб келди. Фазл унга қарай бошлади, унинг гўзаллиги унга ёқди. Пайғамбар ﷺ ўгирилиб, унинг (Фазлнинг) унга қараётганини кўрдилар ва қўлларини орқага юбориб, Фазлнинг иягидан ушладилар ҳамда унинг юзини ундан (аёлга қарашдан) буриб (четга) қаратдилар. (Аёл:) «Ё Расулуллоҳ, албатта Аллоҳнинг бандалари устидаги ҳаж фаризаси отамни — уловда (маҳкам) ўтира олмайдиган жуда кекса чол (бўлган) ҳолида — топди (унга ҳаж фарз бўлди); мен унинг ўрнига ҳаж қилсам, бу ундан (ҳаж фарзини) адо этадими?» деди. (У зот:) «Ҳа» дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا أَبُو عَامِرٍ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ـ رضى الله عنه أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِيَّاكُمْ وَالْجُلُوسَ بِالطُّرُقَاتِ ‏"‏‏.‏ فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا لَنَا مِنْ مَجَالِسِنَا بُدٌّ نَتَحَدَّثُ فِيهَا‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ إِذَا أَبَيْتُمْ إِلاَّ الْمَجْلِسَ فَأَعْطُوا الطَّرِيقَ حَقَّهُ ‏"‏‏.‏ قَالُوا وَمَا حَقُّ الطَّرِيقِ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ غَضُّ الْبَصَرِ، وَكَفُّ الأَذَى، وَرَدُّ السَّلاَمِ، وَالأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْىُ عَنِ الْمُنْكَرِ ‏"‏‏.‏

(Abu Saʼid al-Xudriy (roziyallohu anhu) rivoyat qilishicha,) Paygʻambar ﷺ: «Yoʻllarda oʻtirishdan saqlaninglar» dedilar. Ular: «Yo Rasululloh, bizning — ichida suhbatlashadigan — majlislarimizga (oʻtirishlarimizga) ilojsiz (ehtiyoj bor)» dedilar. (U zot:) «Agar majlisdan boshqaga koʻnmasangiz, yoʻlga oʻz haqini beringlar» dedilar. Ular: «Yoʻlning haqi nima, yo Rasululloh?» dedilar. (U zot:) «Koʻzni (haromdan) yummoq, ozor (yetkazish)dan tiyilmoq, salomga alik olmoq, maʼrufga buyurib, munkardan qaytarmoqdir» dedilar.(Абу Саъид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу) ривоят қилишича,) Пайғамбар ﷺ: «Йўлларда ўтиришдан сақланинглар» дедилар. Улар: «Ё Расулуллоҳ, бизнинг — ичида суҳбатлашадиган — мажлисларимизга (ўтиришларимизга) иложсиз (эҳтиёж бор)» дедилар. (У зот:) «Агар мажлисдан бошқага кўнмасангиз, йўлга ўз ҳақини беринглар» дедилар. Улар: «Йўлнинг ҳақи нима, ё Расулуллоҳ?» дедилар. (У зот:) «Кўзни (ҳаромдан) юммоқ, озор (етказиш)дан тийилмоқ, саломга алик олмоқ, маъруфга буюриб, мункардан қайтармоқдир» дедилар.

حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، قَالَ حَدَّثَنِي شَقِيقٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ كُنَّا إِذَا صَلَّيْنَا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قُلْنَا السَّلاَمُ عَلَى اللَّهِ قَبْلَ عِبَادِهِ، السَّلاَمُ عَلَى جِبْرِيلَ، السَّلاَمُ عَلَى مِيكَائِيلَ، السَّلاَمُ عَلَى فُلاَنٍ، فَلَمَّا انْصَرَفَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَقْبَلَ عَلَيْنَا بِوَجْهِهِ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ هُوَ السَّلاَمُ، فَإِذَا جَلَسَ أَحَدُكُمْ فِي الصَّلاَةِ فَلْيَقُلِ التَّحِيَّاتُ لِلَّهِ، وَالصَّلَوَاتُ وَالطَّيِّبَاتُ السَّلاَمُ عَلَيْكَ أَيُّهَا النَّبِيُّ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ، السَّلاَمُ عَلَيْنَا وَعَلَى عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ‏.‏ فَإِنَّهُ إِذَا قَالَ ذَلِكَ أَصَابَ كُلَّ عَبْدٍ صَالِحٍ فِي السَّمَاءِ وَالأَرْضِ، أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ‏.‏ ثُمَّ يَتَخَيَّرْ بَعْدُ مِنَ الْكَلاَمِ مَا شَاءَ ‏"‏‏.‏

(Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu) aytdi:) Biz Paygʻambar ﷺ bilan namoz oʻqiganimizda: «Assalomu alalloh qabla ibodihi (Allohga — bandalaridan oldin — salom boʻlsin), assalomu ala Jibril, assalomu ala Mikoil, assalomu ala falon» der edik. Paygʻambar ﷺ (namozdan) chiqqanlarida, yuzlarini bizga oʻgirib: «Albatta, Alloh — Oʻzi ‹Salom›dir. Bas, biringiz namozda oʻtirsa, (shunday) desin: ‹At-tahiyyatu lillahi vas-salavotu vat-toyyibat; assalomu alayka ayyuhan-nabiyyu va rahmatullohi va barakotuh; assalomu alayna va ala ibodillahis-solihin› (yaʼni: barcha taʼzim-ehtiromlar, namozlar va pokiza soʻz-amallar Allohgadir; ey Paygʻambar, sizga Allohning salomi, rahmati va barakotlari boʻlsin; bizga va Allohning solih bandalariga salom boʻlsin) — chunki u buni aytganda, (bu salom) osmon va yerdagi har bir solih bandaga yetadi — ‹ashhadu al-la ilaha illalloh, va ashhadu anna Muhammadan abduhu va rasuluh.› Soʻng shundan keyin (kishi) duodan xohlaganini ixtiyor qilsin» dedilar.(Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) айтди:) Биз Пайғамбар ﷺ билан намоз ўқиганимизда: «Ассалому алаллоҳ қабла ибодиҳи (Аллоҳга — бандаларидан олдин — салом бўлсин), ассалому ала Жибрил, ассалому ала Микоил, ассалому ала фалон» дер эдик. Пайғамбар ﷺ (намоздан) чиққанларида, юзларини бизга ўгириб: «Албатта, Аллоҳ — Ўзи ‹Салом›дир. Бас, бирингиз намозда ўтирса, (шундай) десин: ‹Ат-таҳийяту лиллаҳи вас-салавоту ват-тоййибат; ассалому алайка айюҳан-набийю ва раҳматуллоҳи ва баракотуҳ; ассалому алайна ва ала ибодиллаҳис-солиҳин› (яъни: барча таъзим-эҳтиромлар, намозлар ва покиза сўз-амаллар Аллоҳгадир; эй Пайғамбар, сизга Аллоҳнинг саломи, раҳмати ва баракотлари бўлсин; бизга ва Аллоҳнинг солиҳ бандаларига салом бўлсин) — чунки у буни айтганда, (бу салом) осмон ва ердаги ҳар бир солиҳ бандага етади — ‹ашҳаду ал-ла илаҳа иллаллоҳ, ва ашҳаду анна Муҳаммадан абдуҳу ва расулуҳ.› Сўнг шундан кейин (киши) дуодан хоҳлаганини ихтиёр қилсин» дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُقَاتِلٍ أَبُو الْحَسَنِ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ هَمَّامِ بْنِ مُنَبِّهٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ يُسَلِّمُ الصَّغِيرُ عَلَى الْكَبِيرِ، وَالْمَارُّ عَلَى الْقَاعِدِ، وَالْقَلِيلُ عَلَى الْكَثِيرِ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan (rivoyat qilishicha, u zot):) «Kichik (yoshli) kattaga, oʻtgan (yoʻlovchi) oʻtirganga va oz (sonli)lar koʻp (sonli)larga salom bersin» (dedilar).(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан (ривоят қилишича, у зот):) «Кичик (ёшли) каттага, ўтган (йўловчи) ўтирганга ва оз (сонли)лар кўп (сонли)ларга салом берсин» (дедилар).

حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، أَخْبَرَنَا مَخْلَدٌ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي زِيَادٌ، أَنَّهُ سَمِعَ ثَابِتًا، مَوْلَى عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ زَيْدٍ أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يُسَلِّمُ الرَّاكِبُ عَلَى الْمَاشِي، وَالْمَاشِي عَلَى الْقَاعِدِ، وَالْقَلِيلُ عَلَى الْكَثِيرِ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi:) Rasululloh ﷺ: «Ulovli (kishi) piyodaga, piyoda oʻtirganga va oz (sonli)lar koʻp (sonli)larga salom bersin» dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ: «Уловли (киши) пиёдага, пиёда ўтирганга ва оз (сонли)лар кўп (сонли)ларга салом берсин» дедилар.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، أَخْبَرَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ، حَدَّثَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي زِيَادٌ، أَنَّ ثَابِتًا، أَخْبَرَهُ ـ وَهْوَ، مَوْلَى عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ زَيْدٍ ـ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ يُسَلِّمُ الرَّاكِبُ عَلَى الْمَاشِي وَالْمَاشِي عَلَى الْقَاعِدِ، وَالْقَلِيلُ عَلَى الْكَثِيرِ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Rasululloh ﷺdan (rivoyat qilishicha, u zot):) «Ulovli (kishi) piyodaga, piyoda oʻtirganga va oz (sonli)lar koʻp (sonli)larga salom bersin» (dedilar).(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Расулуллоҳ ﷺдан (ривоят қилишича, у зот):) «Уловли (киши) пиёдага, пиёда ўтирганга ва оз (сонли)лар кўп (сонли)ларга салом берсин» (дедилар).

وَقَالَ إِبْرَاهِيمُ عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ، عَنْ صَفْوَانَ بْنِ سُلَيْمٍ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يُسَلِّمُ الصَّغِيرُ عَلَى الْكَبِيرِ، وَالْمَارُّ عَلَى الْقَاعِدِ، وَالْقَلِيلُ عَلَى الْكَثِيرِ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi:) Rasululloh ﷺ: «Kichik (yoshli) kattaga, oʻtgan (yoʻlovchi) oʻtirganga va oz (sonli)lar koʻp (sonli)larga salom bersin» dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ: «Кичик (ёшли) каттага, ўтган (йўловчи) ўтирганга ва оз (сонли)лар кўп (сонли)ларга салом берсин» дедилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنِ الشَّيْبَانِيِّ، عَنْ أَشْعَثَ بْنِ أَبِي الشَّعْثَاءِ، عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ سُوَيْدِ بْنِ مُقَرِّنٍ، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ أَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِسَبْعٍ بِعِيَادَةِ الْمَرِيضِ، وَاتِّبَاعِ الْجَنَائِزِ، وَتَشْمِيتِ الْعَاطِسِ، وَنَصْرِ الضَّعِيفِ، وَعَوْنِ الْمَظْلُومِ، وَإِفْشَاءِ السَّلاَمِ، وَإِبْرَارِ الْمُقْسِمِ، وَنَهَى عَنِ الشُّرْبِ فِي الْفِضَّةِ، وَنَهَانَا عَنْ تَخَتُّمِ الذَّهَبِ، وَعَنْ رُكُوبِ الْمَيَاثِرِ، وَعَنْ لُبْسِ الْحَرِيرِ، وَالدِّيبَاجِ، وَالْقَسِّيِّ، وَالإِسْتَبْرَقِ‏.‏

(al-Baro ibn Ozib (roziyallohu anhumo) aytdi:) Rasululloh ﷺ bizni yetti (narsa)ga buyurdilar: bemorni yoʻqlash, janozalarga ergashish, aksa urganga tashmit (yarhamukalloh) aytish, zaifga yordam berish, mazlumga koʻmaklashish, salomni yoyish va qasam ichuvchining qasamini rost chiqarish; va (u zot) kumush (idish)da ichishdan qaytardilar, hamda bizni oltin uzuk taqish, mayosir (egar yostiqchalari)ga minish va ipak, deboj, qassiy hamda istabraq kiyishdan qaytardilar.(ал-Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ бизни етти (нарса)га буюрдилар: беморни йўқлаш, жанозаларга эргашиш, акса урганга ташмит (ярҳамукаллоҳ) айтиш, заифга ёрдам бериш, мазлумга кўмаклашиш, саломни ёйиш ва қасам ичувчининг қасамини рост чиқариш; ва (у зот) кумуш (идиш)да ичишдан қайтардилар, ҳамда бизни олтин узук тақиш, маёсир (эгар ёстиқчалари)га миниш ва ипак, дебож, қассий ҳамда истабрақ кийишдан қайтардилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، قَالَ حَدَّثَنِي يَزِيدُ، عَنْ أَبِي الْخَيْرِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، أَنَّ رَجُلاً، سَأَلَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَىُّ الإِسْلاَمِ خَيْرٌ قَالَ ‏"‏ تُطْعِمُ الطَّعَامَ، وَتَقْرَأُ السَّلاَمَ عَلَى مَنْ عَرَفْتَ، وَعَلَى مَنْ لَمْ تَعْرِفْ ‏"‏‏.‏

(Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo) rivoyat qilishicha,) bir kishi Paygʻambar ﷺdan: «Islomning qaysi (xislati) yaxshiroq?» deb soʻradi. (U zot:) «Taom yedirishing va tanigan hamda tanimagan kishingga salom berishingdir» dedilar.(Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилишича,) бир киши Пайғамбар ﷺдан: «Исломнинг қайси (хислати) яхшироқ?» деб сўради. (У зот:) «Таом едиришинг ва таниган ҳамда танимаган кишингга салом беришингдир» дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَزِيدَ اللَّيْثِيِّ، عَنْ أَبِي أَيُّوبَ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يَحِلُّ لِمُسْلِمٍ أَنْ يَهْجُرَ أَخَاهُ فَوْقَ ثَلاَثٍ، يَلْتَقِيَانِ فَيَصُدُّ هَذَا، وَيَصُدُّ هَذَا، وَخَيْرُهُمَا الَّذِي يَبْدَأُ بِالسَّلاَمِ ‏"‏‏.‏ وَذَكَرَ سُفْيَانُ أَنَّهُ سَمِعَهُ مِنْهُ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ‏.‏

(Abu Ayyub al-Ansoriy (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan (rivoyat qilishicha, u zot):) «Musulmonga oʻz birodarini uch (kun)dan ortiq (boykot qilib) tashlab qoʻyishi halol emas; ular uchrashganda, bu (biri) yuz oʻgiradi va bu (boshqasi ham) yuz oʻgiradi; ularning yaxshirogʻi — salom berishni (avval) boshlaydiganidir» (dedilar). Sufyon uni (shayxidan) uch marta eshitganini zikr qildi.(Абу Айюб ал-Ансорий (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан (ривоят қилишича, у зот):) «Мусулмонга ўз биродарини уч (кун)дан ортиқ (бойкот қилиб) ташлаб қўйиши ҳалол эмас; улар учрашганда, бу (бири) юз ўгиради ва бу (бошқаси ҳам) юз ўгиради; уларнинг яхшироғи — салом беришни (аввал) бошлайдиганидир» (дедилар). Суфён уни (шайхидан) уч марта эшитганини зикр қилди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سُلَيْمَانَ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ، أَنَّهُ كَانَ ابْنَ عَشْرِ سِنِينَ مَقْدَمَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمَدِينَةَ، فَخَدَمْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَشْرًا حَيَاتَهُ، وَكُنْتُ أَعْلَمَ النَّاسِ بِشَأْنِ الْحِجَابِ حِينَ أُنْزِلَ، وَقَدْ كَانَ أُبَىُّ بْنُ كَعْبٍ يَسْأَلُنِي عَنْهُ، وَكَانَ أَوَّلَ مَا نَزَلَ فِي مُبْتَنَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِزَيْنَبَ ابْنَةِ جَحْشٍ، أَصْبَحَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِهَا عَرُوسًا فَدَعَا الْقَوْمَ، فَأَصَابُوا مِنَ الطَّعَامِ ثُمَّ خَرَجُوا، وَبَقِيَ مِنْهُمْ رَهْطٌ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَطَالُوا الْمُكْثَ فَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَخَرَجَ وَخَرَجْتُ مَعَهُ كَىْ يَخْرُجُوا، فَمَشَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَمَشَيْتُ مَعَهُ حَتَّى جَاءَ عَتَبَةَ حُجْرَةِ عَائِشَةَ، ثُمَّ ظَنَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُمْ خَرَجُوا فَرَجَعَ وَرَجَعْتُ مَعَهُ، حَتَّى دَخَلَ عَلَى زَيْنَبَ فَإِذَا هُمْ جُلُوسٌ لَمْ يَتَفَرَّقُوا، فَرَجَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَرَجَعْتُ مَعَهُ، حَتَّى بَلَغَ عَتَبَةَ حُجْرَةِ عَائِشَةَ، فَظَنَّ أَنْ قَدْ خَرَجُوا، فَرَجَعَ وَرَجَعْتُ مَعَهُ، فَإِذَا هُمْ قَدْ خَرَجُوا، فَأُنْزِلَ آيَةُ الْحِجَابِ، فَضَرَبَ بَيْنِي وَبَيْنَهُ سِتْرًا‏.‏

(Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) xabar berishicha,) u Rasululloh ﷺ Madinaga kelganlarida oʻn yoshli edi; men Rasululloh ﷺning hayotlaridan oʻn (yil) xizmat qildim, va men hijob (oyati) nozil qilingan paytda uning ishini odamlarning eng yaxshi biluvchisi edim. Ubay ibn Kaʼb mendan u (hijob) haqida soʻrar edi. U (hijob oyati) birinchi nozil boʻlgan (vaqt) — Rasululloh ﷺning Zaynab binti Jahsh bilan qovushgan (zifof) paytlari edi. Paygʻambar ﷺ u bilan kuyov (bola) holda tongni qarshiladilar va odamlarni (taomga) chaqirdilar; ular taomdan (yeb) bahramand boʻldilar, soʻng chiqib ketdilar, ammo ulardan bir guruh Rasululloh ﷺning oldilarida qolib, (oʻtirishni) choʻzdilar. Rasululloh ﷺ (oʻrinlaridan) turib, chiqdilar, men ham — ular (turib) chiqsinlar deb — u zot bilan chiqdim. Rasululloh ﷺ yurdilar, men ham u zot bilan yurdim — toki u zot Oishaning hujrasi ostonasiga kelgunlaricha; soʻng Rasululloh ﷺ ular (turib) chiqdi deb oʻyladilar va (orqaga) qaytdilar, men ham u zot bilan qaytdim — toki u zot Zaynabning oldiga kirgunlaricha; mana, ular (hamon) tarqalmasdan oʻtirishgan edi. Shunda Rasululloh ﷺ (yana) qaytdilar, men ham u zot bilan qaytdim — toki u zot Oishaning hujrasi ostonasiga yetgunlaricha; u zot ular (endi) chiqdi deb oʻyladilar va qaytdilar, men ham u zot bilan qaytdim — mana, ular (endi) chiqib ketishgan edi. Shunda hijob oyati nozil qilindi va (u zot) men bilan oʻzlari orasiga bir parda tortdilar.(Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) хабар беришича,) у Расулуллоҳ ﷺ Мадинага келганларида ўн ёшли эди; мен Расулуллоҳ ﷺнинг ҳаётларидан ўн (йил) хизмат қилдим, ва мен ҳижоб (ояти) нозил қилинган пайтда унинг ишини одамларнинг энг яхши билувчиси эдим. Убай ибн Каъб мендан у (ҳижоб) ҳақида сўрар эди. У (ҳижоб ояти) биринчи нозил бўлган (вақт) — Расулуллоҳ ﷺнинг Зайнаб бинти Жаҳш билан қовушган (зифоф) пайтлари эди. Пайғамбар ﷺ у билан куёв (бола) ҳолда тонгни қаршиладилар ва одамларни (таомга) чақирдилар; улар таомдан (еб) баҳраманд бўлдилар, сўнг чиқиб кетдилар, аммо улардан бир гуруҳ Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларида қолиб, (ўтиришни) чўздилар. Расулуллоҳ ﷺ (ўринларидан) туриб, чиқдилар, мен ҳам — улар (туриб) чиқсинлар деб — у зот билан чиқдим. Расулуллоҳ ﷺ юрдилар, мен ҳам у зот билан юрдим — токи у зот Оишанинг ҳужраси остонасига келгунларича; сўнг Расулуллоҳ ﷺ улар (туриб) чиқди деб ўйладилар ва (орқага) қайтдилар, мен ҳам у зот билан қайтдим — токи у зот Зайнабнинг олдига киргунларича; мана, улар (ҳамон) тарқалмасдан ўтиришган эди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ (яна) қайтдилар, мен ҳам у зот билан қайтдим — токи у зот Оишанинг ҳужраси остонасига етгунларича; у зот улар (энди) чиқди деб ўйладилар ва қайтдилар, мен ҳам у зот билан қайтдим — мана, улар (энди) чиқиб кетишган эди. Шунда ҳижоб ояти нозил қилинди ва (у зот) мен билан ўзлари орасига бир парда тортдилар.

حَدَّثَنَا أَبُو النُّعْمَانِ، حَدَّثَنَا مُعْتَمِرٌ، قَالَ أَبِي حَدَّثَنَا أَبُو مِجْلَزٍ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ لَمَّا تَزَوَّجَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم زَيْنَبَ دَخَلَ الْقَوْمُ فَطَعِمُوا، ثُمَّ جَلَسُوا يَتَحَدَّثُونَ فَأَخَذَ كَأَنَّهُ يَتَهَيَّأُ لِلْقِيَامِ فَلَمْ يَقُومُوا، فَلَمَّا رَأَى ذَلِكَ قَامَ، فَلَمَّا قَامَ قَامَ مَنْ قَامَ مِنَ الْقَوْمِ وَقَعَدَ بَقِيَّةُ الْقَوْمِ، وَإِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم جَاءَ لِيَدْخُلَ، فَإِذَا الْقَوْمُ جُلُوسٌ، ثُمَّ إِنَّهُمْ قَامُوا فَانْطَلَقُوا فَأَخْبَرْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَجَاءَ حَتَّى دَخَلَ، فَذَهَبْتُ أَدْخُلُ فَأَلْقَى الْحِجَابَ بَيْنِي وَبَيْنَهُ، وَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى ‏[quran sura="33" aya_start="53" aya_end="53"]{‏يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ‏}‏ الآيَةَ‏.‏ قَالَ أَبُو عَبْد اللَّهِ فِيهِ مِنْ الْفِقْهِ أَنَّهُ لَمْ يَسْتَأْذِنْهُمْ حِينَ قَامَ وَخَرَجَ وَفِيهِ أَنَّهُ تَهَيَّأَ لِلْقِيَامِ وَهُوَ يُرِيدُ أَنْ يَقُومُوا

(Anas (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ Zaynabni (nikohlab) olganlarida, odamlar (uyga) kirib, taom yedilar, soʻng (oʻtirib) suhbatlasha boshladilar. (U zot) goʻyo turishga hozirlanayotgandek (qildilar), ammo ular turmadilar. (U zot) buni koʻrgach, (oʻzlari) turdilar; (u zot) turganlarida, odamlardan turadigani turdi, ammo qolganlari (joyida) oʻtirib qoldi. Soʻng Paygʻambar ﷺ kirgani keldilar, mana, odamlar (hamon) oʻtirgan edi; soʻng ular (turib) ketdilar. Men Paygʻambar ﷺga (ularning ketganini) xabar berdim, (u zot) kelib kirdilar. Men ham kirmoqchi boʻldim, ammo (u zot) men bilan oʻzlari orasiga hijob (parda) tashladilar; va Alloh taolo: «Ey iymon keltirganlar! Paygʻambarning uylariga — (taomga) sizlarga izn berilmasa — kirmanglar...» (Ahzob surasi, 53-oyat) (oyatini) nozil qildi. Abu Abdulloh (Buxoriy) aytdi: Bunda (shu) fiqh (foyda) bor: u zot (oʻrinlaridan) turib chiqqanlarida, ulardan izn soʻramadilar; yana bunda (shu) borki, u zot — ularning turishini istab — turishga hozirlandilar.(Анас (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ Зайнабни (никоҳлаб) олганларида, одамлар (уйга) кириб, таом едилар, сўнг (ўтириб) суҳбатлаша бошладилар. (У зот) гўё туришга ҳозирланаётгандек (қилдилар), аммо улар турмадилар. (У зот) буни кўргач, (ўзлари) турдилар; (у зот) турганларида, одамлардан турадигани турди, аммо қолганлари (жойида) ўтириб қолди. Сўнг Пайғамбар ﷺ киргани келдилар, мана, одамлар (ҳамон) ўтирган эди; сўнг улар (туриб) кетдилар. Мен Пайғамбар ﷺга (уларнинг кетганини) хабар бердим, (у зот) келиб кирдилар. Мен ҳам кирмоқчи бўлдим, аммо (у зот) мен билан ўзлари орасига ҳижоб (парда) ташладилар; ва Аллоҳ таоло: «Эй иймон келтирганлар! Пайғамбарнинг уйларига — (таомга) сизларга изн берилмаса — кирманглар...» (Аҳзоб сураси, 53-оят) (оятини) нозил қилди. Абу Абдуллоҳ (Бухорий) айтди: Бунда (шу) фиқҳ (фойда) бор: у зот (ўринларидан) туриб чиққанларида, улардан изн сўрамадилар; яна бунда (шу) борки, у зот — уларнинг туришини истаб — туришга ҳозирландилар.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ، أَخْبَرَنَا يَعْقُوبُ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ صَالِحٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ كَانَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ يَقُولُ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم احْجُبْ نِسَاءَكَ‏.‏ قَالَتْ فَلَمْ يَفْعَلْ، وَكَانَ أَزْوَاجُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم يَخْرُجْنَ لَيْلاً إِلَى لَيْلٍ قِبَلَ الْمَنَاصِعِ، خَرَجَتْ سَوْدَةُ بِنْتُ زَمْعَةَ، وَكَانَتِ امْرَأَةً طَوِيلَةً فَرَآهَا عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَهْوَ فِي الْمَجْلِسِ فَقَالَ عَرَفْتُكِ يَا سَوْدَةُ‏.‏ حِرْصًا عَلَى أَنْ يُنْزَلَ الْحِجَابُ‏.‏ قَالَتْ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ آيَةَ الْحِجَابِ‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) aytdilar:) Umar ibn al-Xattob Rasululloh ﷺga: «Zavjalaringizni (pardaga) toʻsing» der edi. (Oisha) aytdi: Ammo (u zot bunday) qilmadilar. Paygʻambar ﷺning zavjalari kechasi — vaqti-vaqti bilan — Manosiʼ (hojatxonalar) tomonga chiqardilar. (Bir kuni) Savda binti Zamʼa chiqdi — u uzun boʻyli ayol edi — va Umar ibn al-Xattob — u majlisda (oʻtirgan) holda — uni koʻrdi va: «Men seni tanidim, ey Savda!» dedi — hijob nozil qilinishini qattiq istab. (Oisha) aytdi: Bas, Alloh azza va jalla hijob oyatini nozil qildi.(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтдилар:) Умар ибн ал-Хаттоб Расулуллоҳ ﷺга: «Завжаларингизни (пардага) тўсинг» дер эди. (Оиша) айтди: Аммо (у зот бундай) қилмадилар. Пайғамбар ﷺнинг завжалари кечаси — вақти-вақти билан — Маносиъ (ҳожатхоналар) томонга чиқардилар. (Бир куни) Савда бинти Замъа чиқди — у узун бўйли аёл эди — ва Умар ибн ал-Хаттоб — у мажлисда (ўтирган) ҳолда — уни кўрди ва: «Мен сени танидим, эй Савда!» деди — ҳижоб нозил қилинишини қаттиқ истаб. (Оиша) айтди: Бас, Аллоҳ азза ва жалла ҳижоб оятини нозил қилди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ الزُّهْرِيُّ حَفِظْتُهُ كَمَا أَنَّكَ هَا هُنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ قَالَ اطَّلَعَ رَجُلٌ مِنْ جُحْرٍ فِي حُجَرِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِدْرًى يَحُكُّ بِهِ رَأْسَهُ فَقَالَ ‏"‏ لَوْ أَعْلَمُ أَنَّكَ تَنْظُرُ لَطَعَنْتُ بِهِ فِي عَيْنِكَ، إِنَّمَا جُعِلَ الاِسْتِئْذَانُ مِنْ أَجْلِ الْبَصَرِ ‏"‏‏.‏

(Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu) aytdi:) Bir kishi Paygʻambar ﷺning hujralaridagi bir teshikdan moʻraladi, Paygʻambar ﷺning (qoʻllarida) esa boshlarini qashlayotgan midro (taroqsimon asbob) bor edi. (U zot:) «Agar sening (moʻralab) qarayotganingni bilganimda, uni (midroni) koʻzingga sanchgan boʻlardim. (Uyga kirishda) izn (soʻrash) faqat koʻz (bilan avratga nazar tushishidan saqlanish) uchun joriy qilingan» dedilar.(Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу) айтди:) Бир киши Пайғамбар ﷺнинг ҳужраларидаги бир тешикдан мўралади, Пайғамбар ﷺнинг (қўлларида) эса бошларини қашлаётган мидро (тароқсимон асбоб) бор эди. (У зот:) «Агар сенинг (мўралаб) қараётганингни билганимда, уни (мидрони) кўзингга санчган бўлардим. (Уйга киришда) изн (сўраш) фақат кўз (билан авратга назар тушишидан сақланиш) учун жорий қилинган» дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ رَجُلاً، اطَّلَعَ مِنْ بَعْضِ حُجَرِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَامَ إِلَيْهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِمِشْقَصٍ ـ أَوْ بِمَشَاقِصَ ـ فَكَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَيْهِ يَخْتِلُ الرَّجُلَ لِيَطْعُنَهُ‏.‏

(Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) rivoyat qilishicha,) bir kishi Paygʻambar ﷺning hujralaridan biridan moʻraladi, shunda Paygʻambar ﷺ unga qarata bir mishqas (keng paykonli oʻq) — yoki bir necha mishqas — bilan (oʻrnidan) turdilar; (Anas:) goʻyo men (hozir ham) u zotning — uni sanchish uchun — oʻsha kishiga sekin yaqinlashayotganini koʻrib turgandekman.(Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) ривоят қилишича,) бир киши Пайғамбар ﷺнинг ҳужраларидан биридан мўралади, шунда Пайғамбар ﷺ унга қарата бир мишқас (кенг пайконли ўқ) — ёки бир неча мишқас — билан (ўрнидан) турдилар; (Анас:) гўё мен (ҳозир ҳам) у зотнинг — уни санчиш учун — ўша кишига секин яқинлашаётганини кўриб тургандекман.

حَدَّثَنَا الْحُمَيْدِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ ابْنِ طَاوُسٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ لَمْ أَرَ شَيْئًا أَشْبَهَ بِاللَّمَمِ مِنْ قَوْلِ أَبِي هُرَيْرَةَ‏.‏ حَدَّثَنِي مَحْمُودٌ أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ عَنِ ابْنِ طَاوُسٍ عَنْ أَبِيهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ مَا رَأَيْتُ شَيْئًا أَشْبَهَ بِاللَّمَمِ مِمَّا قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ كَتَبَ عَلَى ابْنِ آدَمَ حَظَّهُ مِنَ الزِّنَا، أَدْرَكَ ذَلِكَ لاَ مَحَالَةَ، فَزِنَا الْعَيْنِ النَّظَرُ، وَزِنَا اللِّسَانِ الْمَنْطِقُ، وَالنَّفْسُ تَمَنَّى وَتَشْتَهِي، وَالْفَرْجُ يُصَدِّقُ ذَلِكَ كُلَّهُ وَيُكَذِّبُهُ ‏"‏‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Men «lamam» (kichik gunohlar)ga — Abu Hurayra Paygʻambar ﷺdan (rivoyat qilib) aytgan (mana bu hadis)dan koʻra — koʻproq oʻxshaydigan biror narsani koʻrmadim: «Albatta, Alloh odam farzandiga zinodan oʻz nasibasini yozib qoʻygan, u (banda) unga muqarrar yetadi: koʻzning zinosi — (haromga) qarash, tilning zinosi — (harom) gapirish; nafs esa (zinoni) orzu qiladi va istaydi; avrat (jinsiy aʼzo) esa bularning hammasini tasdiqlaydi yoki yolgʻonga chiqaradi (yaʼni amalga oshiradi yoki tark etadi)».(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Мен «ламам» (кичик гуноҳлар)га — Абу Ҳурайра Пайғамбар ﷺдан (ривоят қилиб) айтган (мана бу ҳадис)дан кўра — кўпроқ ўхшайдиган бирор нарсани кўрмадим: «Албатта, Аллоҳ одам фарзандига зинодан ўз насибасини ёзиб қўйган, у (банда) унга муқаррар етади: кўзнинг зиноси — (ҳаромга) қараш, тилнинг зиноси — (ҳаром) гапириш; нафс эса (зинони) орзу қилади ва истайди; аврат (жинсий аъзо) эса буларнинг ҳаммасини тасдиқлайди ёки ёлғонга чиқаради (яъни амалга оширади ёки тарк этади)».

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الصَّمَدِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا ثُمَامَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا سَلَّمَ سَلَّمَ ثَلاَثًا، وَإِذَا تَكَلَّمَ بِكَلِمَةٍ أَعَادَهَا ثَلاَثًا‏.‏

(Anas (roziyallohu anhu) rivoyat qilishicha,) Rasululloh ﷺ salom berganlarida, uch marta salom berardilar; va biror soʻz (gap) aytganlarida, uni uch marta takrorlardilar.(Анас (розияллоҳу анҳу) ривоят қилишича,) Расулуллоҳ ﷺ салом берганларида, уч марта салом берардилар; ва бирор сўз (гап) айтганларида, уни уч марта такрорлардилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ خُصَيْفَةَ، عَنْ بُسْرِ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ كُنْتُ فِي مَجْلِسٍ مِنْ مَجَالِسِ الأَنْصَارِ إِذْ جَاءَ أَبُو مُوسَى كَأَنَّهُ مَذْعُورٌ فَقَالَ اسْتَأْذَنْتُ عَلَى عُمَرَ ثَلاَثًا، فَلَمْ يُؤْذَنْ لِي فَرَجَعْتُ فَقَالَ مَا مَنَعَكَ قُلْتُ اسْتَأْذَنْتُ ثَلاَثًا، فَلَمْ يُؤْذَنْ لِي فَرَجَعْتُ، وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا اسْتَأْذَنَ أَحَدُكُمْ ثَلاَثًا فَلَمْ يُؤْذَنْ لَهُ، فَلْيَرْجِعْ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ وَاللَّهِ لَتُقِيمَنَّ عَلَيْهِ بِبَيِّنَةٍ‏.‏ أَمِنْكُمْ أَحَدٌ سَمِعَهُ مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ أُبَىُّ بْنُ كَعْبٍ وَاللَّهِ لاَ يَقُومُ مَعَكَ إِلاَّ أَصْغَرُ الْقَوْمِ، فَكُنْتُ أَصْغَرَ الْقَوْمِ، فَقُمْتُ مَعَهُ فَأَخْبَرْتُ عُمَرَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ذَلِكَ‏.‏ وَقَالَ ابْنُ الْمُبَارَكِ أَخْبَرَنِي ابْنُ عُيَيْنَةَ حَدَّثَنِي يَزِيدُ عَنْ بُسْرٍ سَمِعْتُ أَبَا سَعِيدٍ بِهَذَا‏.‏

(Abu Saʼid al-Xudriy (roziyallohu anhu) aytdi:) Men ansorlarning majlislaridan birida edim, shunda Abu Muso — goʻyo qoʻrqib ketgandek (hovliqib) — keldi va: «Men Umarning (oldiga kirishga) uch marta izn soʻradim, ammo menga izn berilmadi, shuning uchun qaytdim» dedi. (Soʻng Umar yoniga keldi va) U (Umar): «Seni nima toʻsdi (nega kirmading)?» dedi. (Abu Muso:) «Men uch marta izn soʻradim, menga izn berilmadi, shuning uchun qaytdim; chunki Rasululloh ﷺ: ‹Biringiz uch marta izn soʻrab, unga izn berilmasa, qaytsin› degan edilar» dedi. (Umar:) «Vallohi, sen buni (isbotlash uchun) albatta dalil (bayyina) keltirasan. Sizlarning ichingizda uni Paygʻambar ﷺdan eshitgan birortangiz bormi?» dedi. Ubay ibn Kaʼb: «Vallohi, sen bilan (guvohlik berib) faqat qavmning eng yoshi turadi» dedi. Men qavmning eng yoshi edim, shuning uchun u bilan turdim va Umarga Paygʻambar ﷺ shunday deganlarini xabar berdim.(Абу Саъид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу) айтди:) Мен ансорларнинг мажлисларидан бирида эдим, шунда Абу Мусо — гўё қўрқиб кетгандек (ҳовлиқиб) — келди ва: «Мен Умарнинг (олдига киришга) уч марта изн сўрадим, аммо менга изн берилмади, шунинг учун қайтдим» деди. (Сўнг Умар ёнига келди ва) У (Умар): «Сени нима тўсди (нега кирмадинг)?» деди. (Абу Мусо:) «Мен уч марта изн сўрадим, менга изн берилмади, шунинг учун қайтдим; чунки Расулуллоҳ ﷺ: ‹Бирингиз уч марта изн сўраб, унга изн берилмаса, қайцин› деган эдилар» деди. (Умар:) «Валлоҳи, сен буни (исботлаш учун) албатта далил (баййина) келтирасан. Сизларнинг ичингизда уни Пайғамбар ﷺдан эшитган бирортангиз борми?» деди. Убай ибн Каъб: «Валлоҳи, сен билан (гувоҳлик бериб) фақат қавмнинг энг ёши туради» деди. Мен қавмнинг энг ёши эдим, шунинг учун у билан турдим ва Умарга Пайғамбар ﷺ шундай деганларини хабар бердим.

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ ذَرٍّ،‏.‏ وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُقَاتِلٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا عُمَرُ بْنُ ذَرٍّ، أَخْبَرَنَا مُجَاهِدٌ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ دَخَلْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَوَجَدَ لَبَنًا فِي قَدَحٍ فَقَالَ ‏"‏ أَبَا هِرٍّ الْحَقْ أَهْلَ الصُّفَّةِ فَادْعُهُمْ إِلَىَّ ‏"‏‏.‏ قَالَ فَأَتَيْتُهُمْ فَدَعَوْتُهُمْ، فَأَقْبَلُوا فَاسْتَأْذَنُوا فَأُذِنَ لَهُمْ، فَدَخَلُوا‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi:) Men Rasululloh ﷺ bilan (birga) kirdim, (u zot) bir qadah (idish)da sut topdilar va: «Ey Abu Hirr (Abu Hurayra), Suffa ahliga yetib bor (boribor) va ularni mening oldimga chaqir» dedilar. (Abu Hurayra:) Men ularning oldiga borib, ularni chaqirdim; ular keldilar va (kirishga) izn soʻradilar, ularga izn berildi, ular kirdilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди:) Мен Расулуллоҳ ﷺ билан (бирга) кирдим, (у зот) бир қадаҳ (идиш)да сут топдилар ва: «Эй Абу Ҳирр (Абу Ҳурайра), Суффа аҳлига етиб бор (борибор) ва уларни менинг олдимга чақир» дедилар. (Абу Ҳурайра:) Мен уларнинг олдига бориб, уларни чақирдим; улар келдилар ва (киришга) изн сўрадилар, уларга изн берилди, улар кирдилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْجَعْدِ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سَيَّارٍ، عَنْ ثَابِتٍ الْبُنَانِيِّ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه أَنَّهُ مَرَّ عَلَى صِبْيَانٍ فَسَلَّمَ عَلَيْهِمْ وَقَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَفْعَلُهُ‏.‏

(Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) rivoyat qilishicha,) u (bir necha) bolalar yonidan oʻtib, ularga salom berdi va: «Paygʻambar ﷺ (ham) shunday qilardilar» dedi.(Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) ривоят қилишича,) у (бир неча) болалар ёнидан ўтиб, уларга салом берди ва: «Пайғамбар ﷺ (ҳам) шундай қилардилар» деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ سَهْلٍ، قَالَ كُنَّا نَفْرَحُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ‏.‏ قُلْتُ وَلِمَ قَالَ كَانَتْ لَنَا عَجُوزٌ تُرْسِلُ إِلَى بُضَاعَةَ ـ قَالَ ابْنُ مَسْلَمَةَ نَخْلٍ بِالْمَدِينَةِ ـ فَتَأْخُذُ مِنْ أُصُولِ السِّلْقِ فَتَطْرَحُهُ فِي قِدْرٍ، وَتُكَرْكِرُ حَبَّاتٍ مِنْ شَعِيرٍ، فَإِذَا صَلَّيْنَا الْجُمُعَةَ انْصَرَفْنَا وَنُسَلِّمُ عَلَيْهَا فَتُقَدِّمُهُ إِلَيْنَا، فَنَفْرَحُ مِنْ أَجْلِهِ، وَمَا كُنَّا نَقِيلُ وَلاَ نَتَغَدَّى إِلاَّ بَعْدَ الْجُمُعَةِ‏.‏

(Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi.) (Sahl) aytdi: Biz juma kuni xursand boʻlardik. (Abu Hazim:) Men: «Nega?» dedim. U: «Bizning bir kampirimiz bor edi, u Buzoaga — (Ibn Maslama: Madinadagi bir xurmozor, dedi) — (odam) yuborib, silq (poliz oʻti)ning ildizlaridan olar va uni bir qozonga solar, hamda arpa donlaridan (yanchib) qoʻshardi. Biz jumani oʻqiganimizda, (qaytib) borib, unga salom berardik, u esa uni (taomni) oldimizga qoʻyardi, biz esa shu sababli xursand boʻlardik. Biz na qaylula (peshin uyqusi) qilardik, na tushlik qilardik — magar jumadan keyin (qilardik)» dedi.(Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади.) (Саҳл) айтди: Биз жума куни хурсанд бўлардик. (Абу Ҳазим:) Мен: «Нега?» дедим. У: «Бизнинг бир кампиримиз бор эди, у Бузоага — (Ибн Маслама: Мадинадаги бир хурмозор, деди) — (одам) юбориб, силқ (полиз ўти)нинг илдизларидан олар ва уни бир қозонга солар, ҳамда арпа донларидан (янчиб) қўшарди. Биз жумани ўқиганимизда, (қайтиб) бориб, унга салом берардик, у эса уни (таомни) олдимизга қўярди, биз эса шу сабабли хурсанд бўлардик. Биз на қайлула (пешин уйқуси) қилардик, на тушлик қилардик — магар жумадан кейин (қилардик)» деди.

حَدَّثَنَا ابْنُ مُقَاتِلٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا عَائِشَةُ هَذَا جِبْرِيلُ يَقْرَأُ عَلَيْكِ السَّلاَمَ ‏"‏‏.‏ قَالَتْ قُلْتُ وَعَلَيْهِ السَّلاَمُ وَرَحْمَةُ اللَّهِ، تَرَى مَا لاَ نَرَى‏.‏ تُرِيدُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ تَابَعَهُ شُعَيْبٌ‏.‏ وَقَالَ يُونُسُ وَالنُّعْمَانُ عَنِ الزُّهْرِيِّ وَبَرَكَاتُهُ‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) aytdilar:) Rasululloh ﷺ: «Ey Oisha, mana bu — Jabroil, senga salom yoʻllayapti» dedilar. (Oisha) aytdi: Men: «Va unga (ham) salom va Allohning rahmati boʻlsin; siz biz koʻrmaydigan narsani koʻrasiz» dedim — (bu bilan) Rasululloh ﷺni (nazarda tutdim). (Buni Shuayb (ham) rivoyat qildi. Yunus va Nuʼmon esa Zuhriydan: «va barakotuh (uning barakotlari ham)» dedilar.)(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтдилар:) Расулуллоҳ ﷺ: «Эй Оиша, мана бу — Жаброил, сенга салом йўллаяпти» дедилар. (Оиша) айтди: Мен: «Ва унга (ҳам) салом ва Аллоҳнинг раҳмати бўлсин; сиз биз кўрмайдиган нарсани кўрасиз» дедим — (бу билан) Расулуллоҳ ﷺни (назарда тутдим). (Буни Шуайб (ҳам) ривоят қилди. Юнус ва Нуъмон эса Зуҳрийдан: «ва баракотуҳ (унинг баракотлари ҳам)» дедилар.)

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، هِشَامُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، قَالَ سَمِعْتُ جَابِرًا ـ رضى الله عنه ـ يَقُولُ أَتَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فِي دَيْنٍ كَانَ عَلَى أَبِي فَدَقَقْتُ الْبَابَ فَقَالَ ‏"‏ مَنْ ذَا ‏"‏‏.‏ فَقُلْتُ أَنَا‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ أَنَا أَنَا ‏"‏‏.‏ كَأَنَّهُ كَرِهَهَا‏.‏

(Jobir (roziyallohu anhu) aytdi:) Men otamning zimmasida boʻlgan bir qarz (masalasi)da Paygʻambar ﷺning oldilariga keldim; eshikni taqillatdim. (U zot:) «Kim u?» dedilar. Men: «Men» dedim. (U zot:) «Men, men?» dedilar — goʻyo (u zot bu javobni) yoqtirmadilar.(Жобир (розияллоҳу анҳу) айтди:) Мен отамнинг зиммасида бўлган бир қарз (масаласи)да Пайғамбар ﷺнинг олдиларига келдим; эшикни тақиллатдим. (У зот:) «Ким у?» дедилар. Мен: «Мен» дедим. (У зот:) «Мен, мен?» дедилар — гўё (у зот бу жавобни) ёқтирмадилар.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه أَنَّ رَجُلاً، دَخَلَ الْمَسْجِدَ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جَالِسٌ فِي نَاحِيَةِ الْمَسْجِدِ فَصَلَّى، ثُمَّ جَاءَ فَسَلَّمَ عَلَيْهِ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَعَلَيْكَ السَّلاَمُ ارْجِعْ فَصَلِّ فَإِنَّكَ لَمْ تُصَلِّ ‏"‏‏.‏ فَرَجَعَ فَصَلَّى، ثُمَّ جَاءَ فَسَلَّمَ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ وَعَلَيْكَ السَّلاَمُ فَارْجِعْ فَصَلِّ، فَإِنَّكَ لَمْ تُصَلِّ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ فِي الثَّانِيَةِ أَوْ فِي الَّتِي بَعْدَهَا عَلِّمْنِي يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ إِذَا قُمْتَ إِلَى الصَّلاَةِ فَأَسْبِغِ الْوُضُوءَ، ثُمَّ اسْتَقْبِلِ الْقِبْلَةَ فَكَبِّرْ، ثُمَّ اقْرَأْ بِمَا تَيَسَّرَ مَعَكَ مِنَ الْقُرْآنِ، ثُمَّ ارْكَعْ حَتَّى تَطْمَئِنَّ رَاكِعًا، ثُمَّ ارْفَعْ حَتَّى تَسْتَوِيَ قَائِمًا، ثُمَّ اسْجُدْ حَتَّى تَطْمَئِنَّ سَاجِدًا، ثُمَّ ارْفَعْ حَتَّى تَطْمَئِنَّ جَالِسًا، ثُمَّ اسْجُدْ حَتَّى تَطْمَئِنَّ سَاجِدًا، ثُمَّ ارْفَعْ حَتَّى تَطْمَئِنَّ جَالِسًا، ثُمَّ افْعَلْ ذَلِكَ فِي صَلاَتِكَ كُلِّهَا ‏"‏‏.‏ وَقَالَ أَبُو أُسَامَةَ فِي الأَخِيرِ ‏"‏ حَتَّى تَسْتَوِيَ قَائِمًا ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) rivoyat qilishicha,) bir kishi masjidga kirdi, Rasululloh ﷺ esa masjidning bir burchagida oʻtirgan edilar; (u kishi) namoz oʻqidi, soʻng kelib, u zotga salom berdi. Rasululloh ﷺ unga: «Va alaykas-salom. Qaytib (namoz) oʻqi; chunki sen namoz oʻqimading» dedilar. (U) qaytib namoz oʻqidi, soʻng kelib salom berdi. (U zot:) «Va alaykas-salom; qaytib namoz oʻqi; chunki sen namoz oʻqimading» dedilar. (U) ikkinchi marta — yoki undan keyingisida —: «Menga (namozni) oʻrgating, yo Rasululloh» dedi. (U zot:) «Namozga turganingda, tahoratni mukammal (toʻkis) qil; soʻng qiblaga yuzlanib, takbir ayt; soʻng Qurʼondan oʻzingga oson boʻlganini oʻqi; soʻng rukuga bor — toki rukuda qaror topguningcha (xotirjam boʻlguningcha); soʻng (boshingni) koʻtarib, tik turguningcha (rost) tur; soʻng sajdaga bor — toki sajdada qaror topguningcha; soʻng (boshingni) koʻtarib, oʻtirgan holda qaror topguningcha (oʻtir); soʻng sajda qil — toki sajdada qaror topguningcha; soʻng (boshingni) koʻtarib, oʻtirgan holda qaror topguningcha (oʻtir); soʻng buni butun namozingda (shunday) qil» dedilar. Abu Usoma oxirgisida: «toki tik turguningcha» dedi.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) ривоят қилишича,) бир киши масжидга кирди, Расулуллоҳ ﷺ эса масжиднинг бир бурчагида ўтирган эдилар; (у киши) намоз ўқиди, сўнг келиб, у зотга салом берди. Расулуллоҳ ﷺ унга: «Ва алайкас-салом. Қайтиб (намоз) ўқи; чунки сен намоз ўқимадинг» дедилар. (У) қайтиб намоз ўқиди, сўнг келиб салом берди. (У зот:) «Ва алайкас-салом; қайтиб намоз ўқи; чунки сен намоз ўқимадинг» дедилар. (У) иккинчи марта — ёки ундан кейингисида —: «Менга (намозни) ўргатинг, ё Расулуллоҳ» деди. (У зот:) «Намозга турганингда, таҳоратни мукаммал (тўкис) қил; сўнг қиблага юзланиб, такбир айт; сўнг Қуръондан ўзингга осон бўлганини ўқи; сўнг рукуга бор — токи рукуда қарор топгунингча (хотиржам бўлгунингча); сўнг (бошингни) кўтариб, тик тургунингча (рост) тур; сўнг саждага бор — токи саждада қарор топгунингча; сўнг (бошингни) кўтариб, ўтирган ҳолда қарор топгунингча (ўтир); сўнг сажда қил — токи саждада қарор топгунингча; сўнг (бошингни) кўтариб, ўтирган ҳолда қарор топгунингча (ўтир); сўнг буни бутун намозингда (шундай) қил» дедилар. Абу Усома охиргисида: «токи тик тургунингча» деди.

حَدَّثَنَا ابْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنِي سَعِيدٌ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ثُمَّ ارْفَعْ حَتَّى تَطْمَئِنَّ جَالِسًا ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ: «Soʻng (boshingni) koʻtarib, oʻtirgan holda qaror topguningcha (oʻtir)» dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ: «Сўнг (бошингни) кўтариб, ўтирган ҳолда қарор топгунингча (ўтир)» дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا زَكَرِيَّاءُ، قَالَ سَمِعْتُ عَامِرًا، يَقُولُ حَدَّثَنِي أَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَنَّ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ حَدَّثَتْهُ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ لَهَا ‏"‏ إِنَّ جِبْرِيلَ يُقْرِئُكِ السَّلاَمَ ‏"‏‏.‏ قَالَتْ وَعَلَيْهِ السَّلاَمُ وَرَحْمَةُ اللَّهِ‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) rivoyat qilishicha,) Paygʻambar ﷺ unga: «Albatta, Jabroil senga salom yoʻllayapti» dedilar. (Oisha) aytdi: «Va unga (ham) salom va Allohning rahmati boʻlsin».(Оиша (розияллоҳу анҳо) ривоят қилишича,) Пайғамбар ﷺ унга: «Албатта, Жаброил сенга салом йўллаяпти» дедилар. (Оиша) айтди: «Ва унга (ҳам) салом ва Аллоҳнинг раҳмати бўлсин».

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا هِشَامٌ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، قَالَ أَخْبَرَنِي أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم رَكِبَ حِمَارًا عَلَيْهِ إِكَافٌ، تَحْتَهُ قَطِيفَةٌ فَدَكِيَّةٌ، وَأَرْدَفَ وَرَاءَهُ أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ وَهْوَ يَعُودُ سَعْدَ بْنَ عُبَادَةَ فِي بَنِي الْحَارِثِ بْنِ الْخَزْرَجِ، وَذَلِكَ قَبْلَ وَقْعَةِ بَدْرٍ حَتَّى مَرَّ فِي مَجْلِسٍ فِيهِ أَخْلاَطٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُشْرِكِينَ عَبَدَةِ الأَوْثَانِ وَالْيَهُودِ، وَفِيهِمْ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَىٍّ ابْنُ سَلُولَ، وَفِي الْمَجْلِسِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَوَاحَةَ، فَلَمَّا غَشِيَتِ الْمَجْلِسَ عَجَاجَةُ الدَّابَّةِ خَمَّرَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَىٍّ أَنْفَهُ بِرِدَائِهِ ثُمَّ قَالَ لاَ تُغَبِّرُوا عَلَيْنَا‏.‏ فَسَلَّمَ عَلَيْهِمُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ وَقَفَ فَنَزَلَ، فَدَعَاهُمْ إِلَى اللَّهِ وَقَرَأَ عَلَيْهِمُ الْقُرْآنَ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَىٍّ ابْنُ سَلُولَ أَيُّهَا الْمَرْءُ لاَ أَحْسَنَ مِنْ هَذَا، إِنْ كَانَ مَا تَقُولُ حَقًّا، فَلاَ تُؤْذِنَا فِي مَجَالِسِنَا، وَارْجِعْ إِلَى رَحْلِكَ، فَمَنْ جَاءَكَ مِنَّا فَاقْصُصْ عَلَيْهِ‏.‏ قَالَ ابْنُ رَوَاحَةَ اغْشَنَا فِي مَجَالِسِنَا، فَإِنَّا نُحِبُّ ذَلِكَ‏.‏ فَاسْتَبَّ الْمُسْلِمُونَ وَالْمُشْرِكُونَ وَالْيَهُودُ حَتَّى هَمُّوا أَنْ يَتَوَاثَبُوا، فَلَمْ يَزَلِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُخَفِّضُهُمْ، ثُمَّ رَكِبَ دَابَّتَهُ حَتَّى دَخَلَ عَلَى سَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ فَقَالَ ‏"‏ أَىْ سَعْدُ أَلَمْ تَسْمَعْ مَا قَالَ أَبُو حُبَابٍ ‏"‏‏.‏ يُرِيدُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أُبَىٍّ قَالَ كَذَا وَكَذَا قَالَ اعْفُ عَنْهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَاصْفَحْ فَوَاللَّهِ لَقَدْ أَعْطَاكَ اللَّهُ الَّذِي أَعْطَاكَ، وَلَقَدِ اصْطَلَحَ أَهْلُ هَذِهِ الْبَحْرَةِ عَلَى أَنْ يُتَوِّجُوهُ فَيُعَصِّبُونَهُ بِالْعِصَابَةِ، فَلَمَّا رَدَّ اللَّهُ ذَلِكَ بِالْحَقِّ الَّذِي أَعْطَاكَ شَرِقَ بِذَلِكَ، فَذَلِكَ فَعَلَ بِهِ مَا رَأَيْتَ، فَعَفَا عَنْهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

(Usoma ibn Zayd (roziyallohu anhumo) xabar berishicha,) Paygʻambar ﷺ — ustida egar (ikof), uning ostida Fadakiy baxmal (qatifa) boʻlgan bir eshakka minib, Usoma ibn Zaydni ortlariga mindirib — Bani Horis ibn Xazraj (mahallasi)dagi Saʼd ibn Ubodani yoʻqlayotgan edilar — bu Badr voqeasidan oldin (boʻlgan) edi — toki (u zot) ichida musulmonlar, butparast mushriklar va yahudiylardan iborat aralash (jamoa) boʻlgan bir majlis yonidan oʻtgunlaricha; ular ichida Abdulloh ibn Ubay ibn Salul (ham) bor edi; majlisda esa Abdulloh ibn Ravoha (bor edi). Ulovning changi majlisni qoplaganida, Abdulloh ibn Ubay burnini ridosi bilan berkitdi, soʻng: «Ustimizga chang chiqarmanglar» dedi. Paygʻambar ﷺ ularga salom berdilar, soʻng toʻxtab, (eshakdan) tushdilar va ularni Allohga (dinga) chaqirdilar hamda ularga Qurʼon oʻqib berdilar. Abdulloh ibn Ubay ibn Salul: «Ey kishi, agar sen aytayotgan narsa haq boʻlsa, bundan koʻra goʻzalroq (narsa) yoʻq; lekin bizni majlislarimizda u bilan bezovta qilma; oʻz manzilingga qayt, bizdan kim sening oldingga kelsa, oʻshanga (oʻqib) hikoya qil» dedi. Ibn Ravoha: «Bizning majlislarimizga kelib turing, chunki biz buni yaxshi koʻramiz» dedi. Shunda musulmonlar, mushriklar va yahudiylar bir-birini soʻka boshladilar — hatto bir-biriga tashlanay deb qoldilar; Paygʻambar ﷺ esa ularni tinchlantiraverdilar, soʻng oʻz ulovlariga minib, Saʼd ibn Ubodaning oldiga kirgunlaricha (yurib) bordilar. (U zot:) «Ey Saʼd, Abu Hubob nima deganini eshitmadingmi?» dedilar — (u zot) Abdulloh ibn Ubayni nazarda tutardilar — «U shunday-shunday dedi». (Saʼd:) «Uni avf eting, yo Rasululloh, va kechiring (yuz oʻgiring). Vallohi, Alloh senga (nubuvvatdan) bergan narsasini berdi; bu vohaning ahli esa uni (Ibn Ubayni) toj kiydirib, (podsholik) salla bilan oʻrashga kelishgan edilar; Alloh buni — senga bergan haq bilan — qaytargach, u shu sababdan (gʻash boʻlib) boʻgʻzida qoldi (alami ichida qoldi); mana shu uni sen koʻrgan (ish)ni qilishga (undadi)» dedi. Bas, Paygʻambar ﷺ uni avf etdilar.(Усома ибн Зайд (розияллоҳу анҳумо) хабар беришича,) Пайғамбар ﷺ — устида эгар (икоф), унинг остида Фадакий бахмал (қатифа) бўлган бир эшакка миниб, Усома ибн Зайдни ортларига миндириб — Бани Ҳорис ибн Хазраж (маҳалласи)даги Саъд ибн Убодани йўқлаётган эдилар — бу Бадр воқеасидан олдин (бўлган) эди — токи (у зот) ичида мусулмонлар, бутпараст мушриклар ва яҳудийлардан иборат аралаш (жамоа) бўлган бир мажлис ёнидан ўтгунларича; улар ичида Абдуллоҳ ибн Убай ибн Салул (ҳам) бор эди; мажлисда эса Абдуллоҳ ибн Равоҳа (бор эди). Уловнинг чанги мажлисни қоплаганида, Абдуллоҳ ибн Убай бурнини ридоси билан беркитди, сўнг: «Устимизга чанг чиқарманглар» деди. Пайғамбар ﷺ уларга салом бердилар, сўнг тўхтаб, (эшакдан) тушдилар ва уларни Аллоҳга (динга) чақирдилар ҳамда уларга Қуръон ўқиб бердилар. Абдуллоҳ ибн Убай ибн Салул: «Эй киши, агар сен айтаётган нарса ҳақ бўлса, бундан кўра гўзалроқ (нарса) йўқ; лекин бизни мажлисларимизда у билан безовта қилма; ўз манзилингга қайт, биздан ким сенинг олдингга келса, ўшанга (ўқиб) ҳикоя қил» деди. Ибн Равоҳа: «Бизнинг мажлисларимизга келиб туринг, чунки биз буни яхши кўрамиз» деди. Шунда мусулмонлар, мушриклар ва яҳудийлар бир-бирини сўка бошладилар — ҳатто бир-бирига ташланай деб қолдилар; Пайғамбар ﷺ эса уларни тинчлантиравердилар, сўнг ўз уловларига миниб, Саъд ибн Убоданинг олдига киргунларича (юриб) бордилар. (У зот:) «Эй Саъд, Абу Ҳубоб нима деганини эшитмадингми?» дедилар — (у зот) Абдуллоҳ ибн Убайни назарда тутардилар — «У шундай-шундай деди». (Саъд:) «Уни авф этинг, ё Расулуллоҳ, ва кечиринг (юз ўгиринг). Валлоҳи, Аллоҳ сенга (нубувватдан) берган нарсасини берди; бу воҳанинг аҳли эса уни (Ибн Убайни) тож кийдириб, (подшолик) салла билан ўрашга келишган эдилар; Аллоҳ буни — сенга берган ҳақ билан — қайтаргач, у шу сабабдан (ғаш бўлиб) бўғзида қолди (алами ичида қолди); мана шу уни сен кўрган (иш)ни қилишга (ундади)» деди. Бас, Пайғамбар ﷺ уни авф этдилар.

حَدَّثَنَا ابْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ كَعْبٍ، قَالَ سَمِعْتُ كَعْبَ بْنَ مَالِكٍ، يُحَدِّثُ حِينَ تَخَلَّفَ عَنْ تَبُوكَ، وَنَهَى، رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ كَلاَمِنَا، وَآتِي رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأُسَلِّمُ عَلَيْهِ، فَأَقُولُ فِي نَفْسِي هَلْ حَرَّكَ شَفَتَيْهِ بِرَدِّ السَّلاَمِ أَمْ لاَ حَتَّى كَمَلَتْ خَمْسُونَ لَيْلَةً، وَآذَنَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِتَوْبَةِ اللَّهِ عَلَيْنَا حِينَ صَلَّى الْفَجْرَ‏.‏

(Kaʼb ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi.) (Abdulloh ibn Kaʼb aytdi: Men Kaʼb ibn Molikning — Tabukdan (jangdan) qolib ketganida va Rasululloh ﷺ biz bilan gaplashishdan (odamlarni) qaytarganida (boʻlgan voqeani) — aytib berayotganini eshitdim:) Men Rasululloh ﷺning oldilariga kelib, u zotga salom berardim va oʻzimga oʻzim: «(U zot) salomga alik olib, labini qimirlatdimi yoki yoʻqmi?» der edim — toki ellik kecha tugab, Paygʻambar ﷺ bomdod (namozini) oʻqiganida, Allohning bizning tavbamizni qabul qilganini eʼlon qilgunlarigacha.(Каъб ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади.) (Абдуллоҳ ибн Каъб айтди: Мен Каъб ибн Моликнинг — Табукдан (жангдан) қолиб кетганида ва Расулуллоҳ ﷺ биз билан гаплашишдан (одамларни) қайтарганида (бўлган воқеани) — айтиб бераётганини эшитдим:) Мен Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига келиб, у зотга салом берардим ва ўзимга ўзим: «(У зот) саломга алик олиб, лабини қимирлатдими ёки йўқми?» дер эдим — токи эллик кеча тугаб, Пайғамбар ﷺ бомдод (намозини) ўқиганида, Аллоҳнинг бизнинг тавбамизни қабул қилганини эълон қилгунларигача.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ، أَنَّ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ دَخَلَ رَهْطٌ مِنَ الْيَهُودِ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالُوا السَّامُ عَلَيْكَ‏.‏ فَفَهِمْتُهَا فَقُلْتُ عَلَيْكُمُ السَّامُ وَاللَّعْنَةُ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَهْلاً يَا عَائِشَةُ، فَإِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الرِّفْقَ فِي الأَمْرِ كُلِّهِ ‏"‏‏.‏ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَوَلَمْ تَسْمَعْ مَا قَالُوا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ فَقَدْ قُلْتُ وَعَلَيْكُمْ ‏"‏‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) aytdilar:) Yahudiylardan bir guruh Rasululloh ﷺning oldilariga kirib: «As-samu alayka (senga oʻlim boʻlsin)» dedilar. Men uni tushundim va: «Sizlarga ham oʻlim va laʼnat boʻlsin» dedim. Rasululloh ﷺ: «Sekin (yumshoq boʻl), ey Oisha; albatta, Alloh har bir ishda yumshoqlikni yaxshi koʻradi» dedilar. Men: «Yo Rasululloh, ular nima deganini eshitmadingizmi?» dedim. Rasululloh ﷺ: «Men (allaqachon) ‹Va alaykum (sizlarga ham)› dedim-ku» dedilar.(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтдилар:) Яҳудийлардан бир гуруҳ Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига кириб: «Ас-саму алайка (сенга ўлим бўлсин)» дедилар. Мен уни тушундим ва: «Сизларга ҳам ўлим ва лаънат бўлсин» дедим. Расулуллоҳ ﷺ: «Секин (юмшоқ бўл), эй Оиша; албатта, Аллоҳ ҳар бир ишда юмшоқликни яхши кўради» дедилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ, улар нима деганини эшитмадингизми?» дедим. Расулуллоҳ ﷺ: «Мен (аллақачон) ‹Ва алайкум (сизларга ҳам)› дедим-ку» дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا سَلَّمَ عَلَيْكُمُ الْيَهُودُ فَإِنَّمَا يَقُولُ أَحَدُهُمُ السَّامُ عَلَيْكَ‏.‏ فَقُلْ وَعَلَيْكَ ‏"‏‏.‏

(Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo) rivoyat qilishicha,) Rasululloh ﷺ: «Yahudiylar sizlarga salom berganlarida, ularning biri faqat ‹as-samu alayka (senga oʻlim boʻlsin)› deydi; bas, sen: ‹Va alayka (senga ham)› degin» dedilar.(Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилишича,) Расулуллоҳ ﷺ: «Яҳудийлар сизларга салом берганларида, уларнинг бири фақат ‹ас-саму алайка (сенга ўлим бўлсин)› дейди; бас, сен: ‹Ва алайка (сенга ҳам)› дегин» дедилар.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي بَكْرِ بْنِ أَنَسٍ، حَدَّثَنَا أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا سَلَّمَ عَلَيْكُمْ أَهْلُ الْكِتَابِ فَقُولُوا وَعَلَيْكُمْ ‏"‏‏.‏

(Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ: «Ahli kitob sizlarga salom berganlarida, ‹va alaykum (sizlarga ham)› denglar» dedilar.(Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ: «Аҳли китоб сизларга салом берганларида, ‹ва алайкум (сизларга ҳам)› денглар» дедилар.

حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ بُهْلُولٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ إِدْرِيسَ، قَالَ حَدَّثَنِي حُصَيْنُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ سَعْدِ بْنِ عُبَيْدَةَ، عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيِّ، عَنْ عَلِيٍّ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ بَعَثَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالزُّبَيْرَ بْنَ الْعَوَّامِ وَأَبَا مَرْثَدٍ الْغَنَوِيَّ وَكُلُّنَا فَارِسٌ فَقَالَ ‏"‏ انْطَلِقُوا حَتَّى تَأْتُوا رَوْضَةَ خَاخٍ، فَإِنَّ بِهَا امْرَأَةً مِنَ الْمُشْرِكِينَ مَعَهَا صَحِيفَةٌ مِنْ حَاطِبِ بْنِ أَبِي بَلْتَعَةَ إِلَى الْمُشْرِكِينَ ‏"‏‏.‏ قَالَ فَأَدْرَكْنَاهَا تَسِيرُ عَلَى جَمَلٍ لَهَا حَيْثُ قَالَ لَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ قُلْنَا أَيْنَ الْكِتَابُ الَّذِي مَعَكِ قَالَتْ مَا مَعِي كِتَابٌ‏.‏ فَأَنَخْنَا بِهَا، فَابْتَغَيْنَا فِي رَحْلِهَا فَمَا وَجَدْنَا شَيْئًا، قَالَ صَاحِبَاىَ مَا نَرَى كِتَابًا‏.‏ قَالَ قُلْتُ لَقَدْ عَلِمْتُ مَا كَذَبَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالَّذِي يُحْلَفُ بِهِ لَتُخْرِجِنَّ الْكِتَابَ أَوْ لأُجَرِّدَنَّكِ‏.‏ قَالَ فَلَمَّا رَأَتِ الْجِدَّ مِنِّي أَهْوَتْ بِيَدِهَا إِلَى حُجْزَتِهَا وَهْىَ مُحْتَجِزَةٌ بِكِسَاءٍ فَأَخْرَجَتِ الْكِتَابَ ـ قَالَ ـ فَانْطَلَقْنَا بِهِ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ مَا حَمَلَكَ يَا حَاطِبُ عَلَى مَا صَنَعْتَ ‏"‏‏.‏ قَالَ مَا بِي إِلاَّ أَنْ أَكُونَ مُؤْمِنًا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ، وَمَا غَيَّرْتُ وَلاَ بَدَّلْتُ، أَرَدْتُ أَنْ تَكُونَ لِي عِنْدَ الْقَوْمِ يَدٌ يَدْفَعُ اللَّهُ بِهَا عَنْ أَهْلِي وَمَالِي، وَلَيْسَ مِنْ أَصْحَابِكَ هُنَاكَ إِلاَّ وَلَهُ مَنْ يَدْفَعُ اللَّهُ بِهِ عَنْ أَهْلِهِ وَمَالِهِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ صَدَقَ فَلاَ تَقُولُوا لَهُ إِلاَّ خَيْرًا ‏"‏‏.‏ قَالَ فَقَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ إِنَّهُ قَدْ خَانَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَالْمُؤْمِنِينَ، فَدَعْنِي فَأَضْرِبَ عُنُقَهُ‏.‏ قَالَ فَقَالَ ‏"‏ يَا عُمَرُ وَمَا يُدْرِيكَ لَعَلَّ اللَّهَ قَدِ اطَّلَعَ عَلَى أَهْلِ بَدْرٍ فَقَالَ اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ فَقَدْ وَجَبَتْ لَكُمُ الْجَنَّةُ ‏"‏‏.‏ قَالَ فَدَمَعَتْ عَيْنَا عُمَرَ وَقَالَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ‏.‏

(Ali (roziyallohu anhu) aytdi:) Rasululloh ﷺ meni, Zubayr ibn Avvomni va Abu Marsad al-Gʻanaviyni — hammamiz otliq edik — joʻnatdilar va: «Boringlar — toki Ravzati Xoxga yetib boringlar; chunki u yerda mushriklardan bir ayol bor, uning yonida Hotib ibn Abu Baltaʼadan mushriklarga (yozilgan) bir xat (sahifa) bor» dedilar. (Ali:) Biz uni — Rasululloh ﷺ bizga aytgan (joy)da — oʻz tuyasiga minib ketayotgan holda uchratdik. Biz: «Sendagi xat qani?» dedik. U: «Menda xat yoʻq» dedi. Biz uning (tuyasini) choʻktirib, yukini qidirdik, ammo hech narsa topmadik. Ikki sherigim: «Biz (hech) xat koʻrmayapmiz» dedilar. Men: «Bilaman, Rasululloh ﷺ yolgʻon aytmaganlar. U Zot (Alloh) bilan qasam ichiladiganga (qasamki), sen albatta xatni chiqarasan, yoki men seni (kiyimingni) yechaman» dedim. (Ali:) U mendagi jiddiylikni koʻrgach, qoʻlini belbogʻiga (kisasiga) yubordi — u bir kiyim (kisa) bilan bogʻlangan edi — va xatni chiqardi. Biz uni Rasululloh ﷺning oldilariga olib bordik. (U zot:) «Ey Hotib, seni qilgan ishingga nima undadi?» dedilar. U: «Mende — Allohga va Uning Rasuliga moʻmin boʻlishimdan boshqa (niyat) yoʻq; men (dinimni) oʻzgartirmadim va almashtirmadim. Men faqat — Alloh u bilan oilam va molimni himoyalaydigan — bir yaxshilik (qoʻl) u qavm oldida boʻlishini istadim; sizning sahobalaringizdan u yerda (Makkada) shunday birortasi yoʻqki, Alloh u (qarindoshi) orqali uning oilasi va molini himoya qilmasa» dedi. (U zot:) «U rost aytdi; unga yaxshilikdan boshqa (gap) aytmanglar» dedilar. (Ali:) Umar ibn al-Xattob: «Albatta, u Allohga, Uning Rasuliga va moʻminlarga xiyonat qildi; meni qoʻyib bering, men uning boʻynini uray» dedi. (Ali:) Shunda (u zot): «Ey Umar, sen nima bilasan? Ehtimol, Alloh Badr ahliga (rahmat nazari bilan) boqib: ‹Xohlaganingizni qilinglar, sizlarga jannat vojib boʻldi› degan boʻlsa kerak» dedilar. (Ali:) Shunda Umarning koʻzlari yoshlandi va: «Alloh va Uning Rasuli (yaxshiroq) biluvchidir» dedi.(Али (розияллоҳу анҳу) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ мени, Зубайр ибн Аввомни ва Абу Марсад ал-Ғанавийни — ҳаммамиз отлиқ эдик — жўнатдилар ва: «Боринглар — токи Равзати Хохга етиб боринглар; чунки у ерда мушриклардан бир аёл бор, унинг ёнида Ҳотиб ибн Абу Балтаъадан мушрикларга (ёзилган) бир хат (саҳифа) бор» дедилар. (Али:) Биз уни — Расулуллоҳ ﷺ бизга айтган (жой)да — ўз туясига миниб кетаётган ҳолда учратдик. Биз: «Сендаги хат қани?» дедик. У: «Менда хат йўқ» деди. Биз унинг (туясини) чўктириб, юкини қидирдик, аммо ҳеч нарса топмадик. Икки шеригим: «Биз (ҳеч) хат кўрмаяпмиз» дедилар. Мен: «Биламан, Расулуллоҳ ﷺ ёлғон айтмаганлар. У Зот (Аллоҳ) билан қасам ичиладиганга (қасамки), сен албатта хатни чиқарасан, ёки мен сени (кийимингни) ечаман» дедим. (Али:) У мендаги жиддийликни кўргач, қўлини белбоғига (кисасига) юборди — у бир кийим (киса) билан боғланган эди — ва хатни чиқарди. Биз уни Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига олиб бордик. (У зот:) «Эй Ҳотиб, сени қилган ишингга нима ундади?» дедилар. У: «Менде — Аллоҳга ва Унинг Расулига мўмин бўлишимдан бошқа (ният) йўқ; мен (динимни) ўзгартирмадим ва алмаштирмадим. Мен фақат — Аллоҳ у билан оилам ва молимни ҳимоялайдиган — бир яхшилик (қўл) у қавм олдида бўлишини истадим; сизнинг саҳобаларингиздан у ерда (Маккада) шундай бирортаси йўқки, Аллоҳ у (қариндоши) орқали унинг оиласи ва молини ҳимоя қилмаса» деди. (У зот:) «У рост айтди; унга яхшиликдан бошқа (гап) айтманглар» дедилар. (Али:) Умар ибн ал-Хаттоб: «Албатта, у Аллоҳга, Унинг Расулига ва мўминларга хиёнат қилди; мени қўйиб беринг, мен унинг бўйнини урай» деди. (Али:) Шунда (у зот): «Эй Умар, сен нима биласан? Эҳтимол, Аллоҳ Бадр аҳлига (раҳмат назари билан) боқиб: ‹Хоҳлаганингизни қилинглар, сизларга жаннат вожиб бўлди› деган бўлса керак» дедилар. (Али:) Шунда Умарнинг кўзлари ёшланди ва: «Аллоҳ ва Унинг Расули (яхшироқ) билувчидир» деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُقَاتِلٍ أَبُو الْحَسَنِ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا يُونُسُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ، أَخْبَرَهُ أَنَّ أَبَا سُفْيَانَ بْنَ حَرْبٍ أَخْبَرَهُ أَنَّ هِرَقْلَ أَرْسَلَ إِلَيْهِ فِي نَفَرٍ مِنْ قُرَيْشٍ وَكَانُوا تِجَارًا بِالشَّأْمِ، فَأَتَوْهُ فَذَكَرَ الْحَدِيثَ قَالَ ثُمَّ دَعَا بِكِتَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُرِئَ فَإِذَا فِيهِ ‏"‏ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، مِنْ مُحَمَّدٍ عَبْدِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِلَى هِرَقْلَ عَظِيمِ الرُّومِ، السَّلاَمُ عَلَى مَنِ اتَّبَعَ الْهُدَى، أَمَّا بَعْدُ ‏"‏‏.‏

(Abu Sufyon ibn Harb (roziyallohu anhu) xabar berishicha,) Hiraql uni — Qurayshdan bir necha kishi ichida (chaqirib) — odam yubordi; ular Shomda savdogarlar edilar, bas, ular uning oldiga keldilar. (Roviy) hadisni (toʻliq) zikr qildi. (Abu Sufyon) aytdi: Soʻng (Hiraql) Rasululloh ﷺning maktubini soʻradi, u oʻqildi; mana, unda (shunday yozilgan edi): «Bismillahir-rahmonir-rahim. Allohning bandasi va Rasuli Muhammaddan Rumning ulugʻi Hiraqlga. Hidoyatga ergashgan kishiga salom boʻlsin. Ammo baʼd (soʻngra)...»(Абу Суфён ибн Ҳарб (розияллоҳу анҳу) хабар беришича,) Ҳирақл уни — Қурайшдан бир неча киши ичида (чақириб) — одам юборди; улар Шомда савдогарлар эдилар, бас, улар унинг олдига келдилар. (Ровий) ҳадисни (тўлиқ) зикр қилди. (Абу Суфён) айтди: Сўнг (Ҳирақл) Расулуллоҳ ﷺнинг мактубини сўради, у ўқилди; мана, унда (шундай ёзилган эди): «Бисмиллаҳир-раҳмонир-раҳим. Аллоҳнинг бандаси ва Расули Муҳаммаддан Румнинг улуғи Ҳирақлга. Ҳидоятга эргашган кишига салом бўлсин. Аммо баъд (сўнгра)...»

وَقَالَ اللَّيْثُ حَدَّثَنِي جَعْفَرُ بْنُ رَبِيعَةَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ هُرْمُزَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ ذَكَرَ رَجُلاً مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَخَذَ خَشَبَةً فَنَقَرَهَا، فَأَدْخَلَ فِيهَا أَلْفَ دِينَارٍ وَصَحِيفَةً مِنْهُ إِلَى صَاحِبِهِ‏.‏ وَقَالَ عُمَرُ بْنُ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِيهِ سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ نَجَرَ خَشَبَةً، فَجَعَلَ الْمَالَ فِي جَوْفِهَا، وَكَتَبَ إِلَيْهِ صَحِيفَةً مِنْ فُلاَنٍ إِلَى فُلاَنٍ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Rasululloh ﷺdan (rivoyat qilishicha,) u zot Bani Isroildan bir kishini zikr qildilar: u bir yogʻoch olib, uni (ichini) oʻyib (kovlab), uning ichiga ming dinor va oʻzidan sherigiga (qarz beruvchiga yozgan) bir xat (sahifa) soldi. (Umar ibn Abu Salama otasidan, u Abu Hurayradan eshitib (rivoyat qildi): Paygʻambar ﷺ:) «U bir yogʻochni yoʻnib, molni uning ichiga soldi va unga ‹falondan falonga› (deb) bir xat yozdi» (dedilar).(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Расулуллоҳ ﷺдан (ривоят қилишича,) у зот Бани Исроилдан бир кишини зикр қилдилар: у бир ёғоч олиб, уни (ичини) ўйиб (ковлаб), унинг ичига минг динор ва ўзидан шеригига (қарз берувчига ёзган) бир хат (саҳифа) солди. (Умар ибн Абу Салама отасидан, у Абу Ҳурайрадан эшитиб (ривоят қилди): Пайғамбар ﷺ:) «У бир ёғочни йўниб, молни унинг ичига солди ва унга ‹фалондан фалонга› (деб) бир хат ёзди» (дедилар).

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِي أُمَامَةَ بْنِ سَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، أَنَّ أَهْلَ، قُرَيْظَةَ نَزَلُوا عَلَى حُكْمِ سَعْدٍ فَأَرْسَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِلَيْهِ فَجَاءَ فَقَالَ ‏"‏ قُومُوا إِلَى سَيِّدِكُمْ ‏"‏‏.‏ أَوْ قَالَ ‏"‏ خَيْرِكُمْ ‏"‏‏.‏ فَقَعَدَ عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ هَؤُلاَءِ نَزَلُوا عَلَى حُكْمِكَ ‏"‏‏.‏ قَالَ فَإِنِّي أَحْكُمُ أَنْ تُقْتَلَ مُقَاتِلَتُهُمْ، وَتُسْبَى ذَرَارِيُّهُمْ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ لَقَدْ حَكَمْتَ بِمَا حَكَمَ بِهِ الْمَلِكُ ‏"‏‏.‏ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ أَفْهَمَنِي بَعْضُ أَصْحَابِي عَنْ أَبِي الْوَلِيدِ مِنْ قَوْلِ أَبِي سَعِيدٍ إِلَى حُكْمِكَ‏.‏

(Abu Saʼid al-Xudriy (roziyallohu anhu) rivoyat qilishicha,) Qurayza ahli Saʼdning hukmiga (taslim boʻlib) tushdilar; Paygʻambar ﷺ unga (odam) yubordilar, u (Saʼd) keldi. (U zot:) «Kattangizga (sayyidingizga) turinglar» — yoki: «Yaxshingizga» — dedilar. Bas, (Saʼd) Paygʻambar ﷺning yonlariga oʻtirdi. (U zot:) «Mana bular sening hukmingga (taslim boʻlib) tushdilar» dedilar. U: «Men ularning jangchilari oʻldirilishiga va zurriyotlari (ayol-bolalari) asir olinishiga hukm qilaman» dedi. (U zot:) «Sen al-Malik (Podshoh — Alloh) hukm qilgan hukm bilan hukm qilding» dedilar.(Абу Саъид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу) ривоят қилишича,) Қурайза аҳли Саъднинг ҳукмига (таслим бўлиб) тушдилар; Пайғамбар ﷺ унга (одам) юбордилар, у (Саъд) келди. (У зот:) «Каттангизга (саййидингизга) туринглар» — ёки: «Яхшингизга» — дедилар. Бас, (Саъд) Пайғамбар ﷺнинг ёнларига ўтирди. (У зот:) «Мана булар сенинг ҳукмингга (таслим бўлиб) тушдилар» дедилар. У: «Мен уларнинг жангчилари ўлдирилишига ва зурриётлари (аёл-болалари) асир олинишига ҳукм қиламан» деди. (У зот:) «Сен ал-Малик (Подшоҳ — Аллоҳ) ҳукм қилган ҳукм билан ҳукм қилдинг» дедилар.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَاصِمٍ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، عَنْ قَتَادَةَ، قَالَ قُلْتُ لأَنَسٍ أَكَانَتِ الْمُصَافَحَةُ فِي أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ نَعَمْ‏.‏

(Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi.) (Qatada aytdi:) Men Anasga: «Paygʻambar ﷺning sahobalari orasida musofaha (qoʻl berib koʻrishish) bormidi?» dedim. U: «Ha» dedi.(Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади.) (Қатада айтди:) Мен Анасга: «Пайғамбар ﷺнинг саҳобалари орасида мусофаҳа (қўл бериб кўришиш) бормиди?» дедим. У: «Ҳа» деди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنِي ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي حَيْوَةُ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو عَقِيلٍ، زُهْرَةُ بْنُ مَعْبَدٍ سَمِعَ جَدَّهُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ هِشَامٍ، قَالَ كُنَّا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهْوَ آخِذٌ بِيَدِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ‏.‏

(Abdulloh ibn Hishom (roziyallohu anhu) aytdi:) Biz Paygʻambar ﷺ bilan (birga) edik, u zot Umar ibn al-Xattobning qoʻlidan ushlab turgan edilar.(Абдуллоҳ ибн Ҳишом (розияллоҳу анҳу) айтди:) Биз Пайғамбар ﷺ билан (бирга) эдик, у зот Умар ибн ал-Хаттобнинг қўлидан ушлаб турган эдилар.

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا سَيْفٌ، قَالَ سَمِعْتُ مُجَاهِدًا، يَقُولُ حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَخْبَرَةَ أَبُو مَعْمَرٍ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ مَسْعُودٍ، يَقُولُ عَلَّمَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَكَفِّي بَيْنَ كَفَّيْهِ التَّشَهُّدَ، كَمَا يُعَلِّمُنِي السُّورَةَ مِنَ الْقُرْآنِ التَّحِيَّاتُ لِلَّهِ وَالصَّلَوَاتُ وَالطَّيِّبَاتُ، السَّلاَمُ عَلَيْكَ أَيُّهَا النَّبِيُّ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ، السَّلاَمُ عَلَيْنَا وَعَلَى عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ، أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ‏.‏ وَهْوَ بَيْنَ ظَهْرَانَيْنَا، فَلَمَّا قُبِضَ قُلْنَا السَّلاَمُ‏.‏ يَعْنِي عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

(Ibn Masʼud (roziyallohu anhu) aytdi:) Rasululloh ﷺ menga — mening kaftim u zotning ikki kaftlari orasida (boʻlgan) holda — tashahhudni oʻrgatdilar, xuddi menga Qurʼondan bir surani oʻrgatganlaridek: «At-tahiyyatu lillahi vas-salavotu vat-toyyibat; assalomu alayka ayyuhan-nabiyyu va rahmatullohi va barakotuh; assalomu alayna va ala ibodillahis-solihin; ashhadu al-la ilaha illalloh, va ashhadu anna Muhammadan abduhu va rasuluh» (yaʼni: barcha taʼzim-ehtiromlar, namozlar va pokiza soʻz-amallar Allohgadir; ey Paygʻambar, sizga Allohning salomi, rahmati va barakotlari boʻlsin; bizga va Allohning solih bandalariga salom boʻlsin; guvohlik beramanki, Allohdan boshqa iloh yoʻq va guvohlik beramanki, Muhammad — Uning bandasi va rasulidir). Bu (taʼlim) u zot bizning oramizda (hayot) boʻlganlarida (edi); u zot vafot etganlarida esa, biz «assalomu ala-n-nabiy» (yaʼni: Paygʻambarga salom boʻlsin) — der edik (‹alayka› oʻrniga).(Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ менга — менинг кафтим у зотнинг икки кафтлари орасида (бўлган) ҳолда — ташаҳҳудни ўргатдилар, худди менга Қуръондан бир сурани ўргатганларидек: «Ат-таҳийяту лиллаҳи вас-салавоту ват-тоййибат; ассалому алайка айюҳан-набийю ва раҳматуллоҳи ва баракотуҳ; ассалому алайна ва ала ибодиллаҳис-солиҳин; ашҳаду ал-ла илаҳа иллаллоҳ, ва ашҳаду анна Муҳаммадан абдуҳу ва расулуҳ» (яъни: барча таъзим-эҳтиромлар, намозлар ва покиза сўз-амаллар Аллоҳгадир; эй Пайғамбар, сизга Аллоҳнинг саломи, раҳмати ва баракотлари бўлсин; бизга ва Аллоҳнинг солиҳ бандаларига салом бўлсин; гувоҳлик бераманки, Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқ ва гувоҳлик бераманки, Муҳаммад — Унинг бандаси ва расулидир). Бу (таълим) у зот бизнинг орамизда (ҳаёт) бўлганларида (эди); у зот вафот этганларида эса, биз «ассалому ала-н-набий» (яъни: Пайғамбарга салом бўлсин) — дер эдик (‹алайка› ўрнига).

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ، أَخْبَرَنَا بِشْرُ بْنُ شُعَيْبٍ، حَدَّثَنِي أَبِي، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ كَعْبٍ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ، أَخْبَرَهُ أَنَّ عَلِيًّا ـ يَعْنِي ابْنَ أَبِي طَالِبٍ ـ خَرَجَ مِنْ عِنْدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَحَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ حَدَّثَنَا عَنْبَسَةُ حَدَّثَنَا يُونُسُ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ قَالَ أَخْبَرَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ أَخْبَرَهُ أَنَّ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ ـ رضى الله عنه ـ خَرَجَ مِنْ عِنْدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي وَجَعِهِ الَّذِي تُوُفِّيَ فِيهِ فَقَالَ النَّاسُ يَا أَبَا حَسَنٍ كَيْفَ أَصْبَحَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ أَصْبَحَ بِحَمْدِ اللَّهِ بَارِئًا فَأَخَذَ بِيَدِهِ الْعَبَّاسُ فَقَالَ أَلاَ تَرَاهُ أَنْتَ وَاللَّهِ بَعْدَ الثَّلاَثِ عَبْدُ الْعَصَا وَاللَّهِ إِنِّي لأُرَى رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سَيُتَوَفَّى فِي وَجَعِهِ، وَإِنِّي لأَعْرِفُ فِي وُجُوهِ بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الْمَوْتَ، فَاذْهَبْ بِنَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَنَسْأَلَهُ فِيمَنْ يَكُونُ الأَمْرُ فَإِنْ كَانَ فِينَا عَلِمْنَا ذَلِكَ، وَإِنْ كَانَ فِي غَيْرِنَا أَمَرْنَاهُ فَأَوْصَى بِنَا‏.‏ قَالَ عَلِيٌّ وَاللَّهِ لَئِنْ سَأَلْنَاهَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَيَمْنَعُنَا لاَ يُعْطِينَاهَا النَّاسُ أَبَدًا، وَإِنِّي لاَ أَسْأَلُهَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَبَدًا‏.‏

(Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo) xabar berishicha,) Ali ibn Abu Tolib Paygʻambar ﷺning oldilaridan — u zot vafot etgan (oxirgi) kasalliklari (payti)da — chiqdi. Odamlar: «Ey Abu Hasan, Rasululloh ﷺ qanday tongni qarshiladilar (ahvollari qanday)?» dedilar. U: «Allohga hamd boʻlsin, sogʻayib (yengillashib) tongni qarshiladilar» dedi. Shunda Abbos uning qoʻlidan ushlab: «Uni (ahvolini) koʻrmayapsanmi? Vallohi, uch (kun)dan keyin sen ‹asoning quli› (boʻysunuvchi) boʻlasan. Vallohi, men Rasululloh ﷺ shu kasalliklarida vafot etadilar deb oʻylayman; chunki men Bani Abdulmuttalibning yuzlarida oʻlim (alomatini) taniyman. Bas, qani bizni Rasululloh ﷺning oldilariga olib bor, undan: ‹(Bu) ish (xilofat) kimda boʻladi?› deb soʻraylik; agar u bizda boʻlsa, buni bilamiz; agar u bizdan boshqada boʻlsa, undan (biz haqimizda yaxshilik) vasiyat qilishini soʻraymiz» dedi. Ali: «Vallohi, agar biz uni Rasululloh ﷺdan soʻrasagu, u bizga bermasalar, odamlar buni bizga hech qachon bermaydi; va vallohi, men uni Rasululloh ﷺdan hech qachon soʻramayman» dedi.(Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) хабар беришича,) Али ибн Абу Толиб Пайғамбар ﷺнинг олдиларидан — у зот вафот этган (охирги) касалликлари (пайти)да — чиқди. Одамлар: «Эй Абу Ҳасан, Расулуллоҳ ﷺ қандай тонгни қаршиладилар (аҳволлари қандай)?» дедилар. У: «Аллоҳга ҳамд бўлсин, соғайиб (енгиллашиб) тонгни қаршиладилар» деди. Шунда Аббос унинг қўлидан ушлаб: «Уни (аҳволини) кўрмаяпсанми? Валлоҳи, уч (кун)дан кейин сен ‹асонинг қули› (бўйсунувчи) бўласан. Валлоҳи, мен Расулуллоҳ ﷺ шу касалликларида вафот этадилар деб ўйлайман; чунки мен Бани Абдулмутталибнинг юзларида ўлим (аломатини) танийман. Бас, қани бизни Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига олиб бор, ундан: ‹(Бу) иш (хилофат) кимда бўлади?› деб сўрайлик; агар у бизда бўлса, буни биламиз; агар у биздан бошқада бўлса, ундан (биз ҳақимизда яхшилик) васият қилишини сўраймиз» деди. Али: «Валлоҳи, агар биз уни Расулуллоҳ ﷺдан сўрасагу, у бизга бермасалар, одамлар буни бизга ҳеч қачон бермайди; ва валлоҳи, мен уни Расулуллоҳ ﷺдан ҳеч қачон сўрамайман» деди.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، عَنْ مُعَاذٍ، قَالَ أَنَا رَدِيفُ النَّبِيِّ، صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ يَا مُعَاذُ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ لَبَّيْكَ وَسَعْدَيْكَ‏.‏ ثُمَّ قَالَ مِثْلَهُ ثَلاَثًا ‏"‏ هَلْ تَدْرِي مَا حَقُّ اللَّهِ عَلَى الْعِبَادِ أَنْ يَعْبُدُوهُ وَلاَ يُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا ‏"‏‏.‏ ثُمَّ سَارَ سَاعَةً فَقَالَ ‏"‏ يَا مُعَاذُ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ لَبَّيْكَ وَسَعْدَيْكَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ هَلْ تَدْرِي مَا حَقُّ الْعِبَادِ عَلَى اللَّهِ إِذَا فَعَلُوا ذَلِكَ أَنْ لاَ يُعَذِّبَهُمْ ‏"‏‏.‏ حَدَّثَنَا هُدْبَةُ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، عَنْ أَنَسٍ، عَنْ مُعَاذٍ، بِهَذَا‏.‏

(Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu) aytdi:) Men Paygʻambar ﷺning ortlarida (ridf boʻlib) edim. (U zot:) «Ey Muoz» dedilar. Men: «Labbayka va saʼdayka» dedim. Soʻng (u zot) shuni uch marta (takrorlab): «Allohning bandalar ustidagi haqi nima ekanini bilasanmi? (U) — ular Unga ibodat qilishlari va Unga hech narsani shirik keltirmasliklaridir» dedilar. Soʻng bir oz yurdilar va: «Ey Muoz» dedilar. Men: «Labbayka va saʼdayka» dedim. (U zot:) «Bandalar buni qilsalar, ularning Alloh ustidagi haqi nima ekanini bilasanmi? (U) — (Alloh) ularni azoblamasligidir» dedilar.(Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу) айтди:) Мен Пайғамбар ﷺнинг ортларида (ридф бўлиб) эдим. (У зот:) «Эй Муоз» дедилар. Мен: «Лаббайка ва саъдайка» дедим. Сўнг (у зот) шуни уч марта (такрорлаб): «Аллоҳнинг бандалар устидаги ҳақи нима эканини биласанми? (У) — улар Унга ибодат қилишлари ва Унга ҳеч нарсани ширик келтирмасликларидир» дедилар. Сўнг бир оз юрдилар ва: «Эй Муоз» дедилар. Мен: «Лаббайка ва саъдайка» дедим. (У зот:) «Бандалар буни қилсалар, уларнинг Аллоҳ устидаги ҳақи нима эканини биласанми? (У) — (Аллоҳ) уларни азобламаслигидир» дедилар.

حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ وَهْبٍ، حَدَّثَنَا وَاللَّهِ أَبُو ذَرٍّ، بِالرَّبَذَةِ كُنْتُ أَمْشِي مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي حَرَّةِ الْمَدِينَةِ عِشَاءً اسْتَقْبَلَنَا أُحُدٌ فَقَالَ ‏"‏ يَا أَبَا ذَرٍّ مَا أُحِبُّ أَنَّ أُحُدًا لِي ذَهَبًا يَأْتِي عَلَىَّ لَيْلَةٌ أَوْ ثَلاَثٌ عِنْدِي مِنْهُ دِينَارٌ، إِلاَّ أُرْصِدُهُ لِدَيْنٍ، إِلاَّ أَنْ أَقُولَ بِهِ فِي عِبَادِ اللَّهِ هَكَذَا وَهَكَذَا وَهَكَذَا ‏"‏‏.‏ وَأَرَانَا بِيَدِهِ‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ يَا أَبَا ذَرٍّ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ لَبَّيْكَ وَسَعْدَيْكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ الأَكْثَرُونَ هُمُ الأَقَلُّونَ إِلاَّ مَنْ قَالَ هَكَذَا وَهَكَذَا ‏"‏‏.‏ ثُمَّ قَالَ لِي ‏"‏ مَكَانَكَ لاَ تَبْرَحْ يَا أَبَا ذَرٍّ حَتَّى أَرْجِعَ ‏"‏‏.‏ فَانْطَلَقَ حَتَّى غَابَ عَنِّي، فَسَمِعْتُ صَوْتًا فَخَشِيتُ أَنْ يَكُونَ عُرِضَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَرَدْتُ أَنْ أَذْهَبَ، ثُمَّ ذَكَرْتُ قَوْلَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تَبْرَحْ ‏"‏‏.‏ فَمَكُثْتُ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ سَمِعْتُ صَوْتًا خَشِيتُ أَنْ يَكُونَ عُرِضَ لَكَ، ثُمَّ ذَكَرْتُ قَوْلَكَ فَقُمْتُ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ذَاكَ جِبْرِيلُ أَتَانِي، فَأَخْبَرَنِي أَنَّهُ مَنْ مَاتَ مِنْ أُمَّتِي لاَ يُشْرِكُ بِاللَّهِ شَيْئًا دَخَلَ الْجَنَّةَ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَإِنْ زَنَى وَإِنْ سَرَقَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ وَإِنْ زَنَى وَإِنْ سَرَقَ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ لِزَيْدٍ إِنَّهُ بَلَغَنِي أَنَّهُ أَبُو الدَّرْدَاءِ‏.‏ فَقَالَ أَشْهَدُ لَحَدَّثَنِيهِ أَبُو ذَرٍّ بِالرَّبَذَةِ‏.‏ قَالَ الأَعْمَشُ وَحَدَّثَنِي أَبُو صَالِحٍ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ نَحْوَهُ‏.‏ وَقَالَ أَبُو شِهَابٍ عَنِ الأَعْمَشِ ‏"‏ يَمْكُثُ عِنْدِي فَوْقَ ثَلاَثٍ ‏"‏‏.‏

(Abu Zarr (roziyallohu anhu) — Zayd ibn Vahb ar-Rabazada (joyida) rivoyat qilishicha — aytdi:) Men Paygʻambar ﷺ bilan Madina harrasi (qora toshli yeri)da isho (payti)da yurib borardim; Uhud bizga roʻpara boʻldi, (u zot:) «Ey Abu Zarr, men Uhud (togʻi) men uchun oltin boʻlishini — uning bir dinori menda (qoladigan) boʻlib, ustimdan bir kecha — yoki uch (kecha) — oʻtishini — yoqtirmayman; magar uni qarz uchun saqlab qoʻysam (boshqa gap); balki men uni Allohning bandalari orasida mana shunday, shunday va shunday (taqsimlab) sarflayman» dedilar — va bizga qoʻllari bilan koʻrsatdilar. Soʻng (u zot:) «Ey Abu Zarr» dedilar. Men: «Labbayka va saʼdayka, yo Rasululloh» dedim. (U zot:) «(Bu dunyoda) eng koʻp (mol)lilar — (qiyomatda) eng kam (savob)lilardir; magar mana shunday va shunday (sarflab) aytgan kishi (bundan mustasno)» dedilar. Soʻng menga: «Joyingda (qol), jilma, ey Abu Zarr, men qaytguncha» dedilar. Bas, (u zot) ketdilar — toki mendan gʻoyib boʻlgunlaricha. Men bir tovush eshitdim va Rasululloh ﷺga biror (xavf) yuz bergan boʻlishidan qoʻrqdim, shuning uchun (u zot tomon) bormoqchi boʻldim; soʻng Rasululloh ﷺning: «Jilma» degan soʻzlarini esladim va (joyimda) qoldim. Men: «Yo Rasululloh, men bir tovush eshitdim, sizga biror (xavf) yuz bergan boʻlishidan qoʻrqdim; soʻng sizning soʻzingizni esladim va (joyimda) turdim» dedim. Paygʻambar ﷺ: «U — Jabroil edi, mening oldimga kelib, menga: ‹Ummatingdan kim Allohga hech narsani shirik keltirmagan holda vafot etsa, jannatga kiradi› deb xabar berdi» dedilar. Men: «Yo Rasululloh, zino qilsa va oʻgʻirlik qilsa hammi?» dedim. (U zot:) «Zino qilsa va oʻgʻirlik qilsa ham» dedilar. (Zayd ibn Vahbga: «Menga u (hadis) Abu Dardodan (kelgan) deb yetgan» deyildi; u: «Guvohlik beramanki, uni menga Abu Zarr ar-Rabazada aytib bergan» dedi. Aʼmash: «Menga Abu Solih (ham) Abu Dardodan shunga oʻxshashini aytdi» dedi.)(Абу Зарр (розияллоҳу анҳу) — Зайд ибн Ваҳб ар-Рабазада (жойида) ривоят қилишича — айтди:) Мен Пайғамбар ﷺ билан Мадина ҳарраси (қора тошли ери)да ишо (пайти)да юриб борардим; Уҳуд бизга рўпара бўлди, (у зот:) «Эй Абу Зарр, мен Уҳуд (тоғи) мен учун олтин бўлишини — унинг бир динори менда (қоладиган) бўлиб, устимдан бир кеча — ёки уч (кеча) — ўтишини — ёқтирмайман; магар уни қарз учун сақлаб қўйсам (бошқа гап); балки мен уни Аллоҳнинг бандалари орасида мана шундай, шундай ва шундай (тақсимлаб) сарфлайман» дедилар — ва бизга қўллари билан кўрсатдилар. Сўнг (у зот:) «Эй Абу Зарр» дедилар. Мен: «Лаббайка ва саъдайка, ё Расулуллоҳ» дедим. (У зот:) «(Бу дунёда) энг кўп (мол)лилар — (қиёматда) энг кам (савоб)лилардир; магар мана шундай ва шундай (сарфлаб) айтган киши (бундан мустасно)» дедилар. Сўнг менга: «Жойингда (қол), жилма, эй Абу Зарр, мен қайтгунча» дедилар. Бас, (у зот) кетдилар — токи мендан ғойиб бўлгунларича. Мен бир товуш эшитдим ва Расулуллоҳ ﷺга бирор (хавф) юз берган бўлишидан қўрқдим, шунинг учун (у зот томон) бормоқчи бўлдим; сўнг Расулуллоҳ ﷺнинг: «Жилма» деган сўзларини эсладим ва (жойимда) қолдим. Мен: «Ё Расулуллоҳ, мен бир товуш эшитдим, сизга бирор (хавф) юз берган бўлишидан қўрқдим; сўнг сизнинг сўзингизни эсладим ва (жойимда) турдим» дедим. Пайғамбар ﷺ: «У — Жаброил эди, менинг олдимга келиб, менга: ‹Умматингдан ким Аллоҳга ҳеч нарсани ширик келтирмаган ҳолда вафот эца, жаннатга киради› деб хабар берди» дедилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ, зино қилса ва ўғирлик қилса ҳамми?» дедим. (У зот:) «Зино қилса ва ўғирлик қилса ҳам» дедилар. (Зайд ибн Ваҳбга: «Менга у (ҳадис) Абу Дардодан (келган) деб етган» дейилди; у: «Гувоҳлик бераманки, уни менга Абу Зарр ар-Рабазада айтиб берган» деди. Аъмаш: «Менга Абу Солиҳ (ҳам) Абу Дардодан шунга ўхшашини айтди» деди.)

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يُقِيمُ الرَّجُلُ الرَّجُلَ مِنْ مَجْلِسِهِ، ثُمَّ يَجْلِسُ فِيهِ ‏"‏‏.‏

(Ibn Umar (roziyallohu anhumo) Paygʻambar ﷺdan (rivoyat qilishicha, u zot):) «Kishi (boshqa) kishini oʻz oʻrnidan turgʻizib, soʻng oʻsha (joy)da oʻtirmasin» (dedilar).(Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) Пайғамбар ﷺдан (ривоят қилишича, у зот):) «Киши (бошқа) кишини ўз ўрнидан турғизиб, сўнг ўша (жой)да ўтирмасин» (дедилар).

حَدَّثَنَا خَلاَّدُ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ نَهَى أَنْ يُقَامَ الرَّجُلُ مِنْ مَجْلِسِهِ وَيَجْلِسَ فِيهِ آخَرُ، وَلَكِنْ تَفَسَّحُوا وَتَوَسَّعُوا‏.‏ وَكَانَ ابْنُ عُمَرَ يَكْرَهُ أَنْ يَقُومَ الرَّجُلُ مِنْ مَجْلِسِهِ، ثُمَّ يُجْلِسَ مَكَانَهُ‏.‏

(Ibn Umar (roziyallohu anhumo) Paygʻambar ﷺdan (rivoyat qilishicha,) u zot kishini oʻz oʻrnidan turgʻizib, uning oʻrniga boshqasi oʻtirishidan qaytardilar; balki: «Joy (boʻshatib) keng qilinglar, kengayinglar» (dedilar). Ibn Umar (boshqa) bir kishi oʻz oʻrnidan turib, soʻng (uning oʻrniga oʻzi) oʻtirishini yoqtirmasdi.(Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) Пайғамбар ﷺдан (ривоят қилишича,) у зот кишини ўз ўрнидан турғизиб, унинг ўрнига бошқаси ўтиришидан қайтардилар; балки: «Жой (бўшатиб) кенг қилинглар, кенгайинглар» (дедилар). Ибн Умар (бошқа) бир киши ўз ўрнидан туриб, сўнг (унинг ўрнига ўзи) ўтиришини ёқтирмасди.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنَا مُعْتَمِرٌ، سَمِعْتُ أَبِي يَذْكُرُ، عَنْ أَبِي مِجْلَزٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ لَمَّا تَزَوَّجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم زَيْنَبَ ابْنَةَ جَحْشٍ دَعَا النَّاسَ طَعِمُوا ثُمَّ جَلَسُوا يَتَحَدَّثُونَ ـ قَالَ ـ فَأَخَذَ كَأَنَّهُ يَتَهَيَّأُ لِلْقِيَامِ فَلَمْ يَقُومُوا، فَلَمَّا رَأَى ذَلِكَ قَامَ، فَلَمَّا قَامَ قَامَ مَنْ قَامَ مَعَهُ مِنَ النَّاسِ، وَبَقِيَ ثَلاَثَةٌ، وَإِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم جَاءَ لِيَدْخُلَ فَإِذَا الْقَوْمُ جُلُوسٌ، ثُمَّ إِنَّهُمْ قَامُوا فَانْطَلَقُوا ـ قَالَ ـ فَجِئْتُ فَأَخْبَرْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُمْ قَدِ انْطَلَقُوا، فَجَاءَ حَتَّى دَخَلَ فَذَهَبْتُ أَدْخُلُ، فَأَرْخَى الْحِجَابَ بَيْنِي وَبَيْنَهُ، وَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى ‏[quran sura="33" aya_start="53" aya_end="53"]{‏يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تَدْخُلُوا بُيُوتَ النَّبِيِّ إِلاَّ أَنْ يُؤْذَنَ لَكُمْ‏}‏ إِلَى قَوْلِهِ ‏[quran sura="33" aya_start="11" aya_end="11"]{‏إِنَّ ذَلِكُمْ كَانَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيمًا‏}‏‏.‏

(Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) aytdi:) Rasululloh ﷺ Zaynab binti Jahshni (nikohlab) olganlarida, odamlarni (taomga) chaqirdilar; ular yedilar, soʻng (oʻtirib) suhbatlasha boshladilar. (U zot) goʻyo turishga hozirlanayotgandek (qildilar), ammo ular turmadilar. (U zot) buni koʻrgach, (oʻzlari) turdilar; (u zot) turganlarida, odamlardan turadigani turdi, ammo uch (kishi joyida) qoldi. Soʻng Paygʻambar ﷺ kirgani keldilar, mana, odamlar (hamon) oʻtirgan edi; soʻng ular (turib) ketdilar. Men kelib, Paygʻambar ﷺga ularning ketganini xabar berdim, (u zot) kelib kirdilar. Men ham kirmoqchi boʻldim, ammo (u zot) men bilan oʻzlari orasiga pardani tushirdilar; va Alloh taolo: «Ey iymon keltirganlar! Paygʻambarning uylariga — sizlarga izn berilmasa — kirmanglar...» (degan oyatni) toki «Albatta, bu (ish) Alloh huzurida ulkan (gunoh)dir» (degan) qavligacha (Ahzob surasi, 53-oyat) nozil qildi.(Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ Зайнаб бинти Жаҳшни (никоҳлаб) олганларида, одамларни (таомга) чақирдилар; улар едилар, сўнг (ўтириб) суҳбатлаша бошладилар. (У зот) гўё туришга ҳозирланаётгандек (қилдилар), аммо улар турмадилар. (У зот) буни кўргач, (ўзлари) турдилар; (у зот) турганларида, одамлардан турадигани турди, аммо уч (киши жойида) қолди. Сўнг Пайғамбар ﷺ киргани келдилар, мана, одамлар (ҳамон) ўтирган эди; сўнг улар (туриб) кетдилар. Мен келиб, Пайғамбар ﷺга уларнинг кетганини хабар бердим, (у зот) келиб кирдилар. Мен ҳам кирмоқчи бўлдим, аммо (у зот) мен билан ўзлари орасига пардани туширдилар; ва Аллоҳ таоло: «Эй иймон келтирганлар! Пайғамбарнинг уйларига — сизларга изн берилмаса — кирманглар...» (деган оятни) токи «Албатта, бу (иш) Аллоҳ ҳузурида улкан (гуноҳ)дир» (деган) қавлигача (Аҳзоб сураси, 53-оят) нозил қилди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي غَالِبٍ، أَخْبَرَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْمُنْذِرِ الْحِزَامِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فُلَيْحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِفِنَاءِ الْكَعْبَةِ مُحْتَبِيًا بِيَدِهِ هَكَذَا‏.‏

(Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi:) Men Rasululloh ﷺni Kaʼba hovlisida (sahnida) — qoʻllari bilan mana shunday ihtibo qilib (tizzalarini quchoqlab) oʻtirgan holda — koʻrdim.(Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Мен Расулуллоҳ ﷺни Каъба ҳовлисида (саҳнида) — қўллари билан мана шундай иҳтибо қилиб (тиззаларини қучоқлаб) ўтирган ҳолда — кўрдим.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، حَدَّثَنَا الْجُرَيْرِيُّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي بَكْرَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَلاَ أُخْبِرُكُمْ بِأَكْبَرِ الْكَبَائِرِ ‏"‏‏.‏ قَالُوا بَلَى يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ الإِشْرَاكُ بِاللَّهِ، وَعُقُوقُ الْوَالِدَيْنِ ‏"‏‏.‏

(Abu Bakra (roziyallohu anhu) aytdi:) Rasululloh ﷺ: «Sizlarga eng katta gunohlarni xabar bermaymanmi?» dedilar. Ular: «Albatta (xabar bering), yo Rasululloh» dedilar. (U zot:) «Allohga shirk keltirish va ota-onaga oqibatsizlik qilish» dedilar.(Абу Бакра (розияллоҳу анҳу) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ: «Сизларга энг катта гуноҳларни хабар бермайманми?» дедилар. Улар: «Албатта (хабар беринг), ё Расулуллоҳ» дедилар. (У зот:) «Аллоҳга ширк келтириш ва ота-онага оқибацизлик қилиш» дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا بِشْرٌ، مِثْلَهُ، وَكَانَ مُتَّكِئًا فَجَلَسَ فَقَالَ ‏"‏ أَلاَ وَقَوْلُ الزُّورِ ‏"‏‏.‏ فَمَا زَالَ يُكَرِّرُهَا حَتَّى قُلْنَا لَيْتَهُ سَكَتَ‏.‏

(Abu Bakra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi.) (Bishr ham shunga oʻxshashini (rivoyat qildi) va:) U zot suyangan holda edilar, soʻng (tik) oʻtirdilar va: «Ogoh boʻlinglar — yolgʻon soʻz (qavl az-zur) ham!» dedilar — va (u zot) buni shu qadar takrorlaverdilarki, biz: «Koshki (u zot) jim boʻlsalar edi» dedik.(Абу Бакра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади.) (Бишр ҳам шунга ўхшашини (ривоят қилди) ва:) У зот суянган ҳолда эдилар, сўнг (тик) ўтирдилар ва: «Огоҳ бўлинглар — ёлғон сўз (қавл аз-зур) ҳам!» дедилар — ва (у зот) буни шу қадар такрорлавердиларки, биз: «Кошки (у зот) жим бўлсалар эди» дедик.

حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، عَنْ عُمَرَ بْنِ سَعِيدٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، أَنَّ عُقْبَةَ بْنَ الْحَارِثِ، حَدَّثَهُ قَالَ صَلَّى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم الْعَصْرَ، فَأَسْرَعَ، ثُمَّ دَخَلَ الْبَيْتَ‏.‏

(Uqba ibn Horis (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ asr (namozi)ni oʻqidilar, soʻng shoshib (tez yurib), uyga kirdilar.(Уқба ибн Ҳорис (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ аср (намози)ни ўқидилар, сўнг шошиб (тез юриб), уйга кирдилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي الضُّحَى، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي وَسْطَ السَّرِيرِ، وَأَنَا مُضْطَجِعَةٌ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْقِبْلَةِ تَكُونُ لِيَ الْحَاجَةُ، فَأَكْرَهُ أَنْ أَقُومَ فَأَسْتَقْبِلَهُ فَأَنْسَلُّ انْسِلاَلاً‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) aytdilar:) Rasululloh ﷺ karavotning (soʻrining) oʻrtasida namoz oʻqirdilar, men esa u zot bilan qibla orasida yotgan boʻlardim; menga (hojat uchun) hojat boʻlardi, men esa (oʻrnimdan) turib, u zotning roʻparalaridan (oldilaridan) oʻtishni yoqtirmasdim, shuning uchun (sekin) sirgʻalib (chiqib) ketardim.(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтдилар:) Расулуллоҳ ﷺ каравотнинг (сўрининг) ўртасида намоз ўқирдилар, мен эса у зот билан қибла орасида ётган бўлардим; менга (ҳожат учун) ҳожат бўларди, мен эса (ўрнимдан) туриб, у зотнинг рўпараларидан (олдиларидан) ўтишни ёқтирмасдим, шунинг учун (секин) сирғалиб (чиқиб) кетардим.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ،‏.‏ وَحَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَوْنٍ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ، عَنْ خَالِدٍ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو الْمَلِيحِ، قَالَ دَخَلْتُ مَعَ أَبِيكَ زَيْدٍ عَلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو فَحَدَّثَنَا أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم ذُكِرَ لَهُ صَوْمِي، فَدَخَلَ عَلَىَّ، فَأَلْقَيْتُ لَهُ وِسَادَةً مِنْ أَدَمٍ حَشْوُهَا لِيفٌ، فَجَلَسَ عَلَى الأَرْضِ، وَصَارَتِ الْوِسَادَةُ بَيْنِي وَبَيْنَهُ، فَقَالَ لِي ‏"‏ أَمَا يَكْفِيكَ مِنْ كُلِّ شَهْرٍ ثَلاَثَةُ أَيَّامٍ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ خَمْسًا ‏"‏‏.‏ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ سَبْعًا ‏"‏‏.‏ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ تِسْعًا ‏"‏‏.‏ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ إِحْدَى عَشْرَةَ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ لاَ صَوْمَ فَوْقَ صَوْمِ دَاوُدَ، شَطْرَ الدَّهْرِ، صِيَامُ يَوْمٍ، وَإِفْطَارُ يَوْمٍ ‏"‏‏.‏

(Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo) shunday rivoyat qildi:) Paygʻambar ﷺga mening roʻza tutishim haqida aytildi. Shunda u zot mening oldimga kirdilar; men u zotga xurmo lifi bilan toʻldirilgan teri yostiq tashladim. U zot yerga oʻtirdilar va yostiq men bilan u zotning oramizda boʻlib qoldi. U zot menga: «Senga har oyda uch kun (roʻza tutish) kifoya qilmaydimi?» dedilar. Men: «Yo Rasululloh! (Men koʻproq tuta olaman)», dedim. U zot: «Besh (kun)», dedilar. Men: «Yo Rasululloh!», dedim. U zot: «Yetti (kun)», dedilar. Men: «Yo Rasululloh!», dedim. U zot: «Toʻqqiz (kun)», dedilar. Men: «Yo Rasululloh!», dedim. U zot: «Oʻn bir (kun)», dedilar. Men: «Yo Rasululloh!», dedim. U zot: «Dovud (alayhissalom)ning roʻzasidan ortiq roʻza yoʻq — (u) zamonning yarmi (kabi) edi: bir kun roʻza, bir kun ochil edi», dedilar.(Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо) шундай ривоят қилди:) Пайғамбар ﷺга менинг рўза тутишим ҳақида айтилди. Шунда у зот менинг олдимга кирдилар; мен у зотга хурмо лифи билан тўлдирилган тери ёстиқ ташладим. У зот ерга ўтирдилар ва ёстиқ мен билан у зотнинг орамизда бўлиб қолди. У зот менга: «Сенга ҳар ойда уч кун (рўза тутиш) кифоя қилмайдими?» дедилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ! (Мен кўпроқ тута оламан)», дедим. У зот: «Беш (кун)», дедилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ!», дедим. У зот: «Етти (кун)», дедилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ!», дедим. У зот: «Тўққиз (кун)», дедилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ!», дедим. У зот: «Ўн бир (кун)», дедилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ!», дедим. У зот: «Довуд (алайҳиссалом)нинг рўзасидан ортиқ рўза йўқ — (у) замоннинг ярми (каби) эди: бир кун рўза, бир кун очил эди», дедилар.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ مُغِيرَةَ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، أَنَّهُ قَدِمَ الشَّأْمَ‏.‏ وَحَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ مُغِيرَةَ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ ذَهَبَ عَلْقَمَةُ إِلَى الشَّأْمِ، فَأَتَى الْمَسْجِدَ فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ فَقَالَ اللَّهُمَّ ارْزُقْنِي جَلِيسًا‏.‏ فَقَعَدَ إِلَى أَبِي الدَّرْدَاءِ فَقَالَ مِمَّنْ أَنْتَ قَالَ مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ‏.‏ قَالَ أَلَيْسَ فِيكُمْ صَاحِبُ السِّرِّ الَّذِي كَانَ لاَ يَعْلَمُهُ غَيْرُهُ ـ يَعْنِي حُذَيْفَةَ ـ أَلَيْسَ فِيكُمْ ـ أَوْ كَانَ فِيكُمُ ـ الَّذِي أَجَارَهُ اللَّهُ عَلَى لِسَانِ رَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم مِنَ الشَّيْطَانِ ـ يَعْنِي عَمَّارًا ـ أَوَلَيْسَ فِيكُمْ صَاحِبُ السِّوَاكِ وَالْوِسَادِ ـ يَعْنِي ابْنَ مَسْعُودٍ ـ كَيْفَ كَانَ عَبْدُ اللَّهِ يَقْرَأُ ‏[quran sura="92" aya_start="1" aya_end="1"]{‏وَاللَّيْلِ إِذَا يَغْشَى‏}‏‏.‏ قَالَ ‏{‏وَالذَّكَرِ وَالأُنْثَى‏}‏‏.‏ فَقَالَ مَا زَالَ هَؤُلاَءِ حَتَّى كَادُوا يُشَكِّكُونِي، وَقَدْ سَمِعْتُهَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏

(Ibrohim aytdi:) Alqama Shomga bordi. U masjidga kelib, ikki rakat namoz oʻqidi va: «Allohim, menga (yaxshi) bir hamsuhbat ato et», dedi. Soʻng Abud-Dardoning yoniga oʻtirdi. (Abud-Dardo): «Sen kimlardansan?» dedi. (Alqama): «Kufa ahlidanman», dedi. (Abud-Dardo): «Sizlarning oranglarda (Paygʻambar ﷺning) sirini saqlagan, uni oʻzidan boshqa hech kim bilmagan kishi — yaʼni Huzayfa — yoʻqmidi? Sizlarning oranglarda — yoki: sizlarda boʻlganmidi — Alloh Oʻz Rasuli ﷺning tili (duosi) ila shaytondan panoh bergan kishi — yaʼni Ammor — yoʻqmidi? Sizlarning oranglarda siwak va yostiq sohibi — yaʼni Ibn Masʼud — yoʻqmidi? Abdulloh (ibn Masʼud) ‹Vallayli izo yagʻsho› (Layl surasi, 1-oyat)ni qanday oʻqirdi?» dedi. (Alqama): «‹Vazzakari val unso› (deb oʻqirdi)», dedi. Shunda (Abud-Dardo): «Bular (ahli Iroq) meni shubhaga solgudek (bahslashishdan) toʻxtamadilar — holbuki men buni Allohning Rasuli ﷺdan eshitganman», dedi.(Иброҳим айтди:) Алқама Шомга борди. У масжидга келиб, икки ракат намоз ўқиди ва: «Аллоҳим, менга (яхши) бир ҳамсуҳбат ато эт», деди. Сўнг Абуд-Дардонинг ёнига ўтирди. (Абуд-Дардо): «Сен кимлардансан?» деди. (Алқама): «Куфа аҳлиданман», деди. (Абуд-Дардо): «Сизларнинг орангларда (Пайғамбар ﷺнинг) сирини сақлаган, уни ўзидан бошқа ҳеч ким билмаган киши — яъни Ҳузайфа — йўқмиди? Сизларнинг орангларда — ёки: сизларда бўлганмиди — Аллоҳ Ўз Расули ﷺнинг тили (дуоси) ила шайтондан паноҳ берган киши — яъни Аммор — йўқмиди? Сизларнинг орангларда сивак ва ёстиқ соҳиби — яъни Ибн Масъуд — йўқмиди? Абдуллоҳ (ибн Масъуд) ‹Валлайли изо яғшо› (Лайл сураси, 1-оят)ни қандай ўқирди?» деди. (Алқама): «‹Ваззакари вал унсо› (деб ўқирди)», деди. Шунда (Абуд-Дардо): «Булар (аҳли Ироқ) мени шубҳага солгудек (баҳслашишдан) тўхтамадилар — ҳолбуки мен буни Аллоҳнинг Расули ﷺдан эшитганман», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ، قَالَ كُنَّا نَقِيلُ وَنَتَغَدَّى بَعْدَ الْجُمُعَةِ‏.‏

(Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu) aytdi:) Biz juma (namozi)dan keyin qaylula (peshin uyqusi) qilar va tushlik qilar edik.(Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу) айтди:) Биз жума (намози)дан кейин қайлула (пешин уйқуси) қилар ва тушлик қилар эдик.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ، قَالَ مَا كَانَ لِعَلِيٍّ اسْمٌ أَحَبَّ إِلَيْهِ مِنْ أَبِي تُرَابٍ، وَإِنْ كَانَ لَيَفْرَحُ بِهِ إِذَا دُعِيَ بِهَا، جَاءَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَيْتَ فَاطِمَةَ ـ عَلَيْهَا السَّلاَمُ ـ فَلَمْ يَجِدْ عَلِيًّا فِي الْبَيْتِ فَقَالَ ‏"‏ أَيْنَ ابْنُ عَمِّكِ ‏"‏‏.‏ فَقَالَتْ كَانَ بَيْنِي وَبَيْنَهُ شَىْءٌ، فَغَاضَبَنِي فَخَرَجَ فَلَمْ يَقِلْ عِنْدِي‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لإِنْسَانٍ ‏"‏ انْظُرْ أَيْنَ هُوَ ‏"‏ فَجَاءَ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ هُوَ فِي الْمَسْجِدِ رَاقِدٌ‏.‏ فَجَاءَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهْوَ مُضْطَجِعٌ، قَدْ سَقَطَ رِدَاؤُهُ عَنْ شِقِّهِ، فَأَصَابَهُ تُرَابٌ، فَجَعَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَمْسَحُهُ عَنْهُ ـ وَهْوَ يَقُولُ ‏"‏ قُمْ أَبَا تُرَابٍ، قُمْ أَبَا تُرَابٍ ‏"‏‏.‏

(Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu) aytdi:) Ali (roziyallohu anhu) uchun Abu Turob («tuproq otasi») degan ismdan koʻra sevimliroq ism yoʻq edi; u shu (ism) bilan chaqirilsa, chinakam xursand boʻlardi. (Bir kuni) Rasululloh ﷺ Fotima — alayhassalom — ning uyiga keldilar, lekin Alini uyda topmadilar. Shunda: «Amakingning oʻgʻli (ering) qayerda?» dedilar. (Fotima): «Men bilan uning orasida bir narsa (gap) boʻlgan edi; u mendan gʻazablanib chiqib ketdi va menikida qaylula qilmadi», dedi. Rasululloh ﷺ bir kishiga: «Qaragin-chi, u qayerda ekan», dedilar. U (kishi) kelib: «Yo Rasululloh, u masjidda uxlab yotibdi», dedi. Rasululloh ﷺ (oldiga) keldilar — u (Ali) yonboshlab yotar, ridosi yon tomonidan tushib ketib, (badaniga) tuproq tegib qolgan edi. Rasululloh ﷺ undan (tuproqni) artar va: «Tur, ey Abu Turob! Tur, ey Abu Turob!» der edilar.(Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу) айтди:) Али (розияллоҳу анҳу) учун Абу Туроб («тупроқ отаси») деган исмдан кўра севимлироқ исм йўқ эди; у шу (исм) билан чақирилса, чинакам хурсанд бўларди. (Бир куни) Расулуллоҳ ﷺ Фотима — алайҳассалом — нинг уйига келдилар, лекин Алини уйда топмадилар. Шунда: «Амакингнинг ўғли (эринг) қаерда?» дедилар. (Фотима): «Мен билан унинг орасида бир нарса (гап) бўлган эди; у мендан ғазабланиб чиқиб кетди ва меникида қайлула қилмади», деди. Расулуллоҳ ﷺ бир кишига: «Қарагин-чи, у қаерда экан», дедилар. У (киши) келиб: «Ё Расулуллоҳ, у масжидда ухлаб ётибди», деди. Расулуллоҳ ﷺ (олдига) келдилар — у (Али) ёнбошлаб ётар, ридоси ён томонидан тушиб кетиб, (баданига) тупроқ тегиб қолган эди. Расулуллоҳ ﷺ ундан (тупроқни) артар ва: «Тур, эй Абу Туроб! Тур, эй Абу Туроб!» дер эдилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الأَنْصَارِيُّ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ ثُمَامَةَ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ أُمَّ سُلَيْمٍ، كَانَتْ تَبْسُطُ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نِطَعًا فَيَقِيلُ عِنْدَهَا عَلَى ذَلِكَ النِّطَعِ ـ قَالَ ـ فَإِذَا نَامَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَخَذَتْ مِنْ عَرَقِهِ وَشَعَرِهِ، فَجَمَعَتْهُ فِي قَارُورَةٍ، ثُمَّ جَمَعَتْهُ فِي سُكٍّ ـ قَالَ ـ فَلَمَّا حَضَرَ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ الْوَفَاةُ أَوْصَى أَنْ يُجْعَلَ فِي حَنُوطِهِ مِنْ ذَلِكَ السُّكِّ ـ قَالَ ـ فَجُعِلَ فِي حَنُوطِهِ‏.‏

(Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) aytdi:) Umm Sulaym Paygʻambar ﷺ uchun teri (yoyiq) yozib qoʻyar, u zot uning huzurida oʻsha teri ustida qaylula qilar edilar. Paygʻambar ﷺ uxlaganlarida, u (Umm Sulaym) u zotning teridan (oqqan) va sochlaridan olib, uni bir shishaga yigʻib, soʻng uni suk (atir)ga qoʻshib qoʻyar edi. Anas ibn Molikning vafoti yaqinlashganda, u oʻsha sukdan hanutiga (mayyit xushboʻyiga) qoʻshilishini vasiyat qildi; va u uning hanutiga qoʻshildi.(Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) айтди:) Умм Сулайм Пайғамбар ﷺ учун тери (ёйиқ) ёзиб қўяр, у зот унинг ҳузурида ўша тери устида қайлула қилар эдилар. Пайғамбар ﷺ ухлаганларида, у (Умм Сулайм) у зотнинг теридан (оққан) ва сочларидан олиб, уни бир шишага йиғиб, сўнг уни сук (атир)га қўшиб қўяр эди. Анас ибн Моликнинг вафоти яқинлашганда, у ўша сукдан ҳанутига (маййит хушбўйига) қўшилишини васият қилди; ва у унинг ҳанутига қўшилди.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، قَالَ حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّهُ سَمِعَهُ يَقُولُ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا ذَهَبَ إِلَى قُبَاءٍ يَدْخُلُ عَلَى أُمِّ حَرَامٍ بِنْتِ مِلْحَانَ فَتُطْعِمُهُ، وَكَانَتْ تَحْتَ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ، فَدَخَلَ يَوْمًا فَأَطْعَمَتْهُ، فَنَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ اسْتَيْقَظَ يَضْحَكُ‏.‏ قَالَتْ فَقُلْتُ مَا يُضْحِكُكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ ‏"‏ نَاسٌ مِنْ أُمَّتِي عُرِضُوا عَلَىَّ غُزَاةً فِي سَبِيلِ اللَّهِ، يَرْكَبُونَ ثَبَجَ هَذَا الْبَحْرِ، مُلُوكًا عَلَى الأَسِرَّةِ ‏"‏‏.‏ ـ أَوْ قَالَ ‏"‏ مِثْلُ الْمُلُوكِ عَلَى الأَسِرَّةِ ‏"‏‏.‏ شَكَّ إِسْحَاقُ ـ قُلْتُ ادْعُ اللَّهَ أَنْ يَجْعَلَنِي مِنْهُمْ‏.‏ فَدَعَا ثُمَّ وَضَعَ رَأْسَهُ فَنَامَ، ثُمَّ اسْتَيْقَظَ يَضْحَكُ فَقُلْتُ مَا يُضْحِكُكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ نَاسٌ مِنْ أُمَّتِي عُرِضُوا عَلَىَّ، غُزَاةً فِي سَبِيلِ اللَّهِ، يَرْكَبُونَ ثَبَجَ هَذَا الْبَحْرِ، مُلُوكًا عَلَى الأَسِرَّةِ ‏"‏‏.‏ أَوْ ‏"‏ مِثْلَ الْمُلُوكِ عَلَى الأَسِرَّةِ ‏"‏‏.‏ فَقُلْتُ ادْعُ اللَّهَ أَنْ يَجْعَلَنِي مِنْهُمْ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَنْتِ مِنَ الأَوَّلِينَ ‏"‏‏.‏ فَرَكِبَتِ الْبَحْرَ زَمَانَ مُعَاوِيَةَ، فَصُرِعَتْ عَنْ دَابَّتِهَا حِينَ خَرَجَتْ مِنَ الْبَحْرِ، فَهَلَكَتْ‏.‏

(Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki,) Rasululloh ﷺ Quboga borganlarida, Umm Harom bint Milhonning oldiga kirar, u (Umm Harom) u zotga taom berar edi — u Uboda ibn Somitning (xotini) edi. (Bir kuni) u zot kirdilar, u taom berdi, soʻng Rasululloh ﷺ uxladilar; keyin kulib uygʻondilar. (Umm Harom) aytdi: Men: «Sizni nima kuldirmoqda, yo Rasululloh?» dedim. U zot: «Ummatimdan bir qavm menga koʻrsatildi — ular Alloh yoʻlida gʻoziylar (jangchilar) boʻlib, mana shu dengizning oʻrtasini (kemada) kechib oʻtmoqdalar, taxtlardagi podshohlardek», dedilar — yoki: «taxtlardagi podshohlarga oʻxshab», dedilar. (Roviy) Ishoq shak qildi. Men: «Allohga duo qiling, meni ulardan qilsin», dedim. U zot duo qildilar, soʻng boshlarini qoʻyib uxladilar, keyin yana kulib uygʻondilar. Men: «Sizni nima kuldirmoqda, yo Rasululloh?» dedim. U zot: «Ummatimdan bir qavm menga koʻrsatildi — Alloh yoʻlida gʻoziylar boʻlib, shu dengiz oʻrtasini kechib oʻtmoqdalar, taxtlardagi podshohlardek», yoki: «taxtlardagi podshohlarga oʻxshab», dedilar. Men: «Allohga duo qiling, meni ulardan qilsin», dedim. U zot: «Sen avvalgilardansan», dedilar. Soʻng u (Umm Harom) Muoviya zamonida dengizga (kemada) chiqdi va dengizdan chiqqanida ulovidan yiqilib, halok boʻldi.(Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики,) Расулуллоҳ ﷺ Қубога борганларида, Умм Ҳаром бинт Милҳоннинг олдига кирар, у (Умм Ҳаром) у зотга таом берар эди — у Убода ибн Сомитнинг (хотини) эди. (Бир куни) у зот кирдилар, у таом берди, сўнг Расулуллоҳ ﷺ ухладилар; кейин кулиб уйғондилар. (Умм Ҳаром) айтди: Мен: «Сизни нима кулдирмоқда, ё Расулуллоҳ?» дедим. У зот: «Умматимдан бир қавм менга кўрсатилди — улар Аллоҳ йўлида ғозийлар (жангчилар) бўлиб, мана шу денгизнинг ўртасини (кемада) кечиб ўтмоқдалар, тахтлардаги подшоҳлардек», дедилар — ёки: «тахтлардаги подшоҳларга ўхшаб», дедилар. (Ровий) Ишоқ шак қилди. Мен: «Аллоҳга дуо қилинг, мени улардан қилсин», дедим. У зот дуо қилдилар, сўнг бошларини қўйиб ухладилар, кейин яна кулиб уйғондилар. Мен: «Сизни нима кулдирмоқда, ё Расулуллоҳ?» дедим. У зот: «Умматимдан бир қавм менга кўрсатилди — Аллоҳ йўлида ғозийлар бўлиб, шу денгиз ўртасини кечиб ўтмоқдалар, тахтлардаги подшоҳлардек», ёки: «тахтлардаги подшоҳларга ўхшаб», дедилар. Мен: «Аллоҳга дуо қилинг, мени улардан қилсин», дедим. У зот: «Сен аввалгилардансан», дедилар. Сўнг у (Умм Ҳаром) Муовия замонида денгизга (кемада) чиқди ва денгиздан чиққанида уловидан йиқилиб, ҳалок бўлди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَزِيدَ اللَّيْثِيِّ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ نَهَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَنْ لِبْسَتَيْنِ، وَعَنْ بَيْعَتَيْنِ اشْتِمَالِ الصَّمَّاءِ، وَالاِحْتِبَاءِ فِي ثَوْبٍ وَاحِدٍ، لَيْسَ عَلَى فَرْجِ الإِنْسَانِ مِنْهُ شَىْءٌ، وَالْمُلاَمَسَةِ، وَالْمُنَابَذَةِ‏.‏ تَابَعَهُ مَعْمَرٌ وَمُحَمَّدُ بْنُ أَبِي حَفْصَةَ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ بُدَيْلٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ‏.‏

(Abu Saʼid al-Xudriy (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ ikki xil kiyinishdan va ikki xil savdodan qaytardilar: ishtimol as-sammoʼ (bir kiyim bilan butun badanni oʻrab, (qoʻl chiqarishga) teshik qoldirmaslik) va bir kiyim bilan — avratini yopadigan narsa boʻlmagan holda — ihtibo qilib oʻtirish; (savdolardan esa) mulomasa va munobaza (savdolaridan). Uni (Zuhriydan) Maʼmar, Muhammad ibn Abu Hafsa va Abdulloh ibn Budayl ham (rivoyat qilib) mutoba qildilar.(Абу Саъид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ икки хил кийинишдан ва икки хил савдодан қайтардилар: иштимол ас-саммў (бир кийим билан бутун баданни ўраб, (қўл чиқаришга) тешик қолдирмаслик) ва бир кийим билан — авратини ёпадиган нарса бўлмаган ҳолда — иҳтибо қилиб ўтириш; (савдолардан эса) муломаса ва мунобаза (савдоларидан). Уни (Зуҳрийдан) Маъмар, Муҳаммад ибн Абу Ҳафса ва Абдуллоҳ ибн Будайл ҳам (ривоят қилиб) мутоба қилдилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى، عَنْ أَبِي عَوَانَةَ، حَدَّثَنَا فِرَاسٌ، عَنْ عَامِرٍ، عَنْ مَسْرُوقٍ، حَدَّثَتْنِي عَائِشَةُ أُمُّ الْمُؤْمِنِينَ، قَالَتْ إِنَّا كُنَّا أَزْوَاجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم عِنْدَهُ جَمِيعًا، لَمْ تُغَادَرْ مِنَّا وَاحِدَةٌ، فَأَقْبَلَتْ فَاطِمَةُ ـ عَلَيْهَا السَّلاَمُ ـ تَمْشِي، لاَ وَاللَّهِ مَا تَخْفَى مِشْيَتُهَا مِنْ مِشْيَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَلَمَّا رَآهَا رَحَّبَ قَالَ ‏"‏ مَرْحَبًا بِابْنَتِي ‏"‏‏.‏ ثُمَّ أَجْلَسَهَا عَنْ يَمِينِهِ أَوْ عَنْ شِمَالِهِ، ثُمَّ سَارَّهَا فَبَكَتْ بُكَاءً شَدِيدًا، فَلَمَّا رَأَى حُزْنَهَا سَارَّهَا الثَّانِيَةَ إِذَا هِيَ تَضْحَكُ‏.‏ فَقُلْتُ لَهَا أَنَا مِنْ بَيْنِ نِسَائِهِ خَصَّكِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالسِّرِّ مِنْ بَيْنِنَا، ثُمَّ أَنْتِ تَبْكِينَ، فَلَمَّا قَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سَأَلْتُهَا عَمَّا سَارَّكِ قَالَتْ مَا كُنْتُ لأُفْشِيَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سِرَّهُ‏.‏ فَلَمَّا تُوُفِّيَ قُلْتُ لَهَا عَزَمْتُ عَلَيْكِ بِمَا لِي عَلَيْكِ مِنَ الْحَقِّ لَمَّا أَخْبَرْتِنِي‏.‏ قَالَتْ أَمَّا الآنَ فَنَعَمْ‏.‏ فَأَخْبَرَتْنِي قَالَتْ أَمَّا حِينَ سَارَّنِي فِي الأَمْرِ الأَوَّلِ، فَإِنَّهُ أَخْبَرَنِي أَنَّ جِبْرِيلَ كَانَ يُعَارِضُهُ بِالْقُرْآنِ كُلَّ سَنَةٍ مَرَّةً ‏"‏ وَإِنَّهُ قَدْ عَارَضَنِي بِهِ الْعَامَ مَرَّتَيْنِ، وَلاَ أَرَى الأَجَلَ إِلاَّ قَدِ اقْتَرَبَ، فَاتَّقِي اللَّهَ وَاصْبِرِي، فَإِنِّي نِعْمَ السَّلَفُ أَنَا لَكَ ‏"‏‏.‏ قَالَتْ فَبَكَيْتُ بُكَائِي الَّذِي رَأَيْتِ، فَلَمَّا رَأَى جَزَعِي سَارَّنِي الثَّانِيَةَ قَالَ ‏"‏ يَا فَاطِمَةُ أَلاَ تَرْضَيْنَ أَنْ تَكُونِي سَيِّدَةَ نِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ ـ أَوْ ـ سَيِّدَةَ نِسَاءِ هَذِهِ الأُمَّةِ ‏"‏‏.‏

(Mominlarning onasi Oisha (roziyallohu anho) menga rivoyat qilib aytdi:) Biz — Paygʻambar ﷺning xotinlari — hammamiz u zotning huzurida edik, bizdan birortamiz (ham chiqib) ketmagan edik. Shu payt Fotima — alayhassalom — yurib keldi. Allohga qasamki, uning yurishi Rasululloh ﷺning yurishidan (zarracha) farq qilmasdi. U zot uni koʻrganlarida marhabo aytib: «Qizimga marhabo!» dedilar. Soʻng uni oʻzlarining oʻng yoki chap tomonlariga oʻtqazdilar. Keyin unga (bir narsani) maxfiy aytdilar, shunda u qattiq yigʻladi. U zot uning qaygʻusini koʻrib, ikkinchi marta unga maxfiy (boshqa narsa) aytdilar, shunda u kuldi. Men unga — u zotning xotinlari ichidan (faqat men) —: «Rasululloh ﷺ oramizdan seni sirga xos qildi-yu, sen yana yigʻlayapsanmi?» dedim. Rasululloh ﷺ (oʻrnilaridan) turganlarida, men undan: «U senga nimani maxfiy aytdi?» deb soʻradim. U: «Men Rasululloh ﷺning sirini oshkor qiluvchi emasman», dedi. U zot vafot etganlaridan keyin men unga: «Mening senda boʻlgan haqim bilan (qasam ichib talab qilaman): menga (oʻshani) xabar bergin», dedim. U: «Endi boʻlsa — ha», dedi va menga shunday xabar berdi: «(U zot) menga birinchi marta maxfiy aytganlarida, menga xabar berdilarki, Jibril u zotga Qurʼonni har yili bir marta (toʻliq) oʻqib koʻrsatar edi: ‹Bu yil esa u menga ikki marta oʻqib koʻrsatdi; men ajalim yaqinlashganidan boshqa narsani gumon qilmayapman. Bas, Allohdan qoʻrq va sabr qil; men sen uchun naqadar yaxshi salaf (oldinda boruvchi)man›, dedilar. Shu sababdan men sen koʻrgan (haligi) yigʻini yigʻladim. U zot mening jazaʼ (betoqatligim)ni koʻrganlarida, menga ikkinchi marta maxfiy aytib: ‹Ey Fotima, mominlar ayollarining — yoki: bu ummat ayollarining — sayyidasi (xonimi) boʻlishingga rozi boʻlmaysanmi?› dedilar», dedi.(Моминларнинг онаси Оиша (розияллоҳу анҳо) менга ривоят қилиб айтди:) Биз — Пайғамбар ﷺнинг хотинлари — ҳаммамиз у зотнинг ҳузурида эдик, биздан бирортамиз (ҳам чиқиб) кетмаган эдик. Шу пайт Фотима — алайҳассалом — юриб келди. Аллоҳга қасамки, унинг юриши Расулуллоҳ ﷺнинг юришидан (заррача) фарқ қилмасди. У зот уни кўрганларида марҳабо айтиб: «Қизимга марҳабо!» дедилар. Сўнг уни ўзларининг ўнг ёки чап томонларига ўтқаздилар. Кейин унга (бир нарсани) махфий айтдилар, шунда у қаттиқ йиғлади. У зот унинг қайғусини кўриб, иккинчи марта унга махфий (бошқа нарса) айтдилар, шунда у кулди. Мен унга — у зотнинг хотинлари ичидан (фақат мен) —: «Расулуллоҳ ﷺ орамиздан сени сирга хос қилди-ю, сен яна йиғлаяпсанми?» дедим. Расулуллоҳ ﷺ (ўрниларидан) турганларида, мен ундан: «У сенга нимани махфий айтди?» деб сўрадим. У: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг сирини ошкор қилувчи эмасман», деди. У зот вафот этганларидан кейин мен унга: «Менинг сенда бўлган ҳақим билан (қасам ичиб талаб қиламан): менга (ўшани) хабар бергин», дедим. У: «Энди бўлса — ҳа», деди ва менга шундай хабар берди: «(У зот) менга биринчи марта махфий айтганларида, менга хабар бердиларки, Жибрил у зотга Қуръонни ҳар йили бир марта (тўлиқ) ўқиб кўрсатар эди: ‹Бу йил эса у менга икки марта ўқиб кўрсатди; мен ажалим яқинлашганидан бошқа нарсани гумон қилмаяпман. Бас, Аллоҳдан қўрқ ва сабр қил; мен сен учун нақадар яхши салаф (олдинда борувчи)ман›, дедилар. Шу сабабдан мен сен кўрган (ҳалиги) йиғини йиғладим. У зот менинг жазаъ (бетоқатлигим)ни кўрганларида, менга иккинчи марта махфий айтиб: ‹Эй Фотима, моминлар аёлларининг — ёки: бу уммат аёлларининг — саййидаси (хоними) бўлишингга рози бўлмайсанми?› дедилар», деди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا الزُّهْرِيُّ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَبَّادُ بْنُ تَمِيمٍ، عَنْ عَمِّهِ، قَالَ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الْمَسْجِدِ مُسْتَلْقِيًا، وَاضِعًا إِحْدَى رِجْلَيْهِ عَلَى الأُخْرَى‏.‏

(Abbod ibn Tamimning amakisi (roziyallohu anhu) aytdi:) Men Rasululloh ﷺni masjidda chalqancha yotib, bir oyoqlarini ikkinchisining ustiga qoʻygan holda koʻrdim.(Аббод ибн Тамимнинг амакиси (розияллоҳу анҳу) айтди:) Мен Расулуллоҳ ﷺни масжидда чалқанча ётиб, бир оёқларини иккинчисининг устига қўйган ҳолда кўрдим.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ،‏.‏ وَحَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، قَالَ حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، رضى الله عنه أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا كَانُوا ثَلاَثَةٌ فَلاَ يَتَنَاجَى اثْنَانِ دُونَ الثَّالِثِ ‏"‏‏.‏

(Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki,) Rasululloh ﷺ: «(Odamlar) uch kishi boʻlganda, ikkisi uchinchisini qoldirib maxfiy gaplashmasin», dedilar.(Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики,) Расулуллоҳ ﷺ: «(Одамлар) уч киши бўлганда, иккиси учинчисини қолдириб махфий гаплашмасин», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ صَبَّاحٍ، حَدَّثَنَا مُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ سَمِعْتُ أَبِي قَالَ، سَمِعْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ، أَسَرَّ إِلَىَّ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم سِرًّا فَمَا أَخْبَرْتُ بِهِ أَحَدًا بَعْدَهُ، وَلَقَدْ سَأَلَتْنِي أُمُّ سُلَيْمٍ فَمَا أَخْبَرْتُهَا بِهِ‏.‏

(Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ menga bir sirni maxfiy aytdilar; men undan keyin uni hech kimga aytmadim. Umm Sulaym (onam) mendan (oʻsha sirni) soʻradi, men unga ham aytmadim.(Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ менга бир сирни махфий айтдилар; мен ундан кейин уни ҳеч кимга айтмадим. Умм Сулайм (онам) мендан (ўша сирни) сўради, мен унга ҳам айтмадим.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏{‏إِذَا كُنْتُمْ ثَلاَثَةً فَلاَ يَتَنَاجَى رَجُلاَنِ دُونَ الآخَرِ، حَتَّى تَخْتَلِطُوا بِالنَّاسِ، أَجْلَ أَنْ يُحْزِنَهُ‏}‏‏.‏

(Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ: «Uch kishi boʻlsangiz, odamlarga (boshqalarga) qoʻshilmaguningizcha, ikki kishi uchinchisini qoldirib maxfiy gaplashmasin — chunki bu uni xafa qiladi», dedilar.(Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ: «Уч киши бўлсангиз, одамларга (бошқаларга) қўшилмагунингизча, икки киши учинчисини қолдириб махфий гаплашмасин — чунки бу уни хафа қилади», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدَانُ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ شَقِيقٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَسَمَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَوْمًا قِسْمَةً فَقَالَ رَجُلٌ مِنَ الأَنْصَارِ إِنَّ هَذِهِ لَقِسْمَةٌ مَا أُرِيدَ بِهَا وَجْهُ اللَّهِ‏.‏ قُلْتُ أَمَا وَاللَّهِ لآتِيَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَأَتَيْتُهُ وَهْوَ فِي مَلأٍ، فَسَارَرْتُهُ فَغَضِبَ حَتَّى احْمَرَّ وَجْهُهُ، ثُمَّ قَالَ ‏"‏ رَحْمَةُ اللَّهِ عَلَى مُوسَى، أُوذِيَ بِأَكْثَرَ مِنْ هَذَا فَصَبَرَ ‏"‏‏.‏

(Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ bir kuni (gʻanimat) taqsimlaganlarida, ansorlardan bir kishi: «Bu shunday taqsimotki, bunda Allohning yuzi (roziligi) koʻzlanmagan», dedi. Men: «Allohga qasamki, men albatta Paygʻambar ﷺning oldiga boraman», dedim va u zot bir jamoa ichida turganlarida oldilariga keldim-da, (buni) maxfiy aytdim. Shunda u zot yuzlari qizarib ketguncha gʻazablandilar, soʻng: «Musoga Allohning rahmati boʻlsin! U bundan ham koʻproq aziyat berildi, ammo sabr qildi», dedilar.(Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ бир куни (ғанимат) тақсимлаганларида, ансорлардан бир киши: «Бу шундай тақсимотки, бунда Аллоҳнинг юзи (розилиги) кўзланмаган», деди. Мен: «Аллоҳга қасамки, мен албатта Пайғамбар ﷺнинг олдига бораман», дедим ва у зот бир жамоа ичида турганларида олдиларига келдим-да, (буни) махфий айтдим. Шунда у зот юзлари қизариб кетгунча ғазабландилар, сўнг: «Мусога Аллоҳнинг раҳмати бўлсин! У бундан ҳам кўпроқ азият берилди, аммо сабр қилди», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ، عَنْ أَنَس ٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ أُقِيمَتِ الصَّلاَةُ وَرَجُلٌ يُنَاجِي رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَمَا زَالَ يُنَاجِيهِ حَتَّى نَامَ أَصْحَابُهُ، ثُمَّ قَامَ فَصَلَّى‏.‏

(Anas (roziyallohu anhu) aytdi:) Namozga iqomat aytildi, bir kishi esa Rasululloh ﷺ bilan maxfiy (xususiy) gaplashayotgan edi. U (kishi) shu (gapni) davom ettiraverdi, hatto u zotning sahobalari uxlab qoldilar; soʻng u zot turib namoz oʻqidilar.(Анас (розияллоҳу анҳу) айтди:) Намозга иқомат айтилди, бир киши эса Расулуллоҳ ﷺ билан махфий (хусусий) гаплашаётган эди. У (киши) шу (гапни) давом эттираверди, ҳатто у зотнинг саҳобалари ухлаб қолдилар; сўнг у зот туриб намоз ўқидилар.

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏{‏لاَ تَتْرُكُوا النَّارَ فِي بُيُوتِكُمْ حِينَ تَنَامُونَ‏}‏‏.‏

(Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo) otasidan, u Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi:) U zot: «Uxlayotgan vaqtingizda uylaringizda olovni (yoqilgan holda) qoldirmanglar», dedilar.(Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) отасидан, у Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади:) У зот: «Ухлаётган вақтингизда уйларингизда оловни (ёқилган ҳолда) қолдирманглар», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ بُرَيْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِي مُوسَى ـ رضى الله عنه ـ قَالَ احْتَرَقَ بَيْتٌ بِالْمَدِينَةِ عَلَى أَهْلِهِ مِنَ اللَّيْلِ، فَحُدِّثَ بِشَأْنِهِمُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ هَذِهِ النَّارَ إِنَّمَا هِيَ عَدُوٌّ لَكُمْ، فَإِذَا نِمْتُمْ فَأَطْفِئُوهَا عَنْكُمْ ‏"‏‏.‏

(Abu Muso al-Ashʼariy (roziyallohu anhu) aytdi:) Madinada kechasi bir uy ichidagilar bilan birga yonib ketdi. Paygʻambar ﷺga ularning ahvoli haqida gapirilganda, u zot: «Bu olov sizlarga dushmandir; uxlaganingizda, uni oʻzingizdan (daf qilib) oʻchiringlar», dedilar.(Абу Мусо ал-Ашъарий (розияллоҳу анҳу) айтди:) Мадинада кечаси бир уй ичидагилар билан бирга ёниб кетди. Пайғамбар ﷺга уларнинг аҳволи ҳақида гапирилганда, у зот: «Бу олов сизларга душмандир; ухлаганингизда, уни ўзингиздан (даф қилиб) ўчиринглар», дедилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ كَثِيرٍ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ خَمِّرُوا الآنِيَةَ وَأَجِيفُوا الأَبْوَابَ، وَأَطْفِئُوا الْمَصَابِيحَ، فَإِنَّ الْفُوَيْسِقَةَ رُبَّمَا جَرَّتِ الْفَتِيلَةَ فَأَحْرَقَتْ أَهْلَ الْبَيْتِ ‏"‏‏.‏

(Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo) aytdi:) Rasululloh ﷺ: «Idishlarni yopinglar, eshiklarni mahkamlanglar, chiroqlarni oʻchiringlar — chunki bu kichik buzgʻunchi (sichqon) baʼzan pilikni tortib (uy)ga olib kelib, uy ahlini yondirib yuborishi mumkin», dedilar.(Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ: «Идишларни ёпинглар, эшикларни маҳкамланглар, чироқларни ўчиринглар — чунки бу кичик бузғунчи (сичқон) баъзан пиликни тортиб (уй)га олиб келиб, уй аҳлини ёндириб юбориши мумкин», дедилар.

حَدَّثَنَا حَسَّانُ بْنُ أَبِي عَبَّادٍ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَطْفِئُوا الْمَصَابِيحَ بِاللَّيْلِ إِذَا رَقَدْتُمْ، وَغَلِّقُوا الأَبْوَابَ، وَأَوْكُوا الأَسْقِيَةَ، وَخَمِّرُوا الطَّعَامَ وَالشَّرَابَ ‏"‏‏.‏ ـ قَالَ هَمَّامٌ وَأَحْسِبُهُ قَالَ ـ ‏"‏وَلَوْ بِعُودٍ يَعْرُضُهُ"

(Jobir (roziyallohu anhumo) aytdi:) Rasululloh ﷺ: «Kechasi yotganingizda chiroqlarni oʻchiringlar, eshiklarni yopinglar, mesh (suv idish)larining ogʻzini bogʻlanglar, taom va ichimliklarni yopinglar», dedilar. (Roviy) Hammom: «Gumonimcha, u zot: ‹Boʻylab bir choʻp (qoʻyish) bilan boʻlsa ham› dedilar», dedi.(Жобир (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ: «Кечаси ётганингизда чироқларни ўчиринглар, эшикларни ёпинглар, меш (сув идиш)ларининг оғзини боғланглар, таом ва ичимликларни ёпинглар», дедилар. (Ровий) Ҳаммом: «Гумонимча, у зот: ‹Бўйлаб бир чўп (қўйиш) билан бўлса ҳам› дедилар», деди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ قُزَعَةَ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الْفِطْرَةُ خَمْسٌ الْخِتَانُ، وَالاِسْتِحْدَادُ، وَنَتْفُ الإِبْطِ، وَقَصُّ الشَّارِبِ، وَتَقْلِيمُ الأَظْفَارِ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan (rivoyat qiladi):) U zot: «Fitrat (tabiiy odat) beshtadir: xatna qilish, (qov) tukini olish, qoʻltiq tukini yulish, moʻylovni qisqartirish va tirnoqlarni olish», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан (ривоят қилади):) У зот: «Фитрат (табиий одат) бештадир: хатна қилиш, (қов) тукини олиш, қўлтиқ тукини юлиш, мўйловни қисқартириш ва тирноқларни олиш», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبُ بْنُ أَبِي حَمْزَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ اخْتَتَنَ إِبْرَاهِيمُ بَعْدَ ثَمَانِينَ سَنَةً، وَاخْتَتَنَ بِالْقَدُومِ ‏"‏‏.‏ مُخَفَّفَةً‏.‏ حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ حَدَّثَنَا الْمُغِيرَةُ عَنْ أَبِي الزِّنَادِ وَقَالَ ‏"‏بِالْقَدُّومِ"‏‏ وَهُوَ مَوْضِعٌ مُشَدَّدٌ

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi:) Rasululloh ﷺ: «Ibrohim (alayhissalom) sakson yoshdan keyin xatna qildi; u ‹qadum› (tesha) bilan xatna qildi», dedilar — (dol harfi) yengil (talaffuz bilan). (Boshqa tariqda esa ‹qaddum› — shaddali talaffuzda — deyilgan boʻlib, u bir joy nomidir.)(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ: «Иброҳим (алайҳиссалом) саксон ёшдан кейин хатна қилди; у ‹қадум› (теша) билан хатна қилди», дедилар — (дол ҳарфи) енгил (талаффуз билан). (Бошқа тариқда эса ‹қаддум› — шаддали талаффузда — дейилган бўлиб, у бир жой номидир.)

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحِيمِ، أَخْبَرَنَا عَبَّادُ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ سُئِلَ ابْنُ عَبَّاسٍ مِثْلُ مَنْ أَنْتَ حِينَ قُبِضَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم قَالَ أَنَا يَوْمَئِذٍ مَخْتُونٌ‏.‏ قَالَ وَكَانُوا لاَ يَخْتِنُونَ الرَّجُلَ حَتَّى يُدْرِكَ‏.‏

(Said ibn Jubayr aytdi:) Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan: «Paygʻambar ﷺ vafot etganlarida, sen necha yoshda eding?» deb soʻralganda, u: «Oʻsha kuni men xatna qilingan edim», dedi. (Said) aytdi: Ular (oʻsha paytda) erkak kishini balogʻatga yetmaguncha xatna qilmas edilar.(Саид ибн Жубайр айтди:) Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан: «Пайғамбар ﷺ вафот этганларида, сен неча ёшда эдинг?» деб сўралганда, у: «Ўша куни мен хатна қилинган эдим», деди. (Саид) айтди: Улар (ўша пайтда) эркак кишини балоғатга етмагунча хатна қилмас эдилар.

وَقَالَ ابْنُ إِدْرِيسَ عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قُبِضَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَأَنَا خَتِينٌ‏.‏

(Ibn Idris otasidan, u Abu Ishoqdan, u Said ibn Jubayrdan, u Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan (rivoyat qiladi):) «Paygʻambar ﷺ vafot etdilar, men esa xatna qilingan edim.»(Ибн Идрис отасидан, у Абу Ишоқдан, у Саид ибн Жубайрдан, у Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан (ривоят қилади):) «Пайғамбар ﷺ вафот этдилар, мен эса хатна қилинган эдим.»

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي حُمَيْدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ حَلَفَ مِنْكُمْ فَقَالَ فِي حَلِفِهِ بِاللاَّتِ وَالْعُزَّى‏.‏ فَلْيَقُلْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ‏.‏ وَمَنْ قَالَ لِصَاحِبِهِ تَعَالَ أُقَامِرْكَ‏.‏ فَلْيَتَصَدَّقْ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi:) Rasululloh ﷺ: «Sizlardan kim qasam ichib, qasamida ‹Lot va Uzzo (nomi) bilan› desa, ‹La ilaha illalloh (Allohdan oʻzga iloh yoʻq)› desin. Kim oʻz oʻrtogʻiga: ‹Kel, sen bilan qimor oʻynayman› desa, sadaqa bersin», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ: «Сизлардан ким қасам ичиб, қасамида ‹Лот ва Уззо (номи) билан› деса, ‹Ла илаҳа иллаллоҳ (Аллоҳдан ўзга илоҳ йўқ)› десин. Ким ўз ўртоғига: ‹Кел, сен билан қимор ўйнайман› деса, садақа берсин», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ ـ هُوَ ابْنُ سَعِيدٍ ـ عَنْ سَعِيدٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ رَأَيْتُنِي مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بَنَيْتُ بِيَدِي بَيْتًا، يُكِنُّنِي مِنَ الْمَطَرِ، وَيُظِلُّنِي مِنَ الشَّمْسِ، مَا أَعَانَنِي عَلَيْهِ أَحَدٌ مِنْ خَلْقِ اللَّهِ‏.‏

(Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi:) Paygʻambar ﷺ (zamonlari)da men oʻz qoʻlim bilan bir uy qurganimni (eslayman) — u meni yomgʻirdan asrar, quyoshdan soya qilardi; uni qurishda Allohning bandalaridan hech kim menga yordam bermagan edi.(Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Пайғамбар ﷺ (замонлари)да мен ўз қўлим билан бир уй қурганимни (эслайман) — у мени ёмғирдан асрар, қуёшдан соя қиларди; уни қуришда Аллоҳнинг бандаларидан ҳеч ким менга ёрдам бермаган эди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ عَمْرٌو قَالَ ابْنُ عُمَرَ وَاللَّهِ مَا وَضَعْتُ لَبِنَةً عَلَى لَبِنَةٍ، وَلاَ غَرَسْتُ نَخْلَةً، مُنْذُ قُبِضَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم‏.‏ قَالَ سُفْيَانُ فَذَكَرْتُهُ لِبَعْضِ أَهْلِهِ قَالَ وَاللَّهِ لَقَدْ بَنَى بَيْتًا‏.‏ قَالَ سُفْيَانُ قُلْتُ فَلَعَلَّهُ قَالَ قَبْلَ أَنْ يَبْنِيَ‏.‏

(Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi:) «Allohga qasamki, Paygʻambar ﷺ vafot etganlaridan beri men gʻisht ustiga gʻisht qoʻymadim va bir tup xurmo (koʻchati) ham ekmadim.» (Roviy) Sufyon aytdi: Men buni uning baʼzi yaqinlariga aytsam, u: «Allohga qasamki, u (Ibn Umar) bir uy qurgan-ku», dedi. Sufyon: «Men: ‹Ehtimol, u (buni) qurishdan oldin (aytgandir)›, dedim», dedi.(Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди:) «Аллоҳга қасамки, Пайғамбар ﷺ вафот этганларидан бери мен ғишт устига ғишт қўймадим ва бир туп хурмо (кўчати) ҳам экмадим.» (Ровий) Суфён айтди: Мен буни унинг баъзи яқинларига айцам, у: «Аллоҳга қасамки, у (Ибн Умар) бир уй қурган-ку», деди. Суфён: «Мен: ‹Эҳтимол, у (буни) қуришдан олдин (айтгандир)›, дедим», деди.