حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ الْوَلِيدُ بْنُ عَيْزَارٍ أَخْبَرَنِي قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَمْرٍو الشَّيْبَانِيَّ، يَقُولُ أَخْبَرَنَا صَاحِبُ، هَذِهِ الدَّارِ ـ وَأَوْمَأَ بِيَدِهِ إِلَى دَارِ عَبْدِ اللَّهِ ـ قَالَ سَأَلْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَىُّ الْعَمَلِ أَحَبُّ إِلَى اللَّهِ قَالَ ‏"‏ الصَّلاَةُ عَلَى وَقْتِهَا ‏"‏‏.‏ قَالَ ثُمَّ أَىُّ قَالَ ‏"‏ ثُمَّ بِرُّ الْوَالِدَيْنِ ‏"‏‏.‏ قَالَ ثُمَّ أَىّ قَالَ ‏"‏ الْجِهَادُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ‏"‏‏.‏ قَالَ حَدَّثَنِي بِهِنَّ وَلَوِ اسْتَزَدْتُهُ لَزَادَنِي‏.‏

(Abu Amr ash-Shayboniy aytdi: bizga mana shu uyning sohibi — u Abdulloh (ibn Masʼud)ning uyiga qoʻli bilan ishora qildi — (shunday) dedi:) Men Paygʻambar ﷺdan: «Qaysi amal Allohga eng sevimli?» deb soʻradim. (U zot:) «Namozni oʻz vaqtida (oʻqish)» dedilar. (Men:) «Soʻng qaysi?» dedim. (U zot:) «Soʻng ota-onaga yaxshilik qilish (birr)» dedilar. (Men:) «Soʻng qaysi?» dedim. (U zot:) «Alloh yoʻlida jihod (qilish)» dedilar. (Abdulloh:) U zot menga bularni aytdilar; agar yana soʻrasam, menga yana (koʻproq) aytgan boʻlardilar.(Абу Амр аш-Шайбоний айтди: бизга мана шу уйнинг соҳиби — у Абдуллоҳ (ибн Масъуд)нинг уйига қўли билан ишора қилди — (шундай) деди:) Мен Пайғамбар ﷺдан: «Қайси амал Аллоҳга энг севимли?» деб сўрадим. (У зот:) «Намозни ўз вақтида (ўқиш)» дедилар. (Мен:) «Сўнг қайси?» дедим. (У зот:) «Сўнг ота-онага яхшилик қилиш (бирр)» дедилар. (Мен:) «Сўнг қайси?» дедим. (У зот:) «Аллоҳ йўлида жиҳод (қилиш)» дедилар. (Абдуллоҳ:) У зот менга буларни айтдилар; агар яна сўрасам, менга яна (кўпроқ) айтган бўлардилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ الْقَعْقَاعِ بْنِ شُبْرُمَةَ، عَنْ أَبِي زُرْعَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ جَاءَ رَجُلٌ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَنْ أَحَقُّ بِحُسْنِ صَحَابَتِي قَالَ ‏"‏ أُمُّكَ ‏"‏‏.‏ قَالَ ثُمَّ مَنْ قَالَ ‏"‏ أُمُّكَ ‏"‏‏.‏ قَالَ ثُمَّ مَنْ قَالَ ‏"‏ أُمُّكَ ‏"‏‏.‏ قَالَ ثُمَّ مَنْ قَالَ ‏"‏ ثُمَّ أَبُوكَ ‏"‏‏.‏ وَقَالَ ابْنُ شُبْرُمَةَ وَيَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ حَدَّثَنَا أَبُو زُرْعَةَ مِثْلَهُ‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi:) Bir kishi Rasululloh ﷺning oldilariga kelib: «Yo Rasululloh, mening yaxshi munosabatimga (xizmatimga) kim eng haqli?» dedi. (U zot:) «Onang» dedilar. (U:) «Soʻng kim?» dedi. (U zot:) «Onang» dedilar. (U:) «Soʻng kim?» dedi. (U zot:) «Onang» dedilar. (U:) «Soʻng kim?» dedi. (U zot:) «Soʻng otang» dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди:) Бир киши Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига келиб: «Ё Расулуллоҳ, менинг яхши муносабатимга (хизматимга) ким энг ҳақли?» деди. (У зот:) «Онанг» дедилар. (У:) «Сўнг ким?» деди. (У зот:) «Онанг» дедилар. (У:) «Сўнг ким?» деди. (У зот:) «Онанг» дедилар. (У:) «Сўнг ким?» деди. (У зот:) «Сўнг отанг» дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ سُفْيَانَ، وَشُعْبَةَ، قَالاَ حَدَّثَنَا حَبِيبٌ، ح قَالَ وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنْ حَبِيبٍ، عَنْ أَبِي الْعَبَّاسِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، قَالَ قَالَ رَجُلٌ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أُجَاهِدُ‏.‏ قَالَ ‏"‏ لَكَ أَبَوَانِ ‏"‏‏.‏ قَالَ نَعَمْ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَفِيهِمَا فَجَاهِدْ ‏"‏‏.‏

(Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo) aytdi:) Bir kishi Paygʻambar ﷺga: «Jihodga chiqaymi?» dedi. (U zot:) «Ota-onang bormi?» dedilar. U: «Ha» dedi. (U zot:) «Bas, oʻshalar (xizmati)da jihod qil» dedilar.(Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Бир киши Пайғамбар ﷺга: «Жиҳодга чиқайми?» деди. (У зот:) «Ота-онанг борми?» дедилар. У: «Ҳа» деди. (У зот:) «Бас, ўшалар (хизмати)да жиҳод қил» дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ مِنْ أَكْبَرِ الْكَبَائِرِ أَنْ يَلْعَنَ الرَّجُلُ وَالِدَيْهِ ‏"‏‏.‏ قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَكَيْفَ يَلْعَنُ الرَّجُلُ وَالِدَيْهِ قَالَ ‏"‏ يَسُبُّ الرَّجُلُ أَبَا الرَّجُلِ، فَيَسُبُّ أَبَاهُ، وَيَسُبُّ أَمَّهُ ‏"‏‏.‏

(Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo) aytdi:) Rasululloh ﷺ: «Albatta, eng katta gunohlardan biri — kishining oʻz ota-onasini laʼnatlashidir» dedilar. «Yo Rasululloh, kishi oʻz ota-onasini qanday laʼnatlaydi?» deyildi. (U zot:) «Kishi (boshqa) bir kishining otasini soʻkadi, shunda u (ham javoban) uning otasini soʻkadi va onasini soʻkadi» dedilar.(Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, энг катта гуноҳлардан бири — кишининг ўз ота-онасини лаънатлашидир» дедилар. «Ё Расулуллоҳ, киши ўз ота-онасини қандай лаънатлайди?» дейилди. (У зот:) «Киши (бошқа) бир кишининг отасини сўкади, шунда у (ҳам жавобан) унинг отасини сўкади ва онасини сўкади» дедилар.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عُقْبَةَ، قَالَ أَخْبَرَنِي نَافِعٌ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ بَيْنَمَا ثَلاَثَةُ نَفَرٍ يَتَمَاشَوْنَ أَخَذَهُمُ الْمَطَرُ، فَمَالُوا إِلَى غَارٍ فِي الْجَبَلِ، فَانْحَطَّتْ عَلَى فَمِ غَارِهِمْ صَخْرَةٌ مِنَ الْجَبَلِ، فَأَطْبَقَتْ عَلَيْهِمْ، فَقَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ انْظُرُوا أَعْمَالاً عَمِلْتُمُوهَا لِلَّهِ صَالِحَةً، فَادْعُوا اللَّهَ بِهَا لَعَلَّهُ يَفْرُجُهَا‏.‏ فَقَالَ أَحَدُهُمُ اللَّهُمَّ إِنَّهُ كَانَ لِي وَالِدَانِ شَيْخَانِ كَبِيرَانِ، وَلِي صِبْيَةٌ صِغَارٌ كُنْتُ أَرْعَى عَلَيْهِمْ، فَإِذَا رُحْتُ عَلَيْهِمْ فَحَلَبْتُ بَدَأْتُ بِوَالِدَىَّ أَسْقِيهِمَا قَبْلَ وَلَدِي، وَإِنَّهُ نَاءَ بِيَ الشَّجَرُ فَمَا أَتَيْتُ حَتَّى أَمْسَيْتُ، فَوَجَدْتُهُمَا قَدْ نَامَا، فَحَلَبْتُ كَمَا كُنْتُ أَحْلُبُ، فَجِئْتُ بِالْحِلاَبِ فَقُمْتُ عِنْدَ رُءُوسِهِمَا، أَكْرَهُ أَنْ أُوقِظَهُمَا مِنْ نَوْمِهِمَا، وَأَكْرَهُ أَنْ أَبْدَأَ بِالصِّبْيَةِ قَبْلَهُمَا، وَالصِّبْيَةُ يَتَضَاغَوْنَ عِنْدَ قَدَمَىَّ، فَلَمْ يَزَلْ ذَلِكَ دَأْبِي وَدَأْبَهُمْ حَتَّى طَلَعَ الْفَجْرُ، فَإِنْ كُنْتَ تَعْلَمُ أَنِّي فَعَلْتُ ذَلِكَ ابْتِغَاءَ وَجْهِكَ، فَافْرُجْ لَنَا فُرْجَةً نَرَى مِنْهَا السَّمَاءَ، فَفَرَجَ اللَّهُ لَهُمْ فُرْجَةً حَتَّى يَرَوْنَ مِنْهَا السَّمَاءَ‏.‏ وَقَالَ الثَّانِي اللَّهُمَّ إِنَّهُ كَانَتْ لِي ابْنَةُ عَمٍّ، أُحِبُّهَا كَأَشَدِّ مَا يُحِبُّ الرِّجَالُ النِّسَاءَ، فَطَلَبْتُ إِلَيْهَا نَفْسَهَا، فَأَبَتْ حَتَّى آتِيَهَا بِمِائَةِ دِينَارٍ، فَسَعَيْتُ حَتَّى جَمَعْتُ مِائَةَ دِينَارٍ، فَلَقِيتُهَا بِهَا، فَلَمَّا قَعَدْتُ بَيْنَ رِجْلَيْهَا قَالَتْ يَا عَبْدَ اللَّهِ اتَّقِ اللَّهَ، وَلاَ تَفْتَحِ الْخَاتَمَ‏.‏ فَقُمْتُ عَنْهَا، اللَّهُمَّ فَإِنْ كُنْتَ تَعْلَمُ أَنِّي قَدْ فَعَلْتُ ذَلِكَ ابْتِغَاءَ وَجْهِكَ فَافْرُجْ لَنَا مِنْهَا فَفَرَجَ لَهُمْ فُرْجَةً‏.‏ وَقَالَ الآخَرُ اللَّهُمَّ إِنِّي كُنْتُ اسْتَأْجَرْتُ أَجِيرًا بِفَرَقِ أَرُزٍّ فَلَمَّا قَضَى عَمَلَهُ قَالَ أَعْطِنِي حَقِّي‏.‏ فَعَرَضْتُ عَلَيْهِ حَقَّهُ، فَتَرَكَهُ وَرَغِبَ عَنْهُ، فَلَمْ أَزَلْ أَزْرَعُهُ حَتَّى جَمَعْتُ مِنْهُ بَقَرًا وَرَاعِيَهَا، فَجَاءَنِي فَقَالَ اتَّقِ اللَّهَ وَلاَ تَظْلِمْنِي، وَأَعْطِنِي حَقِّي‏.‏ فَقُلْتُ اذْهَبْ إِلَى ذَلِكَ الْبَقَرِ وَرَاعِيهَا‏.‏ فَقَالَ اتَّقِ اللَّهَ وَلاَ تَهْزَأْ بِي‏.‏ فَقُلْتُ إِنِّي لاَ أَهْزَأُ بِكَ، فَخُذْ ذَلِكَ الْبَقَرَ وَرَاعِيَهَا‏.‏ فَأَخَذَهُ فَانْطَلَقَ بِهَا، فَإِنْ كُنْتَ تَعْلَمُ أَنِّي فَعَلْتُ ذَلِكَ ابْتِغَاءَ وَجْهِكَ، فَافْرُجْ مَا بَقِيَ، فَفَرَجَ اللَّهُ عَنْهُمْ ‏"‏‏.‏

(Ibn Umar (roziyallohu anhumo) rivoyat qildi)ki, Rasululloh ﷺ (shunday) dedilar: «Bir vaqtlar uch kishi yurib borarkan, ularni yomgʻir tutdi va ular togʻdagi bir gʻorga (kirib) burildilar. Shunda togʻdan bir qoya tushib, ularning gʻori ogʻzini berkitib qoʻydi. Ular bir-birlariga: ‹Alloh uchun qilgan solih (xayrli) amallaringizga qarang va ular (vasilasi) bilan Allohga duo qiling — shoyad (Alloh) uni (qoyani) ochsa› dedilar. Biri (shunday) dedi: ‹Ey Bor Xudoyo, mening keksa, qari ota-onam bor edi, kichkina bolalarim ham bor edi, men ular (rizqi) uchun (chorva) boqardim. Ularning oldiga (kechqurun) qaytsam, sut sogʻib, bolalarimdan oldin ota-onamga ichirishni boshlardim. Bir kuni daraxt (qidirib) uzoqlashib ketibman, kech kirmaguncha qaytmadim, (kelsam) ularning ikkisini uxlab qolgan holda topdim. Odatdagidek sut sogʻib, sut (idishi)ni olib keldim va ularning bosh tomonida turdim — ularni uyqularidan uygʻotishni ham, ulardan oldin bolalarni boshlashni ham yoqtirmadim; bolalar esa oyoqlarim ostida yigʻlar edilar. Bu mening va ularning holatim — toki tong otguncha — shunday davom etdi. Bas, agar Sen men buni faqat Sening Yuzingni istab qilganimni bilsang, bizga osmonni koʻradigan bir tirqish ochib ber!› Shunda Alloh ularga osmonni koʻradigan bir tirqish ochib berdi. Ikkinchisi (shunday) dedi: ‹Ey Bor Xudoyo, mening amakimning qizi bor edi, men uni — erkaklar ayollarni eng qattiq sevadigani kabi — sevardim. Men undan (oʻzini) talab qildim, u esa men unga yuz dinor keltirmagunimcha bosh tortdi. Men (mehnat qilib) yuz dinor toʻplab, uni unga keltirdim. (Men) uning ikki oyogʻi orasiga oʻtirganimda, u: ‹Ey Allohning bandasi, Allohdan qoʻrq va muhrni (yaʼni bokiralikni) buzma!› dedi. Shunda men undan (turib) ketdim. Ey Bor Xudoyo, agar Sen men buni Sening Yuzingni istab qilganimni bilsang, bizga (qoyani) och!› Shunda (Alloh) ularga bir tirqish ochdi. Boshqasi (uchinchisi shunday) dedi: ‹Ey Bor Xudoyo, men bir ishchini bir farak (oʻlchov) guruch evaziga yollagan edim. U oʻz ishini tugatganida: ‹Haqqimni ber› dedi. Men unga haqini taqdim qildim, u esa uni (olmay) tashlab, undan yuz oʻgirdi. Men uni (oʻsha guruchni) ekaverdim — toki undan (bir poda) sigir va uning choʻponini toʻplagunimcha. (Soʻng) u menga kelib: ‹Allohdan qoʻrq va menga zulm qilma, haqqimni ber› dedi. Men: ‹Anavi sigir va uning choʻponiga borgin (ular seniki)› dedim. U: ‹Allohdan qoʻrq, meni masxara qilma› dedi. Men: ‹Men seni masxara qilayotganim yoʻq, oʻsha sigir va choʻponini ol› dedim. Bas, u uni oldi va olib ketdi. Agar Sen men buni Sening Yuzingni istab qilganimni bilsang, qolganini (ochib) ber!› Shunda Alloh ulardan (qoyani butunlay) ochdi».(Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилди)ки, Расулуллоҳ ﷺ (шундай) дедилар: «Бир вақтлар уч киши юриб бораркан, уларни ёмғир тутди ва улар тоғдаги бир ғорга (кириб) бурилдилар. Шунда тоғдан бир қоя тушиб, уларнинг ғори оғзини беркитиб қўйди. Улар бир-бирларига: ‹Аллоҳ учун қилган солиҳ (хайрли) амалларингизга қаранг ва улар (василаси) билан Аллоҳга дуо қилинг — шояд (Аллоҳ) уни (қояни) очса› дедилар. Бири (шундай) деди: ‹Эй Бор Худоё, менинг кекса, қари ота-онам бор эди, кичкина болаларим ҳам бор эди, мен улар (ризқи) учун (чорва) боқардим. Уларнинг олдига (кечқурун) қайцам, сут соғиб, болаларимдан олдин ота-онамга ичиришни бошлардим. Бир куни дарахт (қидириб) узоқлашиб кетибман, кеч кирмагунча қайтмадим, (келсам) уларнинг иккисини ухлаб қолган ҳолда топдим. Одатдагидек сут соғиб, сут (идиши)ни олиб келдим ва уларнинг бош томонида турдим — уларни уйқуларидан уйғотишни ҳам, улардан олдин болаларни бошлашни ҳам ёқтирмадим; болалар эса оёқларим остида йиғлар эдилар. Бу менинг ва уларнинг ҳолатим — токи тонг отгунча — шундай давом этди. Бас, агар Сен мен буни фақат Сенинг Юзингни истаб қилганимни билсанг, бизга осмонни кўрадиган бир тирқиш очиб бер!› Шунда Аллоҳ уларга осмонни кўрадиган бир тирқиш очиб берди. Иккинчиси (шундай) деди: ‹Эй Бор Худоё, менинг амакимнинг қизи бор эди, мен уни — эркаклар аёлларни энг қаттиқ севадигани каби — севардим. Мен ундан (ўзини) талаб қилдим, у эса мен унга юз динор келтирмагунимча бош тортди. Мен (меҳнат қилиб) юз динор тўплаб, уни унга келтирдим. (Мен) унинг икки оёғи орасига ўтирганимда, у: ‹Эй Аллоҳнинг бандаси, Аллоҳдан қўрқ ва муҳрни (яъни бокираликни) бузма!› деди. Шунда мен ундан (туриб) кетдим. Эй Бор Худоё, агар Сен мен буни Сенинг Юзингни истаб қилганимни билсанг, бизга (қояни) оч!› Шунда (Аллоҳ) уларга бир тирқиш очди. Бошқаси (учинчиси шундай) деди: ‹Эй Бор Худоё, мен бир ишчини бир фарак (ўлчов) гуруч эвазига ёллаган эдим. У ўз ишини тугатганида: ‹Ҳаққимни бер› деди. Мен унга ҳақини тақдим қилдим, у эса уни (олмай) ташлаб, ундан юз ўгирди. Мен уни (ўша гуручни) экавердим — токи ундан (бир пода) сигир ва унинг чўпонини тўплагунимча. (Сўнг) у менга келиб: ‹Аллоҳдан қўрқ ва менга зулм қилма, ҳаққимни бер› деди. Мен: ‹Анави сигир ва унинг чўпонига боргин (улар сеники)› дедим. У: ‹Аллоҳдан қўрқ, мени масхара қилма› деди. Мен: ‹Мен сени масхара қилаётганим йўқ, ўша сигир ва чўпонини ол› дедим. Бас, у уни олди ва олиб кетди. Агар Сен мен буни Сенинг Юзингни истаб қилганимни билсанг, қолганини (очиб) бер!› Шунда Аллоҳ улардан (қояни бутунлай) очди».

حَدَّثَنَا سَعْدُ بْنُ حَفْصٍ، حَدَّثَنَا شَيْبَانُ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ وَرَّادٍ، عَنِ الْمُغِيرَةِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَ عَلَيْكُمْ عُقُوقَ الأُمَّهَاتِ، وَمَنْعَ وَهَاتِ، وَوَأْدَ الْبَنَاتِ، وَكَرِهَ لَكُمْ قِيلَ وَقَالَ، وَكَثْرَةَ السُّؤَالِ، وَإِضَاعَةَ الْمَالِ ‏"‏‏.‏

(Mugʻiyra (roziyallohu anhu) rivoyat qildi)ki, Paygʻambar ﷺ: «Albatta, Alloh sizlarga onalarga oqibatsizlik qilishni, (haq berishdan) bosh tortib (oʻzganing haqini) talab qilishni va qizlarni tiriklayin koʻmishni harom qildi; sizlar uchun ‹dedi-dedi› (behuda gap), koʻp (savol) soʻrash va molni zoye qilishni makruh qildi» dedilar.(Муғийра (розияллоҳу анҳу) ривоят қилди)ки, Пайғамбар ﷺ: «Албатта, Аллоҳ сизларга оналарга оқибацизлик қилишни, (ҳақ беришдан) бош тортиб (ўзганинг ҳақини) талаб қилишни ва қизларни тириклайин кўмишни ҳаром қилди; сизлар учун ‹деди-деди› (беҳуда гап), кўп (савол) сўраш ва молни зое қилишни макруҳ қилди» дедилар.

حَدَّثَنِي إِسْحَاقُ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ الْوَاسِطِيُّ، عَنِ الْجُرَيْرِيِّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي بَكْرَةَ، عَنْ أَبِيهِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَلاَ أُنَبِّئُكُمْ بِأَكْبَرِ الْكَبَائِرِ ‏"‏‏.‏ قُلْنَا بَلَى يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ الإِشْرَاكُ بِاللَّهِ، وَعُقُوقُ الْوَالِدَيْنِ ‏"‏‏.‏ وَكَانَ مُتَّكِئًا فَجَلَسَ فَقَالَ ‏"‏ أَلاَ وَقَوْلُ الزُّورِ وَشَهَادَةُ الزُّورِ، أَلاَ وَقَوْلُ الزُّورِ وَشَهَادَةُ الزُّورِ ‏"‏‏.‏ فَمَا زَالَ يَقُولُهَا حَتَّى قُلْتُ لاَ يَسْكُتُ‏.‏

(Abu Bakra (roziyallohu anhu) aytdi:) Rasululloh ﷺ: «Sizlarga eng katta gunohlarni xabar bermaymanmi?» dedilar. Biz: «Albatta (xabar bering), yo Rasululloh» dedik. (U zot:) «Allohga shirk keltirish va ota-onaga oqibatsizlik qilish» dedilar. (U zot) suyangan holda edilar, soʻng (tik) oʻtirdilar va: «Ogoh boʻlinglar — yolgʻon soʻz va yolgʻon guvohlik! Ogoh boʻlinglar — yolgʻon soʻz va yolgʻon guvohlik!» dedilar. (U zot) buni shu qadar takrorlaverdilarki, men (ichimda): ‹(U zot endi) jim boʻlmaydilar (shekilli)› dedim.(Абу Бакра (розияллоҳу анҳу) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ: «Сизларга энг катта гуноҳларни хабар бермайманми?» дедилар. Биз: «Албатта (хабар беринг), ё Расулуллоҳ» дедик. (У зот:) «Аллоҳга ширк келтириш ва ота-онага оқибацизлик қилиш» дедилар. (У зот) суянган ҳолда эдилар, сўнг (тик) ўтирдилар ва: «Огоҳ бўлинглар — ёлғон сўз ва ёлғон гувоҳлик! Огоҳ бўлинглар — ёлғон сўз ва ёлғон гувоҳлик!» дедилар. (У зот) буни шу қадар такрорлавердиларки, мен (ичимда): ‹(У зот энди) жим бўлмайдилар (шекилли)› дедим.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ ذَكَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْكَبَائِرَ، أَوْ سُئِلَ عَنِ الْكَبَائِرِ فَقَالَ ‏"‏ الشِّرْكُ بِاللَّهِ، وَقَتْلُ النَّفْسِ، وَعُقُوقُ الْوَالِدَيْنِ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ أَلاَ أُنَبِّئُكُمْ بِأَكْبَرِ الْكَبَائِرِ ـ قَالَ ـ قَوْلُ الزُّورِ ـ أَوْ قَالَ ـ شَهَادَةُ الزُّورِ ‏"‏‏.‏ قَالَ شُعْبَةُ وَأَكْثَرُ ظَنِّي أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ شَهَادَةُ الزُّورِ ‏"‏‏.‏

(Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) aytdi:) Rasululloh ﷺ kabira (katta) gunohlarni zikr qildilar — yoki kabira gunohlar haqida soʻraldi — va: «Allohga shirk keltirish, jonni (nohaq) oʻldirish va ota-onaga oqibatsizlik qilish» dedilar. Soʻng: «Sizlarga eng katta gunohni xabar bermaymanmi?» dedilar va: «Yolgʻon soʻz» — yoki «Yolgʻon guvohlik» — dedilar. (Shuʼba: «Mening gumonim koʻproq shungaki, u (Anas) ‹yolgʻon guvohlik› dedi» dedi.)(Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ кабира (катта) гуноҳларни зикр қилдилар — ёки кабира гуноҳлар ҳақида сўралди — ва: «Аллоҳга ширк келтириш, жонни (ноҳақ) ўлдириш ва ота-онага оқибацизлик қилиш» дедилар. Сўнг: «Сизларга энг катта гуноҳни хабар бермайманми?» дедилар ва: «Ёлғон сўз» — ёки «Ёлғон гувоҳлик» — дедилар. (Шуъба: «Менинг гумоним кўпроқ шунгаки, у (Анас) ‹ёлғон гувоҳлик› деди» деди.)

حَدَّثَنَا الْحُمَيْدِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ، أَخْبَرَنِي أَبِي، أَخْبَرَتْنِي أَسْمَاءُ ابْنَةُ أَبِي بَكْرٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَتْ أَتَتْنِي أُمِّي رَاغِبَةً فِي عَهْدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَسَأَلْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم آصِلُهَا قَالَ ‏"‏ نَعَمْ ‏"‏‏.‏ قَالَ ابْنُ عُيَيْنَةَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى فِيهَا ‏[quran sura="60" aya_start="8" aya_end="8"]{‏لاَ يَنْهَاكُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقَاتِلُوكُمْ فِي الدِّينِ‏}‏

(Asmo binti Abu Bakr (roziyallohu anhumo) aytdi:) Paygʻambar ﷺ (zamonidagi sulh) davrida onam — (mendan biror narsa) istab (yaxshilik kutib) — oldimga keldi. Men Paygʻambar ﷺdan: «(Onam mushrika boʻlsa ham) unga silayi rahm qilaymi?» deb soʻradim. (U zot:) «Ha» dedilar. (Ibn Uyayna aytdi: Shunda Alloh u haqida: «Alloh sizlarni — sizlar bilan din (sababli) urushmagan... (kishilarga yaxshilik qilishdan) qaytarmaydi» (Mumtahina surasi, 8-oyat) (oyatini) nozil qildi.)(Асмо бинти Абу Бакр (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Пайғамбар ﷺ (замонидаги сулҳ) даврида онам — (мендан бирор нарса) истаб (яхшилик кутиб) — олдимга келди. Мен Пайғамбар ﷺдан: «(Онам мушрика бўлса ҳам) унга силайи раҳм қилайми?» деб сўрадим. (У зот:) «Ҳа» дедилар. (Ибн Уяйна айтди: Шунда Аллоҳ у ҳақида: «Аллоҳ сизларни — сизлар билан дин (сабабли) урушмаган... (кишиларга яхшилик қилишдан) қайтармайди» (Мумтаҳина сураси, 8-оят) (оятини) нозил қилди.)

وَقَالَ اللَّيْثُ حَدَّثَنِي هِشَامٌ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ أَسْمَاءَ، قَالَتْ قَدِمَتْ أُمِّي وَهْىَ مُشْرِكَةٌ فِي عَهْدِ قُرَيْشٍ وَمُدَّتِهِمْ، إِذْ عَاهَدُوا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم مَعَ أَبِيهَا، فَاسْتَفْتَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ إِنَّ أُمِّي قَدِمَتْ وَهْىَ رَاغِبَةٌ ‏{‏أَفَأَصِلُهَا‏}‏ قَالَ ‏"‏ نَعَمْ صِلِي أُمَّكِ ‏"‏‏.‏

(Asmo binti Abu Bakr (roziyallohu anhumo) aytdi:) Quraysh bilan (tuzilgan) ahd va uning muddati davrida — ular (qabilasi) otasi bilan birga Paygʻambar ﷺ bilan ahd qilgan paytda — onam mushrika holda (oldimga) keldi. Men Paygʻambar ﷺdan fatvo soʻrab: «Onam (mendan biror narsa) istab keldi; unga silayi rahm qilaymi?» dedim. (U zot:) «Ha, onangga silayi rahm qil» dedilar.(Асмо бинти Абу Бакр (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Қурайш билан (тузилган) аҳд ва унинг муддати даврида — улар (қабиласи) отаси билан бирга Пайғамбар ﷺ билан аҳд қилган пайтда — онам мушрика ҳолда (олдимга) келди. Мен Пайғамбар ﷺдан фатво сўраб: «Онам (мендан бирор нарса) истаб келди; унга силайи раҳм қилайми?» дедим. (У зот:) «Ҳа, онангга силайи раҳм қил» дедилар.

حَدَّثَنَا يَحْيَى، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ، أَخْبَرَهُ أَنَّ أَبَا سُفْيَانَ أَخْبَرَهُ أَنَّ هِرَقْلَ أَرْسَلَ إِلَيْهِ فَقَالَ يَعْنِي النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَأْمُرُنَا بِالصَّلاَةِ وَالصَّدَقَةِ وَالْعَفَافِ وَالصِّلَةِ‏.‏

(Abu Sufyon (roziyallohu anhu) xabar berishicha,) Hiraql unga (odam) yuborib (Paygʻambar ﷺ haqida soʻradi). U (Abu Sufyon): «U (yaʼni Paygʻambar ﷺ) bizni namoz, sadaqa, iffat (poklik) va silayi rahmga buyuradilar» dedi.(Абу Суфён (розияллоҳу анҳу) хабар беришича,) Ҳирақл унга (одам) юбориб (Пайғамбар ﷺ ҳақида сўради). У (Абу Суфён): «У (яъни Пайғамбар ﷺ) бизни намоз, садақа, иффат (поклик) ва силайи раҳмга буюрадилар» деди.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ دِينَارٍ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ يَقُولُ رَأَى عُمَرُ حُلَّةَ سِيَرَاءَ تُبَاعُ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ ابْتَعْ هَذِهِ، وَالْبَسْهَا يَوْمَ الْجُمُعَةِ، وَإِذَا جَاءَكَ الْوُفُودُ‏.‏ قَالَ ‏"‏ إِنَّمَا يَلْبَسُ هَذِهِ مَنْ لاَ خَلاَقَ لَهُ ‏"‏‏.‏ فَأُتِيَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مِنْهَا بِحُلَلٍ، فَأَرْسَلَ إِلَى عُمَرَ بِحُلَّةٍ فَقَالَ كَيْفَ أَلْبَسُهَا وَقَدْ قُلْتَ فِيهَا مَا قُلْتَ قَالَ ‏"‏ إِنِّي لَمْ أُعْطِكَهَا لِتَلْبَسَهَا، وَلَكِنْ تَبِيعُهَا أَوْ تَكْسُوهَا ‏"‏‏.‏ فَأَرْسَلَ بِهَا عُمَرُ إِلَى أَخٍ لَهُ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ قَبْلَ أَنْ يُسْلِمَ‏.‏

(Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi:) Umar sotilayotgan bir hulla siyaroni koʻrib: «Yo Rasululloh, buni sotib oling va juma kuni hamda oldingizga vakillar kelganda kiying» dedi. (U zot:) «Buni faqat (oxiratda) nasibasi boʻlmagan kishi kiyadi» dedilar. Soʻng Paygʻambar ﷺga oʻshandan (bir necha) hullalar keltirildi, (u zot) Umarga bir hulla yubordilar. (Umar:) «Siz uning haqida aytganingizni aytgan boʻlsangiz, men uni qanday kiyaman?» dedi. (U zot:) «Men buni senga kiyishing uchun bermadim, balki sotishing yoki (boshqaga) kiydirishing uchun (berdim)» dedilar. Shunda Umar uni Makka ahlidan boʻlgan — hali Islomga kirmagan — bir birodariga yubordi.(Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Умар сотилаётган бир ҳулла сиярони кўриб: «Ё Расулуллоҳ, буни сотиб олинг ва жума куни ҳамда олдингизга вакиллар келганда кийинг» деди. (У зот:) «Буни фақат (охиратда) насибаси бўлмаган киши кияди» дедилар. Сўнг Пайғамбар ﷺга ўшандан (бир неча) ҳуллалар келтирилди, (у зот) Умарга бир ҳулла юбордилар. (Умар:) «Сиз унинг ҳақида айтганингизни айтган бўлсангиз, мен уни қандай кияман?» деди. (У зот:) «Мен буни сенга кийишинг учун бермадим, балки сотишинг ёки (бошқага) кийдиришинг учун (бердим)» дедилар. Шунда Умар уни Макка аҳлидан бўлган — ҳали Исломга кирмаган — бир биродарига юборди.

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ أَخْبَرَنِي ابْنُ عُثْمَانَ، قَالَ سَمِعْتُ مُوسَى بْنَ طَلْحَةَ، عَنْ أَبِي أَيُّوبَ، قَالَ قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، أَخْبِرْنِي بِعَمَلٍ، يُدْخِلُنِي الْجَنَّةَ‏.‏

(Abu Ayyub al-Ansoriy (roziyallohu anhu) aytdi:) «Yo Rasululloh, meni jannatga kiritadigan bir amalni menga aytib bering» deyildi.(Абу Айюб ал-Ансорий (розияллоҳу анҳу) айтди:) «Ё Расулуллоҳ, мени жаннатга киритадиган бир амални менга айтиб беринг» дейилди.

حَدَّثَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ، حَدَّثَنَا بَهْزٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، حَدَّثَنَا ابْنُ عُثْمَانَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَوْهَبٍ، وَأَبُوهُ، عُثْمَانُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ أَنَّهُمَا سَمِعَا مُوسَى بْنَ طَلْحَةَ، عَنْ أَبِي أَيُّوبَ الأَنْصَارِيِّ ـ رضى الله عنه أَنَّ رَجُلاً قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَخْبِرْنِي بِعَمَلٍ يُدْخِلُنِي الْجَنَّةَ‏.‏ فَقَالَ الْقَوْمُ مَالَهُ مَالَهُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَرَبٌ مَالَهُ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ تَعْبُدُ اللَّهَ لاَ تُشْرِكُ بِهِ شَيْئًا، وَتُقِيمُ الصَّلاَةَ، وَتُؤْتِي الزَّكَاةَ، وَتَصِلُ الرَّحِمَ، ذَرْهَا ‏"‏‏.‏ قَالَ كَأَنَّهُ كَانَ عَلَى رَاحِلَتِهِ‏.‏

(Abu Ayyub al-Ansoriy (roziyallohu anhu) rivoyat qildi)ki, bir kishi: «Yo Rasululloh, meni jannatga kiritadigan bir amalni menga aytib bering» dedi. Odamlar: «Unga nima boʻldi? Unga nima boʻldi?» dedilar. Rasululloh ﷺ: «Uning hojati bor» dedilar. Soʻng Paygʻambar ﷺ: «Allohga — Unga hech narsani shirik keltirmagan holda — ibodat qilasan, namozni (toʻkis) oʻqiysan, zakotni berasan va silayi rahm qilasan. Uni (ulovni) qoʻyiber» dedilar. (Roviy:) Goʻyo u (soʻragan kishi) oʻz ulovi ustida (turgan) edi.(Абу Айюб ал-Ансорий (розияллоҳу анҳу) ривоят қилди)ки, бир киши: «Ё Расулуллоҳ, мени жаннатга киритадиган бир амални менга айтиб беринг» деди. Одамлар: «Унга нима бўлди? Унга нима бўлди?» дедилар. Расулуллоҳ ﷺ: «Унинг ҳожати бор» дедилар. Сўнг Пайғамбар ﷺ: «Аллоҳга — Унга ҳеч нарсани ширик келтирмаган ҳолда — ибодат қиласан, намозни (тўкис) ўқийсан, закотни берасан ва силайи раҳм қиласан. Уни (уловни) қўйибер» дедилар. (Ровий:) Гўё у (сўраган киши) ўз улови устида (турган) эди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَنَّ مُحَمَّدَ بْنَ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ، قَالَ إِنَّ جُبَيْرَ بْنَ مُطْعِمٍ أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، سَمِعَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ لاَ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ قَاطِعٌ ‏"‏‏.‏

(Jubayr ibn Mutʼim (roziyallohu anhu) aytdi:) Men Paygʻambar ﷺning: «Qarindoshlik (aloqasini) uzuvchi jannatga kirmaydi» deganlarini eshitdim.(Жубайр ибн Мутъим (розияллоҳу анҳу) айтди:) Мен Пайғамбар ﷺнинг: «Қариндошлик (алоқасини) узувчи жаннатга кирмайди» деганларини эшитдим.

حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْمُنْذِرِ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَعْنٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَنْ سَرَّهُ أَنْ يُبْسَطَ لَهُ فِي رِزْقِهِ، وَأَنْ يُنْسَأَ لَهُ فِي أَثَرِهِ، فَلْيَصِلْ رَحِمَهُ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi:) Men Rasululloh ﷺning: «Kim rizqi keng qilinishini va umri (asari) uzaytirilishini istasa, silayi rahm qilsin» deganlarini eshitdim.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди:) Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: «Ким ризқи кенг қилинишини ва умри (асари) узайтирилишини истаса, силайи раҳм қилсин» деганларини эшитдим.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ أَحَبَّ أَنْ يُبْسَطَ لَهُ فِي رِزْقِهِ، وَيُنْسَأَ لَهُ فِي أَثَرِهِ، فَلْيَصِلْ رَحِمَهُ ‏"‏‏.‏

(Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) rivoyat qildi)ki, Rasululloh ﷺ: «Kim rizqi keng qilinishini va umri (asari) uzaytirilishini yaxshi koʻrsa, silayi rahm qilsin» dedilar.(Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) ривоят қилди)ки, Расулуллоҳ ﷺ: «Ким ризқи кенг қилинишини ва умри (асари) узайтирилишини яхши кўрса, силайи раҳм қилсин» дедилар.

حَدَّثَنِي بِشْرُ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ أَبِي مُزَرِّدٍ، قَالَ سَمِعْتُ عَمِّي، سَعِيدَ بْنَ يَسَارٍ يُحَدِّثُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ الْخَلْقَ حَتَّى إِذَا فَرَغَ مِنْ خَلْقِهِ، قَالَتِ الرَّحِمُ هَذَا مَقَامُ الْعَائِذِ بِكَ مِنَ الْقَطِيعَةِ‏.‏ قَالَ نَعَمْ أَمَا تَرْضَيْنَ أَنْ أَصِلَ مَنْ وَصَلَكِ‏.‏ وَأَقْطَعَ مَنْ قَطَعَكِ‏.‏ قَالَتْ بَلَى يَا رَبِّ‏.‏ قَالَ فَهْوَ لَكِ ‏"‏‏.‏ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ فَاقْرَءُوا إِنْ شِئْتُمْ ‏[quran sura="47" aya_start="22" aya_end="22"]{‏فَهَلْ عَسَيْتُمْ إِنْ تَوَلَّيْتُمْ أَنْ تُفْسِدُوا فِي الأَرْضِ وَتُقَطِّعُوا أَرْحَامَكُمْ‏}‏‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) rivoyat qildi)ki, Paygʻambar ﷺ: «Alloh xalqni yaratdi; uni yaratib boʻlgach, rahm (qarindoshlik): ‹Bu — (qarindoshlikni) uzishdan Senga panoh tilovchining (turadigan) joyidir (yaʼni men panoh soʻrayman)› dedi. (Alloh:) ‹Ha; seni ulagan kishini Men ulashimga va seni uzgan kishini Men uzishimga rozi emasmisan?› dedi. (Rahm:) ‹Ha, ey Robbim, (roziman)› dedi. (Alloh:) ‹Bas, u (shu hukm) senikidir› dedi» dedilar. Rasululloh ﷺ: «Xohlasangiz, (mana bu oyatni) oʻqinglar: ‹Bas, agar (haqdan) yuz oʻgirsangiz, yer yuzida buzgʻunchilik qilishingiz va qarindoshchilik rishtalaringizni uzishingiz kutiladimi?!› (Muhammad surasi, 22-oyat)» dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) ривоят қилди)ки, Пайғамбар ﷺ: «Аллоҳ халқни яратди; уни яратиб бўлгач, раҳм (қариндошлик): ‹Бу — (қариндошликни) узишдан Сенга паноҳ тиловчининг (турадиган) жойидир (яъни мен паноҳ сўрайман)› деди. (Аллоҳ:) ‹Ҳа; сени улаган кишини Мен улашимга ва сени узган кишини Мен узишимга рози эмасмисан?› деди. (Раҳм:) ‹Ҳа, эй Роббим, (розиман)› деди. (Аллоҳ:) ‹Бас, у (шу ҳукм) сеникидир› деди» дедилар. Расулуллоҳ ﷺ: «Хоҳласангиз, (мана бу оятни) ўқинглар: ‹Бас, агар (ҳақдан) юз ўгирсангиз, ер юзида бузғунчилик қилишингиз ва қариндошчилик ришталарингизни узишингиз кутиладими?!› (Муҳаммад сураси, 22-оят)» дедилар.

حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ مَخْلَدٍ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ دِينَارٍ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ الرَّحِمَ سُجْنَةٌ مِنَ الرَّحْمَنِ، فَقَالَ اللَّهُ مَنْ وَصَلَكِ وَصَلْتُهُ، وَمَنْ قَطَعَكِ قَطَعْتُهُ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) rivoyat qildi)ki, Paygʻambar ﷺ: «Albatta, ‹rahm› (qarindoshlik) — ‹Rahmon›dan (olingan bir) shoxchadir. Alloh: ‹Seni ulagan kishini Men ulayman, seni uzgan kishini Men uzaman› dedi» dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) ривоят қилди)ки, Пайғамбар ﷺ: «Албатта, ‹раҳм› (қариндошлик) — ‹Раҳмон›дан (олинган бир) шохчадир. Аллоҳ: ‹Сени улаган кишини Мен улайман, сени узган кишини Мен узаман› деди» дедилар.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ بِلاَلٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي مُعَاوِيَةُ بْنُ أَبِي مُزَرِّدٍ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ رُومَانَ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الرَّحِمُ شِجْنَةٌ، فَمَنْ وَصَلَهَا وَصَلْتُهُ، وَمَنْ قَطَعَهَا قَطَعْتُهُ ‏"‏‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) rivoyat qildi)ki, Paygʻambar ﷺ: «‹Rahm› (qarindoshlik) — (Rahmondan olingan) bir shoxchadir; kim uni ulasa, Men uni ulayman; kim uni uzsa, Men uni uzaman» dedilar.(Оиша (розияллоҳу анҳо) ривоят қилди)ки, Пайғамбар ﷺ: «‹Раҳм› (қариндошлик) — (Раҳмондан олинган) бир шохчадир; ким уни уласа, Мен уни улайман; ким уни узса, Мен уни узаман» дедилар.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَبَّاسٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي خَالِدٍ، عَنْ قَيْسِ بْنِ أَبِي حَازِمٍ، أَنَّ عَمْرَو بْنَ الْعَاصِ، قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم جِهَارًا غَيْرَ سِرٍّ يَقُولُ ‏"‏ إِنَّ آلَ أَبِي ‏"‏ ـ قَالَ عَمْرٌو فِي كِتَابِ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ بَيَاضٌ ـ لَيْسُوا بِأَوْلِيَائِي، إِنَّمَا وَلِيِّيَ اللَّهُ وَصَالِحُ الْمُؤْمِنِينَ‏.‏ زَادَ عَنْبَسَةُ بْنُ عَبْدِ الْوَاحِدِ عَنْ بَيَانٍ عَنْ قَيْسٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَلَكِنْ لَهُمْ رَحِمٌ أَبُلُّهَا بِبَلاَلِهَا ‏"‏‏.‏ يَعْنِي أَصِلُهَا بِصِلَتِهَا‏.‏ قَالَ أَبُو عَبْد اللَّهِ بِبَلَاهَا كَذَا وَقَعَ وَبِبَلَالِهَا أَجْوَدُ وَأَصَحُّ وَبِبَلَاهَا لَا أَعْرِفُ لَهُ وَجْهًا‏.‏

(Amr ibn al-Os (roziyallohu anhu) aytdi:) Men Paygʻambar ﷺning oshkora — yashirin emas — (shunday) deyayotganlarini eshitdim: «Falon (kishi)ning oilasi — (Amr aytdi: Muhammad ibn Jaʼfarning kitobida bu yerda boʻsh joy bor edi) — mening doʻstlarim emaslar; mening doʻstim faqat Alloh va moʻminlarning solihlaridir». (Anbasa ziyoda qildi: Amr ibn al-Os: Men Paygʻambar ﷺning: «Lekin ularning (men bilan) qarindoshligi (rahm) bor, men uni oʻz namligi bilan nam (tetik) saqlayman» (deganlarini eshitdim), yaʼni «Men unga (oʻz) silasi bilan silayi rahm qilaman» (degani).)(Амр ибн ал-Ос (розияллоҳу анҳу) айтди:) Мен Пайғамбар ﷺнинг ошкора — яширин эмас — (шундай) деяётганларини эшитдим: «Фалон (киши)нинг оиласи — (Амр айтди: Муҳаммад ибн Жаъфарнинг китобида бу ерда бўш жой бор эди) — менинг дўстларим эмаслар; менинг дўстим фақат Аллоҳ ва мўминларнинг солиҳларидир». (Анбаса зиёда қилди: Амр ибн ал-Ос: Мен Пайғамбар ﷺнинг: «Лекин уларнинг (мен билан) қариндошлиги (раҳм) бор, мен уни ўз намлиги билан нам (тетик) сақлайман» (деганларини эшитдим), яъни «Мен унга (ўз) силаси билан силайи раҳм қиламан» (дегани).)

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَعْمَشِ، وَالْحَسَنِ بْنِ عَمْرٍو، وَفِطْرٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ـ وَقَالَ سُفْيَانُ لَمْ يَرْفَعْهُ الأَعْمَشُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَرَفَعَهُ حَسَنٌ وَفِطْرٌ ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَيْسَ الْوَاصِلُ بِالْمُكَافِئِ، وَلَكِنِ الْوَاصِلُ الَّذِي إِذَا قَطَعَتْ رَحِمُهُ وَصَلَهَا ‏"‏‏.‏

(Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo) rivoyat qildi)ki, Paygʻambar ﷺ: «(Haqiqiy) silayi rahm qiluvchi — (faqat yaxshilikni) qaytaruvchi (kishi) emas; balki (haqiqiy) silayi rahm qiluvchi — qarindoshligi uzilganda (qarindoshlari u bilan aloqani uzganda ham), uni (qaytadan) ulaydigan kishidir» dedilar.(Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилди)ки, Пайғамбар ﷺ: «(Ҳақиқий) силайи раҳм қилувчи — (фақат яхшиликни) қайтарувчи (киши) эмас; балки (ҳақиқий) силайи раҳм қилувчи — қариндошлиги узилганда (қариндошлари у билан алоқани узганда ҳам), уни (қайтадан) улайдиган кишидир» дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّ حَكِيمَ بْنَ حِزَامٍ، أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَرَأَيْتَ أُمُورًا كُنْتُ أَتَحَنَّثُ بِهَا فِي الْجَاهِلِيَّةِ مِنْ صِلَةٍ وَعَتَاقَةٍ وَصَدَقَةٍ، هَلْ لِي فِيهَا مِنْ أَجْرٍ‏.‏ قَالَ حَكِيمٌ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَسْلَمْتَ عَلَى مَا سَلَفَ مِنْ خَيْرٍ ‏"‏‏.‏ وَيُقَالُ أَيْضًا عَنْ أَبِي الْيَمَانِ أَتَحَنَّثُ‏.‏ وَقَالَ مَعْمَرٌ وَصَالِحٌ وَابْنُ الْمُسَافِرِ أَتَحَنَّثُ‏.‏ وَقَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ التَّحَنُّثُ التَّبَرُّرُ، وَتَابَعَهُمْ هِشَامٌ عَنْ أَبِيهِ‏.‏

(Hakim ibn Hizom (roziyallohu anhu) aytdi:) Men: «Yo Rasululloh, men johiliyatda taqvodorlik (ibodat) qilib ado etgan ishlarim — silayi rahm, qul ozod qilish va sadaqa — haqida nima deysiz? Ularda menga (biror) ajr bormi?» dedim. Hakim aytdi: Rasululloh ﷺ: «Sen oʻzingdan oldin oʻtgan yaxshilik (savoblari) bilan birga Islomga kirding (yaʼni u yaxshiliklar senga qoladi)» dedilar.(Ҳаким ибн Ҳизом (розияллоҳу анҳу) айтди:) Мен: «Ё Расулуллоҳ, мен жоҳилиятда тақводорлик (ибодат) қилиб адо этган ишларим — силайи раҳм, қул озод қилиш ва садақа — ҳақида нима дейсиз? Уларда менга (бирор) ажр борми?» дедим. Ҳаким айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Сен ўзингдан олдин ўтган яхшилик (савоблари) билан бирга Исломга кирдинг (яъни у яхшиликлар сенга қолади)» дедилар.

حَدَّثَنَا حِبَّانُ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، عَنْ خَالِدِ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أُمِّ خَالِدٍ بِنْتِ خَالِدِ بْنِ سَعِيدٍ، قَالَتْ أَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَعَ أَبِي وَعَلَىَّ قَمِيصٌ أَصْفَرُ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ سَنَهْ سَنَهْ ‏"‏‏.‏ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ وَهْىَ بِالْحَبَشِيَّةِ حَسَنَةٌ‏.‏ قَالَتْ فَذَهَبْتُ أَلْعَبُ بِخَاتَمِ النُّبُوَّةِ، فَزَجَرَنِي أَبِي‏.‏ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ دَعْهَا ‏"‏‏.‏ ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَبْلِي وَأَخْلِقِي، ثُمَّ أَبْلِي وَأَخْلِقِي، ثُمَّ أَبْلِي وَأَخْلِقِي ‏"‏‏.‏ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ فَبَقِيَتْ حَتَّى ذَكَرَ‏.‏ يَعْنِي مِنْ بَقَائِهَا‏.‏

(Ummu Xolid binti Xolid (roziyallohu anho) aytdilar:) Men otam bilan Rasululloh ﷺning oldilariga keldim, egnimda sariq koʻylak bor edi. Rasululloh ﷺ: «Sanah, sanah!» dedilar. (Abdulloh aytdi: U — habashchada «chiroyli» (degani).) (Ummu Xolid:) Men (Paygʻambar ﷺning) nubuvvat muhri (xotami) bilan oʻynagani bordim, otam meni (urishib) qaytardi. Rasululloh ﷺ: «Uni qoʻyiber (tegma)» dedilar. Soʻng Rasululloh ﷺ: «(Buni) eskirtib, yangilab yur; soʻng eskirtib, yangilab yur; soʻng eskirtib, yangilab yur» dedilar. (Abdulloh aytdi: U (Ummu Xolid) shu qadar uzoq yashadiki...) — yaʼni uning uzoq umr koʻrgani (haqida).(Умму Холид бинти Холид (розияллоҳу анҳо) айтдилар:) Мен отам билан Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига келдим, эгнимда сариқ кўйлак бор эди. Расулуллоҳ ﷺ: «Санаҳ, санаҳ!» дедилар. (Абдуллоҳ айтди: У — ҳабашчада «чиройли» (дегани).) (Умму Холид:) Мен (Пайғамбар ﷺнинг) нубувват муҳри (хотами) билан ўйнагани бордим, отам мени (уришиб) қайтарди. Расулуллоҳ ﷺ: «Уни қўйибер (тегма)» дедилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ: «(Буни) эскиртиб, янгилаб юр; сўнг эскиртиб, янгилаб юр; сўнг эскиртиб, янгилаб юр» дедилар. (Абдуллоҳ айтди: У (Умму Холид) шу қадар узоқ яшадики...) — яъни унинг узоқ умр кўргани (ҳақида).

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا مَهْدِيٌّ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي يَعْقُوبَ، عَنِ ابْنِ أَبِي نُعْمٍ، قَالَ كُنْتُ شَاهِدًا لاِبْنِ عُمَرَ وَسَأَلَهُ رَجُلٌ عَنْ دَمِ الْبَعُوضِ‏.‏ فَقَالَ مِمَّنْ أَنْتَ فَقَالَ مِنْ أَهْلِ الْعِرَاقِ‏.‏ قَالَ انْظُرُوا إِلَى هَذَا، يَسْأَلُنِي عَنْ دَمِ الْبَعُوضِ وَقَدْ قَتَلُوا ابْنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَسَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ هُمَا رَيْحَانَتَاىَ مِنَ الدُّنْيَا ‏"‏‏.‏

(Ibn Abu Nuʼm aytdi:) Men Ibn Umar (roziyallohu anhumo)ning huzurida hozir edim; bir kishi undan chivin qoni haqida soʻradi. (Ibn Umar:) «Sen qayerdansan?» dedi. U: «Iroq ahlidanman» dedi. (Ibn Umar:) «Mana shunga qaranglar — u mendan chivin qoni haqida soʻrayapti, holbuki ular Paygʻambar ﷺning (nabira)sini oʻldirgandilar! Men Paygʻambar ﷺning: ‹Ular (Hasan va Husayn) — mening bu dunyodagi ikki rayhonimdir (xushboʻy gulimdir)› deganlarini eshitganman» dedi.(Ибн Абу Нуъм айтди:) Мен Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)нинг ҳузурида ҳозир эдим; бир киши ундан чивин қони ҳақида сўради. (Ибн Умар:) «Сен қаердансан?» деди. У: «Ироқ аҳлиданман» деди. (Ибн Умар:) «Мана шунга қаранглар — у мендан чивин қони ҳақида сўраяпти, ҳолбуки улар Пайғамбар ﷺнинг (набира)сини ўлдиргандилар! Мен Пайғамбар ﷺнинг: ‹Улар (Ҳасан ва Ҳусайн) — менинг бу дунёдаги икки райҳонимдир (хушбўй гулимдир)› деганларини эшитганман» деди.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ، أَنَّ عُرْوَةَ بْنَ الزُّبَيْرِ، أَخْبَرَهُ أَنَّ عَائِشَةَ زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم حَدَّثَتْهُ قَالَتْ جَاءَتْنِي امْرَأَةٌ مَعَهَا ابْنَتَانِ تَسْأَلُنِي، فَلَمْ تَجِدْ عِنْدِي غَيْرَ تَمْرَةٍ وَاحِدَةٍ، فَأَعْطَيْتُهَا، فَقَسَمَتْهَا بَيْنَ ابْنَتَيْهَا، ثُمَّ قَامَتْ فَخَرَجَتْ، فَدَخَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَحَدَّثْتُهُ فَقَالَ ‏"‏ مَنْ يَلِي مِنْ هَذِهِ الْبَنَاتِ شَيْئًا فَأَحْسَنَ إِلَيْهِنَّ كُنَّ لَهُ سِتْرًا مِنَ النَّارِ ‏"‏‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) aytdilar:) Mening oldimga ikki qizi bor bir ayol (sadaqa) soʻrab keldi; u menda bir dona xurmodan boshqa (narsa) topmadi, men shuni unga berdim. U (xurmoni) ikki qizi orasida boʻlib berdi, soʻng (oʻrnidan) turib (chiqib) ketdi. Soʻng Paygʻambar ﷺ kirdilar, men (boʻlgan voqeani) u zotga aytdim. (U zot:) «Kim mana shu qizlardan birortasini (tarbiyalab) parvarish qilsa va ularga yaxshilik qilsa, ular u (kishi) uchun doʻzaxdan (toʻsadigan) parda boʻladilar» dedilar.(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтдилар:) Менинг олдимга икки қизи бор бир аёл (садақа) сўраб келди; у менда бир дона хурмодан бошқа (нарса) топмади, мен шуни унга бердим. У (хурмони) икки қизи орасида бўлиб берди, сўнг (ўрнидан) туриб (чиқиб) кетди. Сўнг Пайғамбар ﷺ кирдилар, мен (бўлган воқеани) у зотга айтдим. (У зот:) «Ким мана шу қизлардан бирортасини (тарбиялаб) парвариш қилса ва уларга яхшилик қилса, улар у (киши) учун дўзахдан (тўсадиган) парда бўладилар» дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، حَدَّثَنَا سَعِيدٌ الْمَقْبُرِيُّ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ سُلَيْمٍ، حَدَّثَنَا أَبُو قَتَادَةَ، قَالَ خَرَجَ عَلَيْنَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَأُمَامَةُ بِنْتُ أَبِي الْعَاصِ عَلَى عَاتِقِهِ، فَصَلَّى فَإِذَا رَكَعَ وَضَعَهَا، وَإِذَا رَفَعَ رَفَعَهَا‏.‏

(Abu Qatada (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ — Umoma binti Abulos (u zotning nabiralari) yelkalarida boʻlgan holda — oldimizga chiqdilar. (U zot) namoz oʻqidilar; rukuga borganlarida uni (yerga) qoʻyar, (rukudan) koʻtarilganlarida uni (yana) koʻtarib olardilar.(Абу Қатада (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ — Умома бинти Абулос (у зотнинг набиралари) елкаларида бўлган ҳолда — олдимизга чиқдилар. (У зот) намоз ўқидилар; рукуга борганларида уни (ерга) қўяр, (рукудан) кўтарилганларида уни (яна) кўтариб олардилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَبَّلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْحَسَنَ بْنَ عَلِيٍّ وَعِنْدَهُ الأَقْرَعُ بْنُ حَابِسٍ التَّمِيمِيُّ جَالِسًا‏.‏ فَقَالَ الأَقْرَعُ إِنَّ لِي عَشَرَةً مِنَ الْوَلَدِ مَا قَبَّلْتُ مِنْهُمْ أَحَدًا‏.‏ فَنَظَرَ إِلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ قَالَ ‏"‏ مَنْ لاَ يَرْحَمُ لاَ يُرْحَمُ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi:) Rasululloh ﷺ Hasan ibn Alini oʻpdilar, u zotning yonlarida Aqra ibn Hobis at-Tamimiy oʻtirgan edi. Aqra: «Mening oʻnta bolam bor, men ulardan birortasini (hech) oʻpmaganman» dedi. Rasululloh ﷺ unga (bir) qarab qoʻydilar, soʻng: «Kim rahm qilmasa, unga (ham) rahm qilinmaydi» dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ Ҳасан ибн Алини ўпдилар, у зотнинг ёнларида Ақра ибн Ҳобис ат-Тамимий ўтирган эди. Ақра: «Менинг ўнта болам бор, мен улардан бирортасини (ҳеч) ўпмаганман» деди. Расулуллоҳ ﷺ унга (бир) қараб қўйдилар, сўнг: «Ким раҳм қилмаса, унга (ҳам) раҳм қилинмайди» дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ جَاءَ أَعْرَابِيٌّ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ تُقَبِّلُونَ الصِّبْيَانَ فَمَا نُقَبِّلُهُمْ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَوَ أَمْلِكُ لَكَ أَنْ نَزَعَ اللَّهُ مِنْ قَلْبِكَ الرَّحْمَةَ ‏"‏‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) aytdilar:) Bir aʼrobiy Paygʻambar ﷺning oldilariga kelib: «Sizlar bolalarni oʻpasizlarmi? Biz esa ularni oʻpmaymiz» dedi. Paygʻambar ﷺ: «Alloh sening qalbingdan rahm-shafqatni olib qoʻygan boʻlsa, men sen uchun (biror narsaga) ega boʻla olamanmi (yaʼni qoʻlimdan nima keladi)?» dedilar.(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтдилар:) Бир аъробий Пайғамбар ﷺнинг олдиларига келиб: «Сизлар болаларни ўпасизларми? Биз эса уларни ўпмаймиз» деди. Пайғамбар ﷺ: «Аллоҳ сенинг қалбингдан раҳм-шафқатни олиб қўйган бўлса, мен сен учун (бирор нарсага) эга бўла оламанми (яъни қўлимдан нима келади)?» дедилар.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي مَرْيَمَ، حَدَّثَنَا أَبُو غَسَّانَ، قَالَ حَدَّثَنِي زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ـ رضى الله عنه ـ قَدِمَ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم سَبْىٌ، فَإِذَا امْرَأَةٌ مِنَ السَّبْىِ قَدْ تَحْلُبُ ثَدْيَهَا تَسْقِي، إِذَا وَجَدَتْ صَبِيًّا فِي السَّبْىِ أَخَذَتْهُ فَأَلْصَقَتْهُ بِبَطْنِهَا وَأَرْضَعَتْهُ، فَقَالَ لَنَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَتَرَوْنَ هَذِهِ طَارِحَةً وَلَدَهَا فِي النَّارِ ‏"‏‏.‏ قُلْنَا لاَ وَهْىَ تَقْدِرُ عَلَى أَنْ لاَ تَطْرَحَهُ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ اللَّهُ أَرْحَمُ بِعِبَادِهِ مِنْ هَذِهِ بِوَلَدِهَا ‏"‏‏.‏

(Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺning oldilariga (bir necha) asirlar keltirildi; mana, asirlar orasida bir ayol — koʻkragini sogʻib (sut) ichirar, asirlar ichida biror bolani topsa, uni olib, qorniga bosib emizardi. Paygʻambar ﷺ bizga: «Bu (ayol) oʻz bolasini olovga tashlaydi deb oʻylaysizlarmi?» dedilar. Biz: «Yoʻq, u (bolasini) tashlamaslikka qodir ekan (qanday tashlasin)» dedik. (U zot:) «Alloh Oʻz bandalariga — mana shu (ayol) oʻz bolasiga (rahm qilganidan) — koʻra rahmliroqdir» dedilar.(Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺнинг олдиларига (бир неча) асирлар келтирилди; мана, асирлар орасида бир аёл — кўкрагини соғиб (сут) ичирар, асирлар ичида бирор болани топса, уни олиб, қорнига босиб эмизарди. Пайғамбар ﷺ бизга: «Бу (аёл) ўз боласини оловга ташлайди деб ўйлайсизларми?» дедилар. Биз: «Йўқ, у (боласини) ташламасликка қодир экан (қандай ташласин)» дедик. (У зот:) «Аллоҳ Ўз бандаларига — мана шу (аёл) ўз боласига (раҳм қилганидан) — кўра раҳмлироқдир» дедилар.

حَدَّثَنَا الْحَكَمُ بْنُ نَافِعٍ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَخْبَرَنَا سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ جَعَلَ اللَّهُ الرَّحْمَةَ مِائَةَ جُزْءٍ، فَأَمْسَكَ عِنْدَهُ تِسْعَةً وَتِسْعِينَ جُزْءًا، وَأَنْزَلَ فِي الأَرْضِ جُزْءًا وَاحِدًا، فَمِنْ ذَلِكَ الْجُزْءِ يَتَرَاحَمُ الْخَلْقُ، حَتَّى تَرْفَعَ الْفَرَسُ حَافِرَهَا عَنْ وَلَدِهَا خَشْيَةَ أَنْ تُصِيبَهُ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi:) Men Rasululloh ﷺning: «Alloh rahmatni yuz boʻlak qildi; toqson toʻqqiz boʻlagini Oʻz huzurida ushlab qoldi va yerga bir boʻlagini tushirdi. Ana shu bir boʻlakdan (sababli) maxluqot bir-biriga rahm qiladi — hatto biya (urgʻochi ot) bolasiga (tuyogʻi) tegib ketishidan qoʻrqib, tuyogʻini undan koʻtaradi» deganlarini eshitdim.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди:) Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: «Аллоҳ раҳматни юз бўлак қилди; тоқсон тўққиз бўлагини Ўз ҳузурида ушлаб қолди ва ерга бир бўлагини туширди. Ана шу бир бўлакдан (сабабли) махлуқот бир-бирига раҳм қилади — ҳатто бия (урғочи от) боласига (туёғи) тегиб кетишидан қўрқиб, туёғини ундан кўтаради» деганларини эшитдим.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُرَحْبِيلَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَىُّ الذَّنْبِ أَعْظَمُ قَالَ ‏"‏ أَنْ تَجْعَلَ لِلَّهِ نِدًّا وَهْوَ خَلَقَكَ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ قَالَ أَىُّ قَالَ ‏"‏ أَنْ تَقْتُلَ وَلَدَكَ خَشْيَةَ أَنْ يَأْكُلَ مَعَكَ ‏"‏‏.‏ قَالَ ثُمَّ أَىُّ قَالَ ‏"‏ أَنْ تُزَانِيَ حَلِيلَةَ جَارِكَ ‏"‏‏.‏ وَأَنْزَلَ اللَّهُ تَصْدِيقَ قَوْلِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏[quran sura="25" aya_start="68" aya_end="68"]{‏وَالَّذِينَ لاَ يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ‏}‏‏.‏

(Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu) aytdi:) Men: «Yo Rasululloh, qaysi gunoh eng katta?» dedim. (U zot:) «Alloh seni yaratgan boʻla turib, Unga (biror narsani) teng (raqib) qilishingdir» dedilar. Soʻng (men): «Soʻng qaysi?» dedim. (U zot:) «Bolangni sen bilan (birga) ovqatlanishidan qoʻrqib oʻldirishingdir» dedilar. (Men:) «Soʻng qaysi?» dedim. (U zot:) «Qoʻshningning xotini bilan zino qilishingdir» dedilar. Alloh esa Paygʻambar ﷺning soʻzlarini tasdiqlab (mana bu oyatni) nozil qildi: «Va ular Alloh bilan birga boshqa biror ilohga iltijo qilmaydilar...» (Furqon surasi, 68-oyat).(Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) айтди:) Мен: «Ё Расулуллоҳ, қайси гуноҳ энг катта?» дедим. (У зот:) «Аллоҳ сени яратган бўла туриб, Унга (бирор нарсани) тенг (рақиб) қилишингдир» дедилар. Сўнг (мен): «Сўнг қайси?» дедим. (У зот:) «Болангни сен билан (бирга) овқатланишидан қўрқиб ўлдиришингдир» дедилар. (Мен:) «Сўнг қайси?» дедим. (У зот:) «Қўшнингнинг хотини билан зино қилишингдир» дедилар. Аллоҳ эса Пайғамбар ﷺнинг сўзларини тасдиқлаб (мана бу оятни) нозил қилди: «Ва улар Аллоҳ билан бирга бошқа бирор илоҳга илтижо қилмайдилар...» (Фурқон сураси, 68-оят).

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ هِشَامٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبِي، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَضَعَ صَبِيًّا فِي حِجْرِهِ يُحَنِّكُهُ، فَبَالَ عَلَيْهِ، فَدَعَا بِمَاءٍ فَأَتْبَعَهُ‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) rivoyat qildi)ki, Paygʻambar ﷺ bir chaqaloqni bagʻirlariga olib, unga tahnik qilayotgan edilar; (chaqaloq) u zotning ustiga (siyib) qoʻydi. (U zot) suv soʻrab, uning ketidan (oʻsha joyga) sepib qoʻydilar.(Оиша (розияллоҳу анҳо) ривоят қилди)ки, Пайғамбар ﷺ бир чақалоқни бағирларига олиб, унга таҳник қилаётган эдилар; (чақалоқ) у зотнинг устига (сийиб) қўйди. (У зот) сув сўраб, унинг кетидан (ўша жойга) сепиб қўйдилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا عَارِمٌ، حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِيهِ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا تَمِيمَةَ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِي عُثْمَانَ النَّهْدِيِّ، يُحَدِّثُهُ أَبُو عُثْمَانَ عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ ـ رضى الله عنهما كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَأْخُذُنِي فَيُقْعِدُنِي عَلَى فَخِذِهِ، وَيُقْعِدُ الْحَسَنَ عَلَى فَخِذِهِ الأُخْرَى، ثُمَّ يَضُمُّهُمَا ثُمَّ يَقُولُ ‏"‏ اللَّهُمَّ ارْحَمْهُمَا فَإِنِّي أَرْحَمُهُمَا ‏"‏‏.‏ وَعَنْ عَلِيٍّ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ، عَنْ أَبِي عُثْمَانَ، قَالَ التَّيْمِيُّ فَوَقَعَ فِي قَلْبِي مِنْهُ شَىْءٌ، قُلْتُ حَدَّثْتُ بِهِ كَذَا وَكَذَا، فَلَمْ أَسْمَعْهُ مِنْ أَبِي عُثْمَانَ، فَنَظَرْتُ فَوَجَدْتُهُ عِنْدِي مَكْتُوبًا فِيمَا سَمِعْتُ‏.‏

(Usoma ibn Zayd (roziyallohu anhumo) aytdi:) Rasululloh ﷺ meni olib, bir sonlarining (tizzalarining) ustiga oʻtqazar, Hasanni esa boshqa sonlarining ustiga oʻtqazar, soʻng ikkimizni (bagʻrilariga) bosib: «Ey Bor Xudoyo, bularga rahm qil, chunki men bularga rahm qilaman» der edilar.(Усома ибн Зайд (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ мени олиб, бир сонларининг (тиззаларининг) устига ўтқазар, Ҳасанни эса бошқа сонларининг устига ўтқазар, сўнг иккимизни (бағриларига) босиб: «Эй Бор Худоё, буларга раҳм қил, чунки мен буларга раҳм қиламан» дер эдилар.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ مَا غِرْتُ عَلَى امْرَأَةٍ مَا غِرْتُ عَلَى خَدِيجَةَ، وَلَقَدْ هَلَكَتْ قَبْلَ أَنْ يَتَزَوَّجَنِي بِثَلاَثِ سِنِينَ، لِمَا كُنْتُ أَسْمَعُهُ يَذْكُرُهَا، وَلَقَدْ أَمَرَهُ رَبُّهُ أَنْ يُبَشِّرَهَا بِبَيْتٍ فِي الْجَنَّةِ مِنْ قَصَبٍ، وَإِنْ كَانَ لَيَذْبَحُ الشَّاةَ ثُمَّ يُهْدِي فِي خُلَّتِهَا مِنْهَا‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) aytdilar:) Men (Paygʻambar ﷺ) meni nikohiga olishlaridan uch yil oldin vafot etgan boʻlsa-da, Xadijaga rashk qilganimchalik biror ayolga rashk qilmaganman — chunki men u zotning uni (Xadijani) koʻp eslab turishlarini eshitardim. (Hatto) Robbi u zotga Xadijaga jannatda qasabdan (yaʼni ichi boʻsh marvariddan) bir uy (berilishi) bilan bashorat berishni buyurgan edi. (U zot) qoʻyni soʻyib, soʻng undan Xadijaning dugonalariga (hadya) yuborardilar.(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтдилар:) Мен (Пайғамбар ﷺ) мени никоҳига олишларидан уч йил олдин вафот этган бўлса-да, Хадижага рашк қилганимчалик бирор аёлга рашк қилмаганман — чунки мен у зотнинг уни (Хадижани) кўп эслаб туришларини эшитардим. (Ҳатто) Робби у зотга Хадижага жаннатда қасабдан (яъни ичи бўш марвариддан) бир уй (берилиши) билан башорат беришни буюрган эди. (У зот) қўйни сўйиб, сўнг ундан Хадижанинг дугоналарига (ҳадя) юборардилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الْوَهَّابِ، قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَبِي حَازِمٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي قَالَ، سَمِعْتُ سَهْلَ بْنَ سَعْدٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَنَا وَكَافِلُ الْيَتِيمِ، فِي الْجَنَّةِ هَكَذَا ‏"‏‏.‏ وَقَالَ بِإِصْبَعَيْهِ السَّبَّابَةِ وَالْوُسْطَى‏.‏

(Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ: «Men va yetimni boquvchi (kafil) jannatda mana shunday boʻlamiz» dedilar va koʻrsatkich hamda oʻrta barmoqlari bilan (ishora qilib koʻrsatdilar).(Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ: «Мен ва етимни боқувчи (кафил) жаннатда мана шундай бўламиз» дедилар ва кўрсаткич ҳамда ўрта бармоқлари билан (ишора қилиб кўрсатдилар).

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ صَفْوَانَ بْنِ سُلَيْمٍ، يَرْفَعُهُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ السَّاعِي عَلَى الأَرْمَلَةِ وَالْمِسْكِينِ كَالْمُجَاهِدِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ، أَوْ كَالَّذِي يَصُومُ النَّهَارَ وَيَقُومُ اللَّيْلَ ‏"‏‏.‏ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، قَالَ حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ ثَوْرِ بْنِ زَيْدٍ الدِّيلِيِّ، عَنْ أَبِي الْغَيْثِ، مَوْلَى ابْنِ مُطِيعٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَهُ

(Safvon ibn Sulaym buni Paygʻambar ﷺga (mursal qilib) yetkazadi:) (U zot:) «Beva (ayol) va miskin (kambagʻal) uchun mehnat qiluvchi — Alloh yoʻlidagi mujohid kabidir; yoki kunduzi roʻza tutib, kechasi (namozga) turuvchi kabidir» dedilar. (Boshqa sanad bilan: Savr ibn Zayd ad-Diliy, u Abulgʻays — Ibn Mutiʼning ozod qilgan quli — dan, u Abu Hurayradan, u Paygʻambar ﷺdan shunga oʻxshashini rivoyat qildi.)(Сафвон ибн Сулайм буни Пайғамбар ﷺга (мурсал қилиб) етказади:) (У зот:) «Бева (аёл) ва мискин (камбағал) учун меҳнат қилувчи — Аллоҳ йўлидаги мужоҳид кабидир; ёки кундузи рўза тутиб, кечаси (намозга) турувчи кабидир» дедилар. (Бошқа санад билан: Савр ибн Зайд ад-Дилий, у Абулғайс — Ибн Мутиънинг озод қилган қули — дан, у Абу Ҳурайрадан, у Пайғамбар ﷺдан шунга ўхшашини ривоят қилди.)

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ ثَوْرِ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ أَبِي الْغَيْثِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ السَّاعِي عَلَى الأَرْمَلَةِ وَالْمِسْكِينِ كَالْمُجَاهِدِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ـ وَأَحْسِبُهُ قَالَ، يَشُكُّ الْقَعْنَبِيُّ ـ كَالْقَائِمِ لاَ يَفْتُرُ، وَكَالصَّائِمِ لاَ يُفْطِرُ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi:) Rasululloh ﷺ: «Beva (ayol) va miskin uchun mehnat qiluvchi — Alloh yoʻlidagi mujohid kabidir» dedilar — va menimcha, (u zot:) — (roviy Qaʼnabiy shubha qiladi) — «toʻxtovsiz (namozga) turuvchi kabi va ogʻiz ochmay roʻza tutuvchi kabidir» (dedilar).(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ: «Бева (аёл) ва мискин учун меҳнат қилувчи — Аллоҳ йўлидаги мужоҳид кабидир» дедилар — ва менимча, (у зот:) — (ровий Қаънабий шубҳа қилади) — «тўхтовсиз (намозга) турувчи каби ва оғиз очмай рўза тутувчи кабидир» (дедилар).

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ أَبِي سُلَيْمَانَ، مَالِكِ بْنِ الْحُوَيْرِثِ قَالَ أَتَيْنَا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَنَحْنُ شَبَبَةٌ مُتَقَارِبُونَ، فَأَقَمْنَا عِنْدَهُ عِشْرِينَ لَيْلَةً، فَظَنَّ أَنَّا اشْتَقْنَا أَهْلَنَا، وَسَأَلَنَا عَمَّنْ تَرَكْنَا فِي أَهْلِنَا، فَأَخْبَرْنَاهُ، وَكَانَ رَفِيقًا رَحِيمًا فَقَالَ ‏"‏ ارْجِعُوا إِلَى أَهْلِيكُمْ فَعَلِّمُوهُمْ وَمُرُوهُمْ، وَصَلُّوا كَمَا رَأَيْتُمُونِي أُصَلِّي، وَإِذَا حَضَرَتِ الصَّلاَةُ فَلْيُؤَذِّنْ لَكُمْ أَحَدُكُمْ، ثُمَّ لِيَؤُمَّكُمْ أَكْبَرُكُمْ ‏"‏‏.‏

(Molik ibn al-Huvayris (roziyallohu anhu) aytdi:) Biz Paygʻambar ﷺning oldilariga keldik — yoshlari bir-biriga yaqin yigitlar edik — va u zotning huzurlarida yigirma kecha turdik. (U zot) bizni oilamizni sogʻinib qoldik deb oʻyladilar va bizdan oilamizda kimni qoldirganimizni soʻradilar; biz u zotga xabar berdik. (U zot) mehribon, rahmli edilar. (U zot:) «Oilalaringizga qaytinglar va ularga (dinni) oʻrgatinglar hamda (yaxshilikka) buyuringlar; men namoz oʻqiganimni koʻrganingizdek namoz oʻqinglar. Namoz (vaqti) kelganda, biringiz sizlarga azon aytsin, soʻng kattangiz sizlarga imom boʻlsin» dedilar.(Молик ибн ал-Ҳувайрис (розияллоҳу анҳу) айтди:) Биз Пайғамбар ﷺнинг олдиларига келдик — ёшлари бир-бирига яқин йигитлар эдик — ва у зотнинг ҳузурларида йигирма кеча турдик. (У зот) бизни оиламизни соғиниб қолдик деб ўйладилар ва биздан оиламизда кимни қолдирганимизни сўрадилар; биз у зотга хабар бердик. (У зот) меҳрибон, раҳмли эдилар. (У зот:) «Оилаларингизга қайтинглар ва уларга (динни) ўргатинглар ҳамда (яхшиликка) буюринглар; мен намоз ўқиганимни кўрганингиздек намоз ўқинглар. Намоз (вақти) келганда, бирингиз сизларга азон айцин, сўнг каттангиз сизларга имом бўлсин» дедилар.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ سُمَىٍّ، مَوْلَى أَبِي بَكْرٍ عَنْ أَبِي صَالِحٍ السَّمَّانِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ بَيْنَمَا رَجُلٌ يَمْشِي بِطَرِيقٍ اشْتَدَّ عَلَيْهِ الْعَطَشُ، فَوَجَدَ بِئْرًا فَنَزَلَ فِيهَا فَشَرِبَ ثُمَّ خَرَجَ، فَإِذَا كَلْبٌ يَلْهَثُ يَأْكُلُ الثَّرَى مِنَ الْعَطَشِ فَقَالَ الرَّجُلُ لَقَدْ بَلَغَ هَذَا الْكَلْبَ مِنَ الْعَطَشِ مِثْلُ الَّذِي كَانَ بَلَغَ بِي، فَنَزَلَ الْبِئْرَ فَمَلأَ خُفَّهُ، ثُمَّ أَمْسَكَهُ بِفِيهِ، فَسَقَى الْكَلْبَ، فَشَكَرَ اللَّهُ لَهُ فَغَفَرَ لَهُ ‏"‏‏.‏ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ وَإِنَّ لَنَا فِي الْبَهَائِمِ أَجْرًا‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ فِي كُلِّ ذَاتِ كَبِدٍ رَطْبَةٍ أَجْرٌ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) rivoyat qildi)ki, Rasululloh ﷺ: «Bir kishi yoʻlda ketayotgan edi, unga qattiq tashnalik (chanqoq) galaba qildi; u bir quduq topib, unga tushdi va (suv) ichdi, soʻng chiqdi. Mana, bir it tilini osiltirib (hansirab), chanqoqdan namli tuproqni yalar edi. (Oʻsha) kishi: ‹Bu itga ham menga yetgan chanqoq kabi (chanqoq) yetibdi› dedi va quduqqa tushib, mahsisini (suvga) toʻldirdi, soʻng uni ogʻzi bilan ushlab (chiqdi) va itni sugʻordi. Bas, Alloh undan (bu amalidan) minnatdor boʻlib, uni magʻfirat qildi» dedilar. Ular: «Yo Rasululloh, bizga hayvonlar(ga yaxshilik qilishda) ham ajr bormi?» dedilar. (U zot:) «Har bir namli jigar (egasi)da — yaʼni har bir tirik jonzotga (yaxshilik qilishda) — ajr bordir» dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) ривоят қилди)ки, Расулуллоҳ ﷺ: «Бир киши йўлда кетаётган эди, унга қаттиқ ташналик (чанқоқ) галаба қилди; у бир қудуқ топиб, унга тушди ва (сув) ичди, сўнг чиқди. Мана, бир ит тилини осилтириб (ҳансираб), чанқоқдан намли тупроқни ялар эди. (Ўша) киши: ‹Бу итга ҳам менга етган чанқоқ каби (чанқоқ) етибди› деди ва қудуққа тушиб, маҳсисини (сувга) тўлдирди, сўнг уни оғзи билан ушлаб (чиқди) ва итни суғорди. Бас, Аллоҳ ундан (бу амалидан) миннатдор бўлиб, уни мағфират қилди» дедилар. Улар: «Ё Расулуллоҳ, бизга ҳайвонлар(га яхшилик қилишда) ҳам ажр борми?» дедилар. (У зот:) «Ҳар бир намли жигар (эгаси)да — яъни ҳар бир тирик жонзотга (яхшилик қилишда) — ажр бордир» дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ، قَالَ قَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي صَلاَةٍ وَقُمْنَا مَعَهُ، فَقَالَ أَعْرَابِيٌّ وَهْوَ فِي الصَّلاَةِ اللَّهُمَّ ارْحَمْنِي وَمُحَمَّدًا، وَلاَ تَرْحَمْ مَعَنَا أَحَدًا‏.‏ فَلَمَّا سَلَّمَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم قَالَ لِلأَعْرَابِيِّ ‏"‏ لَقَدْ حَجَّرْتَ وَاسِعًا ‏"‏‏.‏ يُرِيدُ رَحْمَةَ اللَّهِ‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi:) Rasululloh ﷺ namozga turdilar, biz ham u zot bilan (birga) turdik. Bir aʼrobiy namozda (turib): «Ey Bor Xudoyo, menga va Muhammadga rahm qil, biz bilan birga (boshqa) hech kimga rahm qilma!» dedi. Paygʻambar ﷺ salom berganlaridan soʻng, aʼrobiyga: «Sen keng (boʻlgan) narsani toraytirib qoʻyding» dedilar — (u zot bu bilan) Allohning rahmatini nazarda tutdilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ намозга турдилар, биз ҳам у зот билан (бирга) турдик. Бир аъробий намозда (туриб): «Эй Бор Худоё, менга ва Муҳаммадга раҳм қил, биз билан бирга (бошқа) ҳеч кимга раҳм қилма!» деди. Пайғамбар ﷺ салом берганларидан сўнг, аъробийга: «Сен кенг (бўлган) нарсани торайтириб қўйдинг» дедилар — (у зот бу билан) Аллоҳнинг раҳматини назарда тутдилар.

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا زَكَرِيَّاءُ، عَنْ عَامِرٍ، قَالَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ سَمِعْتُ النُّعْمَانَ بْنَ بَشِيرٍ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ تَرَى الْمُؤْمِنِينَ فِي تَرَاحُمِهِمْ وَتَوَادِّهِمْ وَتَعَاطُفِهِمْ كَمَثَلِ الْجَسَدِ إِذَا اشْتَكَى عُضْوًا تَدَاعَى لَهُ سَائِرُ جَسَدِهِ بِالسَّهَرِ وَالْحُمَّى ‏"‏‏.‏

(Nuʼmon ibn Bashir (roziyallohu anhumo) aytdi:) Rasululloh ﷺ: «Moʻminlarni bir-birlariga rahm qilish, bir-birlarini sevish va bir-birlariga mehribonlik koʻrsatishda — (xuddi yagona) bir tana kabi koʻrasan: qachon (uning) bir aʼzosi ogʻrisa, tananing qolgan (qismlari) ham unga (hamdard boʻlib) uyqusizlik va isitma bilan azob chekadi» dedilar.(Нуъмон ибн Башир (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ: «Мўминларни бир-бирларига раҳм қилиш, бир-бирларини севиш ва бир-бирларига меҳрибонлик кўрсатишда — (худди ягона) бир тана каби кўрасан: қачон (унинг) бир аъзоси оғриса, тананинг қолган (қисмлари) ҳам унга (ҳамдард бўлиб) уйқусизлик ва иситма билан азоб чекади» дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَا مِنْ مُسْلِمٍ غَرَسَ غَرْسًا فَأَكَلَ مِنْهُ إِنْسَانٌ أَوْ دَابَّةٌ إِلاَّ كَانَ لَهُ صَدَقَةً ‏"‏‏.‏

(Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) rivoyat qildi)ki, Paygʻambar ﷺ: «Qaysi bir musulmon bir koʻchat (daraxt) eksa-yu, undan biror inson yoki hayvon yesa, bu (albatta) u uchun sadaqa boʻladi» dedilar.(Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) ривоят қилди)ки, Пайғамбар ﷺ: «Қайси бир мусулмон бир кўчат (дарахт) экса-ю, ундан бирор инсон ёки ҳайвон еса, бу (албатта) у учун садақа бўлади» дедилар.

حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، قَالَ حَدَّثَنِي زَيْدُ بْنُ وَهْبٍ، قَالَ سَمِعْتُ جَرِيرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ لاَ يَرْحَمُ لاَ يُرْحَمُ ‏"‏‏.‏

(Jarir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ: «Kim rahm qilmasa, unga (ham) rahm qilinmaydi» dedilar.(Жарир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ: «Ким раҳм қилмаса, унга (ҳам) раҳм қилинмайди» дедилар.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي أُوَيْسٍ، قَالَ حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو بَكْرِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَمْرَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَا زَالَ يُوصِينِي جِبْرِيلُ بِالْجَارِ حَتَّى ظَنَنْتُ أَنَّهُ سَيُوَرِّثُهُ ‏"‏‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) rivoyat qildi)ki, Paygʻambar ﷺ: «Jabroil menga qoʻshni haqida shu qadar (koʻp) vasiyat qilaverdiki, men: ‹U (qoʻshnini) merosxoʻr qilib qoʻysa kerak› deb oʻylab qoldim» dedilar.(Оиша (розияллоҳу анҳо) ривоят қилди)ки, Пайғамбар ﷺ: «Жаброил менга қўшни ҳақида шу қадар (кўп) васият қилавердики, мен: ‹У (қўшнини) меросхўр қилиб қўйса керак› деб ўйлаб қолдим» дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مِنْهَالٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا زَالَ جِبْرِيلُ يُوصِينِي بِالْجَارِ حَتَّى ظَنَنْتُ أَنَّهُ سَيُوَرِّثُهُ ‏"‏‏.‏

(Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi:) Rasululloh ﷺ: «Jabroil menga qoʻshni haqida shu qadar (koʻp) vasiyat qilaverdiki, men: ‹U (qoʻshnini) merosxoʻr qilib qoʻysa kerak› deb oʻylab qoldim» dedilar.(Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ: «Жаброил менга қўшни ҳақида шу қадар (кўп) васият қилавердики, мен: ‹У (қўшнини) меросхўр қилиб қўйса керак› деб ўйлаб қолдим» дедилар.

حَدَّثَنَا عَاصِمُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ أَبِي شُرَيْحٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ وَاللَّهِ لاَ يُؤْمِنُ، وَاللَّهِ لاَ يُؤْمِنُ، وَاللَّهِ لاَ يُؤْمِنُ ‏"‏‏.‏ قِيلَ وَمَنْ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ الَّذِي لاَ يَأْمَنُ جَارُهُ بَوَايِقَهُ ‏"‏‏.‏ تَابَعَهُ شَبَابَةُ وَأَسَدُ بْنُ مُوسَى‏.‏ وَقَالَ حُمَيْدُ بْنُ الأَسْوَدِ وَعُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ وَأَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ وَشُعَيْبُ بْنُ إِسْحَاقَ عَنِ ابْنِ أَبِي ذِئْبٍ، عَنِ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ،‏.‏

(Abu Shurayh (roziyallohu anhu) rivoyat qildi)ki, Paygʻambar ﷺ: «Vallohi, (u) iymon keltirmagan! Vallohi, (u) iymon keltirmagan! Vallohi, (u) iymon keltirmagan!» dedilar. «Kim (u), yo Rasululloh?» deyildi. (U zot:) «Qoʻshnisi uning yomonliklaridan (sharridan) omon boʻlmaydigan kishi» dedilar.(Абу Шурайҳ (розияллоҳу анҳу) ривоят қилди)ки, Пайғамбар ﷺ: «Валлоҳи, (у) иймон келтирмаган! Валлоҳи, (у) иймон келтирмаган! Валлоҳи, (у) иймон келтирмаган!» дедилар. «Ким (у), ё Расулуллоҳ?» дейилди. (У зот:) «Қўшниси унинг ёмонликларидан (шарридан) омон бўлмайдиган киши» дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، حَدَّثَنَا سَعِيدٌ ـ هُوَ الْمَقْبُرِيُّ ـ عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ يَا نِسَاءَ الْمُسْلِمَاتِ لاَ تَحْقِرَنَّ جَارَةٌ لِجَارَتِهَا وَلَوْ فِرْسِنَ شَاةٍ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ: «Ey musulmon ayollar, hech bir (qoʻshni) ayol oʻz qoʻshnisi (bergan narsa)ni — qoʻyning tuyogʻi (kabi arzimas narsa) boʻlsa-da — kamsitmasin (mensimaslik qilmasin)» der edilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ: «Эй мусулмон аёллар, ҳеч бир (қўшни) аёл ўз қўшниси (берган нарса)ни — қўйнинг туёғи (каби арзимас нарса) бўлса-да — камситмасин (менсимаслик қилмасин)» дер эдилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ أَبِي حَصِينٍ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ فَلاَ يُؤْذِ جَارَهُ، وَمَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ فَلْيُكْرِمْ ضَيْفَهُ، وَمَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ فَلْيَقُلْ خَيْرًا أَوْ لِيَصْمُتْ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi:) Rasululloh ﷺ: «Kim Allohga va oxirat kuniga iymon keltirsa, qoʻshnisiga ozor bermasin; kim Allohga va oxirat kuniga iymon keltirsa, mehmonini izzat-ikrom qilsin; kim Allohga va oxirat kuniga iymon keltirsa, yaxshi (soʻz) aytsin yoki jim tursin» dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ: «Ким Аллоҳга ва охират кунига иймон келтирса, қўшнисига озор бермасин; ким Аллоҳга ва охират кунига иймон келтирса, меҳмонини иззат-икром қилсин; ким Аллоҳга ва охират кунига иймон келтирса, яхши (сўз) айцин ёки жим турсин» дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، قَالَ حَدَّثَنِي سَعِيدٌ الْمَقْبُرِيُّ، عَنْ أَبِي شُرَيْحٍ الْعَدَوِيِّ، قَالَ سَمِعَتْ أُذُنَاىَ، وَأَبْصَرَتْ، عَيْنَاىَ حِينَ تَكَلَّمَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ فَلْيُكْرِمْ جَارَهُ، وَمَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ فَلْيُكْرِمْ ضَيْفَهُ جَائِزَتَهُ ‏"‏‏.‏ قَالَ وَمَا جَائِزَتُهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ يَوْمٌ وَلَيْلَةٌ وَالضِّيَافَةُ ثَلاَثَةُ أَيَّامٍ، فَمَا كَانَ وَرَاءَ ذَلِكَ فَهْوَ صَدَقَةٌ عَلَيْهِ، وَمَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ فَلْيَقُلْ خَيْرًا أَوْ لِيَصْمُتْ ‏"‏‏.‏

(Abu Shurayh al-Adaviy (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ gapirganlarida quloqlarim eshitdi va koʻzlarim koʻrdi; (u zot:) «Kim Allohga va oxirat kuniga iymon keltirsa, qoʻshnisini izzat-ikrom qilsin; kim Allohga va oxirat kuniga iymon keltirsa, mehmonini joizasi (haqli mehmondorchiligi) bilan izzat qilsin» dedilar. (U:) «Uning joizasi nima, yo Rasululloh?» dedi. (U zot:) «Bir kun va bir kecha (yaxshi mehmondorchilik); mehmondorchilik (esa) uch kun; bundan keyingisi esa unga (qilingan) sadaqadir. Kim Allohga va oxirat kuniga iymon keltirsa, yaxshi (soʻz) aytsin yoki jim tursin» dedilar.(Абу Шурайҳ ал-Адавий (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ гапирганларида қулоқларим эшитди ва кўзларим кўрди; (у зот:) «Ким Аллоҳга ва охират кунига иймон келтирса, қўшнисини иззат-икром қилсин; ким Аллоҳга ва охират кунига иймон келтирса, меҳмонини жоизаси (ҳақли меҳмондорчилиги) билан иззат қилсин» дедилар. (У:) «Унинг жоизаси нима, ё Расулуллоҳ?» деди. (У зот:) «Бир кун ва бир кеча (яхши меҳмондорчилик); меҳмондорчилик (эса) уч кун; бундан кейингиси эса унга (қилинган) садақадир. Ким Аллоҳга ва охират кунига иймон келтирса, яхши (сўз) айцин ёки жим турсин» дедилар.

حَدَّثَنَا حَجَّاجُ بْنُ مِنْهَالٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو عِمْرَانَ، قَالَ سَمِعْتُ طَلْحَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ لِي جَارَيْنِ فَإِلَى أَيِّهِمَا أُهْدِي قَالَ ‏"‏ إِلَى أَقْرَبِهِمَا مِنْكِ بَابًا ‏"‏‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) aytdilar:) Men: «Yo Rasululloh, mening ikki qoʻshnim bor; qaysi biriga hadya yuboray?» dedim. (U zot:) «Eshigi senga yaqinrogʻiga» dedilar.(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтдилар:) Мен: «Ё Расулуллоҳ, менинг икки қўшним бор; қайси бирига ҳадя юборай?» дедим. (У зот:) «Эшиги сенга яқинроғига» дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَيَّاشٍ، حَدَّثَنَا أَبُو غَسَّانَ، قَالَ حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنهما ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ كُلُّ مَعْرُوفٍ صَدَقَةٌ ‏"‏‏.‏

(Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo) rivoyat qildi)ki, Paygʻambar ﷺ: «Har bir maʼruf (yaxshilik) — sadaqadir» dedilar.(Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилди)ки, Пайғамбар ﷺ: «Ҳар бир маъруф (яхшилик) — садақадир» дедилар.

حَدَّثَنَا آدَمُ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي بُرْدَةَ بْنِ أَبِي مُوسَى الأَشْعَرِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ عَلَى كُلِّ مُسْلِمٍ صَدَقَةٌ ‏"‏‏.‏ قَالُوا فَإِنْ لَمْ يَجِدْ قَالَ ‏"‏ فَيَعْمَلُ بِيَدَيْهِ فَيَنْفَعُ نَفْسَهُ وَيَتَصَدَّقُ ‏"‏‏.‏ قَالُوا فَإِنْ لَمْ يَسْتَطِعْ أَوْ لَمْ يَفْعَلْ قَالَ ‏"‏ فَيُعِينُ ذَا الْحَاجَةِ الْمَلْهُوفَ ‏"‏‏.‏ قَالُوا فَإِنْ لَمْ يَفْعَلْ قَالَ ‏"‏ فَيَأْمُرُ بِالْخَيْرِ ‏"‏‏.‏ أَوْ قَالَ ‏"‏ بِالْمَعْرُوفِ ‏"‏‏.‏ قَالَ فَإِنْ لَمْ يَفْعَلْ قَالَ ‏"‏ فَيُمْسِكُ عَنِ الشَّرِّ، فَإِنَّهُ لَهُ صَدَقَةٌ ‏"‏‏.‏

(Abu Muso al-Ashʼariy (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ: «Har bir musulmonga sadaqa (lozim)dir» dedilar. Ular: «Agar (sadaqa qiladigan narsa) topmasa-chi?» dedilar. (U zot:) «U holda qoʻllari bilan ishlab, oʻziga foyda keltiradi va sadaqa qiladi» dedilar. Ular: «Agar (buni) qila olmasa yoki qilmasa-chi?» dedilar. (U zot:) «U holda biror muhtoj, dardmandga yordam beradi» dedilar. Ular: «Agar (buni) qilmasa-chi?» dedilar. (U zot:) «U holda yaxshilikka — yoki ‹maʼrufga› — buyuradi» dedilar. (Ular:) «Agar (buni) qilmasa-chi?» dedilar. (U zot:) «U holda yomonlikdan tiyiladi; bas, bu (ham) u uchun sadaqadir» dedilar.(Абу Мусо ал-Ашъарий (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ: «Ҳар бир мусулмонга садақа (лозим)дир» дедилар. Улар: «Агар (садақа қиладиган нарса) топмаса-чи?» дедилар. (У зот:) «У ҳолда қўллари билан ишлаб, ўзига фойда келтиради ва садақа қилади» дедилар. Улар: «Агар (буни) қила олмаса ёки қилмаса-чи?» дедилар. (У зот:) «У ҳолда бирор муҳтож, дардмандга ёрдам беради» дедилар. Улар: «Агар (буни) қилмаса-чи?» дедилар. (У зот:) «У ҳолда яхшиликка — ёки ‹маъруфга› — буюради» дедилар. (Улар:) «Агар (буни) қилмаса-чи?» дедилар. (У зот:) «У ҳолда ёмонликдан тийилади; бас, бу (ҳам) у учун садақадир» дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَمْرٌو، عَنْ خَيْثَمَةَ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ، قَالَ ذَكَرَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم النَّارَ، فَتَعَوَّذَ مِنْهَا وَأَشَاحَ بِوَجْهِهِ، ثُمَّ ذَكَرَ النَّارَ، فَتَعَوَّذَ مِنْهَا، وَأَشَاحَ بِوَجْهِهِ ـ قَالَ شُعْبَةُ أَمَّا مَرَّتَيْنِ فَلاَ أَشُكُّ ـ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ اتَّقُوا النَّارَ وَلَوْ بِشِقِّ تَمْرَةٍ، فَإِنْ لَمْ تَجِدْ فَبِكَلِمَةٍ طَيِّبَةٍ ‏"‏‏.‏

(Adiy ibn Hotam (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ doʻzaxni zikr qildilar, undan (Allohga) panoh soʻradilar va yuzlarini (chetga) burdilar; soʻng doʻzaxni zikr qilib, undan panoh soʻradilar va yuzlarini burdilar — (Shuʼba: «Ikki marta (ekanida) shubha qilmayman» dedi) — soʻng: «Doʻzaxdan saqlaninglar — yarim dona xurmo (sadaqa qilish) bilan boʻlsa-da; kim (shuni ham) topmasa, chiroyli (yumshoq) bir soʻz bilan (boʻlsin)» dedilar.(Адий ибн Ҳотам (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ дўзахни зикр қилдилар, ундан (Аллоҳга) паноҳ сўрадилар ва юзларини (четга) бурдилар; сўнг дўзахни зикр қилиб, ундан паноҳ сўрадилар ва юзларини бурдилар — (Шуъба: «Икки марта (эканида) шубҳа қилмайман» деди) — сўнг: «Дўзахдан сақланинглар — ярим дона хурмо (садақа қилиш) билан бўлса-да; ким (шуни ҳам) топмаса, чиройли (юмшоқ) бир сўз билан (бўлсин)» дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ صَالِحٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، أَنَّ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ دَخَلَ رَهْطٌ مِنَ الْيَهُودِ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالُوا السَّامُ عَلَيْكُمْ‏.‏ قَالَتْ عَائِشَةُ فَفَهِمْتُهَا فَقُلْتُ وَعَلَيْكُمُ السَّامُ وَاللَّعْنَةُ‏.‏ قَالَتْ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَهْلاً يَا عَائِشَةُ، إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الرِّفْقَ فِي الأَمْرِ كُلِّهِ ‏"‏‏.‏ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَلَمْ تَسْمَعْ مَا قَالُوا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ قَدْ قُلْتُ وَعَلَيْكُمْ ‏"‏‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) aytdilar:) Yahudiylardan bir guruh Rasululloh ﷺning oldilariga kirib: «As-samu alaykum (sizlarga oʻlim boʻlsin)» dedilar. Oisha aytdi: Men uni tushundim va: «Va alaykumus-samu val-laʼna (sizlarga ham oʻlim va laʼnat boʻlsin)» dedim. (Oisha aytdi:) Rasululloh ﷺ: «Sekin (yumshoqroq boʻl), ey Oisha! Albatta, Alloh har bir ishda yumshoqlikni yaxshi koʻradi» dedilar. Men: «Yo Rasululloh, ular nima deganini eshitmadingizmi?» dedim. Rasululloh ﷺ: «Men (allaqachon) ‹Va alaykum (sizlarga ham)› dedim-ku» dedilar.(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтдилар:) Яҳудийлардан бир гуруҳ Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига кириб: «Ас-саму алайкум (сизларга ўлим бўлсин)» дедилар. Оиша айтди: Мен уни тушундим ва: «Ва алайкумус-саму вал-лаъна (сизларга ҳам ўлим ва лаънат бўлсин)» дедим. (Оиша айтди:) Расулуллоҳ ﷺ: «Секин (юмшоқроқ бўл), эй Оиша! Албатта, Аллоҳ ҳар бир ишда юмшоқликни яхши кўради» дедилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ, улар нима деганини эшитмадингизми?» дедим. Расулуллоҳ ﷺ: «Мен (аллақачон) ‹Ва алайкум (сизларга ҳам)› дедим-ку» дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الْوَهَّابِ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ أَعْرَابِيًّا، بَالَ فِي الْمَسْجِدِ، فَقَامُوا إِلَيْهِ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لا تُزْرِمُوهُ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ دَعَا بِدَلْوٍ مِنْ مَاءٍ فَصُبَّ عَلَيْهِ‏.‏

(Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) rivoyat qildi)ki, bir aʼrobiy masjidda siydi, odamlar unga (qarata) turdilar. Rasululloh ﷺ: «Uni (siyishdan) toʻxtatmanglar (boʻlaversin)» dedilar. Soʻng bir chelak suv soʻrab, uning ustiga (suv) quydilar.(Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) ривоят қилди)ки, бир аъробий масжидда сийди, одамлар унга (қарата) турдилар. Расулуллоҳ ﷺ: «Уни (сийишдан) тўхтатманглар (бўлаверсин)» дедилар. Сўнг бир челак сув сўраб, унинг устига (сув) қуйдилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي بُرْدَةَ، بُرَيْدِ بْنِ أَبِي بُرْدَةَ قَالَ أَخْبَرَنِي جَدِّي أَبُو بُرْدَةَ، عَنْ أَبِيهِ أَبِي مُوسَى، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الْمُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِ كَالْبُنْيَانِ، يَشُدُّ بَعْضُهُ بَعْضًا ‏"‏‏.‏ ثُمَّ شَبَّكَ بَيْنَ أَصَابِعِهِ‏.‏ وَكَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم جَالِسًا إِذْ جَاءَ رَجُلٌ يَسْأَلُ أَوْ طَالِبُ حَاجَةٍ أَقْبَلَ عَلَيْنَا بِوَجْهِهِ فَقَالَ ‏"‏ اشْفَعُوا فَلْتُؤْجَرُوا، وَلْيَقْضِ اللَّهُ عَلَى لِسَانِ نَبِيِّهِ مَا شَاءَ ‏"‏‏.‏

(Abu Muso al-Ashʼariy (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ: «Moʻmin moʻminga bir bino kabidir — uning bir qismi ikkinchisini mahkamlaydi» dedilar va barmoqlarini bir-biriga kiritib (chalishtirib koʻrsatdilar). Paygʻambar ﷺ oʻtirgan edilar, shu payt biror narsa soʻrab (kelgan) bir kishi — yoki hojat egasi — keldi; (u zot) bizga yuzlanib: «Shafoat (vositachilik) qilinglar, ajr olarsizlar; Alloh esa oʻz Paygʻambari tili ustida nimani xohlasa, shuni hukm qilsin» dedilar.(Абу Мусо ал-Ашъарий (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ: «Мўмин мўминга бир бино кабидир — унинг бир қисми иккинчисини маҳкамлайди» дедилар ва бармоқларини бир-бирига киритиб (чалиштириб кўрсатдилар). Пайғамбар ﷺ ўтирган эдилар, шу пайт бирор нарса сўраб (келган) бир киши — ёки ҳожат эгаси — келди; (у зот) бизга юзланиб: «Шафоат (воситачилик) қилинглар, ажр оларсизлар; Аллоҳ эса ўз Пайғамбари тили устида нимани хоҳласа, шуни ҳукм қилсин» дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ بُرَيْدٍ، عَنْ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِي مُوسَى، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ كَانَ إِذَا أَتَاهُ السَّائِلُ أَوْ صَاحِبُ الْحَاجَةِ قَالَ ‏"‏ اشْفَعُوا فَلْتُؤْجَرُوا، وَلْيَقْضِ اللَّهُ عَلَى لِسَانِ رَسُولِهِ مَا شَاءَ ‏"‏‏.‏

(Abu Muso al-Ashʼariy (roziyallohu anhu) rivoyat qildi)ki, Paygʻambar ﷺ huzurlariga biror soʻrovchi yoki hojat egasi kelganda: «Shafoat qilinglar, ajr olarsizlar; Alloh esa oʻz Rasuli tili ustida nimani xohlasa, shuni hukm qilsin» der edilar.(Абу Мусо ал-Ашъарий (розияллоҳу анҳу) ривоят қилди)ки, Пайғамбар ﷺ ҳузурларига бирор сўровчи ёки ҳожат эгаси келганда: «Шафоат қилинглар, ажр оларсизлар; Аллоҳ эса ўз Расули тили устида нимани хоҳласа, шуни ҳукм қилсин» дер эдилар.

حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سُلَيْمَانَ، سَمِعْتُ أَبَا وَائِلٍ، سَمِعْتُ مَسْرُوقًا، قَالَ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو‏.‏ حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ شَقِيقِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَ دَخَلْنَا عَلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو حِينَ قَدِمَ مَعَ مُعَاوِيَةَ إِلَى الْكُوفَةِ فَذَكَرَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ لَمْ يَكُنْ فَاحِشًا وَلاَ مُتَفَحِّشًا، وَقَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ مِنْ أَخْيَرِكُمْ أَحْسَنَكُمْ خُلُقًا ‏"‏‏.‏

(Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi.) (Masruq aytdi:) Biz Abdulloh ibn Amrning oldiga — u Muoviya bilan Kufaga kelganida — kirdik; u Rasululloh ﷺni zikr qilib: «U zot na fohish (qoʻpol soʻzli), na mutafahhish (qoʻpollikka urinuvchi) edilar» dedi, va: «Rasululloh ﷺ: ‹Sizlarning eng yaxshilaringiz — axloqi eng goʻzallaringizdir› dedilar» dedi.(Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади.) (Масруқ айтди:) Биз Абдуллоҳ ибн Амрнинг олдига — у Муовия билан Куфага келганида — кирдик; у Расулуллоҳ ﷺни зикр қилиб: «У зот на фоҳиш (қўпол сўзли), на мутафаҳҳиш (қўполликка уринувчи) эдилар» деди, ва: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Сизларнинг энг яхшиларингиз — ахлоқи энг гўзалларингиздир› дедилар» деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلاَمٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها أَنَّ يَهُودَ، أَتَوُا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالُوا السَّامُ عَلَيْكُمْ‏.‏ فَقَالَتْ عَائِشَةُ عَلَيْكُمْ، وَلَعَنَكُمُ اللَّهُ، وَغَضِبَ اللَّهُ عَلَيْكُمْ‏.‏ قَالَ ‏"‏ مَهْلاً يَا عَائِشَةُ، عَلَيْكِ بِالرِّفْقِ، وَإِيَّاكِ وَالْعُنْفَ وَالْفُحْشَ ‏"‏‏.‏ قَالَتْ أَوَلَمْ تَسْمَعْ مَا قَالُوا قَالَ ‏"‏ أَوَلَمْ تَسْمَعِي مَا قُلْتُ رَدَدْتُ عَلَيْهِمْ، فَيُسْتَجَابُ لِي فِيهِمْ، وَلاَ يُسْتَجَابُ لَهُمْ فِيَّ ‏"‏‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) rivoyat qildi)ki, yahudiylar Paygʻambar ﷺning oldilariga kelib: «As-samu alaykum» dedilar. Oisha: «Sizlarga ham, Alloh sizlarni laʼnatlasin va sizlarga gʻazab qilsin!» dedi. (U zot:) «Sekin (yumshoq boʻl), ey Oisha! Sen yumshoqlikni (oʻzingga lozim) tut, qoʻpollik va behayolikdan saqlan» dedilar. (Oisha:) «Ular nima deganini eshitmadingizmi?» dedi. (U zot:) «Men nima deganimni eshitmadingmi? Men (ularning soʻzini) ularga qaytardim; bas, mening (duoyim) ular haqida ijobat qilinadi, ularning (duosi esa) men haqimda ijobat qilinmaydi» dedilar.(Оиша (розияллоҳу анҳо) ривоят қилди)ки, яҳудийлар Пайғамбар ﷺнинг олдиларига келиб: «Ас-саму алайкум» дедилар. Оиша: «Сизларга ҳам, Аллоҳ сизларни лаънатласин ва сизларга ғазаб қилсин!» деди. (У зот:) «Секин (юмшоқ бўл), эй Оиша! Сен юмшоқликни (ўзингга лозим) тут, қўполлик ва беҳаёликдан сақлан» дедилар. (Оиша:) «Улар нима деганини эшитмадингизми?» деди. (У зот:) «Мен нима деганимни эшитмадингми? Мен (уларнинг сўзини) уларга қайтардим; бас, менинг (дуойим) улар ҳақида ижобат қилинади, уларнинг (дуоси эса) мен ҳақимда ижобат қилинмайди» дедилар.

حَدَّثَنَا أَصْبَغُ، قَالَ أَخْبَرَنِي ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنَا أَبُو يَحْيَى، هُوَ فُلَيْحُ بْنُ سُلَيْمَانَ عَنْ هِلاَلِ بْنِ أُسَامَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ لَمْ يَكُنِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم سَبَّابًا وَلاَ فَحَّاشًا وَلاَ لَعَّانًا، كَانَ يَقُولُ لأَحَدِنَا عِنْدَ الْمَعْتَبَةِ ‏"‏ مَا لَهُ، تَرِبَ جَبِينُهُ ‏"‏‏.‏

(Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ soʻkadigan (sabbob), behayo soʻzli (fohish) yoki laʼnat aytadigan (laʼʼon) (kishi) emas edilar. (U zot) biz (birovni) tanbeh berish (oʻrinli) paytida: «Unga nima boʻldi, peshanasi tuproqqa belansin» der edilar.(Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ сўкадиган (саббоб), беҳаё сўзли (фоҳиш) ёки лаънат айтадиган (лаъъон) (киши) эмас эдилар. (У зот) биз (бировни) танбеҳ бериш (ўринли) пайтида: «Унга нима бўлди, пешанаси тупроққа белансин» дер эдилар.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عِيسَى، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَوَاءٍ، حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ الْقَاسِمِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ رَجُلاً، اسْتَأْذَنَ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَلَمَّا رَآهُ قَالَ ‏"‏ بِئْسَ أَخُو الْعَشِيرَةِ، وَبِئْسَ ابْنُ الْعَشِيرَةِ ‏"‏‏.‏ فَلَمَّا جَلَسَ تَطَلَّقَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي وَجْهِهِ وَانْبَسَطَ إِلَيْهِ، فَلَمَّا انْطَلَقَ الرَّجُلُ قَالَتْ لَهُ عَائِشَةُ يَا رَسُولَ اللَّهِ حِينَ رَأَيْتَ الرَّجُلَ قُلْتَ لَهُ كَذَا وَكَذَا، ثُمَّ تَطَلَّقْتَ فِي وَجْهِهِ وَانْبَسَطْتَ إِلَيْهِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا عَائِشَةُ مَتَى عَهِدْتِنِي فَحَّاشًا، إِنَّ شَرَّ النَّاسِ عِنْدَ اللَّهِ مَنْزِلَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَنْ تَرَكَهُ النَّاسُ اتِّقَاءَ شَرِّهِ ‏"‏‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) rivoyat qildi)ki, bir kishi Paygʻambar ﷺning huzurlariga kirishga izn soʻradi. (U zot) uni koʻrganlarida: «Urugʻning qanday yomon birodari, urugʻning qanday yomon oʻgʻli!» dedilar. U (kishi) oʻtirgan paytda esa, Paygʻambar ﷺ unga yuzlarida ochiqchilik koʻrsatib, u bilan xushmuomalada boʻldilar. U kishi ketgach, Oisha u zotga: «Yo Rasululloh, siz u kishini koʻrganingizda unga shunday-shunday dedingiz, soʻng unga yuzingizda ochiqchilik koʻrsatib, u bilan xushmuomalada boʻldingiz?» dedi. Rasululloh ﷺ: «Ey Oisha, sen meni qachon fohish (qoʻpol soʻzli) deb bilgansan? Albatta, qiyomat kuni Alloh huzurida martabasi eng yomon (kishi) — odamlar uning yomonligidan qoʻrqib (undan) yuz oʻgirgan kishidir» dedilar.(Оиша (розияллоҳу анҳо) ривоят қилди)ки, бир киши Пайғамбар ﷺнинг ҳузурларига киришга изн сўради. (У зот) уни кўрганларида: «Уруғнинг қандай ёмон биродари, уруғнинг қандай ёмон ўғли!» дедилар. У (киши) ўтирган пайтда эса, Пайғамбар ﷺ унга юзларида очиқчилик кўрсатиб, у билан хушмуомалада бўлдилар. У киши кетгач, Оиша у зотга: «Ё Расулуллоҳ, сиз у кишини кўрганингизда унга шундай-шундай дедингиз, сўнг унга юзингизда очиқчилик кўрсатиб, у билан хушмуомалада бўлдингиз?» деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Эй Оиша, сен мени қачон фоҳиш (қўпол сўзли) деб билгансан? Албатта, қиёмат куни Аллоҳ ҳузурида мартабаси энг ёмон (киши) — одамлар унинг ёмонлигидан қўрқиб (ундан) юз ўгирган кишидир» дедилар.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَوْنٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ ـ هُوَ ابْنُ زَيْدٍ ـ عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَحْسَنَ النَّاسِ وَأَجْوَدَ النَّاسِ وَأَشْجَعَ النَّاسِ، وَلَقَدْ فَزِعَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ ذَاتَ لَيْلَةٍ فَانْطَلَقَ النَّاسُ قِبَلَ الصَّوْتِ، فَاسْتَقْبَلَهُمُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم قَدْ سَبَقَ النَّاسَ إِلَى الصَّوْتِ وَهْوَ يَقُولُ ‏"‏ لَنْ تُرَاعُوا، لَنْ تُرَاعُوا ‏"‏‏.‏ وَهْوَ عَلَى فَرَسٍ لأَبِي طَلْحَةَ عُرْىٍ مَا عَلَيْهِ سَرْجٌ، فِي عُنُقِهِ سَيْفٌ فَقَالَ ‏"‏ لَقَدْ وَجَدْتُهُ بَحْرًا ‏"‏‏.‏ أَوْ ‏"‏ إِنَّهُ لَبَحْرٌ ‏"‏‏.‏

(Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ odamlarning eng goʻzali, eng saxiysi va eng botiri edilar. Bir kechasi Madina ahli choʻchib ketdi, odamlar (qoʻrqinchli) tovush tomon yoʻl oldilar; Paygʻambar ﷺ esa ularni — odamlardan oldin oʻsha tovush tomon (borib kelgan holda) — qarshi oldilar va: «Qoʻrqmanglar, qoʻrqmanglar» der edilar. (U zot) Abu Talhaning egarsiz — ustida egar yoʻq — otida, boʻyinlarida qilich (osigʻliq) holda edilar va: «Men uni (otni) (xuddi) dengiz (kabi tez) topdim» — yoki «Albatta, u (xuddi) dengizdir» — dedilar.(Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ одамларнинг энг гўзали, энг сахийси ва энг ботири эдилар. Бир кечаси Мадина аҳли чўчиб кетди, одамлар (қўрқинчли) товуш томон йўл олдилар; Пайғамбар ﷺ эса уларни — одамлардан олдин ўша товуш томон (бориб келган ҳолда) — қарши олдилар ва: «Қўрқманглар, қўрқманглар» дер эдилар. (У зот) Абу Талҳанинг эгарсиз — устида эгар йўқ — отида, бўйинларида қилич (осиғлиқ) ҳолда эдилар ва: «Мен уни (отни) (худди) денгиз (каби тез) топдим» — ёки «Албатта, у (худди) денгиздир» — дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنِ ابْنِ الْمُنْكَدِرِ، قَالَ سَمِعْتُ جَابِرًا ـ رضى الله عنه ـ يَقُولُ مَا سُئِلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَنْ شَىْءٍ قَطُّ فَقَالَ لاَ‏.‏

(Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo) aytdi:) Paygʻambar ﷺdan biror narsa soʻralib, (u zot) hech qachon «yoʻq» demaganlar.(Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Пайғамбар ﷺдан бирор нарса сўралиб, (у зот) ҳеч қачон «йўқ» демаганлар.

حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، قَالَ حَدَّثَنِي شَقِيقٌ، عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَ كُنَّا جُلُوسًا مَعَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو يُحَدِّثُنَا إِذْ قَالَ لَمْ يَكُنْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَاحِشًا وَلاَ مُتَفَحِّشًا، وَإِنَّهُ كَانَ يَقُولُ ‏"‏ إِنَّ خِيَارَكُمْ أَحَاسِنُكُمْ أَخْلاَقًا ‏"‏‏.‏

(Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi.) (Masruq aytdi:) Biz Abdulloh ibn Amr bilan oʻtirgan edik, u bizga (hadis) aytib berardi; shunda u: «Rasululloh ﷺ na fohish, na mutafahhish edilar, va u zot: ‹Albatta, sizlarning eng yaxshilaringiz — axloqi eng goʻzallaringizdir› der edilar» dedi.(Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади.) (Масруқ айтди:) Биз Абдуллоҳ ибн Амр билан ўтирган эдик, у бизга (ҳадис) айтиб берарди; шунда у: «Расулуллоҳ ﷺ на фоҳиш, на мутафаҳҳиш эдилар, ва у зот: ‹Албатта, сизларнинг энг яхшиларингиз — ахлоқи энг гўзалларингиздир› дер эдилар» деди.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ، حَدَّثَنَا أَبُو غَسَّانَ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو حَازِمٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ، قَالَ جَاءَتِ امْرَأَةٌ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِبُرْدَةٍ‏.‏ فَقَالَ سَهْلٌ لِلْقَوْمِ أَتَدْرُونَ مَا الْبُرْدَةُ فَقَالَ الْقَوْمُ هِيَ شَمْلَةٌ‏.‏ فَقَالَ سَهْلٌ هِيَ شَمْلَةٌ مَنْسُوجَةٌ فِيهَا حَاشِيَتُهَا ـ فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَكْسُوكَ هَذِهِ‏.‏ فَأَخَذَهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مُحْتَاجًا إِلَيْهَا، فَلَبِسَهَا، فَرَآهَا عَلَيْهِ رَجُلٌ مِنَ الصَّحَابَةِ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا أَحْسَنَ هَذِهِ فَاكْسُنِيهَا‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ نَعَمْ ‏"‏‏.‏ فَلَمَّا قَامَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لاَمَهُ أَصْحَابُهُ قَالُوا مَا أَحْسَنْتَ حِينَ رَأَيْتَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَخَذَهَا مُحْتَاجًا إِلَيْهَا، ثُمَّ سَأَلْتَهُ إِيَّاهَا، وَقَدْ عَرَفْتَ أَنَّهُ لاَ يُسْأَلُ شَيْئًا فَيَمْنَعَهُ‏.‏ فَقَالَ رَجَوْتُ بَرَكَتَهَا حِينَ لَبِسَهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لَعَلِّي أُكَفَّنُ فِيهَا‏.‏

(Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu) aytdi:) Bir ayol Paygʻambar ﷺning oldilariga bir burda (olib) keldi. Sahl roviylarga: «Burda nimaligini bilasizmi?» dedi. Roviylar: «U — shamladir» dedilar. Sahl: «U — chetiga hoshiya toʻqilgan shamladir» dedi. (Ayol:) «Yo Rasululloh, sizga mana shuni kiydiraman» dedi. Paygʻambar ﷺ unga ehtiyojli holda uni oldilar va kiydilar. Sahobalardan bir kishi uni u zotning egnida koʻrib: «Yo Rasululloh, bu qanday chiroyli; buni menga kiydiring» dedi. (U zot:) «Ha» dedilar. Paygʻambar ﷺ (oʻrinlaridan) turganlarida, sahobalar uni (haligi kishini) malomat qilib: «Yaxshi qilmading; Paygʻambar ﷺ unga ehtiyojli holda uni olganlarini koʻrding-ku, soʻng undan uni soʻrading, holbuki sen u zotdan biror narsa soʻralsa, (uni) rad qilmasliklarini bilarding-ku» dedilar. U: «Paygʻambar ﷺ uni kiyganlarida, men uning barakasini umid qildim — shoyad men unga kafanlangayman» dedi.(Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу) айтди:) Бир аёл Пайғамбар ﷺнинг олдиларига бир бурда (олиб) келди. Саҳл ровийларга: «Бурда нималигини биласизми?» деди. Ровийлар: «У — шамладир» дедилар. Саҳл: «У — четига ҳошия тўқилган шамладир» деди. (Аёл:) «Ё Расулуллоҳ, сизга мана шуни кийдираман» деди. Пайғамбар ﷺ унга эҳтиёжли ҳолда уни олдилар ва кийдилар. Саҳобалардан бир киши уни у зотнинг эгнида кўриб: «Ё Расулуллоҳ, бу қандай чиройли; буни менга кийдиринг» деди. (У зот:) «Ҳа» дедилар. Пайғамбар ﷺ (ўринларидан) турганларида, саҳобалар уни (ҳалиги кишини) маломат қилиб: «Яхши қилмадинг; Пайғамбар ﷺ унга эҳтиёжли ҳолда уни олганларини кўрдинг-ку, сўнг ундан уни сўрадинг, ҳолбуки сен у зотдан бирор нарса сўралса, (уни) рад қилмасликларини билардинг-ку» дедилар. У: «Пайғамбар ﷺ уни кийганларида, мен унинг баракасини умид қилдим — шояд мен унга кафанлангайман» деди.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي حُمَيْدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَتَقَارَبُ الزَّمَانُ وَيَنْقُصُ الْعَمَلُ، وَيُلْقَى الشُّحُّ وَيَكْثُرُ الْهَرْجُ ‏"‏‏.‏ قَالُوا وَمَا الْهَرْجُ قَالَ ‏"‏ الْقَتْلُ، الْقَتْلُ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi:) Rasululloh ﷺ: «Zamon (vaqt) bir-biriga yaqinlashadi, amal kamayadi, baxillik (solinib) tashlanadi va ‹harj› koʻpayadi» dedilar. Ular: «‹Harj› nima?» dedilar. (U zot:) «(Odam) oʻldirish, oʻldirish» dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ: «Замон (вақт) бир-бирига яқинлашади, амал камаяди, бахиллик (солиниб) ташланади ва ‹ҳарж› кўпаяди» дедилар. Улар: «‹Ҳарж› нима?» дедилар. (У зот:) «(Одам) ўлдириш, ўлдириш» дедилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، سَمِعَ سَلاَّمَ بْنَ مِسْكِينٍ، قَالَ سَمِعْتُ ثَابِتًا، يَقُولُ حَدَّثَنَا أَنَسٌ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ خَدَمْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم عَشْرَ سِنِينَ، فَمَا قَالَ لِي أُفٍّ‏.‏ وَلاَ لِمَ صَنَعْتَ وَلاَ أَلاَّ صَنَعْتَ‏.‏

(Anas (roziyallohu anhu) aytdi:) Men Paygʻambar ﷺga oʻn yil xizmat qildim; u zot menga hech qachon na «uf», na «nega bunday qilding», na «nega unday qilmading» demadilar.(Анас (розияллоҳу анҳу) айтди:) Мен Пайғамбар ﷺга ўн йил хизмат қилдим; у зот менга ҳеч қачон на «уф», на «нега бундай қилдинг», на «нега ундай қилмадинг» демадилар.

حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الأَسْوَدِ، قَالَ سَأَلْتُ عَائِشَةَ مَا كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَصْنَعُ فِي أَهْلِهِ قَالَتْ كَانَ فِي مِهْنَةِ أَهْلِهِ، فَإِذَا حَضَرَتِ الصَّلاَةُ قَامَ إِلَى الصَّلاَةِ‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi.) (Asvad aytdi:) Men Oishadan: «Paygʻambar ﷺ uylarida nima qilardilar?» deb soʻradim. U: «(U zot) oilasining (uy) ishlari bilan (mashgʻul) boʻlardilar; namoz (vaqti) kelganda esa, namozga turardilar» dedi.(Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади.) (Асвад айтди:) Мен Оишадан: «Пайғамбар ﷺ уйларида нима қилардилар?» деб сўрадим. У: «(У зот) оиласининг (уй) ишлари билан (машғул) бўлардилар; намоз (вақти) келганда эса, намозга турардилар» деди.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي مُوسَى بْنُ عُقْبَةَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا أَحَبَّ اللَّهُ عَبْدًا نَادَى جِبْرِيلَ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ فُلاَنًا، فَأَحِبَّهُ‏.‏ فَيُحِبُّهُ جِبْرِيلُ، فَيُنَادِي جِبْرِيلُ فِي أَهْلِ السَّمَاءِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ فُلاَنًا، فَأَحِبُّوهُ‏.‏ فَيُحِبُّهُ أَهْلُ السَّمَاءِ، ثُمَّ يُوضَعُ لَهُ الْقَبُولُ فِي أَهْلِ الأَرْضِ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) rivoyat qildi)ki, Paygʻambar ﷺ: «Alloh biror bandasini sevsa, Jabroilni: ‹Albatta, Alloh falon (kishi)ni sevadi, sen ham uni sev› deb chaqiradi. Bas, Jabroil uni sevadi. Soʻng Jabroil osmon ahli orasida: ‹Albatta, Alloh falon (kishi)ni sevadi, sizlar ham uni sevinglar› deb nido qiladi. Bas, osmon ahli uni sevadi. Soʻng unga yer ahli orasida (ham) maqbullik (qabul) qoʻyiladi» dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) ривоят қилди)ки, Пайғамбар ﷺ: «Аллоҳ бирор бандасини севса, Жаброилни: ‹Албатта, Аллоҳ фалон (киши)ни севади, сен ҳам уни сев› деб чақиради. Бас, Жаброил уни севади. Сўнг Жаброил осмон аҳли орасида: ‹Албатта, Аллоҳ фалон (киши)ни севади, сизлар ҳам уни севинглар› деб нидо қилади. Бас, осмон аҳли уни севади. Сўнг унга ер аҳли орасида (ҳам) мақбуллик (қабул) қўйилади» дедилар.

حَدَّثَنَا آدَمُ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يَجِدُ أَحَدٌ حَلاَوَةَ الإِيمَانِ حَتَّى يُحِبَّ الْمَرْءَ، لاَ يُحِبُّهُ إِلاَّ لِلَّهِ، وَحَتَّى أَنْ يُقْذَفَ فِي النَّارِ أَحَبُّ إِلَيْهِ مِنْ أَنْ يَرْجِعَ إِلَى الْكُفْرِ، بَعْدَ إِذْ أَنْقَذَهُ اللَّهُ، وَحَتَّى يَكُونَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَبَّ إِلَيْهِ مِمَّا سِوَاهُمَا ‏"‏‏.‏

(Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ: «Hech kim iymon shirinligini topmaydi — toki bir kishini faqat Alloh uchungina sevmagunicha; va toki Alloh uni (kufrdan) qutqarganidan keyin, doʻzaxga tashlanish unga kufrga qaytishdan koʻra sevimliroq boʻlmaguncha; va toki Alloh va Uning Rasuli unga bulardan boshqa (har) narsadan koʻra sevimliroq boʻlmaguncha» dedilar.(Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ: «Ҳеч ким иймон ширинлигини топмайди — токи бир кишини фақат Аллоҳ учунгина севмагунича; ва токи Аллоҳ уни (куфрдан) қутқарганидан кейин, дўзахга ташланиш унга куфрга қайтишдан кўра севимлироқ бўлмагунча; ва токи Аллоҳ ва Унинг Расули унга булардан бошқа (ҳар) нарсадан кўра севимлироқ бўлмагунча» дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَمْعَةَ، قَالَ نَهَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَضْحَكَ الرَّجُلُ مِمَّا يَخْرُجُ مِنَ الأَنْفُسِ وَقَالَ ‏"‏ بِمَ يَضْرِبُ أَحَدُكُمُ امْرَأَتَهُ ضَرْبَ الْفَحْلِ، ثُمَّ لَعَلَّهُ يُعَانِقُهَا ‏"‏‏.‏ وَقَالَ الثَّوْرِيُّ وَوُهَيْبٌ وَأَبُو مُعَاوِيَةَ عَنْ هِشَامٍ ‏"‏ جَلْدَ الْعَبْدِ ‏"‏‏.‏

(Abdulloh ibn Zamʼa (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ kishining (boshqaning) ich (shamoli)dan chiqqan narsaga (yelga) kulishidan qaytardilar va: «Biringiz xotinini — buqani (urgan) kabi — uradi, soʻng (kechasi) uni quchoqlab (yotishi) mumkin-ku (yaʼni bu uyat emasmi)?» dedilar. (Savriy, Vuhayb va Abu Muoviya Hishomdan: «qulni savalagandek» (deb rivoyat qildilar).)(Абдуллоҳ ибн Замъа (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ кишининг (бошқанинг) ич (шамоли)дан чиққан нарсага (елга) кулишидан қайтардилар ва: «Бирингиз хотинини — буқани (урган) каби — уради, сўнг (кечаси) уни қучоқлаб (ётиши) мумкин-ку (яъни бу уят эмасми)?» дедилар. (Саврий, Вуҳайб ва Абу Муовия Ҳишомдан: «қулни савалагандек» (деб ривоят қилдилар).)

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا عَاصِمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، رضى الله عنهما قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِمِنًى ‏"‏ أَتَدْرُونَ أَىُّ يَوْمٍ هَذَا ‏"‏‏.‏ قَالُوا اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنَّ هَذَا يَوْمٌ حَرَامٌ، أَفَتَدْرُونَ أَىُّ بَلَدٍ هَذَا ‏"‏‏.‏ قَالُوا اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ‏.‏ قَالَ ‏"‏ بَلَدٌ حَرَامٌ، أَتَدْرُونَ أَىُّ شَهْرٍ هَذَا ‏"‏‏.‏ قَالُوا اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ‏.‏ قَالَ ‏"‏ شَهْرٌ حَرَامٌ ‏"‏‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنَّ اللَّهَ حَرَّمَ عَلَيْكُمْ دِمَاءَكُمْ وَأَمْوَالَكُمْ وَأَعْرَاضَكُمْ، كَحُرْمَةِ يَوْمِكُمْ هَذَا فِي شَهْرِكُمْ هَذَا فِي بَلَدِكُمْ هَذَا ‏"‏‏.‏

(Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi:) Paygʻambar ﷺ Minoda: «Bu qaysi kun ekanini bilasizmi?» dedilar. Ular: «Alloh va Uning Rasuli (yaxshiroq) biluvchidir» dedilar. (U zot:) «Bu — hurmatli (muqaddas) kundir. Bu qaysi shahar ekanini bilasizmi?» dedilar. Ular: «Alloh va Uning Rasuli (yaxshiroq) biluvchidir» dedilar. (U zot:) «Hurmatli shahardir. Bu qaysi oy ekanini bilasizmi?» dedilar. Ular: «Alloh va Uning Rasuli (yaxshiroq) biluvchidir» dedilar. (U zot:) «Hurmatli oydir» dedilar. (Soʻng:) «Albatta, Alloh qonlaringizni, mollaringizni va obroʻ-nomuslaringizni (aʼroz) — mana shu kuningizning, mana shu oyingizda, mana shu shahringizda hurmati kabi — sizlarga hurmatli (harom) qildi» dedilar.(Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Пайғамбар ﷺ Минода: «Бу қайси кун эканини биласизми?» дедилар. Улар: «Аллоҳ ва Унинг Расули (яхшироқ) билувчидир» дедилар. (У зот:) «Бу — ҳурматли (муқаддас) кундир. Бу қайси шаҳар эканини биласизми?» дедилар. Улар: «Аллоҳ ва Унинг Расули (яхшироқ) билувчидир» дедилар. (У зот:) «Ҳурматли шаҳардир. Бу қайси ой эканини биласизми?» дедилар. Улар: «Аллоҳ ва Унинг Расули (яхшироқ) билувчидир» дедилар. (У зот:) «Ҳурматли ойдир» дедилар. (Сўнг:) «Албатта, Аллоҳ қонларингизни, молларингизни ва обрў-номусларингизни (аъроз) — мана шу кунингизнинг, мана шу ойингизда, мана шу шаҳрингизда ҳурмати каби — сизларга ҳурматли (ҳаром) қилди» дедилар.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ مَنْصُورٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا وَائِلٍ، يُحَدِّثُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ سِبَابُ الْمُسْلِمِ فُسُوقٌ، وَقِتَالُهُ كُفْرٌ ‏"‏‏.‏ تَابَعَهُ غُنْدَرٌ عَنْ شُعْبَةَ‏.‏

(Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu) aytdi:) Rasululloh ﷺ: «Musulmonni soʻkish — fisq (gunoh)dir, u bilan urushish esa — kufrdir» dedilar.(Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ: «Мусулмонни сўкиш — фисқ (гуноҳ)дир, у билан урушиш эса — куфрдир» дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو مَعْمَرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، عَنِ الْحُسَيْنِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُرَيْدَةَ، حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ يَعْمَرَ، أَنَّ أَبَا الأَسْوَدِ الدِّيلِيَّ، حَدَّثَهُ عَنْ أَبِي ذَرٍّ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّهُ سَمِعَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ لاَ يَرْمِي رَجُلٌ رَجُلاً بِالْفُسُوقِ، وَلاَ يَرْمِيهِ بِالْكُفْرِ، إِلاَّ ارْتَدَّتْ عَلَيْهِ، إِنْ لَمْ يَكُنْ صَاحِبُهُ كَذَلِكَ ‏"‏‏.‏

(Abu Zarr (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺning (shunday) deganlarini eshitganki:) «Bir kishi boshqa kishini fisq (gunohkorlik) bilan ayblamaydi, yoki uni kufr bilan ayblamaydi — magar (sherigi) unday boʻlmasa, u (ayb) oʻziga qaytadi».(Абу Зарр (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺнинг (шундай) деганларини эшитганки:) «Бир киши бошқа кишини фисқ (гуноҳкорлик) билан айбламайди, ёки уни куфр билан айбламайди — магар (шериги) ундай бўлмаса, у (айб) ўзига қайтади».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سِنَانٍ، حَدَّثَنَا فُلَيْحُ بْنُ سُلَيْمَانَ، حَدَّثَنَا هِلاَلُ بْنُ عَلِيٍّ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ لَمْ يَكُنْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَاحِشًا وَلاَ لَعَّانًا وَلاَ سَبَّابًا، كَانَ يَقُولُ عِنْدَ الْمَعْتَبَةِ ‏"‏ مَا لَهُ، تَرِبَ جَبِينُهُ ‏"‏‏.‏

(Anas (roziyallohu anhu) aytdi:) Rasululloh ﷺ na fohish (qoʻpol soʻzli), na laʼnat aytuvchi, na soʻkadigan (kishi) edilar. (U zot) tanbeh berish (oʻrinli) paytida: «Unga nima boʻldi, peshanasi tuproqqa belansin» der edilar.(Анас (розияллоҳу анҳу) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ на фоҳиш (қўпол сўзли), на лаънат айтувчи, на сўкадиган (киши) эдилар. (У зот) танбеҳ бериш (ўринли) пайтида: «Унга нима бўлди, пешанаси тупроққа белансин» дер эдилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، أَنَّ ثَابِتَ بْنَ الضَّحَّاكِ، وَكَانَ، مِنْ أَصْحَابِ الشَّجَرَةِ حَدَّثَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ حَلَفَ عَلَى مِلَّةٍ غَيْرِ الإِسْلاَمِ فَهْوَ كَمَا قَالَ، وَلَيْسَ عَلَى ابْنِ آدَمَ نَذْرٌ فِيمَا لاَ يَمْلِكُ، وَمَنْ قَتَلَ نَفْسَهُ بِشَىْءٍ فِي الدُّنْيَا عُذِّبَ بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَمَنْ لَعَنَ مُؤْمِنًا فَهْوَ كَقَتْلِهِ، وَمَنْ قَذَفَ مُؤْمِنًا بِكُفْرٍ فَهْوَ كَقَتْلِهِ ‏"‏‏.‏

(Sobit ibn Zahhok (roziyallohu anhu) — u Shajara (Bayʼat ar-Rizvon) sahobalaridan edi — rivoyat qildiki, Rasululloh ﷺ: «Kim Islomdan boshqa bir millat (din) bilan qasam ichsa (yaʼni ‹agar shunday qilsam, falon din(dagi) boʻlay› desa), u oʻzi aytganidek (gunohkor)dir. Odam farzandi oʻzi ega boʻlmagan narsa haqida nazr (qilishga majbur) emas. Kim bu dunyoda oʻzini biror narsa bilan oʻldirsa, qiyomat kuni oʻsha (narsa) bilan azoblanadi. Kim bir moʻminni laʼnatlasa, bu uni oʻldirgani kabidir. Kim bir moʻminni kufr bilan ayblasa, bu (ham) uni oʻldirgani kabidir» dedilar.(Собит ибн Заҳҳок (розияллоҳу анҳу) — у Шажара (Байъат ар-Ризвон) саҳобаларидан эди — ривоят қилдики, Расулуллоҳ ﷺ: «Ким Исломдан бошқа бир миллат (дин) билан қасам ичса (яъни ‹агар шундай қилсам, фалон дин(даги) бўлай› деса), у ўзи айтганидек (гуноҳкор)дир. Одам фарзанди ўзи эга бўлмаган нарса ҳақида назр (қилишга мажбур) эмас. Ким бу дунёда ўзини бирор нарса билан ўлдирса, қиёмат куни ўша (нарса) билан азобланади. Ким бир мўминни лаънатласа, бу уни ўлдиргани кабидир. Ким бир мўминни куфр билан айбласа, бу (ҳам) уни ўлдиргани кабидир» дедилар.

حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، قَالَ حَدَّثَنِي عَدِيُّ بْنُ ثَابِتٍ، قَالَ سَمِعْتُ سُلَيْمَانَ بْنَ صُرَدٍ، رَجُلاً مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ اسْتَبَّ رَجُلاَنِ عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَغَضِبَ أَحَدُهُمَا، فَاشْتَدَّ غَضَبُهُ حَتَّى انْتَفَخَ وَجْهُهُ وَتَغَيَّرَ، فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنِّي لأَعْلَمُ كَلِمَةً لَوْ قَالَهَا لَذَهَبَ عَنْهُ الَّذِي يَجِدُ ‏"‏‏.‏ فَانْطَلَقَ إِلَيْهِ الرَّجُلُ فَأَخْبَرَهُ بِقَوْلِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَقَالَ تَعَوَّذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ‏.‏ فَقَالَ أَتُرَى بِي بَأْسٌ أَمَجْنُونٌ أَنَا اذْهَبْ‏.‏

(Sulaymon ibn Surad (roziyallohu anhu) — Paygʻambar ﷺning sahobalaridan bir kishi — aytdi:) Paygʻambar ﷺning huzurlarida ikki kishi bir-birini soʻkdi; ulardan biri gʻazablandi — uning gʻazabi shu qadar kuchaydiki, yuzi shishib, (rangi) oʻzgardi. Paygʻambar ﷺ: «Men shunday bir kalimani bilamanki, agar u (gʻazablangan kishi) uni aytsa, oʻzi his qilayotgan (gʻazab) undan ketardi» dedilar. Shunda u kishi (gʻazablangan kishining) oldiga borib, unga Paygʻambar ﷺning soʻzlarini aytdi va: «Shaytondan Allohga panoh soʻra (‹aʼuzu billahi minash-shaytan› de)» dedi. U: «Mende bir aybni (kasalni) koʻryapsanmi? Men jinniman(mi)? Yoʻqol!» dedi.(Сулаймон ибн Сурад (розияллоҳу анҳу) — Пайғамбар ﷺнинг саҳобаларидан бир киши — айтди:) Пайғамбар ﷺнинг ҳузурларида икки киши бир-бирини сўкди; улардан бири ғазабланди — унинг ғазаби шу қадар кучайдики, юзи шишиб, (ранги) ўзгарди. Пайғамбар ﷺ: «Мен шундай бир калимани биламанки, агар у (ғазабланган киши) уни айца, ўзи ҳис қилаётган (ғазаб) ундан кетарди» дедилар. Шунда у киши (ғазабланган кишининг) олдига бориб, унга Пайғамбар ﷺнинг сўзларини айтди ва: «Шайтондан Аллоҳга паноҳ сўра (‹аъузу биллаҳи минаш-шайтан› де)» деди. У: «Менде бир айбни (касални) кўряпсанми? Мен жинниман(ми)? Йўқол!» деди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، عَنْ حُمَيْدٍ، قَالَ قَالَ أَنَسٌ حَدَّثَنِي عُبَادَةُ بْنُ الصَّامِتِ، قَالَ خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِيُخْبِرَ النَّاسَ بِلَيْلَةِ الْقَدْرِ، فَتَلاَحَى رَجُلاَنِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ، قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ خَرَجْتُ لأُخْبِرَكُمْ، فَتَلاَحَى فُلاَنٌ وَفُلاَنٌ وَإِنَّهَا رُفِعَتْ، وَعَسَى أَنْ يَكُونَ خَيْرًا لَكُمْ، فَالْتَمِسُوهَا فِي التَّاسِعَةِ وَالسَّابِعَةِ وَالْخَامِسَةِ ‏"‏‏.‏

(Uboda ibn Somit (roziyallohu anhu) aytdi:) Rasululloh ﷺ odamlarga Laylat ul-Qadr (haqida) xabar berish uchun chiqdilar; shu payt musulmonlardan ikki kishi janjallashdi. Paygʻambar ﷺ: «Men sizlarga (Laylat ul-Qadr haqida) xabar berish uchun chiqqan edim, ammo falon va falon (kishi) janjallashdi, shunda u (uning aniq kechasi) koʻtarilib qoldi; ehtimol bu sizlar uchun yaxshiroqdir. Bas, uni (oxirgi oʻn kunlikning) toʻqqizinchi, yettinchi va beshinchisida axtaringlar» dedilar.(Убода ибн Сомит (розияллоҳу анҳу) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ одамларга Лайлат ул-Қадр (ҳақида) хабар бериш учун чиқдилар; шу пайт мусулмонлардан икки киши жанжаллашди. Пайғамбар ﷺ: «Мен сизларга (Лайлат ул-Қадр ҳақида) хабар бериш учун чиққан эдим, аммо фалон ва фалон (киши) жанжаллашди, шунда у (унинг аниқ кечаси) кўтарилиб қолди; эҳтимол бу сизлар учун яхшироқдир. Бас, уни (охирги ўн кунликнинг) тўққизинчи, еттинчи ва бешинчисида ахтаринглар» дедилар.

حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنِ الْمَعْرُورِ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ، قَالَ رَأَيْتُ عَلَيْهِ بُرْدًا وَعَلَى غُلاَمِهِ بُرْدًا فَقُلْتُ لَوْ أَخَذْتَ هَذَا فَلَبِسْتَهُ كَانَتْ حُلَّةً، وَأَعْطَيْتَهُ ثَوْبًا آخَرَ‏.‏ فَقَالَ كَانَ بَيْنِي وَبَيْنَ رَجُلٍ كَلاَمٌ، وَكَانَتْ أُمُّهُ أَعْجَمِيَّةً، فَنِلْتُ مِنْهَا فَذَكَرَنِي إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ لِي ‏"‏ أَسَابَبْتَ فُلاَنًا ‏"‏‏.‏ قُلْتُ نَعَمْ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَفَنِلْتَ مِنْ أُمِّهِ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ نَعَمْ‏.‏ قَالَ ‏"‏ إِنَّكَ امْرُؤٌ فِيكَ جَاهِلِيَّةٌ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ عَلَى حِينِ سَاعَتِي هَذِهِ مِنْ كِبَرِ السِّنِّ قَالَ ‏"‏ نَعَمْ، هُمْ إِخْوَانُكُمْ، جَعَلَهُمُ اللَّهُ تَحْتَ أَيْدِيكُمْ، فَمَنْ جَعَلَ اللَّهُ أَخَاهُ تَحْتَ يَدِهِ فَلْيُطْعِمْهُ مِمَّا يَأْكُلُ، وَلْيُلْبِسْهُ مِمَّا يَلْبَسُ، وَلاَ يُكَلِّفُهُ مِنَ الْعَمَلِ مَا يَغْلِبُهُ، فَإِنْ كَلَّفَهُ مَا يَغْلِبُهُ فَلْيُعِنْهُ عَلَيْهِ ‏"‏‏.‏

(Abu Zarr (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi.) (Maʼrur aytdi:) Men uning (Abu Zarrning) egnida bir burd, qulining egnida (ham) bir burd (boʻlganini) koʻrdim va: «Agar mana shuni (qulnikini) olib kiysang, (toʻla) hulla boʻlardi, unga esa boshqa kiyim berarding» dedim. U: «Men bilan bir kishi oʻrtasida gap (janjal) boʻlgan edi; uning onasi ajam (arab boʻlmagan) edi, men uni (onasi bilan) kamsitdim (soʻkdim). U meni Paygʻambar ﷺga (shikoyat qilib) aytdi. (U zot) menga: ‹Sen falon (kishi)ni soʻkdingmi?› dedilar. Men: ‹Ha› dedim. (U zot:) ‹Uning onasini kamsitdingmi?› dedilar. Men: ‹Ha› dedim. (U zot:) ‹Sen — oʻzingda johiliyat (xulqi) bor bir kishidirsan› dedilar. Men: ‹Mana shu chogʻimda, keksa yoshimda (ham)mi?› dedim. (U zot:) ‹Ha; ular (qullar) — sizlarning birodarlaringizdir; Alloh ularni sizlarning qoʻllaringiz ostida (xizmatchi) qildi. Bas, kimning birodari uning qoʻli ostida boʻlsa, uni oʻzi yeydigan (taom)dan yedirsin, oʻzi kiyadigan (kiyim)dan kiydirsin va unga — oʻziga ogʻir keladigan ishni yuklamasin; agar unga ogʻir keladigan (ish) yuklasa, unga (oʻzi) yordam bersin› dedilar» dedi.(Абу Зарр (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади.) (Маърур айтди:) Мен унинг (Абу Заррнинг) эгнида бир бурд, қулининг эгнида (ҳам) бир бурд (бўлганини) кўрдим ва: «Агар мана шуни (қулникини) олиб кийсанг, (тўла) ҳулла бўларди, унга эса бошқа кийим берардинг» дедим. У: «Мен билан бир киши ўртасида гап (жанжал) бўлган эди; унинг онаси ажам (араб бўлмаган) эди, мен уни (онаси билан) камситдим (сўкдим). У мени Пайғамбар ﷺга (шикоят қилиб) айтди. (У зот) менга: ‹Сен фалон (киши)ни сўкдингми?› дедилар. Мен: ‹Ҳа› дедим. (У зот:) ‹Унинг онасини камситдингми?› дедилар. Мен: ‹Ҳа› дедим. (У зот:) ‹Сен — ўзингда жоҳилият (хулқи) бор бир кишидирсан› дедилар. Мен: ‹Мана шу чоғимда, кекса ёшимда (ҳам)ми?› дедим. (У зот:) ‹Ҳа; улар (қуллар) — сизларнинг биродарларингиздир; Аллоҳ уларни сизларнинг қўлларингиз остида (хизматчи) қилди. Бас, кимнинг биродари унинг қўли остида бўлса, уни ўзи ейдиган (таом)дан едирсин, ўзи киядиган (кийим)дан кийдирсин ва унга — ўзига оғир келадиган ишни юкламасин; агар унга оғир келадиган (иш) юкласа, унга (ўзи) ёрдам берсин› дедилар» деди.

حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، صَلَّى بِنَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم الظُّهْرَ رَكْعَتَيْنِ، ثُمَّ سَلَّمَ، ثُمَّ قَامَ إِلَى خَشَبَةٍ فِي مُقَدَّمِ الْمَسْجِدِ، وَوَضَعَ يَدَهُ عَلَيْهَا، وَفِي الْقَوْمِ يَوْمَئِذٍ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ، فَهَابَا أَنْ يُكَلِّمَاهُ، وَخَرَجَ سَرَعَانُ النَّاسِ فَقَالُوا قَصُرَتِ الصَّلاَةُ‏.‏ وَفِي الْقَوْمِ رَجُلٌ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَدْعُوهُ ذَا الْيَدَيْنِ فَقَالَ يَا نَبِيَّ اللَّهِ أَنَسِيتَ أَمْ قَصُرَتْ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ لَمْ أَنْسَ وَلَمْ تَقْصُرْ ‏"‏‏.‏ قَالُوا بَلْ نَسِيتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ صَدَقَ ذُو الْيَدَيْنِ ‏"‏‏.‏ فَقَامَ فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ سَلَّمَ، ثُمَّ كَبَّرَ، فَسَجَدَ مِثْلَ سُجُودِهِ أَوْ أَطْوَلَ، ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ وَكَبَّرَ، ثُمَّ وَضَعَ مِثْلَ سُجُودِهِ أَوْ أَطْوَلَ، ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ وَكَبَّرَ‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ bizga peshin namozini ikki rakat (qilib) oʻqib, soʻng salom berdilar, soʻng masjidning old (qismi)dagi bir yogʻoch (ustun) tomon turib, qoʻllarini uning ustiga qoʻydilar. Oʻsha kuni odamlar orasida Abu Bakr va Umar (ham) bor edi, ammo ular u zotga (gap) aytishdan hayiqdilar. Odamlarning shoshqaloqlari (masjiddan) chiqib: «Namoz qisqartirildi» dedilar. Odamlar orasida Paygʻambar ﷺ «Zul-Yadayn» deb chaqiradigan bir kishi bor edi, u: «Yo Allohning Paygʻambari, unutdingizmi yoki (namoz) qisqartirildimi?» dedi. (U zot:) «Men unutmadim, (namoz) ham qisqartirilmadi» dedilar. Ular: «Yoʻq, siz unutdingiz, yo Rasululloh» dedilar. (U zot:) «Zul-Yadayn toʻgʻri aytdi» dedilar. Soʻng (u zot) turib, ikki rakat (yana) oʻqidilar, soʻng salom berdilar, soʻng takbir aytib, oʻz sajdalari kabi — yoki uzunroq — sajda qildilar, soʻng boshlarini koʻtarib, takbir aytdilar, soʻng oʻz sajdalari kabi — yoki uzunroq (sajda) qildilar, soʻng boshlarini koʻtarib, takbir aytdilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ бизга пешин намозини икки ракат (қилиб) ўқиб, сўнг салом бердилар, сўнг масжиднинг олд (қисми)даги бир ёғоч (устун) томон туриб, қўлларини унинг устига қўйдилар. Ўша куни одамлар орасида Абу Бакр ва Умар (ҳам) бор эди, аммо улар у зотга (гап) айтишдан ҳайиқдилар. Одамларнинг шошқалоқлари (масжиддан) чиқиб: «Намоз қисқартирилди» дедилар. Одамлар орасида Пайғамбар ﷺ «Зул-Ядайн» деб чақирадиган бир киши бор эди, у: «Ё Аллоҳнинг Пайғамбари, унутдингизми ёки (намоз) қисқартирилдими?» деди. (У зот:) «Мен унутмадим, (намоз) ҳам қисқартирилмади» дедилар. Улар: «Йўқ, сиз унутдингиз, ё Расулуллоҳ» дедилар. (У зот:) «Зул-Ядайн тўғри айтди» дедилар. Сўнг (у зот) туриб, икки ракат (яна) ўқидилар, сўнг салом бердилар, сўнг такбир айтиб, ўз саждалари каби — ёки узунроқ — сажда қилдилар, сўнг бошларини кўтариб, такбир айтдилар, сўнг ўз саждалари каби — ёки узунроқ (сажда) қилдилар, сўнг бошларини кўтариб, такбир айтдилар.

حَدَّثَنَا يَحْيَى، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، قَالَ سَمِعْتُ مُجَاهِدًا، يُحَدِّثُ عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ مَرَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى قَبْرَيْنِ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّهُمَا لَيُعَذَّبَانِ، وَمَا يُعَذَّبَانِ فِي كَبِيرٍ، أَمَّا هَذَا فَكَانَ لاَ يَسْتَتِرُ مِنْ بَوْلِهِ، وَأَمَّا هَذَا فَكَانَ يَمْشِي بِالنَّمِيمَةِ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ دَعَا بِعَسِيبٍ رَطْبٍ، فَشَقَّهُ بِاثْنَيْنِ، فَغَرَسَ عَلَى هَذَا وَاحِدًا وَعَلَى هَذَا وَاحِدًا ثُمَّ قَالَ ‏"‏ لَعَلَّهُ يُخَفَّفُ عَنْهُمَا، مَا لَمْ يَيْبَسَا ‏"‏‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Rasululloh ﷺ ikki qabr yonidan oʻtdilar va: «Albatta, bu ikkisi azoblanmoqdalar; ular (oʻzlaricha) katta (deb hisoblanmaydigan ish)da azoblanayotgani yoʻq (lekin aslida u katta); ammo bu (biri) — siygan paytida (siydikdan) berkinmas edi; bu (boshqasi) esa — chaqimchilik (namima) qilib yurardi» dedilar. Soʻng yangi (hoʻl) bir xurmo shoxini soʻrab, uni ikkiga boʻldilar, soʻng bunisining (qabri)ga bittasini, bunisiniki(ga) bittasini sanchib qoʻydilar va: «Shoyad bu ikkisi qurimaguncha, ular(ning azobi) yengillashtirilsa» dedilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ икки қабр ёнидан ўтдилар ва: «Албатта, бу иккиси азобланмоқдалар; улар (ўзларича) катта (деб ҳисобланмайдиган иш)да азобланаётгани йўқ (лекин аслида у катта); аммо бу (бири) — сийган пайтида (сийдикдан) беркинмас эди; бу (бошқаси) эса — чақимчилик (намима) қилиб юрарди» дедилар. Сўнг янги (ҳўл) бир хурмо шохини сўраб, уни иккига бўлдилар, сўнг бунисининг (қабри)га биттасини, бунисиники(га) биттасини санчиб қўйдилар ва: «Шояд бу иккиси қуримагунча, улар(нинг азоби) енгиллаштирилса» дедилар.

حَدَّثَنَا قَبِيصَةُ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي أُسَيْدٍ السَّاعِدِيِّ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ خَيْرُ دُورِ الأَنْصَارِ بَنُو النَّجَّارِ ‏"‏‏.‏

(Abu Usayd as-Soidiy (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ: «Ansorning eng yaxshi xonadonlari — Bani Najjordir» dedilar.(Абу Усайд ас-Соидий (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ: «Ансорнинг энг яхши хонадонлари — Бани Нажжордир» дедилар.

حَدَّثَنَا صَدَقَةُ بْنُ الْفَضْلِ، أَخْبَرَنَا ابْنُ عُيَيْنَةَ، سَمِعْتُ ابْنَ الْمُنْكَدِرِ، سَمِعَ عُرْوَةَ بْنَ الزُّبَيْرِ، أَنَّ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ أَخْبَرَتْهُ قَالَتِ، اسْتَأْذَنَ رَجُلٌ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ ائْذَنُوا لَهُ بِئْسَ، أَخُو الْعَشِيرَةِ أَوِ ابْنُ الْعَشِيرَةِ ‏"‏‏.‏ فَلَمَّا دَخَلَ أَلاَنَ لَهُ الْكَلاَمَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قُلْتَ الَّذِي قُلْتَ، ثُمَّ أَلَنْتَ لَهُ الْكَلاَمَ قَالَ ‏"‏ أَىْ عَائِشَةُ، إِنَّ شَرَّ النَّاسِ مَنْ تَرَكَهُ النَّاسُ ـ أَوْ وَدَعَهُ النَّاسُ ـ اتِّقَاءَ فُحْشِهِ ‏"‏‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) xabar berishlaricha,) bir kishi Rasululloh ﷺning huzurlariga kirishga izn soʻradi; (u zot:) «Unga izn beringlar; urugʻning qanday yomon birodari — yoki urugʻning yomon oʻgʻli» dedilar. (U) kirgach esa, (u zot) unga muloyim gapirdilar. Men: «Yo Rasululloh, siz aytadiganingizni aytdingiz, soʻng unga muloyim gapirdingiz?» dedim. (U zot:) «Ey Oisha, albatta, odamlarning eng yomoni — uning behayoligi (qoʻpolligi)dan qoʻrqib, odamlar (undan) yuz oʻgirgan — yoki uni (suhbatdan) chetlatgan — kishidir» dedilar.(Оиша (розияллоҳу анҳо) хабар беришларича,) бир киши Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига киришга изн сўради; (у зот:) «Унга изн беринглар; уруғнинг қандай ёмон биродари — ёки уруғнинг ёмон ўғли» дедилар. (У) киргач эса, (у зот) унга мулойим гапирдилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ, сиз айтадиганингизни айтдингиз, сўнг унга мулойим гапирдингиз?» дедим. (У зот:) «Эй Оиша, албатта, одамларнинг энг ёмони — унинг беҳаёлиги (қўполлиги)дан қўрқиб, одамлар (ундан) юз ўгирган — ёки уни (суҳбатдан) четлатган — кишидир» дедилар.

حَدَّثَنَا ابْنُ سَلاَمٍ، أَخْبَرَنَا عَبِيدَةُ بْنُ حُمَيْدٍ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ خَرَجَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مِنْ بَعْضِ حِيطَانِ الْمَدِينَةِ، فَسَمِعَ صَوْتَ إِنْسَانَيْنِ يُعَذَّبَانِ فِي قُبُورِهِمَا فَقَالَ ‏"‏ يُعَذَّبَانِ، وَمَا يُعَذَّبَانِ فِي كَبِيرَةٍ، وَإِنَّهُ لَكَبِيرٌ، كَانَ أَحَدُهُمَا لاَ يَسْتَتِرُ مِنَ الْبَوْلِ، وَكَانَ الآخَرُ يَمْشِي بِالنَّمِيمَةِ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ دَعَا بِجَرِيدَةٍ فَكَسَرَهَا بِكِسْرَتَيْنِ أَوْ ثِنْتَيْنِ، فَجَعَلَ كِسْرَةً فِي قَبْرِ هَذَا، وَكِسْرَةً فِي قَبْرِ هَذَا، فَقَالَ ‏"‏ لَعَلَّهُ يُخَفَّفُ عَنْهُمَا مَا لَمْ يَيْبَسَا ‏"‏‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Paygʻambar ﷺ Madina bogʻlaridan biridan chiqdilar va qabrlarida azoblanayotgan ikki kishining tovushini eshitdilar. (U zot:) «Bu ikkisi azoblanmoqdalar; ular (oʻzlaricha) katta (deb hisoblanmaydigan ish)da azoblanayotgani yoʻq — holbuki u (aslida) kattadir: ularning biri siydikdan berkinmas edi, boshqasi esa chaqimchilik qilib yurardi» dedilar. Soʻng bir xurmo shoxini soʻrab, uni ikki boʻlakka sindirdilar va bir boʻlagini bunisining qabriga, bir boʻlagini bunisining qabriga qoʻydilar va: «Shoyad bular (shoxlar) qurimaguncha, ular(ning azobi) yengillashtirilsa» dedilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Пайғамбар ﷺ Мадина боғларидан биридан чиқдилар ва қабрларида азобланаётган икки кишининг товушини эшитдилар. (У зот:) «Бу иккиси азобланмоқдалар; улар (ўзларича) катта (деб ҳисобланмайдиган иш)да азобланаётгани йўқ — ҳолбуки у (аслида) каттадир: уларнинг бири сийдикдан беркинмас эди, бошқаси эса чақимчилик қилиб юрарди» дедилар. Сўнг бир хурмо шохини сўраб, уни икки бўлакка синдирдилар ва бир бўлагини бунисининг қабрига, бир бўлагини бунисининг қабрига қўйдилар ва: «Шояд булар (шохлар) қуримагунча, улар(нинг азоби) енгиллаштирилса» дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ هَمَّامٍ، قَالَ كُنَّا مَعَ حُذَيْفَةَ فَقِيلَ لَهُ إِنَّ رَجُلاً يَرْفَعُ الْحَدِيثَ إِلَى عُثْمَانَ‏.‏ فَقَالَ حُذَيْفَةُ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ لاَ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ قَتَّاتٌ ‏"‏‏.‏

(Huzayfa (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi.) (Hammom aytdi:) Biz Huzayfa bilan birga edik; unga: «Bir kishi (odamlarning) gapini Usmonga (chaqib) yetkazib yurarmish» deyildi. Huzayfa: «Men Paygʻambar ﷺning: ‹Chaqimchi (qattot) jannatga kirmaydi› deganlarini eshitganman» dedi.(Ҳузайфа (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади.) (Ҳаммом айтди:) Биз Ҳузайфа билан бирга эдик; унга: «Бир киши (одамларнинг) гапини Усмонга (чақиб) етказиб юрармиш» дейилди. Ҳузайфа: «Мен Пайғамбар ﷺнинг: ‹Чақимчи (қаттот) жаннатга кирмайди› деганларини эшитганман» деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ، عَنِ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ لَمْ يَدَعْ قَوْلَ الزُّورِ وَالْعَمَلَ بِهِ وَالْجَهْلَ فَلَيْسَ لِلَّهِ حَاجَةٌ أَنْ يَدَعَ طَعَامَهُ وَشَرَابَهُ ‏"‏‏.‏ قَالَ أَحْمَدُ أَفْهَمَنِي رَجُلٌ إِسْنَادَهُ‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) rivoyat qildi)ki, Paygʻambar ﷺ: «Kim yolgʻon soʻzni va unga amal qilishni hamda johillik (qilishni) tark etmasa, Allohga uning (oʻz) taom va ichimligini tark etishidan (yaʼni roʻza tutishidan) hech bir hojat yoʻq» dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) ривоят қилди)ки, Пайғамбар ﷺ: «Ким ёлғон сўзни ва унга амал қилишни ҳамда жоҳиллик (қилишни) тарк этмаса, Аллоҳга унинг (ўз) таом ва ичимлигини тарк этишидан (яъни рўза тутишидан) ҳеч бир ҳожат йўқ» дедилар.

حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، حَدَّثَنَا أَبُو صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ تَجِدُ مِنْ شَرِّ النَّاسِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عِنْدَ اللَّهِ ذَا الْوَجْهَيْنِ، الَّذِي يَأْتِي هَؤُلاَءِ بِوَجْهٍ وَهَؤُلاَءِ بِوَجْهٍ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ: «Qiyomat kuni Alloh huzurida odamlarning eng yomoni — ikki yuzli (ikkiyuzlamachi) kishini topasan; u bularning oldiga bir (xil) yuz bilan, ularning oldiga (esa) boshqa bir (xil) yuz bilan keladi» dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ: «Қиёмат куни Аллоҳ ҳузурида одамларнинг энг ёмони — икки юзли (иккиюзламачи) кишини топасан; у буларнинг олдига бир (хил) юз билан, уларнинг олдига (эса) бошқа бир (хил) юз билан келади» дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَسَمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قِسْمَةً، فَقَالَ رَجُلٌ مِنَ الأَنْصَارِ وَاللَّهِ مَا أَرَادَ مُحَمَّدٌ بِهَذَا وَجْهَ اللَّهِ‏.‏ فَأَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرْتُهُ، فَتَمَعَّرَ وَجْهُهُ وَقَالَ ‏"‏ رَحِمَ اللَّهُ مُوسَى، لَقَدْ أُوذِيَ بِأَكْثَرَ مِنْ هَذَا فَصَبَرَ ‏"‏‏.‏

(Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu) aytdi:) Rasululloh ﷺ bir taqsimot qildilar; shunda ansorlardan bir kishi: «Vallohi, Muhammad bu (taqsimot) bilan Allohning Yuzini (rozisini) istamadi» dedi. Men Rasululloh ﷺning oldilariga borib, (buni) aytdim; u zotning yuzlari (rangi) oʻzgardi va: «Alloh Musoga rahm qilsin; u bundan koʻra koʻproq (narsa) bilan ozor berildi, ammo (u) sabr qildi» dedilar.(Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ бир тақсимот қилдилар; шунда ансорлардан бир киши: «Валлоҳи, Муҳаммад бу (тақсимот) билан Аллоҳнинг Юзини (розисини) истамади» деди. Мен Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига бориб, (буни) айтдим; у зотнинг юзлари (ранги) ўзгарди ва: «Аллоҳ Мусога раҳм қилсин; у бундан кўра кўпроқ (нарса) билан озор берилди, аммо (у) сабр қилди» дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ صَبَّاحٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ زَكَرِيَّاءَ، حَدَّثَنَا بُرَيْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِي مُوسَى، قَالَ سَمِعَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم رَجُلاً يُثْنِي عَلَى رَجُلٍ وَيُطْرِيهِ فِي الْمِدْحَةِ فَقَالَ ‏"‏ أَهْلَكْتُمْ ـ أَوْ قَطَعْتُمْ ـ ظَهْرَ الرَّجُلِ ‏"‏‏.‏

(Abu Muso al-Ashʼariy (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ bir kishining boshqa bir kishini maqtab, maqtovda haddan oshganini eshitdilar va: «Sizlar (oʻsha) kishining belini sindirdingiz — yoki uzdingiz» dedilar.(Абу Мусо ал-Ашъарий (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ бир кишининг бошқа бир кишини мақтаб, мақтовда ҳаддан ошганини эшитдилар ва: «Сизлар (ўша) кишининг белини синдирдингиз — ёки уздингиз» дедилар.

حَدَّثَنَا آدَمُ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ خَالِدٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي بَكْرَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ رَجُلاً، ذُكِرَ عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَأَثْنَى عَلَيْهِ رَجُلٌ خَيْرًا، فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَيْحَكَ قَطَعْتَ عُنُقَ صَاحِبِكَ ـ يَقُولُهُ مِرَارًا ـ إِنْ كَانَ أَحَدُكُمْ مَادِحًا لاَ مَحَالَةَ فَلْيَقُلْ أَحْسِبُ كَذَا وَكَذَا‏.‏ إِنْ كَانَ يُرَى أَنَّهُ كَذَلِكَ، وَحَسِيبُهُ اللَّهُ، وَلاَ يُزَكِّي عَلَى اللَّهِ أَحَدًا ‏"‏‏.‏ قَالَ وُهَيْبٌ عَنْ خَالِدٍ ‏"‏ وَيْلَكَ ‏"‏‏.‏

(Abu Bakra (roziyallohu anhu) rivoyat qildi)ki, Paygʻambar ﷺning huzurlarida bir kishi zikr qilindi va bir kishi uni yaxshilik bilan maqtadi. Paygʻambar ﷺ: «Voy senga, sherigingning boʻynini uzding» dedilar — buni bir necha bor takrorladilar — «Agar biringiz biror (kishini) maqtashi shart boʻlsa, ‹Falon kishini shunday-shunday deb hisoblayman› desin — agar u shunday (deb) bilinsa; uning hisob-kitobini qiluvchi esa Allohdir; va hech kimni Alloh (oldida) pok deb eʼlon qilmasin» dedilar. (Vuhayb «vaylaka (voy senga)» (deb rivoyat qildi).)(Абу Бакра (розияллоҳу анҳу) ривоят қилди)ки, Пайғамбар ﷺнинг ҳузурларида бир киши зикр қилинди ва бир киши уни яхшилик билан мақтади. Пайғамбар ﷺ: «Вой сенга, шеригингнинг бўйнини уздинг» дедилар — буни бир неча бор такрорладилар — «Агар бирингиз бирор (кишини) мақташи шарт бўлса, ‹Фалон кишини шундай-шундай деб ҳисоблайман› десин — агар у шундай (деб) билинса; унинг ҳисоб-китобини қилувчи эса Аллоҳдир; ва ҳеч кимни Аллоҳ (олдида) пок деб эълон қилмасин» дедилар. (Вуҳайб «вайлака (вой сенга)» (деб ривоят қилди).)

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ عُقْبَةَ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ ذَكَرَ فِي الإِزَارِ مَا ذَكَرَ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ إِزَارِي يَسْقُطُ مِنْ أَحَدِ شِقَّيْهِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ إِنَّكَ لَسْتَ مِنْهُمْ ‏"‏‏.‏

(Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo) rivoyat qildi)ki, Rasululloh ﷺ izor (sudrash) haqida aytadigan(lar)ini aytganlarida, Abu Bakr: «Yo Rasululloh, mening izorim ikki tomonidan biridan tushib (osilib) ketadi» dedi. (U zot:) «Sen ulardan (yaʼni kibr bilan sudraydiganlardan) emassan» dedilar.(Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилди)ки, Расулуллоҳ ﷺ изор (судраш) ҳақида айтадиган(лар)ини айтганларида, Абу Бакр: «Ё Расулуллоҳ, менинг изорим икки томонидан биридан тушиб (осилиб) кетади» деди. (У зот:) «Сен улардан (яъни кибр билан судрайдиганлардан) эмассан» дедилар.

حَدَّثَنَا الْحُمَيْدِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ مَكَثَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم كَذَا وَكَذَا يُخَيَّلُ إِلَيْهِ أَنَّهُ يَأْتِي أَهْلَهُ وَلاَ يَأْتِي، قَالَتْ عَائِشَةُ فَقَالَ لِي ذَاتَ يَوْمٍ ‏"‏ يَا عَائِشَةُ إِنَّ اللَّهَ أَفْتَانِي فِي أَمْرٍ اسْتَفْتَيْتُهُ فِيهِ، أَتَانِي رَجُلاَنِ، فَجَلَسَ أَحَدُهُمَا عِنْدَ رِجْلَىَّ وَالآخَرُ عِنْدَ رَأْسِي، فَقَالَ الَّذِي عِنْدَ رِجْلَىَّ لِلَّذِي عِنْدَ رَأْسِي مَا بَالُ الرَّجُلِ قَالَ مَطْبُوبٌ‏.‏ يَعْنِي مَسْحُورًا‏.‏ قَالَ وَمَنْ طَبَّهُ قَالَ لَبِيدُ بْنُ أَعْصَمَ‏.‏ قَالَ وَفِيمَ قَالَ فِي جُفِّ طَلْعَةٍ ذَكَرٍ فِي مُشْطٍ وَمُشَاقَةٍ، تَحْتَ رَعُوفَةٍ فِي بِئْرِ ذَرْوَانَ ‏"‏‏.‏ فَجَاءَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ هَذِهِ الْبِئْرُ الَّتِي أُرِيتُهَا كَأَنَّ رُءُوسَ نَخْلِهَا رُءُوسُ الشَّيَاطِينِ، وَكَأَنَّ مَاءَهَا نُقَاعَةُ الْحِنَّاءِ ‏"‏‏.‏ فَأَمَرَ بِهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَأُخْرِجَ‏.‏ قَالَتْ عَائِشَةُ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَهَلاَّ ـ تَعْنِي ـ تَنَشَّرْتَ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَمَّا اللَّهُ فَقَدْ شَفَانِي، وَأَمَّا أَنَا فَأَكْرَهُ أَنْ أُثِيرَ عَلَى النَّاسِ شَرًّا ‏"‏‏.‏ قَالَتْ وَلَبِيدُ بْنُ أَعْصَمَ رَجُلٌ مِنْ بَنِي زُرَيْقٍ حَلِيفٌ لِيَهُودَ‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) aytdilar:) Paygʻambar ﷺ shunday-shunday (vaqt) turdilarki, (u zotga) goʻyo zavjalariga yaqinlashayotgandek tuyular, (aslida) yaqinlashmas edilar. Oisha aytdi: Bir kuni (u zot) menga: «Ey Oisha, men Allohdan bir ish haqida fatvo (hukm) soʻragan edim, Alloh menga u haqda fatvo berdi (xabar berdi). Menga ikki kishi keldi; ulardan biri oyoqlarim tomonida, boshqasi boshim tomonida oʻtirdi. Oyoqlarim tomonidagi (kishi) boshim tomonidagiga: ‹Bu kishiga nima boʻldi?› dedi. U: ‹U matbub (sehrlangan)› dedi. (Biri:) ‹Uni kim sehrladi?› dedi. U: ‹Labid ibn Aʼsam› dedi. (Biri:) ‹Nimada (sehrladi)?› dedi. U: ‹Erkak xurmo (guli) qobigʻida, taroq va (sochdan tushgan) yungda — Zarvon qudugʻidagi bir tosh ostida› dedi» dedilar. Soʻng Paygʻambar ﷺ (quduq oldiga) kelib: «Mana shu — menga koʻrsatilgan quduqdir; goʻyo uning xurmolarining tepalari shaytonlarning boshlari kabi, suvi esa xina (boʻyoq) eritmasi kabi edi» dedilar. Paygʻambar ﷺ (oʻshani chiqarishga) buyurdilar, bas, u (sehr) chiqarildi. Oisha aytdi: Men: «Yo Rasululloh, nega — yaʼni — (sehrni) yoyib (oshkor qilib) tashlamadingiz?» dedim. Paygʻambar ﷺ: «Allohga (kelsa) — U meni shifo berdi; menga (kelsa) — men odamlarga qarshi yomonlikni qoʻzgʻatishni yoqtirmadim» dedilar. (Oisha:) Labid ibn Aʼsam — Bani Zurayqdan boʻlgan, yahudiylarga hamkor (halif) bir kishi edi.(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтдилар:) Пайғамбар ﷺ шундай-шундай (вақт) турдиларки, (у зотга) гўё завжаларига яқинлашаётгандек туюлар, (аслида) яқинлашмас эдилар. Оиша айтди: Бир куни (у зот) менга: «Эй Оиша, мен Аллоҳдан бир иш ҳақида фатво (ҳукм) сўраган эдим, Аллоҳ менга у ҳақда фатво берди (хабар берди). Менга икки киши келди; улардан бири оёқларим томонида, бошқаси бошим томонида ўтирди. Оёқларим томонидаги (киши) бошим томонидагига: ‹Бу кишига нима бўлди?› деди. У: ‹У матбуб (сеҳрланган)› деди. (Бири:) ‹Уни ким сеҳрлади?› деди. У: ‹Лабид ибн Аъсам› деди. (Бири:) ‹Нимада (сеҳрлади)?› деди. У: ‹Эркак хурмо (гули) қобиғида, тароқ ва (сочдан тушган) юнгда — Зарвон қудуғидаги бир тош остида› деди» дедилар. Сўнг Пайғамбар ﷺ (қудуқ олдига) келиб: «Мана шу — менга кўрсатилган қудуқдир; гўё унинг хурмоларининг тепалари шайтонларнинг бошлари каби, суви эса хина (бўёқ) эритмаси каби эди» дедилар. Пайғамбар ﷺ (ўшани чиқаришга) буюрдилар, бас, у (сеҳр) чиқарилди. Оиша айтди: Мен: «Ё Расулуллоҳ, нега — яъни — (сеҳрни) ёйиб (ошкор қилиб) ташламадингиз?» дедим. Пайғамбар ﷺ: «Аллоҳга (келса) — У мени шифо берди; менга (келса) — мен одамларга қарши ёмонликни қўзғатишни ёқтирмадим» дедилар. (Оиша:) Лабид ибн Аъсам — Бани Зурайқдан бўлган, яҳудийларга ҳамкор (ҳалиф) бир киши эди.

حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ هَمَّامِ بْنِ مُنَبِّهٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِيَّاكُمْ وَالظَّنَّ، فَإِنَّ الظَّنَّ أَكْذَبُ الْحَدِيثِ، وَلاَ تَحَسَّسُوا، وَلاَ تَجَسَّسُوا، وَلاَ تَحَاسَدُوا، وَلاَ تَدَابَرُوا، وَلاَ تَبَاغَضُوا، وَكُونُوا عِبَادَ اللَّهِ إِخْوَانًا ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) rivoyat qildi)ki, Paygʻambar ﷺ: «Gumondan saqlaninglar; chunki gumon — soʻzning eng yolgʻonidir. (Bir-biringizning aybingizni) qidirmanglar, (bir-biringizni) poylamanglar, bir-biringizga hasad qilmanglar, bir-biringizdan yuz oʻgirmanglar, bir-biringizni yomon koʻrmanglar; va ey Allohning bandalari, birodar boʻlinglar!» dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) ривоят қилди)ки, Пайғамбар ﷺ: «Гумондан сақланинглар; чунки гумон — сўзнинг энг ёлғонидир. (Бир-бирингизнинг айбингизни) қидирманглар, (бир-бирингизни) пойламанглар, бир-бирингизга ҳасад қилманглар, бир-бирингиздан юз ўгирманглар, бир-бирингизни ёмон кўрманглар; ва эй Аллоҳнинг бандалари, биродар бўлинглар!» дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ حَدَّثَنِي أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ تَبَاغَضُوا، وَلاَ تَحَاسَدُوا، وَلاَ تَدَابَرُوا، وَكُونُوا عِبَادَ اللَّهِ إِخْوَانًا، وَلاَ يَحِلُّ لِمُسْلِمٍ أَنْ يَهْجُرَ أَخَاهُ فَوْقَ ثَلاَثَةِ أَيَّامٍ ‏"‏‏.‏

(Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) aytdi:) Rasululloh ﷺ: «Bir-biringizni yomon koʻrmanglar, bir-biringizga hasad qilmanglar, bir-biringizdan yuz oʻgirmanglar; va ey Allohning bandalari, birodar boʻlinglar! Musulmonga oʻz birodarini uch kundan ortiq (boykot qilib) tashlab qoʻyishi halol emas» dedilar.(Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ: «Бир-бирингизни ёмон кўрманглар, бир-бирингизга ҳасад қилманглар, бир-бирингиздан юз ўгирманглар; ва эй Аллоҳнинг бандалари, биродар бўлинглар! Мусулмонга ўз биродарини уч кундан ортиқ (бойкот қилиб) ташлаб қўйиши ҳалол эмас» дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِيَّاكُمْ وَالظَّنَّ، فَإِنَّ الظَّنَّ أَكْذَبُ الْحَدِيثِ، وَلاَ تَحَسَّسُوا، وَلاَ تَجَسَّسُوا، وَلاَ تَنَاجَشُوا، وَلاَ تَحَاسَدُوا، وَلاَ تَبَاغَضُوا، وَلاَ تَدَابَرُوا، وَكُونُوا عِبَادَ اللَّهِ إِخْوَانًا ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) rivoyat qildi)ki, Rasululloh ﷺ: «Gumondan saqlaninglar; chunki gumon — soʻzning eng yolgʻonidir. (Bir-biringizning aybini) qidirmanglar, (bir-biringizni) poylamanglar, (savdoda narxni koʻtarish uchun) najsh qilmanglar, bir-biringizga hasad qilmanglar, bir-biringizni yomon koʻrmanglar, bir-biringizdan yuz oʻgirmanglar; va ey Allohning bandalari, birodar boʻlinglar!» dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) ривоят қилди)ки, Расулуллоҳ ﷺ: «Гумондан сақланинглар; чунки гумон — сўзнинг энг ёлғонидир. (Бир-бирингизнинг айбини) қидирманглар, (бир-бирингизни) пойламанглар, (савдода нархни кўтариш учун) нажш қилманглар, бир-бирингизга ҳасад қилманглар, бир-бирингизни ёмон кўрманглар, бир-бирингиздан юз ўгирманглар; ва эй Аллоҳнинг бандалари, биродар бўлинглар!» дедилар.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عُفَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا أَظُنُّ فُلاَنًا وَفُلاَنًا يَعْرِفَانِ مِنْ دِينِنَا شَيْئًا ‏"‏‏.‏ قَالَ اللَّيْثُ كَانَا رَجُلَيْنِ مِنَ الْمُنَافِقِينَ‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) aytdilar:) Paygʻambar ﷺ: «Men falon va falon (kishi) dinimizdan biror narsa biladi deb oʻylamayman» dedilar. (Lays: Ular munofiqlardan ikki kishi edi, dedi.)(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтдилар:) Пайғамбар ﷺ: «Мен фалон ва фалон (киши) динимиздан бирор нарса билади деб ўйламайман» дедилар. (Лайс: Улар мунофиқлардан икки киши эди, деди.)

حَدَّثَنَا ابْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، بِهَذَا وَقَالَتْ دَخَلَ عَلَىَّ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَوْمًا وَقَالَ ‏"‏ يَا عَائِشَةُ مَا أَظُنُّ فُلاَنًا وَفُلاَنًا يَعْرِفَانِ دِينَنَا الَّذِي نَحْنُ عَلَيْهِ ‏"‏‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) aytdilar:) Paygʻambar ﷺ bir kuni mening oldimga kirib: «Ey Oisha, men falon va falon (kishi) biz (amal qilib) turgan dinimizni biladi deb oʻylamayman» dedilar.(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтдилар:) Пайғамбар ﷺ бир куни менинг олдимга кириб: «Эй Оиша, мен фалон ва фалон (киши) биз (амал қилиб) турган динимизни билади деб ўйламайман» дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنِ ابْنِ أَخِي ابْنِ شِهَابٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ، يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ كُلُّ أُمَّتِي مُعَافًى إِلاَّ الْمُجَاهِرِينَ، وَإِنَّ مِنَ الْمَجَانَةِ أَنْ يَعْمَلَ الرَّجُلُ بِاللَّيْلِ عَمَلاً، ثُمَّ يُصْبِحَ وَقَدْ سَتَرَهُ اللَّهُ، فَيَقُولَ يَا فُلاَنُ عَمِلْتُ الْبَارِحَةَ كَذَا وَكَذَا، وَقَدْ بَاتَ يَسْتُرُهُ رَبُّهُ وَيُصْبِحُ يَكْشِفُ سِتْرَ اللَّهِ عَنْهُ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi:) Men Rasululloh ﷺning (shunday) deganlarini eshitdim: «Ummatimning hammasi (gunohlari) afv qilinadi, magar (oshkora) gunoh qiluvchilar (mujohirlar) bundan mustasno. Albatta, oshkoralikdan (biri) — kishi kechasi bir (gunoh) ish qilib, soʻng — Alloh uni yopib (yashirib) qoʻygan holda — ertalab: ‹Ey falon, men kecha shunday-shunday (ish) qildim› deyishidir; holbuki u Robbi uni yashirib turgan holda tunab chiqdi, soʻng (oʻzi) Allohning pardasini oʻzidan ochib (oshkor qilib) tongni qarshilaydi».(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди:) Мен Расулуллоҳ ﷺнинг (шундай) деганларини эшитдим: «Умматимнинг ҳаммаси (гуноҳлари) афв қилинади, магар (ошкора) гуноҳ қилувчилар (мужоҳирлар) бундан мустасно. Албатта, ошкораликдан (бири) — киши кечаси бир (гуноҳ) иш қилиб, сўнг — Аллоҳ уни ёпиб (яшириб) қўйган ҳолда — эрталаб: ‹Эй фалон, мен кеча шундай-шундай (иш) қилдим› дейишидир; ҳолбуки у Робби уни яшириб турган ҳолда тунаб чиқди, сўнг (ўзи) Аллоҳнинг пардасини ўзидан очиб (ошкор қилиб) тонгни қаршилайди».

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ صَفْوَانَ بْنِ مُحْرِزٍ، أَنَّ رَجُلاً، سَأَلَ ابْنَ عُمَرَ كَيْفَ سَمِعْتَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ فِي النَّجْوَى قَالَ ‏"‏ يَدْنُو أَحَدُكُمْ مِنْ رَبِّهِ حَتَّى يَضَعَ كَنَفَهُ عَلَيْهِ فَيَقُولُ عَمِلْتَ كَذَا وَكَذَا‏.‏ فَيَقُولُ نَعَمْ‏.‏ وَيَقُولُ عَمِلْتَ كَذَا وَكَذَا‏.‏ فَيَقُولُ نَعَمْ‏.‏ فَيُقَرِّرُهُ ثُمَّ يَقُولُ إِنِّي سَتَرْتُ عَلَيْكَ فِي الدُّنْيَا، فَأَنَا أَغْفِرُهَا لَكَ الْيَوْمَ ‏"‏‏.‏

(Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi.) Bir kishi Ibn Umardan: «Rasululloh ﷺ najvo (yaʼni qiyomatdagi maxfiy suhbat) haqida (nima) deganini qanday eshitding?» deb soʻradi. U: «(U zot shunday dedilar:) Biringiz oʻz Robbiga yaqinlashadi — toki (Alloh) Oʻz pardasini (kanaf) uning ustiga qoʻygunicha; soʻng (Alloh): ‹Sen falon-falon (ish)ni qildingmi?› deydi. U: ‹Ha› deydi. (Alloh:) ‹Sen falon-falon (ish)ni qildingmi?› deydi. U: ‹Ha› deydi. Bas, (Alloh) uni (gunohlariga) iqror qildiradi, soʻng: ‹Men bularni dunyoda sen uchun yashirgan edim; bugun esa men ularni senga magʻfirat qilaman› deydi» dedi.(Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади.) Бир киши Ибн Умардан: «Расулуллоҳ ﷺ нажво (яъни қиёматдаги махфий суҳбат) ҳақида (нима) деганини қандай эшитдинг?» деб сўради. У: «(У зот шундай дедилар:) Бирингиз ўз Роббига яқинлашади — токи (Аллоҳ) Ўз пардасини (канаф) унинг устига қўйгунича; сўнг (Аллоҳ): ‹Сен фалон-фалон (иш)ни қилдингми?› дейди. У: ‹Ҳа› дейди. (Аллоҳ:) ‹Сен фалон-фалон (иш)ни қилдингми?› дейди. У: ‹Ҳа› дейди. Бас, (Аллоҳ) уни (гуноҳларига) иқрор қилдиради, сўнг: ‹Мен буларни дунёда сен учун яширган эдим; бугун эса мен уларни сенга мағфират қиламан› дейди» деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا مَعْبَدُ بْنُ خَالِدٍ الْقَيْسِيُّ، عَنْ حَارِثَةَ بْنِ وَهْبٍ الْخُزَاعِيِّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَلاَ أُخْبِرُكُمْ بِأَهْلِ الْجَنَّةِ، كُلُّ ضَعِيفٍ مُتَضَاعِفٍ، لَوْ أَقْسَمَ عَلَى اللَّهِ لأَبَرَّهُ، أَلاَ أُخْبِرُكُمْ بِأَهْلِ النَّارِ كُلُّ عُتُلٍّ جَوَّاظٍ مُسْتَكْبِرٍ ‏"‏‏.‏

(Horisa ibn Vahb (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ: «Sizlarga jannat ahli haqida xabar bermaymanmi? (Ular) — har bir zaif, zaif sanaladigan (xor koʻriladigan) kishidir; agar u Allohga qasam ichsa (biror narsani soʻrab), Alloh uni rost chiqarar edi (tilagini berar edi). Sizlarga doʻzax ahli haqida xabar bermaymanmi? (Ular) — har bir qoʻpol, ochkoʻz, takabbur kishidir» dedilar.(Ҳориса ибн Ваҳб (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ: «Сизларга жаннат аҳли ҳақида хабар бермайманми? (Улар) — ҳар бир заиф, заиф саналадиган (хор кўриладиган) кишидир; агар у Аллоҳга қасам ичса (бирор нарсани сўраб), Аллоҳ уни рост чиқарар эди (тилагини берар эди). Сизларга дўзах аҳли ҳақида хабар бермайманми? (Улар) — ҳар бир қўпол, очкўз, такаббур кишидир» дедилар.

وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا حُمَيْدٌ الطَّوِيلُ، حَدَّثَنَا أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ، قَالَ كَانَتِ الأَمَةُ مِنْ إِمَاءِ أَهْلِ الْمَدِينَةِ لَتَأْخُذُ بِيَدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَتَنْطَلِقُ بِهِ حَيْثُ شَاءَتْ‏.‏

(Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) aytdi:) Madina ahlining choʻrilaridan biror choʻri Rasululloh ﷺning qoʻllaridan ushlab, u zotni xohlagan joyiga olib borardi.(Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) айтди:) Мадина аҳлининг чўриларидан бирор чўри Расулуллоҳ ﷺнинг қўлларидан ушлаб, у зотни хоҳлаган жойига олиб борарди.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ حَدَّثَنِي عَوْفُ بْنُ مَالِكِ بْنِ الطُّفَيْلِ ـ هُوَ ابْنُ الْحَارِثِ وَهْوَ ابْنُ أَخِي عَائِشَةَ زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم لأُمِّهَا ـ أَنَّ عَائِشَةَ حُدِّثَتْ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ قَالَ فِي بَيْعٍ أَوْ عَطَاءٍ أَعْطَتْهُ عَائِشَةُ وَاللَّهِ لَتَنْتَهِيَنَّ عَائِشَةُ، أَوْ لأَحْجُرَنَّ عَلَيْهَا‏.‏ فَقَالَتْ أَهُوَ قَالَ هَذَا قَالُوا نَعَمْ‏.‏ قَالَتْ هُوَ لِلَّهِ عَلَىَّ نَذْرٌ، أَنْ لاَ أُكَلِّمَ ابْنَ الزُّبَيْرِ أَبَدًا‏.‏ فَاسْتَشْفَعَ ابْنُ الزُّبَيْرِ إِلَيْهَا، حِينَ طَالَتِ الْهِجْرَةُ فَقَالَتْ لاَ وَاللَّهِ لاَ أُشَفِّعُ فِيهِ أَبَدًا، وَلاَ أَتَحَنَّثُ إِلَى نَذْرِي‏.‏ فَلَمَّا طَالَ ذَلِكَ عَلَى ابْنِ الزُّبَيْرِ كَلَّمَ الْمِسْوَرَ بْنَ مَخْرَمَةَ وَعَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ الأَسْوَدِ بْنِ عَبْدِ يَغُوثَ، وَهُمَا مِنْ بَنِي زُهْرَةَ، وَقَالَ لَهُمَا أَنْشُدُكُمَا بِاللَّهِ لَمَّا أَدْخَلْتُمَانِي عَلَى عَائِشَةَ، فَإِنَّهَا لاَ يَحِلُّ لَهَا أَنْ تَنْذُرَ قَطِيعَتِي‏.‏ فَأَقْبَلَ بِهِ الْمِسْوَرُ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ مُشْتَمِلَيْنِ بِأَرْدِيَتِهِمَا حَتَّى اسْتَأْذَنَا عَلَى عَائِشَةَ فَقَالاَ السَّلاَمُ عَلَيْكِ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ، أَنَدْخُلُ قَالَتْ عَائِشَةُ ادْخُلُوا‏.‏ قَالُوا كُلُّنَا قَالَتْ نَعَمِ ادْخُلُوا كُلُّكُمْ‏.‏ وَلاَ تَعْلَمُ أَنَّ مَعَهُمَا ابْنَ الزُّبَيْرِ، فَلَمَّا دَخَلُوا دَخَلَ ابْنُ الزُّبَيْرِ الْحِجَابَ، فَاعْتَنَقَ عَائِشَةَ وَطَفِقَ يُنَاشِدُهَا وَيَبْكِي، وَطَفِقَ الْمِسْوَرُ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ يُنَاشِدَانِهَا إِلاَّ مَا كَلَّمَتْهُ وَقَبِلَتْ مِنْهُ، وَيَقُولاَنِ إِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَمَّا قَدْ عَلِمْتِ مِنَ الْهِجْرَةِ، فَإِنَّهُ لاَ يَحِلُّ لِمُسْلِمٍ أَنْ يَهْجُرَ أَخَاهُ فَوْقَ ثَلاَثِ لَيَالٍ‏.‏ فَلَمَّا أَكْثَرُوا عَلَى عَائِشَةَ مِنَ التَّذْكِرَةِ وَالتَّحْرِيجِ طَفِقَتْ تُذَكِّرُهُمَا نَذْرَهَا وَتَبْكِي وَتَقُولُ إِنِّي نَذَرْتُ، وَالنَّذْرُ شَدِيدٌ‏.‏ فَلَمْ يَزَالاَ بِهَا حَتَّى كَلَّمَتِ ابْنَ الزُّبَيْرِ، وَأَعْتَقَتْ فِي نَذْرِهَا ذَلِكَ أَرْبَعِينَ رَقَبَةً‏.‏ وَكَانَتْ تَذْكُرُ نَذْرَهَا بَعْدَ ذَلِكَ فَتَبْكِي، حَتَّى تَبُلَّ دُمُوعُهَا خِمَارَهَا‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho)ga, Abdulloh ibn Zubayr — Oisha bergan bir savdo yoki ato (hadya) haqida: «Vallohi, Oisha (sadaqa-ehsondan) toʻxtasin, yoki men uni hajr (mol sarflashdan man) qilaman» degan, deb yetkazildi. (Oisha:) «U shunday dedimi?» dedi. Ular: «Ha» dedilar. (Oisha:) «Bu — Allohga (atalgan) bir nazrdir, men Ibn Zubayr bilan hech qachon gaplashmayman» dedi. Boykot (hijra) uzayib ketgach, Ibn Zubayr undan shafoat soʻradi, ammo u: «Yoʻq, vallohi, men u haqda hech qachon shafoatni qabul qilmayman va nazrimni buzmayman» dedi. Bu (holat) Ibn Zubayrga uzayib ketgach, u Misvar ibn Maxrama va Abdurrahmon ibn Asvad ibn Abdi Yagʻus bilan — ular ikkalasi Bani Zuhradan edi — gaplashdi va ularga: «Sizlarni Alloh nomi bilan ont beraman, meni Oishaning oldiga kiritinglar; chunki uning meni hajr (qilishni) nazr qilishi halol emas» dedi. Bas, Misvar va Abdurrahmon ridolariga oʻrangan holda uni (olib) keldilar — toki Oishaning (huzuriga) kirishga izn soʻrab: «Assalomu alayki va rahmatullohi va barakatuh; kiraylikmi?» dedilar. Oisha: «Kiringlar» dedi. Ular: «Hammamizmi?» dedilar. (Oisha:) «Ha, hammangiz kiringlar» dedi — ular bilan Ibn Zubayr (ham) borligini bilmagan holda. Ular kirgan paytda, Ibn Zubayr parda (hijob) ortiga kirib, Oishani quchoqladi va unga iltijo qilib yigʻlay boshladi; Misvar va Abdurrahmon esa unga — (Oisha) u bilan gaplashib, undan (uzrini) qabul qilgunicha — iltijo qila boshladilar va: «Paygʻambar ﷺ sen bilgan narsadan — hijra (boykot)dan — qaytardilar; chunki musulmonga oʻz birodarini uch kechadan ortiq (boykot qilib) tashlab qoʻyishi halol emas» der edilar. Ular Oishaga eslatish va (gunohdan) ogohlantirishni koʻpaytirib yuborganlarida, u ularga oʻz nazrini eslata boshladi va yigʻlab: «Men nazr qilgan edim, nazr esa ogʻir (jiddiy)dir» der edi. Ular u (Oisha) Ibn Zubayr bilan gaplashgunicha undan qoʻymadilar; (Oisha) esa oʻsha nazri (kafforati) uchun qirq qul ozod qildi. (Oisha) shundan keyin (ham) oʻz nazrini eslab yigʻlar, hatto koʻz yoshlari roʻmolini hoʻl qilar edi.(Оиша (розияллоҳу анҳо)га, Абдуллоҳ ибн Зубайр — Оиша берган бир савдо ёки ато (ҳадя) ҳақида: «Валлоҳи, Оиша (садақа-эҳсондан) тўхтасин, ёки мен уни ҳажр (мол сарфлашдан ман) қиламан» деган, деб етказилди. (Оиша:) «У шундай дедими?» деди. Улар: «Ҳа» дедилар. (Оиша:) «Бу — Аллоҳга (аталган) бир назрдир, мен Ибн Зубайр билан ҳеч қачон гаплашмайман» деди. Бойкот (ҳижра) узайиб кетгач, Ибн Зубайр ундан шафоат сўради, аммо у: «Йўқ, валлоҳи, мен у ҳақда ҳеч қачон шафоатни қабул қилмайман ва назримни бузмайман» деди. Бу (ҳолат) Ибн Зубайрга узайиб кетгач, у Мисвар ибн Махрама ва Абдурраҳмон ибн Асвад ибн Абди Яғус билан — улар иккаласи Бани Зуҳрадан эди — гаплашди ва уларга: «Сизларни Аллоҳ номи билан онт бераман, мени Оишанинг олдига киритинглар; чунки унинг мени ҳажр (қилишни) назр қилиши ҳалол эмас» деди. Бас, Мисвар ва Абдурраҳмон ридоларига ўранган ҳолда уни (олиб) келдилар — токи Оишанинг (ҳузурига) киришга изн сўраб: «Ассалому алайки ва раҳматуллоҳи ва баракатуҳ; кирайликми?» дедилар. Оиша: «Киринглар» деди. Улар: «Ҳаммамизми?» дедилар. (Оиша:) «Ҳа, ҳаммангиз киринглар» деди — улар билан Ибн Зубайр (ҳам) борлигини билмаган ҳолда. Улар кирган пайтда, Ибн Зубайр парда (ҳижоб) ортига кириб, Оишани қучоқлади ва унга илтижо қилиб йиғлай бошлади; Мисвар ва Абдурраҳмон эса унга — (Оиша) у билан гаплашиб, ундан (узрини) қабул қилгунича — илтижо қила бошладилар ва: «Пайғамбар ﷺ сен билган нарсадан — ҳижра (бойкот)дан — қайтардилар; чунки мусулмонга ўз биродарини уч кечадан ортиқ (бойкот қилиб) ташлаб қўйиши ҳалол эмас» дер эдилар. Улар Оишага эслатиш ва (гуноҳдан) огоҳлантиришни кўпайтириб юборганларида, у уларга ўз назрини эслата бошлади ва йиғлаб: «Мен назр қилган эдим, назр эса оғир (жиддий)дир» дер эди. Улар у (Оиша) Ибн Зубайр билан гаплашгунича ундан қўймадилар; (Оиша) эса ўша назри (каффорати) учун қирқ қул озод қилди. (Оиша) шундан кейин (ҳам) ўз назрини эслаб йиғлар, ҳатто кўз ёшлари рўмолини ҳўл қилар эди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ تَبَاغَضُوا، وَلاَ تَحَاسَدُوا، وَلاَ تَدَابَرُوا، وَكُونُوا عِبَادَ اللَّهِ إِخْوَانًا، وَلاَ يَحِلُّ لِمُسْلِمٍ أَنْ يَهْجُرَ أَخَاهُ فَوْقَ ثَلاَثِ لَيَالٍ ‏"‏‏.‏

(Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) rivoyat qildi)ki, Rasululloh ﷺ: «Bir-biringizni yomon koʻrmanglar, bir-biringizga hasad qilmanglar, bir-biringizdan yuz oʻgirmanglar; va ey Allohning bandalari, birodar boʻlinglar! Musulmonga oʻz birodarini uch kechadan ortiq (boykot qilib) tashlab qoʻyishi halol emas» dedilar.(Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) ривоят қилди)ки, Расулуллоҳ ﷺ: «Бир-бирингизни ёмон кўрманглар, бир-бирингизга ҳасад қилманглар, бир-бирингиздан юз ўгирманглар; ва эй Аллоҳнинг бандалари, биродар бўлинглар! Мусулмонга ўз биродарини уч кечадан ортиқ (бойкот қилиб) ташлаб қўйиши ҳалол эмас» дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَزِيدَ اللَّيْثِيِّ، عَنْ أَبِي أَيُّوبَ الأَنْصَارِيِّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يَحِلُّ لِرَجُلٍ أَنْ يَهْجُرَ أَخَاهُ فَوْقَ ثَلاَثِ لَيَالٍ، يَلْتَقِيَانِ فَيُعْرِضُ هَذَا وَيُعْرِضُ هَذَا، وَخَيْرُهُمَا الَّذِي يَبْدَأُ بِالسَّلاَمِ ‏"‏‏.‏

(Abu Ayyub al-Ansoriy (roziyallohu anhu) rivoyat qildi)ki, Rasululloh ﷺ: «Kishiga oʻz birodarini uch kechadan ortiq (boykot qilib) tashlab qoʻyishi halol emas — (shu darajadaki,) ular uchrashganda, bu (biri) yuz oʻgiradi va bu (boshqasi ham) yuz oʻgiradi; ularning yaxshirogʻi — salom berishni (avval) boshlaydiganidir» dedilar.(Абу Айюб ал-Ансорий (розияллоҳу анҳу) ривоят қилди)ки, Расулуллоҳ ﷺ: «Кишига ўз биродарини уч кечадан ортиқ (бойкот қилиб) ташлаб қўйиши ҳалол эмас — (шу даражадаки,) улар учрашганда, бу (бири) юз ўгиради ва бу (бошқаси ҳам) юз ўгиради; уларнинг яхшироғи — салом беришни (аввал) бошлайдиганидир» дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، أَخْبَرَنَا عَبْدَةُ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنِّي لأَعْرِفُ غَضَبَكِ وَرِضَاكِ ‏"‏‏.‏ قَالَتْ قُلْتُ وَكَيْفَ تَعْرِفُ ذَاكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ إِنَّكِ إِذَا كُنْتِ رَاضِيَةً قُلْتِ بَلَى وَرَبِّ مُحَمَّدٍ‏.‏ وَإِذَا كُنْتِ سَاخِطَةً قُلْتِ لاَ وَرَبِّ إِبْرَاهِيمَ ‏"‏‏.‏ قَالَتْ قُلْتُ أَجَلْ لَسْتُ أُهَاجِرُ إِلاَّ اسْمَكَ‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) aytdilar:) Rasululloh ﷺ: «Men sening gʻazabingni ham, roziligingni ham (albatta) bilaman» dedilar. (Oisha) aytdi: Men: «Buni qanday bilasiz, yo Rasululloh?» dedim. (U zot:) «Sen rozi boʻlganingda: ‹Ha, Muhammadning Robbiga (qasam)› deysan; gʻazablanganingda esa: ‹Yoʻq, Ibrohimning Robbiga (qasam)› deysan» dedilar. (Oisha) aytdi: Men: «Toʻgʻri; men faqat (qasamlarimda) sizning ismingizni tark etaman, xolos» dedim.(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтдилар:) Расулуллоҳ ﷺ: «Мен сенинг ғазабингни ҳам, розилигингни ҳам (албатта) биламан» дедилар. (Оиша) айтди: Мен: «Буни қандай биласиз, ё Расулуллоҳ?» дедим. (У зот:) «Сен рози бўлганингда: ‹Ҳа, Муҳаммаднинг Роббига (қасам)› дейсан; ғазабланганингда эса: ‹Йўқ, Иброҳимнинг Роббига (қасам)› дейсан» дедилар. (Оиша) айтди: Мен: «Тўғри; мен фақат (қасамларимда) сизнинг исмингизни тарк этаман, холос» дедим.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ، أَخْبَرَنَا هِشَامٌ، عَنْ مَعْمَرٍ،‏.‏ وَقَالَ اللَّيْثُ حَدَّثَنِي عُقَيْلٌ، قَالَ ابْنُ شِهَابٍ فَأَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّ عَائِشَةَ، زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ لَمْ أَعْقِلْ أَبَوَىَّ إِلاَّ وَهُمَا يَدِينَانِ الدِّينَ، وَلَمْ يَمُرَّ عَلَيْهِمَا يَوْمٌ إِلاَّ يَأْتِينَا فِيهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم طَرَفَىِ النَّهَارِ بُكْرَةً وَعَشِيَّةً، فَبَيْنَمَا نَحْنُ جُلُوسٌ فِي بَيْتِ أَبِي بَكْرٍ فِي نَحْرِ الظَّهِيرَةِ قَالَ قَائِلٌ هَذَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي سَاعَةٍ لَمْ يَكُنْ يَأْتِينَا فِيهَا‏.‏ قَالَ أَبُو بَكْرٍ مَا جَاءَ بِهِ فِي هَذِهِ السَّاعَةِ إِلاَّ أَمْرٌ‏.‏ قَالَ ‏"‏ إِنِّي قَدْ أُذِنَ لِي بِالْخُرُوجِ ‏"‏‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) aytdilar:) Men ota-onamni (taniy boshlaganimdan beri) faqat (Islom) dinida (boʻlgan) holda bilaman; va Rasululloh ﷺ kunning ikki tarafida — ertalab va kechqurun — bizning oldimizga kelmaydigan bir kun (ham) oʻtmasdi. Bir kuni, qoq peshin payti, biz Abu Bakrning uyida oʻtirgan edik, kimdir: «Mana, Rasululloh ﷺ — bizning oldimizga (odatda) kelmaydigan bir vaqtda (kelmoqdalar)» dedi. Abu Bakr: «Uni bu vaqtda faqat (muhim) bir ish (sababli) keltirgan boʻlsa kerak» dedi. (U zot:) «Menga (Makkadan) chiqishga (hijratga) izn berildi» dedilar.(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтдилар:) Мен ота-онамни (таний бошлаганимдан бери) фақат (Ислом) динида (бўлган) ҳолда биламан; ва Расулуллоҳ ﷺ куннинг икки тарафида — эрталаб ва кечқурун — бизнинг олдимизга келмайдиган бир кун (ҳам) ўтмасди. Бир куни, қоқ пешин пайти, биз Абу Бакрнинг уйида ўтирган эдик, кимдир: «Мана, Расулуллоҳ ﷺ — бизнинг олдимизга (одатда) келмайдиган бир вақтда (келмоқдалар)» деди. Абу Бакр: «Уни бу вақтда фақат (муҳим) бир иш (сабабли) келтирган бўлса керак» деди. (У зот:) «Менга (Маккадан) чиқишга (ҳижратга) изн берилди» дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلاَمٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ، عَنْ خَالِدٍ الْحَذَّاءِ، عَنْ أَنَسِ بْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم زَارَ أَهْلَ بَيْتٍ فِي الأَنْصَارِ فَطَعِمَ عِنْدَهُمْ طَعَامًا، فَلَمَّا أَرَادَ أَنْ يَخْرُجَ أَمَرَ بِمَكَانٍ مِنَ الْبَيْتِ، فَنُضِحَ لَهُ عَلَى بِسَاطٍ، فَصَلَّى عَلَيْهِ، وَدَعَا لَهُمْ‏.‏

(Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) aytdi:) Rasululloh ﷺ ansorlardan bir oilani ziyorat qildilar va ularning huzurida (biroz) taom yedilar. (U zot) chiqmoqchi boʻlganlarida, uyning bir joyiga (suv sepishni) buyurdilar, bas, u zot uchun bir boʻyraga (suv) sepildi; (u zot) uning ustida namoz oʻqidilar va ular uchun duo qildilar.(Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ ансорлардан бир оилани зиёрат қилдилар ва уларнинг ҳузурида (бироз) таом едилар. (У зот) чиқмоқчи бўлганларида, уйнинг бир жойига (сув сепишни) буюрдилар, бас, у зот учун бир бўйрага (сув) сепилди; (у зот) унинг устида намоз ўқидилар ва улар учун дуо қилдилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الصَّمَدِ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي قَالَ، حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ قَالَ لِي سَالِمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ مَا الإِسْتَبْرَقُ قُلْتُ مَا غَلُظَ مِنَ الدِّيبَاجِ وَخَشُنَ مِنْهُ‏.‏ قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ يَقُولُ رَأَى عُمَرُ عَلَى رَجُلٍ حُلَّةً مِنْ إِسْتَبْرَقٍ فَأَتَى بِهَا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ اشْتَرِ هَذِهِ فَالْبَسْهَا لِوَفْدِ النَّاسِ إِذَا قَدِمُوا عَلَيْكَ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّمَا يَلْبَسُ الْحَرِيرَ مَنْ لاَ خَلاَقَ لَهُ ‏"‏‏.‏ فَمَضَى فِي ذَلِكَ مَا مَضَى، ثُمَّ إِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم بَعَثَ إِلَيْهِ بِحُلَّةٍ فَأَتَى بِهَا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ بَعَثْتَ إِلَىَّ بِهَذِهِ، وَقَدْ قُلْتَ فِي مِثْلِهَا مَا قُلْتَ قَالَ ‏"‏ إِنَّمَا بَعَثْتُ إِلَيْكَ لِتُصِيبَ بِهَا مَالاً ‏"‏‏.‏ فَكَانَ ابْنُ عُمَرَ يَكْرَهُ الْعَلَمَ فِي الثَّوْبِ لِهَذَا الْحَدِيثِ‏.‏

(Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi — Yahyo ibn Abu Ishoq: Salim ibn Abdulloh menga: «Istabraq nima?» dedi; men: «Dibojning qalin va dagʻali» dedim; u: «Men Abdullohning shunday deganini eshitdim» dedi:) Umar bir kishining egnida istabraqdan (boʻlgan) bir hulla koʻrdi va uni Paygʻambar ﷺning oldilariga olib kelib: «Yo Rasululloh, buni sotib oling va oldingizga odamlarning vakillari kelganda kiying» dedi. (U zot:) «Ipakni faqat (oxiratda) nasibasi boʻlmagan kishi kiyadi» dedilar. Bas, (vaqtdan) oʻtgani oʻtdi. Soʻng Paygʻambar ﷺ unga bir hulla yubordilar; u (Umar) uni Paygʻambar ﷺning oldilariga olib kelib: «Buni menga yubordingizmi, holbuki uning oʻxshashi haqida aytadiganingizni aytgan edingiz-ku?» dedi. (U zot:) «Men buni senga faqat u bilan mol (pul) topishing uchun yubordim» dedilar. Ibn Umar mana shu hadis sababli kiyimdagi naqsh (alam)ni yoqtirmasdi.(Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди — Яҳё ибн Абу Ишоқ: Салим ибн Абдуллоҳ менга: «Истабрақ нима?» деди; мен: «Дибожнинг қалин ва дағали» дедим; у: «Мен Абдуллоҳнинг шундай деганини эшитдим» деди:) Умар бир кишининг эгнида истабрақдан (бўлган) бир ҳулла кўрди ва уни Пайғамбар ﷺнинг олдиларига олиб келиб: «Ё Расулуллоҳ, буни сотиб олинг ва олдингизга одамларнинг вакиллари келганда кийинг» деди. (У зот:) «Ипакни фақат (охиратда) насибаси бўлмаган киши кияди» дедилар. Бас, (вақтдан) ўтгани ўтди. Сўнг Пайғамбар ﷺ унга бир ҳулла юбордилар; у (Умар) уни Пайғамбар ﷺнинг олдиларига олиб келиб: «Буни менга юбордингизми, ҳолбуки унинг ўхшаши ҳақида айтадиганингизни айтган эдингиз-ку?» деди. (У зот:) «Мен буни сенга фақат у билан мол (пул) топишинг учун юбордим» дедилар. Ибн Умар мана шу ҳадис сабабли кийимдаги нақш (алам)ни ёқтирмасди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ حُمَيْدٍ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ لَمَّا قَدِمَ عَلَيْنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ فَآخَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بَيْنَهُ وَبَيْنَ سَعْدِ بْنِ الرَّبِيعِ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَوْلِمْ وَلَوْ بِشَاةٍ ‏"‏‏.‏

(Anas (roziyallohu anhu) aytdi:) Abdurrahmon (ibn Avf) bizning oldimizga (Madinaga) kelganida, Paygʻambar ﷺ u bilan Saʼd ibn Rabiʼ oʻrtasida birodarlik (axiylik) oʻrnatdilar. (Soʻng Abdurrahmon uylanganida) Paygʻambar ﷺ: «(Nikoh) valima (toʻy taomi) ber — bir qoʻy (soʻyish) bilan boʻlsa-da» dedilar.(Анас (розияллоҳу анҳу) айтди:) Абдурраҳмон (ибн Авф) бизнинг олдимизга (Мадинага) келганида, Пайғамбар ﷺ у билан Саъд ибн Рабиъ ўртасида биродарлик (ахийлик) ўрнатдилар. (Сўнг Абдурраҳмон уйланганида) Пайғамбар ﷺ: «(Никоҳ) валима (тўй таоми) бер — бир қўй (сўйиш) билан бўлса-да» дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ صَبَّاحٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ زَكَرِيَّاءَ، حَدَّثَنَا عَاصِمٌ، قَالَ قُلْتُ لأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ أَبَلَغَكَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ حِلْفَ فِي الإِسْلاَمِ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ قَدْ حَالَفَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بَيْنَ قُرَيْشٍ وَالأَنْصَارِ فِي دَارِي‏.‏

(Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi.) (Osim aytdi:) Men Anas ibn Molikka: «Senga Paygʻambar ﷺning: ‹Islomda hilf (johiliyat ittifoqi) yoʻq› deganlari yetganmi?» dedim. U: «Paygʻambar ﷺ (aksincha) mening uyimda Quraysh bilan ansorlar oʻrtasida hilf (ahd-ittifoq) tuzganlar» dedi.(Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади.) (Осим айтди:) Мен Анас ибн Моликка: «Сенга Пайғамбар ﷺнинг: ‹Исломда ҳилф (жоҳилият иттифоқи) йўқ› деганлари етганми?» дедим. У: «Пайғамбар ﷺ (аксинча) менинг уйимда Қурайш билан ансорлар ўртасида ҳилф (аҳд-иттифоқ) тузганлар» деди.

حَدَّثَنَا حِبَّانُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّ رِفَاعَةَ، الْقُرَظِيَّ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ فَبَتَّ طَلاَقَهَا، فَتَزَوَّجَهَا بَعْدَهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ الزَّبِيرِ، فَجَاءَتِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّهَا كَانَتْ عِنْدَ رِفَاعَةَ فَطَلَّقَهَا آخِرَ ثَلاَثِ تَطْلِيقَاتٍ، فَتَزَوَّجَهَا بَعْدَهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ الزَّبِيرِ، وَإِنَّهُ وَاللَّهِ مَا مَعَهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِلاَّ مِثْلُ هَذِهِ الْهُدْبَةِ، لِهُدْبَةٍ أَخَذَتْهَا مِنْ جِلْبَابِهَا‏.‏ قَالَ وَأَبُو بَكْرٍ جَالِسٌ عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَابْنُ سَعِيدِ بْنِ الْعَاصِ جَالِسٌ بِبَابِ الْحُجْرَةِ لِيُؤْذَنَ لَهُ، فَطَفِقَ خَالِدٌ يُنَادِي أَبَا بَكْرٍ، يَا أَبَا بَكْرٍ أَلاَ تَزْجُرُ هَذِهِ عَمَّا تَجْهَرُ بِهِ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَمَا يَزِيدُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى التَّبَسُّمِ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ لَعَلَّكِ تُرِيدِينَ أَنْ تَرْجِعِي إِلَى رِفَاعَةَ، لاَ، حَتَّى تَذُوقِي عُسَيْلَتَهُ، وَيَذُوقَ عُسَيْلَتَكِ ‏"‏‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) rivoyat qildi)ki, Rifoa al-Quraziy xotinini taloq qildi va taloqini qatʼiy (uch taloq) qildi; undan keyin uni Abdurrahmon ibn Zabir nikohiga oldi. (Ayol) Paygʻambar ﷺning oldilariga kelib: «Yo Rasululloh, u (men) Rifoaning (nikohida) edi; u (meni) uch taloqning oxirgisi bilan taloq qildi; undan keyin meni Abdurrahmon ibn Zabir nikohiga oldi; vallohi, yo Rasululloh, uning (qudratidan) faqat mana shu popukcha kabigina (narsa) bor» dedi — (bu gapni) kiyimining (jilbobining) popugidan ushlab (aytdi). (Oisha) aytdi: Abu Bakr Paygʻambar ﷺning yonlarida oʻtirgan, Said ibn Osning oʻgʻli (Xolid) esa — izn berilishini (kutib) — hujra eshigida oʻtirgan edi. Xolid Abu Bakrni chaqira boshladi: «Yo Abu Bakr, bu (ayol)ni Rasululloh ﷺning oldilarida oshkora aytayotgan narsasidan qaytarmaysizmi?» Rasululloh ﷺ esa tabassum qilishdan boshqa narsa qilmadilar. Soʻng (u zot): «Sen Rifoaga qaytmoqchidirsan? Yoʻq! (Bu boʻlmaydi) — toki sen uning (Abdurrahmonning) shirinligini va u sening shirinligingni totmaguncha» dedilar.(Оиша (розияллоҳу анҳо) ривоят қилди)ки, Рифоа ал-Қуразий хотинини талоқ қилди ва талоқини қатъий (уч талоқ) қилди; ундан кейин уни Абдурраҳмон ибн Забир никоҳига олди. (Аёл) Пайғамбар ﷺнинг олдиларига келиб: «Ё Расулуллоҳ, у (мен) Рифоанинг (никоҳида) эди; у (мени) уч талоқнинг охиргиси билан талоқ қилди; ундан кейин мени Абдурраҳмон ибн Забир никоҳига олди; валлоҳи, ё Расулуллоҳ, унинг (қудратидан) фақат мана шу попукча кабигина (нарса) бор» деди — (бу гапни) кийимининг (жилбобининг) попугидан ушлаб (айтди). (Оиша) айтди: Абу Бакр Пайғамбар ﷺнинг ёнларида ўтирган, Саид ибн Оснинг ўғли (Холид) эса — изн берилишини (кутиб) — ҳужра эшигида ўтирган эди. Холид Абу Бакрни чақира бошлади: «Ё Абу Бакр, бу (аёл)ни Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларида ошкора айтаётган нарсасидан қайтармайсизми?» Расулуллоҳ ﷺ эса табассум қилишдан бошқа нарса қилмадилар. Сўнг (у зот): «Сен Рифоага қайтмоқчидирсан? Йўқ! (Бу бўлмайди) — токи сен унинг (Абдурраҳмоннинг) ширинлигини ва у сенинг ширинлигингни тотмагунча» дедилар.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ، عَنْ صَالِحِ بْنِ كَيْسَانَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ زَيْدِ بْنِ الْخَطَّابِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ اسْتَأْذَنَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ـ رضى الله عنه ـ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَعِنْدَهُ نِسْوَةٌ مِنْ قُرَيْشٍ يَسْأَلْنَهُ وَيَسْتَكْثِرْنَهُ، عَالِيَةً أَصْوَاتُهُنَّ عَلَى صَوْتِهِ، فَلَمَّا اسْتَأْذَنَ عُمَرُ تَبَادَرْنَ الْحِجَابَ، فَأَذِنَ لَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَدَخَلَ وَالنَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَضْحَكُ فَقَالَ أَضْحَكَ اللَّهُ سِنَّكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ بِأَبِي أَنْتَ وَأُمِّي فَقَالَ ‏"‏ عَجِبْتُ مِنْ هَؤُلاَءِ اللاَّتِي كُنَّ عِنْدِي، لَمَّا سَمِعْنَ صَوْتَكَ تَبَادَرْنَ الْحِجَابَ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ أَنْتَ أَحَقُّ أَنْ يَهَبْنَ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ ثُمَّ أَقْبَلَ عَلَيْهِنَّ فَقَالَ يَا عَدُوَّاتِ أَنْفُسِهِنَّ أَتَهَبْنَنِي وَلَمْ تَهَبْنَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْنَ إِنَّكَ أَفَظُّ وَأَغْلَظُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِيهٍ يَا ابْنَ الْخَطَّابِ، وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ مَا لَقِيَكَ الشَّيْطَانُ سَالِكًا فَجًّا إِلاَّ سَلَكَ فَجًّا غَيْرَ فَجِّكَ ‏"‏‏.‏

(Saʼd ibn Abu Vaqqos (roziyallohu anhu) aytdi:) Umar ibn al-Xattob Rasululloh ﷺning huzurlariga kirishga izn soʻradi; u zotning yonlarida Qurayshdan (bir necha) ayollar bor edi, (ulardan biror narsa) soʻrar va (rizqni) koʻproq talab qilardilar; ularning ovozlari u zotning ovozidan baland edi. Umar izn soʻraganda, ular (shoshib) parda (orqasi)ga oʻtdilar. Paygʻambar ﷺ unga izn berdilar, (u kirdi) Paygʻambar ﷺ esa kulayotgan edilar. Umar: «Alloh tishlaringizni kuldirsin (yaʼni doim xushhol boʻling), yo Rasululloh; otam-onam sizga fido boʻlsin» dedi. (U zot:) «Men mana shu — yonimda boʻlgan (ayol)lardan hayron qoldim: sening ovozingni eshitganda, (shoshib) pardaga oʻtib oldilar» dedilar. Umar: «Yo Rasululloh, sizdan hayiqishlari (qoʻrqishlari) ulardan koʻra (sizga) haqliroq» dedi. Soʻng (Umar) ularga yuzlanib: «Ey oʻz nafslarining dushmanlari, mendan hayiqib, Rasululloh ﷺdan hayiqmaysizlarmi?» dedi. Ular: «Ha, sen Rasululloh ﷺdan koʻra qattiqroq va qoʻpolroqsan» dedilar. Rasululloh ﷺ: «Boʻldi (yetar), ey Ibn Xattob! Jonim qoʻlida boʻlgan Zot bilan qasamki, shayton seni biror yoʻlda yurganingda uchratsa, albatta sening yoʻlingdan boshqa bir yoʻlga oʻtib (qochib) ketadi» dedilar.(Саъд ибн Абу Ваққос (розияллоҳу анҳу) айтди:) Умар ибн ал-Хаттоб Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига киришга изн сўради; у зотнинг ёнларида Қурайшдан (бир неча) аёллар бор эди, (улардан бирор нарса) сўрар ва (ризқни) кўпроқ талаб қилардилар; уларнинг овозлари у зотнинг овозидан баланд эди. Умар изн сўраганда, улар (шошиб) парда (орқаси)га ўтдилар. Пайғамбар ﷺ унга изн бердилар, (у кирди) Пайғамбар ﷺ эса кулаётган эдилар. Умар: «Аллоҳ тишларингизни кулдирсин (яъни доим хушҳол бўлинг), ё Расулуллоҳ; отам-онам сизга фидо бўлсин» деди. (У зот:) «Мен мана шу — ёнимда бўлган (аёл)лардан ҳайрон қолдим: сенинг овозингни эшитганда, (шошиб) пардага ўтиб олдилар» дедилар. Умар: «Ё Расулуллоҳ, сиздан ҳайиқишлари (қўрқишлари) улардан кўра (сизга) ҳақлироқ» деди. Сўнг (Умар) уларга юзланиб: «Эй ўз нафсларининг душманлари, мендан ҳайиқиб, Расулуллоҳ ﷺдан ҳайиқмайсизларми?» деди. Улар: «Ҳа, сен Расулуллоҳ ﷺдан кўра қаттиқроқ ва қўполроқсан» дедилар. Расулуллоҳ ﷺ: «Бўлди (етар), эй Ибн Хаттоб! Жоним қўлида бўлган Зот билан қасамки, шайтон сени бирор йўлда юрганингда учраца, албатта сенинг йўлингдан бошқа бир йўлга ўтиб (қочиб) кетади» дедилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي الْعَبَّاسِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، قَالَ لَمَّا كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالطَّائِفِ قَالَ ‏"‏ إِنَّا قَافِلُونَ غَدًا إِنْ شَاءَ اللَّهُ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ نَاسٌ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لاَ نَبْرَحُ أَوْ نَفْتَحَهَا‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ فَاغْدُوا عَلَى الْقِتَالِ ‏"‏‏.‏ قَالَ فَغَدَوْا فَقَاتَلُوهُمْ قِتَالاً شَدِيدًا وَكَثُرَ فِيهِمُ الْجِرَاحَاتُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّا قَافِلُونَ غَدًا إِنْ شَاءَ اللَّهُ ‏"‏‏.‏ قَالَ فَسَكَتُوا فَضَحِكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ قَالَ الْحُمَيْدِيُّ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بِالْخَبَرِ‏ كُلَّهُ.‏

(Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo) aytdi:) Rasululloh ﷺ Toifda boʻlganlarida: «Biz, inshoolloh, ertaga (orqaga) qaytamiz» dedilar. Shunda Rasululloh ﷺning sahobalaridan baʼzilari: «Biz uni (Toifni) fath qilmagunimizcha ketmaymiz» dedilar. Paygʻambar ﷺ: «(Unday boʻlsa,) ertaga jangga (otlaninglar)» dedilar. (Roviy:) Bas, ular (ertalab) jangga otlandilar va ular bilan qattiq jang qildilar; ular orasida jarohatlar koʻpaydi. (Soʻng) Rasululloh ﷺ: «Biz, inshoolloh, ertaga qaytamiz» dedilar. Shunda ular jim turdilar; Rasululloh ﷺ esa kuldilar.(Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ Тоифда бўлганларида: «Биз, иншооллоҳ, эртага (орқага) қайтамиз» дедилар. Шунда Расулуллоҳ ﷺнинг саҳобаларидан баъзилари: «Биз уни (Тоифни) фатҳ қилмагунимизча кетмаймиз» дедилар. Пайғамбар ﷺ: «(Ундай бўлса,) эртага жангга (отланинглар)» дедилар. (Ровий:) Бас, улар (эрталаб) жангга отландилар ва улар билан қаттиқ жанг қилдилар; улар орасида жароҳатлар кўпайди. (Сўнг) Расулуллоҳ ﷺ: «Биз, иншооллоҳ, эртага қайтамиз» дедилар. Шунда улар жим турдилар; Расулуллоҳ ﷺ эса кулдилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ، أَخْبَرَنَا ابْنُ شِهَابٍ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ أَتَى رَجُلٌ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ هَلَكْتُ وَقَعْتُ عَلَى أَهْلِي فِي رَمَضَانَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَعْتِقْ رَقَبَةً ‏"‏‏.‏ قَالَ لَيْسَ لِي‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَصُمْ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ ‏"‏‏.‏ قَالَ لاَ أَسْتَطِيعُ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَأَطْعِمْ سِتِّينَ مِسْكِينًا ‏"‏‏.‏ قَالَ لاَ أَجِدُ‏.‏ فَأُتِيَ بِعَرَقٍ فِيهِ تَمْرٌ ـ قَالَ إِبْرَاهِيمُ الْعَرَقُ الْمِكْتَلُ فَقَالَ ‏"‏ أَيْنَ السَّائِلُ تَصَدَّقْ بِهَا ‏"‏‏.‏ قَالَ عَلَى أَفْقَرَ مِنِّي وَاللَّهِ مَا بَيْنَ لاَبَتَيْهَا أَهْلُ بَيْتٍ أَفْقَرُ مِنَّا‏.‏ فَضَحِكَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم حَتَّى بَدَتْ نَوَاجِذُهُ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَأَنْتُمْ إِذًا ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi:) Bir kishi Paygʻambar ﷺning oldilariga kelib: «Halok boʻldim! Men Ramazonda xotinim bilan (roʻzador holda) qoʻshildim» dedi. (U zot:) «Bir qul ozod qil» dedilar. U: «Menda (qul) yoʻq» dedi. (U zot:) «(U holda) ketma-ket ikki oy roʻza tut» dedilar. U: «(Bunga) qodir emasman» dedi. (U zot:) «(U holda) oltmish miskin (kambagʻal)ni taomlantir» dedilar. U: «(Bunga ham) topa olmayman» dedi. Shunda ichida xurmo boʻlgan bir araq (idish) keltirildi — (Ibrohim: ‹Araq — katta savatdir› dedi) — (u zot:) «Soʻrovchi qani? Mana shuni sadaqa qil» dedilar. U: «Oʻzimdan kambagʻalroqga(mi)? Vallohi, (Madinaning) ikki qora toshli (hududi) orasida bizdan kambagʻalroq biror xonadon yoʻq» dedi. Shunda Paygʻambar ﷺ — orqa (oziq) tishlari koʻringuncha — kuldilar va: «(Unday boʻlsa,) u holda sizlar (oʻzingiz yenglar)» dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди:) Бир киши Пайғамбар ﷺнинг олдиларига келиб: «Ҳалок бўлдим! Мен Рамазонда хотиним билан (рўзадор ҳолда) қўшилдим» деди. (У зот:) «Бир қул озод қил» дедилар. У: «Менда (қул) йўқ» деди. (У зот:) «(У ҳолда) кетма-кет икки ой рўза тут» дедилар. У: «(Бунга) қодир эмасман» деди. (У зот:) «(У ҳолда) олтмиш мискин (камбағал)ни таомлантир» дедилар. У: «(Бунга ҳам) топа олмайман» деди. Шунда ичида хурмо бўлган бир арақ (идиш) келтирилди — (Иброҳим: ‹Арақ — катта саватдир› деди) — (у зот:) «Сўровчи қани? Мана шуни садақа қил» дедилар. У: «Ўзимдан камбағалроқга(ми)? Валлоҳи, (Мадинанинг) икки қора тошли (ҳудуди) орасида биздан камбағалроқ бирор хонадон йўқ» деди. Шунда Пайғамбар ﷺ — орқа (озиқ) тишлари кўрингунча — кулдилар ва: «(Ундай бўлса,) у ҳолда сизлар (ўзингиз енглар)» дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الأُوَيْسِيُّ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ كُنْتُ أَمْشِي مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَعَلَيْهِ بُرْدٌ نَجْرَانِيٌّ غَلِيظُ الْحَاشِيَةِ، فَأَدْرَكَهُ أَعْرَابِيٌّ فَجَبَذَ بِرِدَائِهِ جَبْذَةً شَدِيدَةً ـ قَالَ أَنَسٌ فَنَظَرْتُ إِلَى صَفْحَةِ عَاتِقِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَقَدْ أَثَّرَتْ بِهَا حَاشِيَةُ الرِّدَاءِ مِنْ شِدَّةِ جَبْذَتِهِ ـ ثُمَّ قَالَ يَا مُحَمَّدُ مُرْ لِي مِنْ مَالِ اللَّهِ الَّذِي عِنْدَكَ‏.‏ فَالْتَفَتَ إِلَيْهِ فَضَحِكَ، ثُمَّ أَمَرَ لَهُ بِعَطَاءٍ‏.‏

(Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) aytdi:) Men Rasululloh ﷺ bilan yurib borardim, egnilarida chetlari (hoshiyasi) qalin najroniy burd bor edi. Shunda bir aʼrobiy u zotga yetib olib, ridolaridan qattiq tortdi — (Anas aytdi: Men Paygʻambar ﷺning yelka tomonlariga qaradim, ridoning hoshiyasi tortishning zoʻridan unda iz qoldirgan edi) — soʻng (u aʼrobiy): «Ey Muhammad, oldingdagi Allohning molidan menga (berishni) buyur» dedi. (U zot) unga oʻgirilib qaradilar va kuldilar, soʻng unga bir ato (inʼom) berishni buyurdilar.(Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) айтди:) Мен Расулуллоҳ ﷺ билан юриб борардим, эгниларида четлари (ҳошияси) қалин нажроний бурд бор эди. Шунда бир аъробий у зотга етиб олиб, ридоларидан қаттиқ тортди — (Анас айтди: Мен Пайғамбар ﷺнинг елка томонларига қарадим, ридонинг ҳошияси тортишнинг зўридан унда из қолдирган эди) — сўнг (у аъробий): «Эй Муҳаммад, олдингдаги Аллоҳнинг молидан менга (беришни) буюр» деди. (У зот) унга ўгирилиб қарадилар ва кулдилар, сўнг унга бир ато (инъом) беришни буюрдилар.

حَدَّثَنَا ابْنُ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ إِدْرِيسَ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ قَيْسٍ، عَنْ جَرِيرٍ، قَالَ مَا حَجَبَنِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مُنْذُ أَسْلَمْتُ، وَلاَ رَآنِي إِلاَّ تَبَسَّمَ فِي وَجْهِي‏.‏ وَلَقَدْ شَكَوْتُ إِلَيْهِ أَنِّي لاَ أَثْبُتُ عَلَى الْخَيْلِ، فَضَرَبَ بِيَدِهِ فِي صَدْرِي وَقَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ ثَبِّتْهُ وَاجْعَلْهُ هَادِيًا مَهْدِيًّا ‏"‏‏.‏

(Jarir (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ men musulmon boʻlganimdan beri (hech qachon) meni (huzurlaridan) toʻsmadilar (man qilmadilar), va meni qachon koʻrmasinlar, (albatta) yuzimga tabassum qilardilar. Men u zotga otda (mahkam) oʻtira olmasligimni shikoyat qilgan edim, (u zot) qoʻllari bilan koʻkragimga urdilar va: «Ey Bor Xudoyo, uni (otda) mahkamla va uni hidoyat qiluvchi, hidoyat topgan (kishi) qil» dedilar.(Жарир (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ мен мусулмон бўлганимдан бери (ҳеч қачон) мени (ҳузурларидан) тўсмадилар (ман қилмадилар), ва мени қачон кўрмасинлар, (албатта) юзимга табассум қилардилар. Мен у зотга отда (маҳкам) ўтира олмаслигимни шикоят қилган эдим, (у зот) қўллари билан кўкрагимга урдилар ва: «Эй Бор Худоё, уни (отда) маҳкамла ва уни ҳидоят қилувчи, ҳидоят топган (киши) қил» дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ هِشَامٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبِي، عَنْ زَيْنَبَ بِنْتِ أُمِّ سَلَمَةَ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، أَنَّ أُمَّ سُلَيْمٍ، قَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لاَ يَسْتَحِي مِنَ الْحَقِّ، هَلْ عَلَى الْمَرْأَةِ غُسْلٌ إِذَا احْتَلَمَتْ قَالَ ‏"‏ نَعَمْ إِذَا رَأَتِ الْمَاءَ ‏"‏‏.‏ فَضَحِكَتْ أُمُّ سَلَمَةَ فَقَالَتْ أَتَحْتَلِمُ الْمَرْأَةُ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ فَبِمَ شَبَهُ الْوَلَدِ ‏"‏‏.‏

(Ummu Salama (roziyallohu anho) rivoyat qildi)ki, Ummu Sulaym: «Yo Rasululloh, albatta Alloh haqdan uyalmaydi; ayolga — ehtilom (tush) koʻrganida — gʻusl (lozim)mi?» dedi. (U zot:) «Ha, agar suvni (yaʼni ajralgan suyuqlikni) koʻrsa» dedilar. Shunda Ummu Salama kulib: «Ayol ham ehtilom koʻradimi?» dedi. Paygʻambar ﷺ: «(Boʻlmasa,) bola nimadan (kimga) oʻxshaydi?» dedilar.(Умму Салама (розияллоҳу анҳо) ривоят қилди)ки, Умму Сулайм: «Ё Расулуллоҳ, албатта Аллоҳ ҳақдан уялмайди; аёлга — эҳтилом (туш) кўрганида — ғусл (лозим)ми?» деди. (У зот:) «Ҳа, агар сувни (яъни ажралган суюқликни) кўрса» дедилар. Шунда Умму Салама кулиб: «Аёл ҳам эҳтилом кўрадими?» деди. Пайғамбар ﷺ: «(Бўлмаса,) бола нимадан (кимга) ўхшайди?» дедилар.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنِي ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنَا عَمْرٌو، أَنَّ أَبَا النَّضْرِ، حَدَّثَهُ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ مَا رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم مُسْتَجْمِعًا قَطُّ ضَاحِكًا حَتَّى أَرَى مِنْهُ لَهَوَاتِهِ، إِنَّمَا كَانَ يَتَبَسَّمُ‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) aytdilar:) Men Paygʻambar ﷺni — toʻliq (qah-qah) kulib, hatto kichik tilini (tomogʻini) koʻrsatadigan darajada — hech qachon koʻrmadim; (u zot) faqat tabassum qilardilar, xolos.(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтдилар:) Мен Пайғамбар ﷺни — тўлиқ (қаҳ-қаҳ) кулиб, ҳатто кичик тилини (томоғини) кўрсатадиган даражада — ҳеч қачон кўрмадим; (у зот) фақат табассум қилардилар, холос.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَحْبُوبٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ،‏.‏ وَقَالَ لِي خَلِيفَةُ حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا سَعِيدٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه أَنَّ رَجُلاً، جَاءَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ الْجُمُعَةِ وَهْوَ يَخْطُبُ بِالْمَدِينَةِ فَقَالَ قَحَطَ الْمَطَرُ فَاسْتَسْقِ رَبَّكَ، فَنَظَرَ إِلَى السَّمَاءِ وَمَا نَرَى مِنْ سَحَابٍ، فَاسْتَسْقَى فَنَشَأَ السَّحَابُ بَعْضُهُ إِلَى بَعْضٍ، ثُمَّ مُطِرُوا حَتَّى سَالَتْ مَثَاعِبُ الْمَدِينَةِ، فَمَا زَالَتْ إِلَى الْجُمُعَةِ الْمُقْبِلَةِ مَا تُقْلِعُ، ثُمَّ قَامَ ذَلِكَ الرَّجُلُ أَوْ غَيْرُهُ وَالنَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَخْطُبُ فَقَالَ غَرِقْنَا فَادْعُ رَبَّكَ يَحْبِسْهَا عَنَّا‏.‏ فَضَحِكَ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ حَوَالَيْنَا وَلاَ عَلَيْنَا ‏"‏‏.‏ مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلاَثًا‏.‏ فَجَعَلَ السَّحَابُ يَتَصَدَّعُ عَنِ الْمَدِينَةِ يَمِينًا وَشِمَالاً، يُمْطَرُ مَا حَوَالَيْنَا، وَلاَ يُمْطِرُ مِنْهَا شَىْءٌ، يُرِيهِمُ اللَّهُ كَرَامَةَ نَبِيِّهِ صلى الله عليه وسلم وَإِجَابَةَ دَعْوَتِهِ‏.‏

(Anas (roziyallohu anhu) rivoyat qildi)ki, bir kishi juma kuni — Paygʻambar ﷺ Madinada xutba qilayotgan paytda — u zotning oldilariga kelib: «Yomgʻir qurib qoldi (qurgʻoqchilik boʻldi), Robbingdan yomgʻir soʻra» dedi. (U zot) osmonga qaradilar, biz esa (hech) bir bulutni koʻrmayotgan edik. (U zot) yomgʻir soʻradilar, bas, bulut paydo boʻlib, bir-biriga (qoʻshilib) keldi, soʻng ularga yomgʻir yogʻdi — toki Madinaning tarnovlari oqquncha. (Yomgʻir) keyingi jumagacha toʻxtamadi. Soʻng oʻsha kishi — yoki boshqasi — Paygʻambar ﷺ xutba qilayotgan paytda turib: «(Suvda) gʻarq boʻldik, Robbingdan soʻra, uni bizdan tutib (toʻxtatib) qoʻysin» dedi. Shunda (u zot) kuldilar, soʻng: «Ey Bor Xudoyo, atrofimizga (yogʻdir), ustimizga emas!» dedilar — ikki yoki uch marta. Bas, bulut Madinadan oʻng va chap (tomonga) ajrab keta boshladi; atrofimizga yomgʻir yogʻar, undan (shaharga) esa hech narsa yogʻmas edi — Alloh ularga oʻz Paygʻambari ﷺning karomati (sharafini) va duosining ijobatini koʻrsatib (turgan edi).(Анас (розияллоҳу анҳу) ривоят қилди)ки, бир киши жума куни — Пайғамбар ﷺ Мадинада хутба қилаётган пайтда — у зотнинг олдиларига келиб: «Ёмғир қуриб қолди (қурғоқчилик бўлди), Роббингдан ёмғир сўра» деди. (У зот) осмонга қарадилар, биз эса (ҳеч) бир булутни кўрмаётган эдик. (У зот) ёмғир сўрадилар, бас, булут пайдо бўлиб, бир-бирига (қўшилиб) келди, сўнг уларга ёмғир ёғди — токи Мадинанинг тарновлари оққунча. (Ёмғир) кейинги жумагача тўхтамади. Сўнг ўша киши — ёки бошқаси — Пайғамбар ﷺ хутба қилаётган пайтда туриб: «(Сувда) ғарқ бўлдик, Роббингдан сўра, уни биздан тутиб (тўхтатиб) қўйсин» деди. Шунда (у зот) кулдилар, сўнг: «Эй Бор Худоё, атрофимизга (ёғдир), устимизга эмас!» дедилар — икки ёки уч марта. Бас, булут Мадинадан ўнг ва чап (томонга) ажраб кета бошлади; атрофимизга ёмғир ёғар, ундан (шаҳарга) эса ҳеч нарса ёғмас эди — Аллоҳ уларга ўз Пайғамбари ﷺнинг каромати (шарафини) ва дуосининг ижобатини кўрсатиб (турган эди).

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ الصِّدْقَ يَهْدِي إِلَى الْبِرِّ، وَإِنَّ الْبِرَّ يَهْدِي إِلَى الْجَنَّةِ، وَإِنَّ الرَّجُلَ لَيَصْدُقُ حَتَّى يَكُونَ صِدِّيقًا، وَإِنَّ الْكَذِبَ يَهْدِي إِلَى الْفُجُورِ، وَإِنَّ الْفُجُورَ يَهْدِي إِلَى النَّارِ، وَإِنَّ الرَّجُلَ لَيَكْذِبُ، حَتَّى يُكْتَبَ عِنْدَ اللَّهِ كَذَّابًا ‏"‏‏.‏

(Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki,) Paygʻambar ﷺ: «Albatta, rostgoʻylik (sidq) yaxshilik (birr)ka boshlaydi, yaxshilik esa jannatga boshlaydi; kishi rost soʻzlayveradi — toki Alloh huzurida siddiq (rostgoʻy) deb yozilgunicha. Albatta, yolgʻonchilik (kazb) fisq-fujurga boshlaydi, fujur esa doʻzaxga boshlaydi; kishi yolgʻon soʻzlayveradi — toki Alloh huzurida kazzob (katta yolgʻonchi) deb yozilgunicha» dedilar.(Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики,) Пайғамбар ﷺ: «Албатта, ростгўйлик (сидқ) яхшилик (бирр)ка бошлайди, яхшилик эса жаннатга бошлайди; киши рост сўзлайверади — токи Аллоҳ ҳузурида сиддиқ (ростгўй) деб ёзилгунича. Албатта, ёлғончилик (казб) фисқ-фужурга бошлайди, фужур эса дўзахга бошлайди; киши ёлғон сўзлайверади — токи Аллоҳ ҳузурида каззоб (катта ёлғончи) деб ёзилгунича» дедилар.

حَدَّثَنَا ابْنُ سَلاَمٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ أَبِي سُهَيْلٍ، نَافِعِ بْنِ مَالِكِ بْنِ أَبِي عَامِرٍ عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ آيَةُ الْمُنَافِقِ ثَلاَثٌ إِذَا حَدَّثَ كَذَبَ، وَإِذَا وَعَدَ أَخْلَفَ، وَإِذَا اؤْتُمِنَ خَانَ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki,) Rasululloh ﷺ: «Munofiqning belgisi uchtadir: gapirsa yolgʻon (soʻzlaydi), vaʼda bersa hilof qiladi (vafo qilmaydi), omonatdor qilinsa xiyonat qiladi» dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики,) Расулуллоҳ ﷺ: «Мунофиқнинг белгиси учтадир: гапирса ёлғон (сўзлайди), ваъда берса ҳилоф қилади (вафо қилмайди), омонатдор қилинса хиёнат қилади» дедилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، حَدَّثَنَا أَبُو رَجَاءٍ، عَنْ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدُبٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ رَأَيْتُ رَجُلَيْنِ أَتَيَانِي قَالاَ الَّذِي رَأَيْتَهُ يُشَقُّ شِدْقُهُ فَكَذَّابٌ يَكْذِبُ بِالْكَذْبَةِ تُحْمَلُ عَنْهُ حَتَّى تَبْلُغَ الآفَاقَ فَيُصْنَعُ بِهِ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ ‏"‏‏.‏

(Samura ibn Jundub (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ: «Men (tushimda) menga kelgan ikki kishini koʻrdim; ular: ‹Sen koʻrgan — yonogʻi (lunji) yorilayotgan (kishi) — bir yolgʻonchidirki, u shunday yolgʻon gapirardiki, u (yolgʻon) undan (olinib) ufqlarga yetgunicha tarqalardi; bas, unga qiyomat kunigacha shunday (azob) qilinadi› dedilar» dedilar.(Самура ибн Жундуб (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ: «Мен (тушимда) менга келган икки кишини кўрдим; улар: ‹Сен кўрган — ёноғи (лунжи) ёрилаётган (киши) — бир ёлғончидирки, у шундай ёлғон гапирардики, у (ёлғон) ундан (олиниб) уфқларга етгунича тарқаларди; бас, унга қиёмат кунигача шундай (азоб) қилинади› дедилар» дедилар.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ قُلْتُ لأَبِي أُسَامَةَ حَدَّثَكُمُ الأَعْمَشُ، سَمِعْتُ شَقِيقًا، قَالَ سَمِعْتُ حُذَيْفَةَ، يَقُولُ إِنَّ أَشْبَهَ النَّاسِ دَلاًّ وَسَمْتًا وَهَدْيًا بِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لاَبْنُ أُمِّ عَبْدٍ، مِنْ حِينَ يَخْرُجُ مِنْ بَيْتِهِ إِلَى أَنْ يَرْجِعَ إِلَيْهِ، لاَ نَدْرِي مَا يَصْنَعُ فِي أَهْلِهِ إِذَا خَلاَ‏.‏

(Huzayfa (roziyallohu anhu) aytdi:) Albatta, odamlardan Rasululloh ﷺga — yurish-turishi (dall), koʻrinishi (samt) va yoʻl-yoʻrigʻi (hady)da — eng oʻxshashi Ibn Ummu Abd (Ibn Masʼud)dir — u uyidan chiqqanidan toki yana (uyiga) qaytguncha; (biroq) u yolgʻiz qolganda oilasida nima qilishini biz bilmaymiz.(Ҳузайфа (розияллоҳу анҳу) айтди:) Албатта, одамлардан Расулуллоҳ ﷺга — юриш-туриши (далл), кўриниши (самт) ва йўл-йўриғи (ҳадй)да — энг ўхшаши Ибн Умму Абд (Ибн Масъуд)дир — у уйидан чиққанидан токи яна (уйига) қайтгунча; (бироқ) у ёлғиз қолганда оиласида нима қилишини биз билмаймиз.

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ مُخَارِقٍ، سَمِعْتُ طَارِقًا، قَالَ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ إِنَّ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتَابُ اللَّهِ، وَأَحْسَنَ الْهَدْىِ هَدْىُ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم‏.‏

(Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi.) (Toriq aytdi:) Abdulloh: «Albatta, soʻzlarning eng yaxshisi — Allohning Kitobidir, yoʻl-yoʻriqlarning eng yaxshisi — Muhammad ﷺning yoʻl-yoʻrigʻidir» dedi.(Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади.) (Ториқ айтди:) Абдуллоҳ: «Албатта, сўзларнинг энг яхшиси — Аллоҳнинг Китобидир, йўл-йўриқларнинг энг яхшиси — Муҳаммад ﷺнинг йўл-йўриғидир» деди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ سُفْيَانَ، قَالَ حَدَّثَنِي الأَعْمَشُ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيِّ، عَنْ أَبِي مُوسَى ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَيْسَ أَحَدٌ ـ أَوْ لَيْسَ شَىْءٌ ـ أَصْبَرَ عَلَى أَذًى سَمِعَهُ مِنَ اللَّهِ، إِنَّهُمْ لَيَدْعُونَ لَهُ وَلَدًا، وَإِنَّهُ لَيُعَافِيهِمْ وَيَرْزُقُهُمْ ‏"‏‏.‏

(Abu Muso al-Ashʼariy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki,) Paygʻambar ﷺ: «(Oʻziga) eshitgan ozorga Allohdan koʻra sabrliroq hech kim — yoki hech narsa — yoʻq: ular Unga bola (farzand) nisbat beradilar, U esa ularga sogʻliq (ofiyat) beradi va ularni rizqlantiradi» dedilar.(Абу Мусо ал-Ашъарий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики,) Пайғамбар ﷺ: «(Ўзига) эшитган озорга Аллоҳдан кўра сабрлироқ ҳеч ким — ёки ҳеч нарса — йўқ: улар Унга бола (фарзанд) нисбат берадилар, У эса уларга соғлиқ (офият) беради ва уларни ризқлантиради» дедилар.

حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، قَالَ سَمِعْتُ شَقِيقًا، يَقُولُ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ قَسَمَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم قِسْمَةً كَبَعْضِ مَا كَانَ يَقْسِمُ، فَقَالَ رَجُلٌ مِنَ الأَنْصَارِ وَاللَّهِ إِنَّهَا لَقِسْمَةٌ مَا أُرِيدَ بِهَا وَجْهُ اللَّهِ‏.‏ قُلْتُ أَمَّا أَنَا لأَقُولَنَّ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَأَتَيْتُهُ وَهْوَ فِي أَصْحَابِهِ فَسَارَرْتُهُ فَشَقَّ ذَلِكَ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَتَغَيَّرَ وَجْهُهُ وَغَضِبَ، حَتَّى وَدِدْتُ أَنِّي لَمْ أَكُنْ أَخْبَرْتُهُ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ قَدْ أُوذِيَ مُوسَى بِأَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ فَصَبَرَ ‏"‏‏.‏

(Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ — odatda qiladigan taqsimotlaridan biri kabi — bir taqsimot qildilar. Shunda ansorlardan bir kishi: «Vallohi, bu — Allohning Yuzi (rozisi) istalmagan bir taqsimotdir» dedi. Men: «Men, albatta, Paygʻambar ﷺga aytaman» dedim. Bas, u zot sahobalari orasida (boʻlgan) holda oldilariga keldim va u zotga (shivirlab) maxfiy aytdim. Bu Paygʻambar ﷺga ogʻir botdi; yuzlari (rangi) oʻzgardi va gʻazablandilar — hatto men: ‹Koshki u zotga aytmagan boʻlsam edi› deb (afsuslandim). Soʻng (u zot): «Muso bundan koʻproq (narsa) bilan ozorlandi, ammo (u) sabr qildi» dedilar.(Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ — одатда қиладиган тақсимотларидан бири каби — бир тақсимот қилдилар. Шунда ансорлардан бир киши: «Валлоҳи, бу — Аллоҳнинг Юзи (розиси) исталмаган бир тақсимотдир» деди. Мен: «Мен, албатта, Пайғамбар ﷺга айтаман» дедим. Бас, у зот саҳобалари орасида (бўлган) ҳолда олдиларига келдим ва у зотга (шивирлаб) махфий айтдим. Бу Пайғамбар ﷺга оғир ботди; юзлари (ранги) ўзгарди ва ғазабландилар — ҳатто мен: ‹Кошки у зотга айтмаган бўлсам эди› деб (афсусландим). Сўнг (у зот): «Мусо бундан кўпроқ (нарса) билан озорланди, аммо (у) сабр қилди» дедилар.

حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، حَدَّثَنَا مُسْلِمٌ، عَنْ مَسْرُوقٍ، قَالَتْ عَائِشَةُ صَنَعَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم شَيْئًا فَرَخَّصَ فِيهِ فَتَنَزَّهَ عَنْهُ قَوْمٌ فَبَلَغَ ذَلِكَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَخَطَبَ فَحَمِدَ اللَّهَ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ مَا بَالُ أَقْوَامٍ يَتَنَزَّهُونَ عَنِ الشَّىْءِ أَصْنَعُهُ، فَوَاللَّهِ إِنِّي لأَعْلَمُهُمْ بِاللَّهِ وَأَشَدُّهُمْ لَهُ خَشْيَةً ‏"‏‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi.) Oisha aytdi: Paygʻambar ﷺ bir ishni qildilar va unda ruxsat (yengillik) berdilar; ammo baʼzi qavm undan tiyildi (uzoqlashdi). Bu Paygʻambar ﷺga yetgach, (u zot) xutba qilib, Allohga hamd aytdilar, soʻng: «Men qiladigan biror narsadan tiyiladigan qavmlarga nima boʻldi? Vallohi, men ularning Allohni eng (yaxshi) biluvchilari va Undan eng qattiq qoʻrquvchilariman» dedilar.(Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади.) Оиша айтди: Пайғамбар ﷺ бир ишни қилдилар ва унда рухсат (енгиллик) бердилар; аммо баъзи қавм ундан тийилди (узоқлашди). Бу Пайғамбар ﷺга етгач, (у зот) хутба қилиб, Аллоҳга ҳамд айтдилар, сўнг: «Мен қиладиган бирор нарсадан тийиладиган қавмларга нима бўлди? Валлоҳи, мен уларнинг Аллоҳни энг (яхши) билувчилари ва Ундан энг қаттиқ қўрқувчилариман» дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدَانُ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ ـ هُوَ ابْنُ أَبِي عُتْبَةَ مَوْلَى أَنَسٍ ـ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَشَدَّ حَيَاءً مِنَ الْعَذْرَاءِ فِي خِدْرِهَا، فَإِذَا رَأَى شَيْئًا يَكْرَهُهُ عَرَفْنَاهُ فِي وَجْهِهِ‏.‏

(Abu Saʼid al-Xudriy (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ oʻz xilvatidagi (parda ortidagi) qizdan ham koʻra hayoliroq (uyatchanroq) edilar; (u zot) yoqtirmaydigan biror narsani koʻrsalar, biz uni u zotning yuzlaridan (oʻzgarishidan) bilardik.(Абу Саъид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ ўз хилватидаги (парда ортидаги) қиздан ҳам кўра ҳаёлироқ (уятчанроқ) эдилар; (у зот) ёқтирмайдиган бирор нарсани кўрсалар, биз уни у зотнинг юзларидан (ўзгаришидан) билардик.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، وَأَحْمَدُ بْنُ سَعِيدٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ، أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا قَالَ الرَّجُلُ لأَخِيهِ يَا كَافِرُ فَقَدْ بَاءَ بِهِ أَحَدُهُمَا ‏"‏‏.‏ وَقَالَ عِكْرِمَةُ بْنُ عَمَّارٍ عَنْ يَحْيَى، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يَزِيدَ، سَمِعَ أَبَا سَلَمَةَ، سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki,) Rasululloh ﷺ: «Kishi oʻz birodariga ‹Ey kofir!› desa, u (soʻz) ikkisining biriga qaytadi (yaʼni aytilgan kishi kofir boʻlmasa, aytuvchining oʻziga qaytadi)» dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики,) Расулуллоҳ ﷺ: «Киши ўз биродарига ‹Эй кофир!› деса, у (сўз) иккисининг бирига қайтади (яъни айтилган киши кофир бўлмаса, айтувчининг ўзига қайтади)» дедилар.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، قَالَ حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَيُّمَا رَجُلٍ قَالَ لأَخِيهِ يَا كَافِرُ‏.‏ فَقَدْ بَاءَ بِهَا أَحَدُهُمَا ‏"‏‏.‏

(Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki,) Rasululloh ﷺ: «Qaysi bir kishi oʻz birodariga ‹Ey kofir!› desa, u (soʻz) ikkisining biriga qaytadi» dedilar.(Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики,) Расулуллоҳ ﷺ: «Қайси бир киши ўз биродарига ‹Эй кофир!› деса, у (сўз) иккисининг бирига қайтади» дедилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ ثَابِتِ بْنِ الضَّحَّاكِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ حَلَفَ بِمِلَّةٍ غَيْرِ الإِسْلاَمِ كَاذِبًا فَهْوَ كَمَا قَالَ، وَمَنْ قَتَلَ نَفْسَهُ بِشَىْءٍ عُذِّبَ بِهِ فِي نَارِ جَهَنَّمَ، وَلَعْنُ الْمُؤْمِنِ كَقَتْلِهِ، وَمَنْ رَمَى مُؤْمِنًا بِكُفْرٍ فَهْوَ كَقَتْلِهِ ‏"‏‏.‏

(Sobit ibn Zahhok (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki,) Paygʻambar ﷺ: «Kim Islomdan boshqa bir millat (din) bilan yolgʻondan qasam ichsa, u oʻzi aytganidek (gunohkor)dir. Kim oʻzini biror narsa bilan oʻldirsa, jahannam oʻtida oʻsha (narsa) bilan azoblanadi. Moʻminni laʼnatlash — uni oʻldirgani kabidir; va kim bir moʻminni kufr bilan ayblasa, bu (ham) uni oʻldirgani kabidir» dedilar.(Собит ибн Заҳҳок (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики,) Пайғамбар ﷺ: «Ким Исломдан бошқа бир миллат (дин) билан ёлғондан қасам ичса, у ўзи айтганидек (гуноҳкор)дир. Ким ўзини бирор нарса билан ўлдирса, жаҳаннам ўтида ўша (нарса) билан азобланади. Мўминни лаънатлаш — уни ўлдиргани кабидир; ва ким бир мўминни куфр билан айбласа, бу (ҳам) уни ўлдиргани кабидир» дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبَادَةَ، أَخْبَرَنَا يَزِيدُ، أَخْبَرَنَا سَلِيمٌ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، حَدَّثَنَا جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ مُعَاذَ بْنَ جَبَلٍ ـ رضى الله عنه ـ كَانَ يُصَلِّي مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ يَأْتِي قَوْمَهُ فَيُصَلِّي بِهِمُ الصَّلاَةَ، فَقَرَأَ بِهِمُ الْبَقَرَةَ ـ قَالَ ـ فَتَجَوَّزَ رَجُلٌ فَصَلَّى صَلاَةً خَفِيفَةً، فَبَلَغَ ذَلِكَ مُعَاذًا فَقَالَ إِنَّهُ مُنَافِقٌ‏.‏ فَبَلَغَ ذَلِكَ الرَّجُلَ، فَأَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّا قَوْمٌ نَعْمَلُ بِأَيْدِينَا، وَنَسْقِي بِنَوَاضِحِنَا، وَإِنَّ مُعَاذًا صَلَّى بِنَا الْبَارِحَةَ، فَقَرَأَ الْبَقَرَةَ فَتَجَوَّزْتُ، فَزَعَمَ أَنِّي مُنَافِقٌ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا مُعَاذُ أَفَتَّانٌ أَنْتَ ـ ثَلاَثًا ـ اقْرَأْ ‏[quran sura="91" aya_start="1" aya_end="1"]{‏وَالشَّمْسِ وَضُحَاهَا‏}‏ وَ‏[quran sura="87" aya_start="1" aya_end="1"]{‏سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الأَعْلَى‏}‏ وَنَحْوَهَا ‏"‏‏.‏

(Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo) rivoyat qilishicha,) Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺ bilan (birga) namoz oʻqir, soʻng oʻz qavmiga kelib, ularga namoz oʻqib berardi. (Bir kuni) u ularga Baqara (surasi)ni oʻqidi. (Roviy aytdi:) Shunda bir kishi (namozni) yengil qilib, yengil bir namoz oʻqidi. Bu Muozga yetdi, u: «U — munofiq» dedi. Bu (gap) oʻsha kishiga yetdi, shunda u Paygʻambar ﷺning oldilariga kelib: «Yo Rasululloh, biz qoʻllarimiz bilan ishlaydigan va (suv tashuvchi) tuyalarimiz bilan (yer) sugʻoradigan qavmmiz; Muoz kecha bizga namoz oʻqib, Baqarani oʻqidi, men esa (namozni) qisqartirdim; u esa meni munofiq deb daʼvo qildi» dedi. Paygʻambar ﷺ: «Ey Muoz, sen fitna soluvchimisan?» — uch marta — «(Baqara oʻrniga) ‹Vash-shamsi va duhaha (Quyosh va uning yorugʻiga qasam)› (Shams surasi), ‹Sabbih isma Robbikal-aʼlo (Eng oliy boʻlgan Robbing ismini poklab yod et)› (Aʼlo surasi) va shularga oʻxshashini oʻqi» dedilar.(Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилишича,) Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺ билан (бирга) намоз ўқир, сўнг ўз қавмига келиб, уларга намоз ўқиб берарди. (Бир куни) у уларга Бақара (сураси)ни ўқиди. (Ровий айтди:) Шунда бир киши (намозни) енгил қилиб, енгил бир намоз ўқиди. Бу Муозга етди, у: «У — мунофиқ» деди. Бу (гап) ўша кишига етди, шунда у Пайғамбар ﷺнинг олдиларига келиб: «Ё Расулуллоҳ, биз қўлларимиз билан ишлайдиган ва (сув ташувчи) туяларимиз билан (ер) суғорадиган қавммиз; Муоз кеча бизга намоз ўқиб, Бақарани ўқиди, мен эса (намозни) қисқартирдим; у эса мени мунофиқ деб даъво қилди» деди. Пайғамбар ﷺ: «Эй Муоз, сен фитна солувчимисан?» — уч марта — «(Бақара ўрнига) ‹Ваш-шамси ва дуҳаҳа (Қуёш ва унинг ёруғига қасам)› (Шамс сураси), ‹Саббиҳ исма Роббикал-аъло (Энг олий бўлган Роббинг исмини поклаб ёд эт)› (Аъло сураси) ва шуларга ўхшашини ўқи» дедилар.

حَدَّثَنِي إِسْحَاقُ، أَخْبَرَنَا أَبُو الْمُغِيرَةِ، حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، حَدَّثَنَا الزُّهْرِيُّ، عَنْ حُمَيْدٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ حَلَفَ مِنْكُمْ فَقَالَ فِي حَلِفِهِ بِاللاَّتِ وَالْعُزَّى‏.‏ فَلْيَقُلْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ‏.‏ وَمَنْ قَالَ لِصَاحِبِهِ تَعَالَ أُقَامِرْكَ، فَلْيَتَصَدَّقْ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi:) Rasululloh ﷺ: «Sizlardan kim qasam ichib, qasamida ‹Lot va Uzzo bilan (qasam)› desa, ‹La ilaha illalloh› desin. Kim sherigiga ‹Kel, sen bilan qimor oʻynay› desa, sadaqa qilsin» dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ: «Сизлардан ким қасам ичиб, қасамида ‹Лот ва Уззо билан (қасам)› деса, ‹Ла илаҳа иллаллоҳ› десин. Ким шеригига ‹Кел, сен билан қимор ўйнай› деса, садақа қилсин» дедилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا لَيْثٌ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما أَنَّهُ أَدْرَكَ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ فِي رَكْبٍ وَهْوَ يَحْلِفُ بِأَبِيهِ، فَنَادَاهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَلاَ إِنَّ اللَّهَ يَنْهَاكُمْ أَنْ تَحْلِفُوا بِآبَائِكُمْ، فَمَنْ كَانَ حَالِفًا فَلْيَحْلِفْ بِاللَّهِ، وَإِلاَّ فَلْيَصْمُتْ ‏"‏‏.‏

(Ibn Umar (roziyallohu anhumo) rivoyat qilishicha,) u Umar ibn al-Xattobni bir karvon (yoʻlovchilar) ichida — u (Umar) otasi bilan qasam ichayotgan holda — uchratdi. Shunda Rasululloh ﷺ ularga nido qilib: «Ogoh boʻlinglar! Albatta, Alloh sizlarni otalaringiz bilan qasam ichishingizdan qaytaradi; kim qasam ichmoqchi boʻlsa, Alloh bilan qasam ichsin, boʻlmasa jim tursin» dedilar.(Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилишича,) у Умар ибн ал-Хаттобни бир карвон (йўловчилар) ичида — у (Умар) отаси билан қасам ичаётган ҳолда — учратди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ уларга нидо қилиб: «Огоҳ бўлинглар! Албатта, Аллоҳ сизларни оталарингиз билан қасам ичишингиздан қайтаради; ким қасам ичмоқчи бўлса, Аллоҳ билан қасам ичсин, бўлмаса жим турсин» дедилар.

حَدَّثَنَا يَسَرَةُ بْنُ صَفْوَانَ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنِ الْقَاسِمِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ دَخَلَ عَلَىَّ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَفِي الْبَيْتِ قِرَامٌ فِيهِ صُوَرٌ، فَتَلَوَّنَ وَجْهُهُ، ثُمَّ تَنَاوَلَ السِّتْرَ فَهَتَكَهُ، وَقَالَتْ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مِنْ أَشَدِّ النَّاسِ عَذَابًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ الَّذِينَ يُصَوِّرُونَ هَذِهِ الصُّوَرَ ‏"‏‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) aytdilar:) Paygʻambar ﷺ mening oldimga kirdilar, uyda esa ichida suratlar boʻlgan bir parda (qiram) bor edi; (u zotning) yuzlari (rangi) oʻzgardi, soʻng (u zot) pardani olib, uni yulib tashladilar va: «Qiyomat kuni odamlarning eng qattiq azoblanadiganlaridan — mana shu suratlarni yasaydiganlardir» dedilar.(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтдилар:) Пайғамбар ﷺ менинг олдимга кирдилар, уйда эса ичида суратлар бўлган бир парда (қирам) бор эди; (у зотнинг) юзлари (ранги) ўзгарди, сўнг (у зот) пардани олиб, уни юлиб ташладилар ва: «Қиёмат куни одамларнинг энг қаттиқ азобланадиганларидан — мана шу суратларни ясайдиганлардир» дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي خَالِدٍ، حَدَّثَنَا قَيْسُ بْنُ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ أَبِي مَسْعُودٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ أَتَى رَجُلٌ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ إِنِّي لأَتَأَخَّرُ عَنْ صَلاَةِ الْغَدَاةِ مِنْ أَجْلِ فُلاَنٍ مِمَّا يُطِيلُ بِنَا قَالَ فَمَا رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَطُّ أَشَدَّ غَضَبًا فِي مَوْعِظَةٍ مِنْهُ يَوْمَئِذٍ قَالَ فَقَالَ ‏"‏ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ مِنْكُمْ مُنَفِّرِينَ، فَأَيُّكُمْ مَا صَلَّى بِالنَّاسِ فَلْيَتَجَوَّزْ، فَإِنَّ فِيهِمُ الْمَرِيضَ وَالْكَبِيرَ وَذَا الْحَاجَةِ ‏"‏‏.‏

(Abu Masʼud (roziyallohu anhu) aytdi:) Bir kishi Paygʻambar ﷺning oldilariga kelib: «Men bomdod namozidan — falon (kishi) bizga (namozni) uzun qilgani sababli — kech qolaman (qatnashmay qoʻyaman)» dedi. (Abu Masʼud) aytdi: Men Rasululloh ﷺni hech qachon oʻsha kungidek (qattiq) gʻazab bilan vaʼz qilayotganini koʻrmaganman. (U zot:) «Ey odamlar, albatta sizlarning orangizda (odamlarni namozdan) qochiruvchilar bor; bas, qaysingiz odamlarga namoz oʻqib bersa, (namozni) yengil qilsin; chunki ular ichida bemor, keksa va hojati bor (kishi) boʻladi» dedilar.(Абу Масъуд (розияллоҳу анҳу) айтди:) Бир киши Пайғамбар ﷺнинг олдиларига келиб: «Мен бомдод намозидан — фалон (киши) бизга (намозни) узун қилгани сабабли — кеч қоламан (қатнашмай қўяман)» деди. (Абу Масъуд) айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺни ҳеч қачон ўша кунгидек (қаттиқ) ғазаб билан ваъз қилаётганини кўрмаганман. (У зот:) «Эй одамлар, албатта сизларнинг орангизда (одамларни намоздан) қочирувчилар бор; бас, қайсингиз одамларга намоз ўқиб берса, (намозни) енгил қилсин; чунки улар ичида бемор, кекса ва ҳожати бор (киши) бўлади» дедилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا جُوَيْرِيَةُ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ بَيْنَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي رَأَى فِي قِبْلَةِ الْمَسْجِدِ نُخَامَةً، فَحَكَّهَا بِيَدِهِ، فَتَغَيَّظَ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ إِنَّ أَحَدَكُمْ إِذَا كَانَ فِي الصَّلاَةِ فَإِنَّ اللَّهَ حِيَالَ وَجْهِهِ، فَلاَ يَتَنَخَّمَنَّ حِيَالَ وَجْهِهِ فِي الصَّلاَةِ ‏"‏‏.‏

(Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi:) Paygʻambar ﷺ namoz oʻqiyotganlarida, masjidning qibla (tomoni)da (bir) tupuk (balgʻam) koʻrib, uni qoʻllari bilan qirib (tozalab) tashladilar va gʻazablandilar (norozi boʻldilar), soʻng: «Biringiz namozda boʻlsa, albatta Alloh uning yuzi roʻparasidadir; bas, u namozda yuzi roʻparasiga tupurmasin» dedilar.(Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Пайғамбар ﷺ намоз ўқиётганларида, масжиднинг қибла (томони)да (бир) тупук (балғам) кўриб, уни қўллари билан қириб (тозалаб) ташладилар ва ғазабландилар (норози бўлдилар), сўнг: «Бирингиз намозда бўлса, албатта Аллоҳ унинг юзи рўпарасидадир; бас, у намозда юзи рўпарасига тупурмасин» дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، أَخْبَرَنَا رَبِيعَةُ بْنُ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ يَزِيدَ، مَوْلَى الْمُنْبَعِثِ عَنْ زَيْدِ بْنِ خَالِدٍ الْجُهَنِيِّ، أَنَّ رَجُلاً، سَأَلَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ اللُّقَطَةِ فَقَالَ ‏"‏ عَرِّفْهَا سَنَةً، ثُمَّ اعْرِفْ وِكَاءَهَا وَعِفَاصَهَا، ثُمَّ اسْتَنْفِقْ بِهَا، فَإِنْ جَاءَ رَبُّهَا فَأَدِّهَا إِلَيْهِ ‏"‏‏.‏ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَضَالَّةُ الْغَنَمِ قَالَ ‏"‏ خُذْهَا، فَإِنَّمَا هِيَ لَكَ، أَوْ لأَخِيكَ، أَوْ لِلذِّئْبِ ‏"‏‏.‏ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَضَالَّةُ الإِبِلِ قَالَ فَغَضِبَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى احْمَرَّتْ وَجْنَتَاهُ ـ أَوِ احْمَرَّ وَجْهُهُ ـ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ مَالَكَ وَلَهَا، مَعَهَا حِذَاؤُهَا وَسِقَاؤُهَا، حَتَّى يَلْقَاهَا رَبُّهَا ‏"‏‏.‏

(Zayd ibn Xolid al-Juhaniy (roziyallohu anhu) rivoyat qilishicha,) bir kishi Rasululloh ﷺdan luqata (topib olingan narsa) haqida soʻradi. (U zot:) «Uni bir yil (davomida elga) eʼlon qil; soʻng uning bogʻichi va idishini (belgisini) bilib (yodlab) ol, soʻng undan foydalan; agar egasi kelsa, uni unga qaytar» dedilar. U: «Yo Rasululloh, yoʻqolgan qoʻy-chi?» dedi. (U zot:) «Uni ol; chunki u — yo sen uchun, yo birodaring uchun, yo boʻri uchundir» dedilar. U: «Yo Rasululloh, yoʻqolgan tuya-chi?» dedi. (Roviy aytdi:) Rasululloh ﷺ — yonoqlari qizargunicha, yoki yuzlari qizargunicha — gʻazablandilar, soʻng: «Senga uning nima keragi bor? U bilan birga uning (suv) zaxirasi va oyogʻi (tuyogʻi) bor (oʻzini eplaydi) — toki egasi uni topguncha» dedilar.(Зайд ибн Холид ал-Жуҳаний (розияллоҳу анҳу) ривоят қилишича,) бир киши Расулуллоҳ ﷺдан луқата (топиб олинган нарса) ҳақида сўради. (У зот:) «Уни бир йил (давомида элга) эълон қил; сўнг унинг боғичи ва идишини (белгисини) билиб (ёдлаб) ол, сўнг ундан фойдалан; агар эгаси келса, уни унга қайтар» дедилар. У: «Ё Расулуллоҳ, йўқолган қўй-чи?» деди. (У зот:) «Уни ол; чунки у — ё сен учун, ё биродаринг учун, ё бўри учундир» дедилар. У: «Ё Расулуллоҳ, йўқолган туя-чи?» деди. (Ровий айтди:) Расулуллоҳ ﷺ — ёноқлари қизаргунича, ёки юзлари қизаргунича — ғазабландилар, сўнг: «Сенга унинг нима кераги бор? У билан бирга унинг (сув) захираси ва оёғи (туёғи) бор (ўзини эплайди) — токи эгаси уни топгунча» дедилар.

وَقَالَ الْمَكِّيُّ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ،‏.‏ وَحَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ زِيَادٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ حَدَّثَنِي سَالِمٌ أَبُو النَّضْرِ، مَوْلَى عُمَرَ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنْ بُسْرِ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ احْتَجَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حُجَيْرَةً مُخَصَّفَةً أَوْ حَصِيرًا، فَخَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي فِيهَا، فَتَتَبَّعَ إِلَيْهِ رِجَالٌ وَجَاءُوا يُصَلُّونَ بِصَلاَتِهِ، ثُمَّ جَاءُوا لَيْلَةً فَحَضَرُوا وَأَبْطَأَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْهُمْ، فَلَمْ يَخْرُجْ إِلَيْهِمْ فَرَفَعُوا أَصْوَاتَهُمْ وَحَصَبُوا الْبَابَ، فَخَرَجَ إِلَيْهِمْ مُغْضَبًا فَقَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا زَالَ بِكُمْ صَنِيعُكُمْ حَتَّى ظَنَنْتُ أَنَّهُ سَيُكْتَبُ عَلَيْكُمْ، فَعَلَيْكُمْ بِالصَّلاَةِ فِي بُيُوتِكُمْ، فَإِنَّ خَيْرَ صَلاَةِ الْمَرْءِ فِي بَيْتِهِ، إِلاَّ الصَّلاَةَ الْمَكْتُوبَةَ ‏"‏‏.‏

(Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu) aytdi:) Rasululloh ﷺ (boʻyradan) toʻqilgan kichik bir hujra — yoki bir boʻyra — bilan (bir joyni) toʻsib oldilar va Rasululloh ﷺ unda namoz oʻqigani chiqdilar. (Bir necha) kishilar u zotning izidan (kelib), u zotning namozlariga (ergashib) namoz oʻqigani keldilar. Soʻng ular bir kecha kelib hozir boʻldilar, ammo Rasululloh ﷺ ular oldiga (chiqishni) sustlashtirdilar va ular oldiga chiqmadilar; shunda ular ovozlarini koʻtardilar va eshikka mayda tosh (otdilar). (U zot) ular oldiga gʻazablangan holda chiqdilar va Rasululloh ﷺ ularga: «Sizlarning (mana shu) qilmishingiz sizlarni (shu darajaga keltirdiki), men: ‹U (namoz) sizlarga farz qilinadi (shekilli)› deb oʻylab qoldim. Bas, namozni uylaringizda oʻqinglar; chunki kishining eng yaxshi namozi — farz namozdan tashqari — oʻz uyidagi (namozi)dir» dedilar.(Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ (бўйрадан) тўқилган кичик бир ҳужра — ёки бир бўйра — билан (бир жойни) тўсиб олдилар ва Расулуллоҳ ﷺ унда намоз ўқигани чиқдилар. (Бир неча) кишилар у зотнинг изидан (келиб), у зотнинг намозларига (эргашиб) намоз ўқигани келдилар. Сўнг улар бир кеча келиб ҳозир бўлдилар, аммо Расулуллоҳ ﷺ улар олдига (чиқишни) сустлаштирдилар ва улар олдига чиқмадилар; шунда улар овозларини кўтардилар ва эшикка майда тош (отдилар). (У зот) улар олдига ғазабланган ҳолда чиқдилар ва Расулуллоҳ ﷺ уларга: «Сизларнинг (мана шу) қилмишингиз сизларни (шу даражага келтирдики), мен: ‹У (намоз) сизларга фарз қилинади (шекилли)› деб ўйлаб қолдим. Бас, намозни уйларингизда ўқинглар; чунки кишининг энг яхши намози — фарз намоздан ташқари — ўз уйидаги (намози)дир» дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَيْسَ الشَّدِيدُ بِالصُّرَعَةِ، إِنَّمَا الشَّدِيدُ الَّذِي يَمْلِكُ نَفْسَهُ عِنْدَ الْغَضَبِ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki,) Rasululloh ﷺ: «Kuchli (pahlavon) — (kurashda odamlarni) yiqitadigan (kishi) emas; kuchli (pahlavon) — gʻazab paytida oʻzini tuta oladigan kishidir» dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики,) Расулуллоҳ ﷺ: «Кучли (паҳлавон) — (курашда одамларни) йиқитадиган (киши) эмас; кучли (паҳлавон) — ғазаб пайтида ўзини тута оладиган кишидир» дедилар.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ صُرَدٍ، قَالَ اسْتَبَّ رَجُلاَنِ عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَنَحْنُ عِنْدَهُ جُلُوسٌ، وَأَحَدُهُمَا يَسُبُّ صَاحِبَهُ مُغْضَبًا قَدِ احْمَرَّ وَجْهُهُ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنِّي لأَعْلَمُ كَلِمَةً لَوْ قَالَهَا لَذَهَبَ عَنْهُ مَا يَجِدُ لَوْ قَالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ ‏"‏‏.‏ فَقَالُوا لِلرَّجُلِ أَلاَ تَسْمَعُ مَا يَقُولُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم قَالَ إِنِّي لَسْتُ بِمَجْنُونٍ‏.‏

(Sulaymon ibn Surad (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺning huzurlarida ikki kishi bir-birini soʻkdi — biz esa u zotning yonlarida oʻtirgan edik; ulardan biri sherigini gʻazab bilan soʻkar, yuzi qizargan edi. Paygʻambar ﷺ: «Men shunday bir kalimani bilamanki, agar u uni aytsa, oʻzi his qilayotgan (gʻazab) undan ketar edi — agar u ‹Aʼuzu billahi minash-shaytonir-rojim (quvilgan shaytondan Allohga sigʻinaman)› desa» dedilar. Ular u kishiga: «Sen Paygʻambar ﷺ nima deyayotganini eshitmayapsanmi?» dedilar. U: «Men jinnimasman» dedi.(Сулаймон ибн Сурад (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺнинг ҳузурларида икки киши бир-бирини сўкди — биз эса у зотнинг ёнларида ўтирган эдик; улардан бири шеригини ғазаб билан сўкар, юзи қизарган эди. Пайғамбар ﷺ: «Мен шундай бир калимани биламанки, агар у уни айца, ўзи ҳис қилаётган (ғазаб) ундан кетар эди — агар у ‹Аъузу биллаҳи минаш-шайтонир-рожим (қувилган шайтондан Аллоҳга сиғинаман)› деса» дедилар. Улар у кишига: «Сен Пайғамбар ﷺ нима деяётганини эшитмаяпсанми?» дедилар. У: «Мен жиннимасман» деди.

حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرٍ ـ هُوَ ابْنُ عَيَّاشٍ ـ عَنْ أَبِي حَصِينٍ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ رَجُلاً، قَالَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَوْصِنِي‏.‏ قَالَ ‏"‏ لاَ تَغْضَبْ ‏"‏‏.‏ فَرَدَّدَ مِرَارًا، قَالَ ‏"‏ لاَ تَغْضَبْ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) rivoyat qilishicha,) bir kishi Paygʻambar ﷺga: «Menga (biror) nasihat qiling» dedi. (U zot:) «Gʻazablanma» dedilar. U (soʻrovni) bir necha bor takrorladi, (har safar u zot:) «Gʻazablanma» dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) ривоят қилишича,) бир киши Пайғамбар ﷺга: «Менга (бирор) насиҳат қилинг» деди. (У зот:) «Ғазабланма» дедилар. У (сўровни) бир неча бор такрорлади, (ҳар сафар у зот:) «Ғазабланма» дедилар.

حَدَّثَنَا آدَمُ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَبِي السَّوَّارِ الْعَدَوِيِّ، قَالَ سَمِعْتُ عِمْرَانَ بْنَ حُصَيْنٍ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْحَيَاءُ لاَ يَأْتِي إِلاَّ بِخَيْرٍ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ بُشَيْرُ بْنُ كَعْبٍ مَكْتُوبٌ فِي الْحِكْمَةِ إِنَّ مِنَ الْحَيَاءِ وَقَارًا، وَإِنَّ مِنَ الْحَيَاءِ سَكِينَةً‏.‏ فَقَالَ لَهُ عِمْرَانُ أُحَدِّثُكَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَتُحَدِّثُنِي عَنْ صَحِيفَتِكَ‏.‏

(Imron ibn Husayn (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi.) (Abu Savvor al-Adaviy aytdi: Men Imron ibn Husaynning (shunday) deganini eshitdim:) Paygʻambar ﷺ: «Hayo (uyat-ibo) faqat yaxshilik keltiradi» dedilar. Shunda Bushayr ibn Kaʼb: «Hikmat (kitoblari)da yozilganki: albatta, hayoning (baʼzisi) viqor (salobat)dir, hayoning (baʼzisi esa) sokinlik (xotirjamlik)dir» dedi. Imron unga: «Men senga Rasululloh ﷺdan (hadis) aytib beryapman, sen esa menga oʻz sahifangdan (kitobingdan) aytib beryapsanmi?» dedi.(Имрон ибн Ҳусайн (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади.) (Абу Саввор ал-Адавий айтди: Мен Имрон ибн Ҳусайннинг (шундай) деганини эшитдим:) Пайғамбар ﷺ: «Ҳаё (уят-ибо) фақат яхшилик келтиради» дедилар. Шунда Бушайр ибн Каъб: «Ҳикмат (китоблари)да ёзилганки: албатта, ҳаёнинг (баъзиси) виқор (салобат)дир, ҳаёнинг (баъзиси эса) сокинлик (хотиржамлик)дир» деди. Имрон унга: «Мен сенга Расулуллоҳ ﷺдан (ҳадис) айтиб беряпман, сен эса менга ўз саҳифангдан (китобингдан) айтиб беряпсанми?» деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَبِي سَلَمَةَ، حَدَّثَنَا ابْنُ شِهَابٍ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما مَرَّ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَلَى رَجُلٍ وَهْوَ يُعَاتَبُ فِي الْحَيَاءِ يَقُولُ إِنَّكَ لَتَسْتَحْيِي‏.‏ حَتَّى كَأَنَّهُ يَقُولُ قَدْ أَضَرَّ بِكَ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ دَعْهُ فَإِنَّ الْحَيَاءَ مِنَ الإِيمَانِ ‏"‏‏.‏

(Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo) rivoyat qilishicha,) Paygʻambar ﷺ bir kishining yonidan oʻtdilar — u (kishi) hayo (haddan ortiq uyatchanlik) haqida tanbeh berilayotgan, (tanbeh beruvchi) unga: «Sen juda hayolisan (uyatchansan)» — goʻyo: «(Hayoying) senga zarar yetkazdi (seni ushlab qoldi)» deyayotgandek — der edi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Uni qoʻyib ber (tek qoʻy); chunki hayo iymondandir» dedilar.(Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилишича,) Пайғамбар ﷺ бир кишининг ёнидан ўтдилар — у (киши) ҳаё (ҳаддан ортиқ уятчанлик) ҳақида танбеҳ берилаётган, (танбеҳ берувчи) унга: «Сен жуда ҳаёлисан (уятчансан)» — гўё: «(Ҳаёйинг) сенга зарар етказди (сени ушлаб қолди)» деяётгандек — дер эди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Уни қўйиб бер (тек қўй); чунки ҳаё иймондандир» дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْجَعْدِ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ مَوْلَى، أَنَسٍ ـ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ اسْمُهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي عُتْبَةَ ـ سَمِعْتُ أَبَا سَعِيدٍ، يَقُولُ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَشَدَّ حَيَاءً مِنَ الْعَذْرَاءِ فِي خِدْرِهَا‏.‏

(Abu Saʼid al-Xudriy (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ oʻz xilvatidagi (parda ortidagi) qizdan ham koʻra hayoliroq (uyatchanroq) edilar.(Абу Саъид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ ўз хилватидаги (парда ортидаги) қиздан ҳам кўра ҳаёлироқ (уятчанроқ) эдилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، حَدَّثَنَا مَنْصُورٌ، عَنْ رِبْعِيِّ بْنِ حِرَاشٍ، حَدَّثَنَا أَبُو مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ مِمَّا أَدْرَكَ النَّاسُ مِنْ كَلاَمِ النُّبُوَّةِ الأُولَى إِذَا لَمْ تَسْتَحِي فَاصْنَعْ مَا شِئْتَ ‏"‏‏.‏

(Abu Masʼud (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ: «Albatta, odamlar avvalgi paygʻambarlik (paygʻambarlar) soʻzidan idrok etgan (saqlanib qolgan) narsalardan (biri): ‹Agar hayo (uyat) qilmasang, xohlaganingni qil› (degani)dir» dedilar.(Абу Масъуд (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ: «Албатта, одамлар аввалги пайғамбарлик (пайғамбарлар) сўзидан идрок этган (сақланиб қолган) нарсалардан (бири): ‹Агар ҳаё (уят) қилмасанг, хоҳлаганингни қил› (дегани)дир» дедилар.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، قَالَ حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ زَيْنَبَ ابْنَةِ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ جَاءَتْ أُمُّ سُلَيْمٍ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لاَ يَسْتَحِي مِنَ الْحَقِّ، فَهَلْ عَلَى الْمَرْأَةِ غُسْلٌ إِذَا احْتَلَمَتْ فَقَالَ ‏"‏ نَعَمْ إِذَا رَأَتِ الْمَاءَ ‏"‏‏.‏

(Ummu Salama (roziyallohu anho) aytdilar:) Ummu Sulaym Rasululloh ﷺning oldilariga kelib: «Yo Rasululloh, albatta Alloh haqdan uyalmaydi; ayolga — ehtilom (tush) koʻrganida — gʻusl (lozim)mi?» dedi. (U zot:) «Ha, agar suvni (ajralgan suyuqlikni) koʻrsa» dedilar.(Умму Салама (розияллоҳу анҳо) айтдилар:) Умму Сулайм Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига келиб: «Ё Расулуллоҳ, албатта Аллоҳ ҳақдан уялмайди; аёлга — эҳтилом (туш) кўрганида — ғусл (лозим)ми?» деди. (У зот:) «Ҳа, агар сувни (ажралган суюқликни) кўрса» дедилар.

حَدَّثَنَا آدَمُ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، حَدَّثَنَا مُحَارِبُ بْنُ دِثَارٍ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ عُمَرَ، يَقُولُ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَثَلُ الْمُؤْمِنِ كَمَثَلِ شَجَرَةٍ خَضْرَاءَ، لاَ يَسْقُطُ وَرَقُهَا، وَلاَ يَتَحَاتُّ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ الْقَوْمُ هِيَ شَجَرَةُ كَذَا‏.‏ هِيَ شَجَرَةُ كَذَا، فَأَرَدْتُ أَنْ أَقُولَ هِيَ النَّخْلَةُ‏.‏ وَأَنَا غُلاَمٌ شَابٌّ فَاسْتَحْيَيْتُ، فَقَالَ ‏"‏ هِيَ النَّخْلَةُ ‏"‏‏.‏ وَعَنْ شُعْبَةَ حَدَّثَنَا خُبَيْبُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ حَفْصِ بْنِ عَاصِمٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ مِثْلَهُ وَزَادَ فَحَدَّثْتُ بِهِ عُمَرَ فَقَالَ لَوْ كُنْتَ قُلْتَهَا لَكَانَ أَحَبَّ إِلَىَّ مِنْ كَذَا وَكَذَا‏.‏

(Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi:) Paygʻambar ﷺ: «Moʻminning masali — bargi tushmaydigan va toʻkilmaydigan yashil bir daraxt kabidir» dedilar. Odamlar: «U — falon daraxt, u — falon daraxt» dedilar. Men: «U — xurmo daraxti» demoqchi boʻldim, ammo (hali) yosh bola edim, shuning uchun uyaldim. (U zot:) «U — xurmo daraxtidir» dedilar. (Boshqa sanad bilan: Men buni Umarga aytdim, u: «Agar sen uni aytganingda, bu menga falon-falon (narsa)dan koʻra sevimliroq boʻlardi» dedi.)(Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Пайғамбар ﷺ: «Мўминнинг масали — барги тушмайдиган ва тўкилмайдиган яшил бир дарахт кабидир» дедилар. Одамлар: «У — фалон дарахт, у — фалон дарахт» дедилар. Мен: «У — хурмо дарахти» демоқчи бўлдим, аммо (ҳали) ёш бола эдим, шунинг учун уялдим. (У зот:) «У — хурмо дарахтидир» дедилар. (Бошқа санад билан: Мен буни Умарга айтдим, у: «Агар сен уни айтганингда, бу менга фалон-фалон (нарса)дан кўра севимлироқ бўларди» деди.)

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا مَرْحُومٌ، سَمِعْتُ ثَابِتًا، أَنَّهُ سَمِعَ أَنَسًا ـ رضى الله عنه ـ يَقُولُ جَاءَتِ امْرَأَةٌ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم تَعْرِضُ عَلَيْهِ نَفْسَهَا فَقَالَتْ هَلْ لَكَ حَاجَةٌ فِيَّ فَقَالَتِ ابْنَتُهُ مَا أَقَلَّ حَيَاءَهَا‏.‏ فَقَالَ هِيَ خَيْرٌ مِنْكِ، عَرَضَتْ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَفْسَهَا‏.‏

(Anas (roziyallohu anhu) aytdi:) Bir ayol Paygʻambar ﷺning oldilariga — oʻzini u zotga (nikohga) taklif qilib — keldi va: «Mening (oʻzimga) sizda hojat (ehtiyoj) bormi?» dedi. (Anasning) qizi: «Uning hayosi qanchalik kam (uyatsiz ayol ekan)!» dedi. (Anas:) «U sendan yaxshiroqdir; u oʻzini Rasululloh ﷺga (ulugʻlab) taklif qildi» dedi.(Анас (розияллоҳу анҳу) айтди:) Бир аёл Пайғамбар ﷺнинг олдиларига — ўзини у зотга (никоҳга) таклиф қилиб — келди ва: «Менинг (ўзимга) сизда ҳожат (эҳтиёж) борми?» деди. (Анаснинг) қизи: «Унинг ҳаёси қанчалик кам (уяциз аёл экан)!» деди. (Анас:) «У сендан яхшироқдир; у ўзини Расулуллоҳ ﷺга (улуғлаб) таклиф қилди» деди.

حَدَّثَنِي إِسْحَاقُ، حَدَّثَنَا النَّضْرُ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ لَمَّا بَعَثَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَمُعَاذَ بْنَ جَبَلٍ قَالَ لَهُمَا ‏"‏ يَسِّرَا وَلاَ تُعَسِّرَا، وَبَشِّرَا وَلاَ تُنَفِّرَا، وَتَطَاوَعَا ‏"‏‏.‏ قَالَ أَبُو مُوسَى يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّا بِأَرْضٍ يُصْنَعُ فِيهَا شَرَابٌ مِنَ الْعَسَلِ، يُقَالُ لَهُ الْبِتْعُ، وَشَرَابٌ مِنَ الشَّعِيرِ، يُقَالُ لَهُ الْمِزْرُ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ كُلُّ مُسْكِرٍ حَرَامٌ ‏"‏‏.‏

(Abu Muso al-Ashʼariy (roziyallohu anhu) aytdi:) Rasululloh ﷺ uni (Abu Musoni) va Muoz ibn Jabalni (Yamanga) joʻnatganlarida, ularga: «(Ishni) osonlashtiringlar, qiyinlashtirmanglar; (xushxabar bilan) suyunchilanglar, (odamlarni) qochirmanglar; va bir-biringizga itoat (hamkorlik) qilinglar» dedilar. Abu Muso: «Yo Rasululloh, bizning yurtimizda asaldan bir ichimlik (tayyorlanadi), unga ‹bitʼ› deyiladi; va arpadan bir ichimlik (tayyorlanadi), unga ‹mizr› deyiladi» dedi. Rasululloh ﷺ: «Har bir mast qiluvchi (narsa) haromdir» dedilar.(Абу Мусо ал-Ашъарий (розияллоҳу анҳу) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ уни (Абу Мусони) ва Муоз ибн Жабални (Яманга) жўнатганларида, уларга: «(Ишни) осонлаштиринглар, қийинлаштирманглар; (хушхабар билан) суюнчиланглар, (одамларни) қочирманглар; ва бир-бирингизга итоат (ҳамкорлик) қилинглар» дедилар. Абу Мусо: «Ё Расулуллоҳ, бизнинг юртимизда асалдан бир ичимлик (тайёрланади), унга ‹битъ› дейилади; ва арпадан бир ичимлик (тайёрланади), унга ‹мизр› дейилади» деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳар бир маст қилувчи (нарса) ҳаромдир» дедилар.

حَدَّثَنَا آدَمُ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي التَّيَّاحِ، قَالَ سَمِعْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَسِّرُوا وَلاَ تُعَسِّرُوا، وَسَكِّنُوا وَلاَ تُنَفِّرُوا ‏"‏‏.‏

(Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ: «(Ishni) osonlashtiringlar, qiyinlashtirmanglar; (odamlarni) tinchlantiringlar (xotirjam qilinglar), qochirmanglar» dedilar.(Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ: «(Ишни) осонлаштиринглар, қийинлаштирманглар; (одамларни) тинчлантиринглар (хотиржам қилинглар), қочирманглар» дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّهَا قَالَتْ مَا خُيِّرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَيْنَ أَمْرَيْنِ قَطُّ إِلاَّ أَخَذَ أَيْسَرَهُمَا، مَا لَمْ يَكُنْ إِثْمًا، فَإِنْ كَانَ إِثْمًا كَانَ أَبْعَدَ النَّاسِ مِنْهُ، وَمَا انْتَقَمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِنَفْسِهِ فِي شَىْءٍ قَطُّ، إِلاَّ أَنْ تُنْتَهَكَ حُرْمَةُ اللَّهِ، فَيَنْتَقِمَ بِهَا لِلَّهِ‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) aytdilar:) Rasululloh ﷺ ikki ish oʻrtasida ixtiyor qoldirilsalar — toki u gunoh boʻlmasa — albatta ularning osonrogʻini olardilar; agar u gunoh boʻlsa, u zot odamlarning undan eng yiroqlari edilar. Rasululloh ﷺ oʻzlari uchun biror narsada hech qachon (shaxsan) qasos olmaganlar — magar Allohning hurmati (taqiqi) buzilsa, u holda Alloh uchun (uni) qasos qilardilar.(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтдилар:) Расулуллоҳ ﷺ икки иш ўртасида ихтиёр қолдирилсалар — токи у гуноҳ бўлмаса — албатта уларнинг осонроғини олардилар; агар у гуноҳ бўлса, у зот одамларнинг ундан энг йироқлари эдилар. Расулуллоҳ ﷺ ўзлари учун бирор нарсада ҳеч қачон (шахсан) қасос олмаганлар — магар Аллоҳнинг ҳурмати (тақиқи) бузилса, у ҳолда Аллоҳ учун (уни) қасос қилардилар.

حَدَّثَنَا أَبُو النُّعْمَانِ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنِ الأَزْرَقِ بْنِ قَيْسٍ، قَالَ كُنَّا عَلَى شَاطِئِ نَهْرٍ بِالأَهْوَازِ قَدْ نَضَبَ عَنْهُ الْمَاءُ، فَجَاءَ أَبُو بَرْزَةَ الأَسْلَمِيُّ عَلَى فَرَسٍ، فَصَلَّى وَخَلَّى فَرَسَهُ، فَانْطَلَقَتِ الْفَرَسُ، فَتَرَكَ صَلاَتَهُ وَتَبِعَهَا حَتَّى أَدْرَكَهَا، فَأَخَذَهَا ثُمَّ جَاءَ فَقَضَى صَلاَتَهُ، وَفِينَا رَجُلٌ لَهُ رَأْىٌ، فَأَقْبَلَ يَقُولُ انْظُرُوا إِلَى هَذَا الشَّيْخِ تَرَكَ صَلاَتَهُ مِنْ أَجْلِ فَرَسٍ‏.‏ فَأَقْبَلَ فَقَالَ مَا عَنَّفَنِي أَحَدٌ مُنْذُ فَارَقْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَالَ إِنَّ مَنْزِلِي مُتَرَاخٍ فَلَوْ صَلَّيْتُ وَتَرَكْتُ لَمْ آتِ أَهْلِي إِلَى اللَّيْلِ‏.‏ وَذَكَرَ أَنَّهُ صَحِبَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَرَأَى مِنْ تَيْسِيرِهِ‏.‏

(Abu Barza al-Aslamiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi.) (Azraq ibn Qays aytdi:) Biz Ahvozda — suvi qaytgan (chekilgan) bir daryo boʻyida edik. Shunda Abu Barza al-Aslamiy bir ot (mingan holda) keldi va namoz oʻqidi; otini (boʻsh) qoʻyib yubordi, ot esa (chopib) ketdi, shunda u namozini tark etib, uning ortidan bordi — toki unga yetib olib, uni ushlab oldi, soʻng kelib namozini tugatdi. Bizning oramizda bir raʼy egasi (xorijiy fikrli kishi) bor edi, u (oldinga) chiqib: «Mana shu cholga qaranglar — bir ot (deb) namozini tark etdi!» der edi. (Abu Barza) oldinga chiqib: «Men Rasululloh ﷺdan ajralganimdan beri hech kim meni (bunday) malomat qilmagan» dedi. Va u: «Mening uyim uzoq; agar men namoz oʻqib, (otni) tark etganimda, kechgacha oilamga yetib bora olmas edim» dedi. Va u oʻzining Paygʻambar ﷺga hamroh boʻlganini va u zotning (ishni) osonlashtirishlaridan koʻrganini zikr qildi.(Абу Барза ал-Асламий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади.) (Азрақ ибн Қайс айтди:) Биз Аҳвозда — суви қайтган (чекилган) бир дарё бўйида эдик. Шунда Абу Барза ал-Асламий бир от (минган ҳолда) келди ва намоз ўқиди; отини (бўш) қўйиб юборди, от эса (чопиб) кетди, шунда у намозини тарк этиб, унинг ортидан борди — токи унга етиб олиб, уни ушлаб олди, сўнг келиб намозини тугатди. Бизнинг орамизда бир раъй эгаси (хорижий фикрли киши) бор эди, у (олдинга) чиқиб: «Мана шу чолга қаранглар — бир от (деб) намозини тарк этди!» дер эди. (Абу Барза) олдинга чиқиб: «Мен Расулуллоҳ ﷺдан ажралганимдан бери ҳеч ким мени (бундай) маломат қилмаган» деди. Ва у: «Менинг уйим узоқ; агар мен намоз ўқиб, (отни) тарк этганимда, кечгача оиламга етиб бора олмас эдим» деди. Ва у ўзининг Пайғамбар ﷺга ҳамроҳ бўлганини ва у зотнинг (ишни) осонлаштиришларидан кўрганини зикр қилди.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، ح وَقَالَ اللَّيْثُ حَدَّثَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ، أَخْبَرَهُ أَنَّ أَعْرَابِيًّا بَالَ فِي الْمَسْجِدِ، فَثَارَ إِلَيْهِ النَّاسُ لِيَقَعُوا بِهِ فَقَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ دَعُوهُ، وَأَهْرِيقُوا عَلَى بَوْلِهِ ذَنُوبًا مِنْ مَاءٍ ـ أَوْ سَجْلاً مِنْ مَاءٍ ـ فَإِنَّمَا بُعِثْتُمْ مُيَسِّرِينَ، وَلَمْ تُبْعَثُوا مُعَسِّرِينَ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) xabar berishicha,) bir aʼrobiy masjidda siydi, odamlar unga (qarata) — uni urish uchun — turdilar. Rasululloh ﷺ ularga: «Uni qoʻyib beringlar va siydigining ustiga bir chelak — yoki bir paqir — suv quyinglar; chunki sizlar faqat osonlashtiruvchi qilib yuborilgansiz, qiyinlashtiruvchi qilib yuborilgansiz emas» dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) хабар беришича,) бир аъробий масжидда сийди, одамлар унга (қарата) — уни уриш учун — турдилар. Расулуллоҳ ﷺ уларга: «Уни қўйиб беринглар ва сийдигининг устига бир челак — ёки бир пақир — сув қуйинглар; чунки сизлар фақат осонлаштирувчи қилиб юборилгансиз, қийинлаштирувчи қилиб юборилгансиз эмас» дедилар.

حَدَّثَنَا آدَمُ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو التَّيَّاحِ، قَالَ سَمِعْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ يَقُولُ إِنْ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لَيُخَالِطُنَا حَتَّى يَقُولَ لأَخٍ لِي صَغِيرٍ ‏"‏ يَا أَبَا عُمَيْرٍ مَا فَعَلَ النُّغَيْرُ ‏"‏‏.‏

(Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ biz bilan shu qadar (xushmuomalada) aralashardilarki, hatto mening kichkina ukamga: «Ey Abu Umayr, nugʻayr (kichik qush)cha nima qildi?» der edilar.(Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ биз билан шу қадар (хушмуомалада) аралашардиларки, ҳатто менинг кичкина укамга: «Эй Абу Умайр, нуғайр (кичик қуш)ча нима қилди?» дер эдилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، أَخْبَرَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ كُنْتُ أَلْعَبُ بِالْبَنَاتِ عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَكَانَ لِي صَوَاحِبُ يَلْعَبْنَ مَعِي، فَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا دَخَلَ يَتَقَمَّعْنَ مِنْهُ، فَيُسَرِّبُهُنَّ إِلَىَّ فَيَلْعَبْنَ مَعِي‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) aytdilar:) Men Paygʻambar ﷺning huzurlarida qoʻgʻirchoqlar (qiz-qoʻgʻirchoqlar) bilan oʻynardim, men bilan birga oʻynaydigan dugonalarim (qizlar) bor edi. Rasululloh ﷺ kirganlarida, ular u zotdan (uyalib) berkinardilar; (u zot) esa ularni menga (qaytarib) yuborardilar, ular (yana) men bilan oʻynardilar.(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтдилар:) Мен Пайғамбар ﷺнинг ҳузурларида қўғирчоқлар (қиз-қўғирчоқлар) билан ўйнардим, мен билан бирга ўйнайдиган дугоналарим (қизлар) бор эди. Расулуллоҳ ﷺ кирганларида, улар у зотдан (уялиб) беркинардилар; (у зот) эса уларни менга (қайтариб) юборардилар, улар (яна) мен билан ўйнардилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ ابْنِ الْمُنْكَدِرِ، حَدَّثَهُ عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّ عَائِشَةَ، أَخْبَرَتْهُ‏.‏ أَنَّهُ، اسْتَأْذَنَ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم رَجُلٌ فَقَالَ ‏"‏ ائْذَنُوا لَهُ فَبِئْسَ ابْنُ الْعَشِيرَةِ ‏"‏‏.‏ أَوْ ‏"‏ بِئْسَ أَخُو الْعَشِيرَةِ ‏"‏‏.‏ فَلَمَّا دَخَلَ أَلاَنَ لَهُ الْكَلاَمَ‏.‏ فَقُلْتُ لَهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قُلْتَ مَا قُلْتَ، ثُمَّ أَلَنْتَ لَهُ فِي الْقَوْلِ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ أَىْ عَائِشَةُ، إِنَّ شَرَّ النَّاسِ مَنْزِلَةً عِنْدَ اللَّهِ مَنْ تَرَكَهُ ـ أَوْ وَدَعَهُ ـ النَّاسُ اتِّقَاءَ فُحْشِهِ ‏"‏‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) xabar berishlaricha,) bir kishi Paygʻambar ﷺning huzurlariga kirishga izn soʻradi. (U zot:) «Unga izn beringlar; urugʻning qanday yomon oʻgʻli — yoki urugʻning yomon birodari» dedilar. (U) kirgach esa, (u zot) unga muloyim gapirdilar. Men: «Yo Rasululloh, siz aytadiganingizni aytdingiz, soʻng unga muloyim gapirdingiz?» dedim. (U zot:) «Ey Oisha, albatta, Alloh huzurida odamlarning eng yomoni — uning behayoligi (qoʻpolligi)dan (saqlanib), odamlar (undan) yuz oʻgirgan — yoki uni chetlatgan — kishidir» dedilar.(Оиша (розияллоҳу анҳо) хабар беришларича,) бир киши Пайғамбар ﷺнинг ҳузурларига киришга изн сўради. (У зот:) «Унга изн беринглар; уруғнинг қандай ёмон ўғли — ёки уруғнинг ёмон биродари» дедилар. (У) киргач эса, (у зот) унга мулойим гапирдилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ, сиз айтадиганингизни айтдингиз, сўнг унга мулойим гапирдингиз?» дедим. (У зот:) «Эй Оиша, албатта, Аллоҳ ҳузурида одамларнинг энг ёмони — унинг беҳаёлиги (қўполлиги)дан (сақланиб), одамлар (ундан) юз ўгирган — ёки уни четлатган — кишидир» дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الْوَهَّابِ، أَخْبَرَنَا ابْنُ عُلَيَّةَ، أَخْبَرَنَا أَيُّوبُ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أُهْدِيَتْ لَهُ أَقْبِيَةٌ مِنْ دِيبَاجٍ مُزَرَّرَةٌ بِالذَّهَبِ، فَقَسَمَهَا فِي نَاسٍ مِنْ أَصْحَابِهِ وَعَزَلَ مِنْهَا وَاحِدًا لِمَخْرَمَةَ، فَلَمَّا جَاءَ قَالَ ‏"‏ خَبَأْتُ هَذَا لَكَ ‏"‏‏.‏ قَالَ أَيُّوبُ بِثَوْبِهِ أَنَّهُ يُرِيهِ إِيَّاهُ، وَكَانَ فِي خُلُقِهِ شَىْءٌ‏.‏ رَوَاهُ حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ عَنْ أَيُّوبَ وَقَالَ حَاتِمُ بْنُ وَرْدَانَ حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنِ الْمِسْوَرِ، قَدِمَتْ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَقْبِيَةٌ‏.‏

(Misvar ibn Maxrama (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi.) Paygʻambar ﷺga oltin (tugma)lar bilan tugmalangan deboj qabolar hadya qilindi; (u zot) ularni sahobalaridan baʼzilari orasida taqsimladilar va ulardan bittasini Maxrama uchun ajratib qoʻydilar. (Maxrama) kelganida, (u zot:) «Buni sen uchun saqlab qoʻygan edim» dedilar. (Ayyub aytdi: yaʼni uni unga oʻz kiyimi bilan koʻrsatib (turib); uning (Maxramaning) xulqida (bir oz qattiqlik) bor edi. Hotim ibn Vardon esa: «Ayyub Ibn Abu Mulaykadan, u Misvardan: ‹Paygʻambar ﷺga qabolar keldi...› (deb rivoyat qildi)» dedi.)(Мисвар ибн Махрама (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади.) Пайғамбар ﷺга олтин (тугма)лар билан тугмаланган дебож қаболар ҳадя қилинди; (у зот) уларни саҳобаларидан баъзилари орасида тақсимладилар ва улардан биттасини Махрама учун ажратиб қўйдилар. (Махрама) келганида, (у зот:) «Буни сен учун сақлаб қўйган эдим» дедилар. (Айюб айтди: яъни уни унга ўз кийими билан кўрсатиб (туриб); унинг (Махраманинг) хулқида (бир оз қаттиқлик) бор эди. Ҳотим ибн Вардон эса: «Айюб Ибн Абу Мулайкадан, у Мисвардан: ‹Пайғамбар ﷺга қаболар келди...› (деб ривоят қилди)» деди.)

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنِ ابْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ لاَ يُلْدَغُ الْمُؤْمِنُ مِنْ جُحْرٍ وَاحِدٍ مَرَّتَيْنِ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) rivoyat qilishicha,) Paygʻambar ﷺ: «Moʻmin bitta (ayni) teshikdan ikki marta chaqilmaydi» dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) ривоят қилишича,) Пайғамбар ﷺ: «Мўмин битта (айни) тешикдан икки марта чақилмайди» дедилар.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ، حَدَّثَنَا حُسَيْنٌ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، قَالَ دَخَلَ عَلَىَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ أَلَمْ أُخْبَرْ أَنَّكَ تَقُومُ اللَّيْلَ وَتَصُومُ النَّهَارَ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ بَلَى‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَلاَ تَفْعَلْ، قُمْ وَنَمْ، وَصُمْ وَأَفْطِرْ، فَإِنَّ لِجَسَدِكَ عَلَيْكَ حَقًّا، وَإِنَّ لِعَيْنِكَ عَلَيْكَ حَقًّا، وَإِنَّ لِزَوْرِكَ عَلَيْكَ حَقًّا، وَإِنَّ لِزَوْجِكَ عَلَيْكَ حَقًّا، وَإِنَّكَ عَسَى أَنْ يَطُولَ بِكَ عُمُرٌ، وَإِنَّ مِنْ حَسْبِكَ أَنْ تَصُومَ مِنْ كُلِّ شَهْرٍ ثَلاَثَةَ أَيَّامٍ، فَإِنَّ بِكُلِّ حَسَنَةٍ عَشْرَ أَمْثَالِهَا فَذَلِكَ الدَّهْرُ كُلُّهُ ‏"‏‏.‏ قَالَ فَشَدَّدْتُ فَشُدِّدَ عَلَىَّ فَقُلْتُ فَإِنِّي أُطِيقُ غَيْرَ ذَلِكَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَصُمْ مِنْ كُلِّ جُمُعَةٍ ثَلاَثَةَ أَيَّامٍ ‏"‏‏.‏ قَالَ فَشَدَّدْتُ فَشُدِّدَ عَلَىَّ قُلْتُ أُطِيقُ غَيْرَ ذَلِكَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَصُمْ صَوْمَ نَبِيِّ اللَّهِ دَاوُدَ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ وَمَا صَوْمُ نَبِيِّ اللَّهِ دَاوُدَ قَالَ ‏"‏ نِصْفُ الدَّهْرِ ‏"‏‏.‏

(Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo) aytdi:) Rasululloh ﷺ mening oldimga kirib: «Menga sening kechasi (namozga) turib, kunduzi roʻza tutishing xabar berilmadimi?» dedilar. Men: «Ha (shunday)» dedim. (U zot:) «Unday qilma; (gohida) tur va (gohida) uxla, (gohida) roʻza tut va (gohida) ogʻiz och. Chunki sening tanang senda haqli, koʻzing senda haqli, mehmoning (ziyoratching) senda haqli va xotining senda haqlidir. Ehtimol umring uzoq boʻlar; har oydan uch kun roʻza tutishing (ham) senga yetarli — chunki har bir yaxshilik (savobi) oʻn baravar (boʻladi), bas, bu (xuddi) butun yil (roʻza tutgan)dek (boʻladi)» dedilar. Men (oʻzimga) qattiqlik qildim, shunda menga (ham) qattiqlik qilindi (qiyinlashdi). Men: «Men bundan boshqasiga (koʻproqqa) qodirman» dedim. (U zot:) «Unday boʻlsa, har hafta(da) uch kun roʻza tut» dedilar. Men qattiqlik qildim, shunda menga qattiqlik qilindi. Men: «Men bundan boshqasiga qodirman» dedim. (U zot:) «Unday boʻlsa, Allohning paygʻambari Dovud roʻzasini tut» dedilar. Men: «Allohning paygʻambari Dovud roʻzasi nima?» dedim. (U zot:) «Vaqtning yarmi (bir kun roʻza, bir kun ogʻiz ochish)» dedilar.(Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ менинг олдимга кириб: «Менга сенинг кечаси (намозга) туриб, кундузи рўза тутишинг хабар берилмадими?» дедилар. Мен: «Ҳа (шундай)» дедим. (У зот:) «Ундай қилма; (гоҳида) тур ва (гоҳида) ухла, (гоҳида) рўза тут ва (гоҳида) оғиз оч. Чунки сенинг тананг сенда ҳақли, кўзинг сенда ҳақли, меҳмонинг (зиёратчинг) сенда ҳақли ва хотининг сенда ҳақлидир. Эҳтимол умринг узоқ бўлар; ҳар ойдан уч кун рўза тутишинг (ҳам) сенга етарли — чунки ҳар бир яхшилик (савоби) ўн баравар (бўлади), бас, бу (худди) бутун йил (рўза тутган)дек (бўлади)» дедилар. Мен (ўзимга) қаттиқлик қилдим, шунда менга (ҳам) қаттиқлик қилинди (қийинлашди). Мен: «Мен бундан бошқасига (кўпроққа) қодирман» дедим. (У зот:) «Ундай бўлса, ҳар ҳафта(да) уч кун рўза тут» дедилар. Мен қаттиқлик қилдим, шунда менга қаттиқлик қилинди. Мен: «Мен бундан бошқасига қодирман» дедим. (У зот:) «Ундай бўлса, Аллоҳнинг пайғамбари Довуд рўзасини тут» дедилар. Мен: «Аллоҳнинг пайғамбари Довуд рўзаси нима?» дедим. (У зот:) «Вақтнинг ярми (бир кун рўза, бир кун оғиз очиш)» дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي شُرَيْحٍ الْكَعْبِيِّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ فَلْيُكْرِمْ ضَيْفَهُ، جَائِزَتُهُ يَوْمٌ وَلَيْلَةٌ، وَالضِّيَافَةُ ثَلاَثَةُ أَيَّامٍ، فَمَا بَعْدَ ذَلِكَ فَهْوَ صَدَقَةٌ، وَلاَ يَحِلُّ لَهُ أَنْ يَثْوِيَ عِنْدَهُ حَتَّى يُحْرِجَهُ ‏"‏‏.‏ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، قَالَ حَدَّثَنِي مَالِكٌ، مِثْلَهُ وَزَادَ ‏"‏ مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ فَلْيَقُلْ خَيْرًا أَوْ لِيَصْمُتْ ‏"‏‏.‏

(Abu Shurayh al-Kaʼbiy (roziyallohu anhu) rivoyat qilishicha,) Rasululloh ﷺ: «Kim Allohga va oxirat kuniga iymon keltirsa, mehmonini izzat qilsin; uning joizasi (alohida mehmondorchiligi) — bir kun va bir kecha, mehmondorchilik (esa) uch kun; bundan keyingisi esa unga (qilingan) sadaqadir. (Mehmonning) uning (xonadon egasining) oldida — uni qiyin ahvolda qoldiradigan (darajada) — turib qolishi halol emas» dedilar. (Boshqa sanad bilan shunga oʻxshashi (rivoyat qilindi) va roviy ziyoda qildi: «Kim Allohga va oxirat kuniga iymon keltirsa, yaxshi (soʻz) aytsin yoki jim tursin».)(Абу Шурайҳ ал-Каъбий (розияллоҳу анҳу) ривоят қилишича,) Расулуллоҳ ﷺ: «Ким Аллоҳга ва охират кунига иймон келтирса, меҳмонини иззат қилсин; унинг жоизаси (алоҳида меҳмондорчилиги) — бир кун ва бир кеча, меҳмондорчилик (эса) уч кун; бундан кейингиси эса унга (қилинган) садақадир. (Меҳмоннинг) унинг (хонадон эгасининг) олдида — уни қийин аҳволда қолдирадиган (даражада) — туриб қолиши ҳалол эмас» дедилар. (Бошқа санад билан шунга ўхшаши (ривоят қилинди) ва ровий зиёда қилди: «Ким Аллоҳга ва охират кунига иймон келтирса, яхши (сўз) айцин ёки жим турсин».)

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي حَصِينٍ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ فَلاَ يُؤْذِ جَارَهُ، وَمَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ فَلْيُكْرِمْ ضَيْفَهُ، وَمَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ فَلْيَقُلْ خَيْرًا أَوْ لِيَصْمُتْ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki,) Paygʻambar ﷺ: «Kim Allohga va oxirat kuniga iymon keltirsa, qoʻshnisiga ozor bermasin; kim Allohga va oxirat kuniga iymon keltirsa, mehmonini izzat qilsin; kim Allohga va oxirat kuniga iymon keltirsa, yaxshi (soʻz) aytsin yoki jim tursin» dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики,) Пайғамбар ﷺ: «Ким Аллоҳга ва охират кунига иймон келтирса, қўшнисига озор бермасин; ким Аллоҳга ва охират кунига иймон келтирса, меҳмонини иззат қилсин; ким Аллоҳга ва охират кунига иймон келтирса, яхши (сўз) айцин ёки жим турсин» дедилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ، عَنْ أَبِي الْخَيْرِ، عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّهُ قَالَ قُلْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّكَ تَبْعَثُنَا فَنَنْزِلُ بِقَوْمٍ فَلاَ يَقْرُونَنَا فَمَا تَرَى، فَقَالَ لَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنْ نَزَلْتُمْ بِقَوْمٍ فَأَمَرُوا لَكُمْ بِمَا يَنْبَغِي لِلضَّيْفِ فَاقْبَلُوا، فَإِنْ لَمْ يَفْعَلُوا فَخُذُوا مِنْهُمْ حَقَّ الضَّيْفِ الَّذِي يَنْبَغِي لَهُمْ ‏"‏‏.‏

(Uqba ibn Amir (roziyallohu anhu) aytishicha,) biz: «Yo Rasululloh, siz bizni (vazifaga) joʻnatasiz, biz esa bir qavm (yonida) tunaymiz, ular bizni mehmon qilmaydilar; bu haqda nima deysiz?» dedik. Rasululloh ﷺ bizga: «Agar biror qavm (yonida) tunasangiz, ular sizlarga mehmonga loyiq (narsani) buyursalar, qabul qilinglar; agar (shunday) qilmasalar, ulardan mehmonning — oʻzlari (ado etishi) lozim boʻlgan — haqini olinglar» dedilar.(Уқба ибн Амир (розияллоҳу анҳу) айтишича,) биз: «Ё Расулуллоҳ, сиз бизни (вазифага) жўнатасиз, биз эса бир қавм (ёнида) тунаймиз, улар бизни меҳмон қилмайдилар; бу ҳақда нима дейсиз?» дедик. Расулуллоҳ ﷺ бизга: «Агар бирор қавм (ёнида) тунасангиз, улар сизларга меҳмонга лойиқ (нарсани) буюрсалар, қабул қилинглар; агар (шундай) қилмасалар, улардан меҳмоннинг — ўзлари (адо этиши) лозим бўлган — ҳақини олинглар» дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ فَلْيُكْرِمْ ضَيْفَهُ، وَمَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ فَلْيَصِلْ رَحِمَهُ، وَمَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ فَلْيَقُلْ خَيْرًا أَوْ لِيَصْمُتْ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki,) Paygʻambar ﷺ: «Kim Allohga va oxirat kuniga iymon keltirsa, mehmonini izzat qilsin; kim Allohga va oxirat kuniga iymon keltirsa, silayi rahm qilsin; kim Allohga va oxirat kuniga iymon keltirsa, yaxshi (soʻz) aytsin yoki jim tursin» dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики,) Пайғамбар ﷺ: «Ким Аллоҳга ва охират кунига иймон келтирса, меҳмонини иззат қилсин; ким Аллоҳга ва охират кунига иймон келтирса, силайи раҳм қилсин; ким Аллоҳга ва охират кунига иймон келтирса, яхши (сўз) айцин ёки жим турсин» дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ عَوْنٍ، حَدَّثَنَا أَبُو الْعُمَيْسِ، عَنْ عَوْنِ بْنِ أَبِي جُحَيْفَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ آخَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بَيْنَ سَلْمَانَ وَأَبِي الدَّرْدَاءِ‏.‏ فَزَارَ سَلْمَانُ أَبَا الدَّرْدَاءِ فَرَأَى أُمَّ الدَّرْدَاءِ مُتَبَذِّلَةً فَقَالَ لَهَا مَا شَأْنُكِ قَالَتْ أَخُوكَ أَبُو الدَّرْدَاءِ لَيْسَ لَهُ حَاجَةٌ فِي الدُّنْيَا‏.‏ فَجَاءَ أَبُو الدَّرْدَاءِ فَصَنَعَ لَهُ طَعَامًا فَقَالَ كُلْ فَإِنِّي صَائِمٌ‏.‏ قَالَ مَا أَنَا بِآكِلٍ حَتَّى تَأْكُلَ‏.‏ فَأَكَلَ، فَلَمَّا كَانَ اللَّيْلُ ذَهَبَ أَبُو الدَّرْدَاءِ يَقُومُ فَقَالَ نَمْ‏.‏ فَنَامَ، ثُمَّ ذَهَبَ يَقُومُ فَقَالَ نَمْ‏.‏ فَلَمَّا كَانَ آخِرُ اللَّيْلِ قَالَ سَلْمَانُ قُمِ الآنَ‏.‏ قَالَ فَصَلَّيَا فَقَالَ لَهُ سَلْمَانُ إِنَّ لِرَبِّكَ عَلَيْكَ حَقًّا، وَلِنَفْسِكَ عَلَيْكَ حَقًّا، وَلأَهْلِكَ عَلَيْكَ حَقًّا، فَأَعْطِ كُلَّ ذِي حَقٍّ حَقَّهُ‏.‏ فَأَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَ ذَلِكَ لَهُ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ صَدَقَ سَلْمَانُ ‏"‏‏.‏ أَبُو جُحَيْفَةَ وَهْبٌ السُّوَائِيُّ، يُقَالُ وَهْبُ الْخَيْرِ‏.‏

(Abu Juhayfa (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ Salmon bilan Abu Dardo oʻrtasida birodarlik (axiylik) oʻrnatdilar. Salmon Abu Dardoni ziyorat qildi va Ummu Dardoni eski-tuski (parishon) kiyimda koʻrdi. (Salmon) unga: «Holing nima (boʻldi)?» dedi. U: «Birodaring Abu Dardoning bu dunyoda (hech) hojati (qiziqishi) yoʻq» dedi. Soʻng Abu Dardo keldi va unga (Salmonga) taom tayyorladi va: «Ye, men roʻzadorman» dedi. (Salmon:) «Sen yemaguningcha men yemayman» dedi. Shunda (Abu Dardo) yedi. Kech kirgach, Abu Dardo (namozga) turmoqchi boʻldi; (Salmon:) «Uxla» dedi. Shunda u uxladi. Soʻng (yana) turmoqchi boʻldi; (Salmon:) «Uxla» dedi. Kechaning oxiri boʻlganda, Salmon: «Endi tur» dedi. (Roviy:) Bas, ikkalasi namoz oʻqidilar. Soʻng Salmon unga: «Albatta, Robbing senda haqli, oʻzing (nafsing) senda haqli va oilang senda haqlidir; bas, har bir haq egasiga oʻz haqini ber» dedi. Soʻng (Abu Dardo) Paygʻambar ﷺning oldilariga kelib, buni u zotga aytdi. Paygʻambar ﷺ: «Salmon toʻgʻri aytibdi» dedilar.(Абу Жуҳайфа (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ Салмон билан Абу Дардо ўртасида биродарлик (ахийлик) ўрнатдилар. Салмон Абу Дардони зиёрат қилди ва Умму Дардони эски-туски (паришон) кийимда кўрди. (Салмон) унга: «Ҳолинг нима (бўлди)?» деди. У: «Биродаринг Абу Дардонинг бу дунёда (ҳеч) ҳожати (қизиқиши) йўқ» деди. Сўнг Абу Дардо келди ва унга (Салмонга) таом тайёрлади ва: «Е, мен рўзадорман» деди. (Салмон:) «Сен емагунингча мен емайман» деди. Шунда (Абу Дардо) еди. Кеч киргач, Абу Дардо (намозга) турмоқчи бўлди; (Салмон:) «Ухла» деди. Шунда у ухлади. Сўнг (яна) турмоқчи бўлди; (Салмон:) «Ухла» деди. Кечанинг охири бўлганда, Салмон: «Энди тур» деди. (Ровий:) Бас, иккаласи намоз ўқидилар. Сўнг Салмон унга: «Албатта, Роббинг сенда ҳақли, ўзинг (нафсинг) сенда ҳақли ва оиланг сенда ҳақлидир; бас, ҳар бир ҳақ эгасига ўз ҳақини бер» деди. Сўнг (Абу Дардо) Пайғамбар ﷺнинг олдиларига келиб, буни у зотга айтди. Пайғамбар ﷺ: «Салмон тўғри айтибди» дедилар.

حَدَّثَنَا عَيَّاشُ بْنُ الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى، حَدَّثَنَا سَعِيدٌ الْجُرَيْرِيُّ، عَنْ أَبِي عُثْمَانَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ ـ رضى الله عنهما أَنَّ أَبَا بَكْرٍ، تَضَيَّفَ رَهْطًا فَقَالَ لِعَبْدِ الرَّحْمَنِ دُونَكَ أَضْيَافَكَ فَإِنِّي مُنْطَلِقٌ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَافْرُغْ مِنْ قِرَاهُمْ قَبْلَ أَنْ أَجِيءَ‏.‏ فَانْطَلَقَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ فَأَتَاهُمْ بِمَا عِنْدَهُ فَقَالَ اطْعَمُوا‏.‏ فَقَالُوا أَيْنَ رَبُّ مَنْزِلِنَا قَالَ اطْعَمُوا‏.‏ قَالُوا مَا نَحْنُ بِآكِلِينَ حَتَّى يَجِيءَ رَبُّ مَنْزِلِنَا‏.‏ قَالَ اقْبَلُوا عَنَّا قِرَاكُمْ، فَإِنَّهُ إِنْ جَاءَ وَلَمْ تَطْعَمُوا لَنَلْقَيَنَّ مِنْهُ‏.‏ فَأَبَوْا فَعَرَفْتُ أَنَّهُ يَجِدُ عَلَىَّ، فَلَمَّا جَاءَ تَنَحَّيْتُ عَنْهُ فَقَالَ مَا صَنَعْتُمْ فَأَخْبَرُوهُ فَقَالَ يَا عَبْدَ الرَّحْمَنِ‏.‏ فَسَكَتُّ ثُمَّ قَالَ يَا عَبْدَ الرَّحْمَنِ‏.‏ فَسَكَتُّ فَقَالَ يَا غُنْثَرُ أَقْسَمْتُ عَلَيْكَ إِنْ كُنْتَ تَسْمَعُ صَوْتِي لَمَّا جِئْتَ‏.‏ فَخَرَجْتُ فَقُلْتُ سَلْ أَضْيَافَكَ‏.‏ فَقَالُوا صَدَقَ أَتَانَا بِهِ‏.‏ قَالَ فَإِنَّمَا انْتَظَرْتُمُونِي، وَاللَّهِ لاَ أَطْعَمُهُ اللَّيْلَةَ‏.‏ فَقَالَ الآخَرُونَ وَاللَّهِ لاَ نَطْعَمُهُ حَتَّى تَطْعَمَهُ‏.‏ قَالَ لَمْ أَرَ فِي الشَّرِّ كَاللَّيْلَةِ، وَيْلَكُمْ مَا أَنْتُمْ لِمَ لاَ تَقْبَلُونَ عَنَّا قِرَاكُمْ هَاتِ طَعَامَكَ‏.‏ فَجَاءَهُ فَوَضَعَ يَدَهُ فَقَالَ بِاسْمِ اللَّهِ، الأُولَى لِلشَّيْطَانِ‏.‏ فَأَكَلَ وَأَكَلُوا‏.‏

(Abdurrahmon ibn Abu Bakr (roziyallohu anhumo) rivoyat qildi)ki, Abu Bakr bir guruh (mehmon)ni mehmon qildi va Abdurrahmonga: «Mehmonlaringga qara (xizmat qil); men Paygʻambar ﷺning oldilariga ketyapman, men kelmasimdan oldin ularning mehmondorchiligini ado etib boʻl» dedi. Abdurrahmon borib, ularga oʻzida boʻlgan (taomni) keltirdi va: «Yenglar» dedi. Ular: «Uyimizning sohibi (xoʻjayini) qani?» dedilar. (Abdurrahmon:) «Yenglar» dedi. Ular: «Uyimizning sohibi kelmaguncha biz yemaymiz» dedilar. (Abdurrahmon:) «Mehmondorchiligingizni bizdan qabul qilinglar; chunki u kelsa-yu, sizlar yemagan boʻlsangiz, biz undan (tanbeh) eshitamiz» dedi. Ammo ular (yeyishdan) bosh tortdilar. Men u (Abu Bakr) mendan gʻazablanishini bildim. U kelgach, men undan chetlandim. U: «Nima qildingiz?» dedi. Ular unga (boʻlganni) aytdilar. U: «Ey Abdurrahmon!» dedi. Men jim turdim. Soʻng: «Ey Abdurrahmon!» dedi. Men jim turdim. U: «Ey gʻunsar (nodon)! Sen ovozimni eshitayotgan boʻlsang, kelgin — senga ont beraman» dedi. Men chiqib: «Mehmonlaringdan soʻra» dedim. Ular: «U rost aytdi; (taomni) bizga keltirgan» dedilar. (Abu Bakr:) «Demak, sizlar faqat meni kutib turibsizlarmi? Vallohi, men bu kecha uni yemayman» dedi. Boshqalar (mehmonlar): «Vallohi, sen yemaguningcha biz (ham) uni yemaymiz» dedilar. (Abu Bakr:) «Men bu kechadagidek yomon (kech)ni koʻrmadim! Voy sizlarga, sizlarga nima boʻldi, nega mehmondorchiligingizni bizdan qabul qilmaysizlar? Taomingni keltir» dedi. (Taom) unga keltirildi, u qoʻlini (taomga) qoʻydi va: «Bismillah; avvalgisi (yaʼni yemayman degan qasamim) shaytondan edi» dedi. Bas, u yedi, ular ham yedilar.(Абдурраҳмон ибн Абу Бакр (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилди)ки, Абу Бакр бир гуруҳ (меҳмон)ни меҳмон қилди ва Абдурраҳмонга: «Меҳмонларингга қара (хизмат қил); мен Пайғамбар ﷺнинг олдиларига кетяпман, мен келмасимдан олдин уларнинг меҳмондорчилигини адо этиб бўл» деди. Абдурраҳмон бориб, уларга ўзида бўлган (таомни) келтирди ва: «Енглар» деди. Улар: «Уйимизнинг соҳиби (хўжайини) қани?» дедилар. (Абдурраҳмон:) «Енглар» деди. Улар: «Уйимизнинг соҳиби келмагунча биз емаймиз» дедилар. (Абдурраҳмон:) «Меҳмондорчилигингизни биздан қабул қилинглар; чунки у келса-ю, сизлар емаган бўлсангиз, биз ундан (танбеҳ) эшитамиз» деди. Аммо улар (ейишдан) бош тортдилар. Мен у (Абу Бакр) мендан ғазабланишини билдим. У келгач, мен ундан четландим. У: «Нима қилдингиз?» деди. Улар унга (бўлганни) айтдилар. У: «Эй Абдурраҳмон!» деди. Мен жим турдим. Сўнг: «Эй Абдурраҳмон!» деди. Мен жим турдим. У: «Эй ғунсар (нодон)! Сен овозимни эшитаётган бўлсанг, келгин — сенга онт бераман» деди. Мен чиқиб: «Меҳмонларингдан сўра» дедим. Улар: «У рост айтди; (таомни) бизга келтирган» дедилар. (Абу Бакр:) «Демак, сизлар фақат мени кутиб турибсизларми? Валлоҳи, мен бу кеча уни емайман» деди. Бошқалар (меҳмонлар): «Валлоҳи, сен емагунингча биз (ҳам) уни емаймиз» дедилар. (Абу Бакр:) «Мен бу кечадагидек ёмон (кеч)ни кўрмадим! Вой сизларга, сизларга нима бўлди, нега меҳмондорчилигингизни биздан қабул қилмайсизлар? Таомингни келтир» деди. (Таом) унга келтирилди, у қўлини (таомга) қўйди ва: «Бисмиллаҳ; аввалгиси (яъни емайман деган қасамим) шайтондан эди» деди. Бас, у еди, улар ҳам едилар.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، عَنْ سُلَيْمَانَ، عَنْ أَبِي عُثْمَانَ، قَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ ـ رضى الله عنهما جَاءَ أَبُو بَكْرٍ بِضَيْفٍ لَهُ أَوْ بِأَضْيَافٍ لَهُ، فَأَمْسَى عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَلَمَّا جَاءَ قَالَتْ أُمِّي احْتَبَسْتَ عَنْ ضَيْفِكَ ـ أَوْ أَضْيَافِكَ ـ اللَّيْلَةَ‏.‏ قَالَ مَا عَشَّيْتِهِمْ فَقَالَتْ عَرَضْنَا عَلَيْهِ ـ أَوْ عَلَيْهِمْ فَأَبَوْا أَوْ ـ فَأَبَى، فَغَضِبَ أَبُو بَكْرٍ فَسَبَّ وَجَدَّعَ وَحَلَفَ لاَ يَطْعَمُهُ، فَاخْتَبَأْتُ أَنَا فَقَالَ يَا غُنْثَرُ‏.‏ فَحَلَفَتِ الْمَرْأَةُ لاَ تَطْعَمُهُ حَتَّى يَطْعَمَهُ، فَحَلَفَ الضَّيْفُ ـ أَوِ الأَضْيَافُ ـ أَنْ لاَ يَطْعَمَهُ أَوْ يَطْعَمُوهُ حَتَّى يَطْعَمَهُ، فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ كَأَنَّ هَذِهِ مِنَ الشَّيْطَانِ فَدَعَا بِالطَّعَامِ فَأَكَلَ وَأَكَلُوا فَجَعَلُوا لاَ يَرْفَعُونَ لُقْمَةً إِلاَّ رَبَا مِنْ أَسْفَلِهَا أَكْثَرُ مِنْهَا، فَقَالَ يَا أُخْتَ بَنِي فِرَاسٍ مَا هَذَا فَقَالَتْ وَقُرَّةِ عَيْنِي إِنَّهَا الآنَ لأَكْثَرُ قَبْلَ أَنْ نَأْكُلَ فَأَكَلُوا وَبَعَثَ بِهَا إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَ أَنَّهُ أَكَلَ مِنْهَا‏.‏

(Abdurrahmon ibn Abu Bakr (roziyallohu anhumo) aytdi:) Abu Bakr oʻzining bir mehmoni — yoki mehmonlari — bilan keldi va (oʻzi) Paygʻambar ﷺning oldilarida kechki paytgacha qoldi. (U) kelganida, onam: «Mehmoningdan — yoki mehmonlaringdan — bu kecha (uzoq) ushlanib qolding?» dedi. U: «Ularga kechki ovqat bermadingmi?» dedi. (Onam:) «Biz unga — yoki ularga — (taom) taklif qildik, ammo ular bosh tortdilar — yoki u bosh tortdi» dedi. Abu Bakr gʻazablandi, soʻkdi va qattiq (gap) aytdi va uni yemaslikka qasam ichdi. Men (oʻzimni) yashirdim. U: «Ey gʻunsar (nodon)!» dedi. Ayol (onam) esa u (Abu Bakr) yemaguncha uni yemaslikka qasam ichdi; mehmon — yoki mehmonlar — ham u yemaguncha uni yemaslikka qasam ichdi(lar). Abu Bakr: «Goʻyo bu (qasam) shaytondan (boʻlsa kerak)» dedi va taomni soʻrab, yedi, ular ham yedilar; ular qaysi luqmani koʻtarmasinlar, uning ostidan undan koʻproq (taom) koʻpayardi. U: «Ey Bani Firosning singlisi, bu nima?» dedi. U (ayol): «Koʻzimning nuriga qasamki, u (taom) hozir — biz yeyishdan oldingidan — koʻproqdir» dedi. Bas, ular yedilar va u (Abu Bakr) undan Paygʻambar ﷺga (biroz) yubordi; (u zot) undan yeganlari zikr qilindi.(Абдурраҳмон ибн Абу Бакр (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Абу Бакр ўзининг бир меҳмони — ёки меҳмонлари — билан келди ва (ўзи) Пайғамбар ﷺнинг олдиларида кечки пайтгача қолди. (У) келганида, онам: «Меҳмонингдан — ёки меҳмонларингдан — бу кеча (узоқ) ушланиб қолдинг?» деди. У: «Уларга кечки овқат бермадингми?» деди. (Онам:) «Биз унга — ёки уларга — (таом) таклиф қилдик, аммо улар бош тортдилар — ёки у бош тортди» деди. Абу Бакр ғазабланди, сўкди ва қаттиқ (гап) айтди ва уни емасликка қасам ичди. Мен (ўзимни) яширдим. У: «Эй ғунсар (нодон)!» деди. Аёл (онам) эса у (Абу Бакр) емагунча уни емасликка қасам ичди; меҳмон — ёки меҳмонлар — ҳам у емагунча уни емасликка қасам ичди(лар). Абу Бакр: «Гўё бу (қасам) шайтондан (бўлса керак)» деди ва таомни сўраб, еди, улар ҳам едилар; улар қайси луқмани кўтармасинлар, унинг остидан ундан кўпроқ (таом) кўпаярди. У: «Эй Бани Фироснинг синглиси, бу нима?» деди. У (аёл): «Кўзимнинг нурига қасамки, у (таом) ҳозир — биз ейишдан олдингидан — кўпроқдир» деди. Бас, улар едилар ва у (Абу Бакр) ундан Пайғамбар ﷺга (бироз) юборди; (у зот) ундан еганлари зикр қилинди.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، هُوَ ابْنُ زَيْدٍ ـ عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ بُشَيْرِ بْنِ يَسَارٍ، مَوْلَى الأَنْصَارِ عَنْ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ، وَسَهْلَ بْنَ أَبِي حَثْمَةَ، أَنَّهُمَا حَدَّثَاهُ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ سَهْلٍ وَمُحَيِّصَةَ بْنَ مَسْعُودٍ أَتَيَا خَيْبَرَ فَتَفَرَّقَا فِي النَّخْلِ، فَقُتِلَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَهْلٍ، فَجَاءَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ سَهْلٍ وَحُوَيِّصَةُ وَمُحَيِّصَةُ ابْنَا مَسْعُودٍ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَتَكَلَّمُوا فِي أَمْرِ صَاحِبِهِمْ فَبَدَأَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ، وَكَانَ أَصْغَرَ الْقَوْمِ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ كَبِّرِ الْكُبْرَ ‏"‏‏.‏ ـ قَالَ يَحْيَى لِيَلِيَ الْكَلاَمَ الأَكْبَرُ ـ فَتَكَلَّمُوا فِي أَمْرِ صَاحِبِهِمْ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَتَسْتَحِقُّونَ قَتِيلَكُمْ ـ أَوْ قَالَ صَاحِبَكُمْ ـ بِأَيْمَانِ خَمْسِينَ مِنْكُمْ ‏"‏‏.‏ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ أَمْرٌ لَمْ نَرَهُ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَتُبْرِئُكُمْ يَهُودُ فِي أَيْمَانِ خَمْسِينَ مِنْهُمْ ‏"‏‏.‏ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ قَوْمٌ كُفَّارٌ‏.‏ فَوَدَاهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ قِبَلِهِ‏.‏ قَالَ سَهْلٌ فَأَدْرَكْتُ نَاقَةً مِنْ تِلْكَ الإِبِلِ، فَدَخَلَتْ مِرْبَدًا لَهُمْ فَرَكَضَتْنِي بِرِجْلِهَا‏.‏ قَالَ اللَّيْثُ حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ بُشَيْرٍ، عَنْ سَهْلٍ، قَالَ يَحْيَى حَسِبْتُ أَنَّهُ قَالَ مَعَ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ، وَقَالَ ابْنُ عُيَيْنَةَ حَدَّثَنَا يَحْيَى عَنْ بُشَيْرٍ عَنْ سَهْلٍ وَحْدَهُ‏.‏

(Rofeʼ ibn Xadij va Sahl ibn Abu Hasma (roziyallohu anhumo) rivoyat qilishlaricha,) Abdulloh ibn Sahl va Muhayyisa ibn Masʼud Xaybarga (bordilar va) xurmozor ichida ajralib ketdilar; soʻng Abdulloh ibn Sahl oʻldirildi. Shunda Abdurrahmon ibn Sahl hamda Masʼudning ikki oʻgʻli Huvayyisa va Muhayyisa Paygʻambar ﷺning oldilariga kelib, oʻz sheriklari (oʻldirilgani) ishi haqida gapira boshladilar; (gapni) Abdurrahmon boshladi — u qavmning eng yoshi edi. Paygʻambar ﷺ: «Kattani (oldinga) qoʻy (kattaga gap bersin)» dedilar — (Yahyo: yaʼni gapni eng katta (yoshli) boshqarsin, dedi). Bas, ular oʻz sheriklari ishi haqida gapirdilar. Paygʻambar ﷺ: «Sizlar — ellik (kishingiz)ning qasami bilan — oʻldirilganingizga — yoki ‹sherigingizga› — haqli boʻlasizlarmi (qotilni shu bilan isbotlaysizlarmi)?» dedilar. Ular: «Yo Rasululloh, bu — biz koʻrmagan (guvoh boʻlmagan) ishdir» dedilar. (U zot:) «U holda yahudiylar ulardan ellik (kishi)ning qasami bilan (oʻzlarini aybsiz deb) qutuladilarmi?» dedilar. Ular: «Yo Rasululloh, ular kofir qavmdir» dedilar. Shunda Rasululloh ﷺ uning (xunini) oʻz (tomonlaridan) toʻladilar. Sahl aytdi: Men oʻsha tuyalardan bir urgʻochi tuyani (olib) yetib oldim; u ularning qoʻrasiga kirib, oyogʻi bilan meni tepdi.(Рофеъ ибн Хадиж ва Саҳл ибн Абу Ҳасма (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилишларича,) Абдуллоҳ ибн Саҳл ва Муҳаййиса ибн Масъуд Хайбарга (бордилар ва) хурмозор ичида ажралиб кетдилар; сўнг Абдуллоҳ ибн Саҳл ўлдирилди. Шунда Абдурраҳмон ибн Саҳл ҳамда Масъуднинг икки ўғли Ҳуваййиса ва Муҳаййиса Пайғамбар ﷺнинг олдиларига келиб, ўз шериклари (ўлдирилгани) иши ҳақида гапира бошладилар; (гапни) Абдурраҳмон бошлади — у қавмнинг энг ёши эди. Пайғамбар ﷺ: «Каттани (олдинга) қўй (каттага гап берсин)» дедилар — (Яҳё: яъни гапни энг катта (ёшли) бошқарсин, деди). Бас, улар ўз шериклари иши ҳақида гапирдилар. Пайғамбар ﷺ: «Сизлар — эллик (кишингиз)нинг қасами билан — ўлдирилганингизга — ёки ‹шеригингизга› — ҳақли бўласизларми (қотилни шу билан исботлайсизларми)?» дедилар. Улар: «Ё Расулуллоҳ, бу — биз кўрмаган (гувоҳ бўлмаган) ишдир» дедилар. (У зот:) «У ҳолда яҳудийлар улардан эллик (киши)нинг қасами билан (ўзларини айбсиз деб) қутуладиларми?» дедилар. Улар: «Ё Расулуллоҳ, улар кофир қавмдир» дедилар. Шунда Расулуллоҳ ﷺ унинг (хунини) ўз (томонларидан) тўладилар. Саҳл айтди: Мен ўша туялардан бир урғочи туяни (олиб) етиб олдим; у уларнинг қўрасига кириб, оёғи билан мени тепди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنِي نَافِعٌ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَخْبِرُونِي بِشَجَرَةٍ مَثَلُهَا مَثَلُ الْمُسْلِمِ، تُؤْتِي أُكُلَهَا كُلَّ حِينٍ بِإِذْنِ رَبِّهَا، وَلاَ تَحُتُّ وَرَقَهَا ‏"‏‏.‏ فَوَقَعَ فِي نَفْسِي أَنَّهَا النَّخْلَةُ، فَكَرِهْتُ أَنْ أَتَكَلَّمَ وَثَمَّ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ، فَلَمَّا لَمْ يَتَكَلَّمَا قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هِيَ النَّخْلَةُ ‏"‏‏.‏ فَلَمَّا خَرَجْتُ مَعَ أَبِي قُلْتُ يَا أَبَتَاهْ وَقَعَ فِي نَفْسِي أَنَّهَا النَّخْلَةُ‏.‏ قَالَ مَا مَنَعَكَ أَنْ تَقُولَهَا لَوْ كُنْتَ قُلْتَهَا كَانَ أَحَبَّ إِلَىَّ مِنْ كَذَا وَكَذَا‏.‏ قَالَ مَا مَنَعَنِي إِلاَّ أَنِّي لَمْ أَرَكَ وَلاَ أَبَا بَكْرٍ تَكَلَّمْتُمَا، فَكَرِهْتُ‏.‏

(Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi:) Rasululloh ﷺ: «Menga bir daraxt haqida xabar beringlar — uning masali musulmonning masali kabidir; u Robbining izni bilan har faslda (vaqtda) oʻz mevasini beradi va bargini toʻkmaydi» dedilar. Mening koʻnglimga: ‹U — xurmo daraxtidir› degan (fikr) keldi, ammo men gapirishni yoqtirmadim — u yerda Abu Bakr va Umar bor edi. Ular gapirmagach, Paygʻambar ﷺ: «U — xurmo daraxtidir» dedilar. Men otam bilan chiqqanimda: «Ey otajon, mening koʻnglimga: ‹U — xurmo daraxti› degan (fikr) kelgan edi» dedim. U: «Seni uni aytishdan nima toʻsdi? Agar sen uni aytganingda, bu menga falon-falon (narsa)dan koʻra sevimliroq boʻlar edi» dedi. Men: «Meni faqat — sen va Abu Bakrning gapirmaganingizni koʻrganim — toʻsdi, shuning uchun yoqtirmadim» dedim.(Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ: «Менга бир дарахт ҳақида хабар беринглар — унинг масали мусулмоннинг масали кабидир; у Роббининг изни билан ҳар фаслда (вақтда) ўз мевасини беради ва баргини тўкмайди» дедилар. Менинг кўнглимга: ‹У — хурмо дарахтидир› деган (фикр) келди, аммо мен гапиришни ёқтирмадим — у ерда Абу Бакр ва Умар бор эди. Улар гапирмагач, Пайғамбар ﷺ: «У — хурмо дарахтидир» дедилар. Мен отам билан чиққанимда: «Эй отажон, менинг кўнглимга: ‹У — хурмо дарахти› деган (фикр) келган эди» дедим. У: «Сени уни айтишдан нима тўсди? Агар сен уни айтганингда, бу менга фалон-фалон (нарса)дан кўра севимлироқ бўлар эди» деди. Мен: «Мени фақат — сен ва Абу Бакрнинг гапирмаганингизни кўрганим — тўсди, шунинг учун ёқтирмадим» дедим.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو بَكْرِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَنَّ مَرْوَانَ بْنَ الْحَكَمِ، أَخْبَرَهُ أَنَّ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ الأَسْوَدِ بْنِ عَبْدِ يَغُوثَ أَخْبَرَهُ أَنَّ أُبَىَّ بْنَ كَعْبٍ أَخْبَرَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ مِنَ الشِّعْرِ حِكْمَةً ‏"‏‏.‏

(Ubay ibn Kaʼb (roziyallohu anhu) xabar berishicha,) Rasululloh ﷺ: «Albatta, sheʼrda (baʼzan) hikmat bordir» dedilar.(Убай ибн Каъб (розияллоҳу анҳу) хабар беришича,) Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, шеърда (баъзан) ҳикмат бордир» дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الأَسْوَدِ بْنِ قَيْسٍ، سَمِعْتُ جُنْدَبًا، يَقُولُ بَيْنَمَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَمْشِي إِذْ أَصَابَهُ حَجَرٌ فَعَثَرَ فَدَمِيَتْ إِصْبَعُهُ فَقَالَ ‏"‏ هَلْ أَنْتِ إِلاَّ إِصْبَعٌ دَمِيتِ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ مَا لَقِيتِ ‏"‏‏.‏

(Jundub (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ yurib borarkanlarida, (oyoqlariga) bir tosh tegib qoqildilar va barmoqlari qonadi. (Shunda u zot:) «Sen — qonagan bir barmoqdan boshqa (narsa) emassan; (sen) duch kelgan (azob) esa Alloh yoʻlidadir» dedilar.(Жундуб (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ юриб борарканларида, (оёқларига) бир тош тегиб қоқилдилар ва бармоқлари қонади. (Шунда у зот:) «Сен — қонаган бир бармоқдан бошқа (нарса) эмассан; (сен) дуч келган (азоб) эса Аллоҳ йўлидадир» дедилар.

حَدَّثَنَا ابْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ، حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَصْدَقُ كَلِمَةٍ قَالَهَا الشَّاعِرُ كَلِمَةُ لَبِيدٍ أَلاَ كُلُّ شَىْءٍ مَا خَلاَ اللَّهَ بَاطِلُ ‏"‏‏.‏ وَكَادَ أُمَيَّةُ بْنُ أَبِي الصَّلْتِ أَنْ يُسْلِمَ‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ: «Shoir aytgan eng rost soʻz — Labidning soʻzi: ‹Ogoh boʻlinglar! Allohdan boshqa har bir narsa botil (befoyda)dir›» dedilar. Umayya ibn Abus-Salt esa Islomga kirishiga oz qoldi (lekin kirmadi).(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ: «Шоир айтган энг рост сўз — Лабиднинг сўзи: ‹Огоҳ бўлинглар! Аллоҳдан бошқа ҳар бир нарса ботил (бефойда)дир›» дедилар. Умайя ибн Абус-Салт эса Исломга киришига оз қолди (лекин кирмади).

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي عُبَيْدٍ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ الأَكْوَعِ، قَالَ خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى خَيْبَرَ فَسِرْنَا لَيْلاً، فَقَالَ رَجُلٌ مِنَ الْقَوْمِ لِعَامِرِ بْنِ الأَكْوَعِ أَلاَ تُسْمِعُنَا مِنْ هُنَيْهَاتِكَ، قَالَ وَكَانَ عَامِرٌ رَجُلاً شَاعِرًا، فَنَزَلَ يَحْدُو بِالْقَوْمِ يَقُولُ اللَّهُمَّ لَوْلاَ أَنْتَ مَا اهْتَدَيْنَا وَلاَ تَصَدَّقْنَا وَلاَ صَلَّيْنَا فَاغْفِرْ فِدَاءٌ لَكَ مَا اقْتَفَيْنَا وَثَبِّتِ الأَقْدَامَ إِنْ لاَقَيْنَا وَأَلْقِيَنْ سَكِينَةً عَلَيْنَا إِنَّا إِذَا صِيحَ بِنَا أَتَيْنَا وَبِالصِّيَاحِ عَوَّلُوا عَلَيْنَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ هَذَا السَّائِقُ ‏"‏‏.‏ قَالُوا عَامِرُ بْنُ الأَكْوَعِ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ يَرْحَمُهُ اللَّهُ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ رَجُلٌ مِنَ الْقَوْمِ وَجَبَتْ يَا نَبِيَّ اللَّهِ، لَوْ أَمْتَعْتَنَا بِهِ‏.‏ قَالَ فَأَتَيْنَا خَيْبَرَ فَحَاصَرْنَاهُمْ حَتَّى أَصَابَتْنَا مَخْمَصَةٌ شَدِيدَةٌ، ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ فَتَحَهَا عَلَيْهِمْ، فَلَمَّا أَمْسَى النَّاسُ الْيَوْمَ الَّذِي فُتِحَتْ عَلَيْهِمْ أَوْقَدُوا نِيرَانًا كَثِيرَةً‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا هَذِهِ النِّيرَانُ، عَلَى أَىِّ شَىْءٍ تُوقِدُونَ ‏"‏‏.‏ قَالُوا عَلَى لَحْمٍ‏.‏ قَالَ ‏"‏ عَلَى أَىِّ لَحْمٍ ‏"‏‏.‏ قَالُوا عَلَى لَحْمِ حُمُرٍ إِنْسِيَّةٍ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَهْرِقُوهَا وَاكْسِرُوهَا ‏"‏‏.‏ فَقَالَ رَجُلٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَوْ نُهَرِيقُهَا وَنَغْسِلُهَا قَالَ ‏"‏ أَوْ ذَاكَ ‏"‏‏.‏ فَلَمَّا تَصَافَّ الْقَوْمُ كَانَ سَيْفُ عَامِرٍ فِيهِ قِصَرٌ، فَتَنَاوَلَ بِهِ يَهُودِيًّا لِيَضْرِبَهُ، وَيَرْجِعُ ذُبَابُ سَيْفِهِ فَأَصَابَ رُكْبَةَ عَامِرٍ فَمَاتَ مِنْهُ، فَلَمَّا قَفَلُوا قَالَ سَلَمَةُ رَآنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم شَاحِبًا‏.‏ فَقَالَ لِي ‏"‏ مَا لَكَ ‏"‏‏.‏ فَقُلْتُ فِدًى لَكَ أَبِي وَأُمِّي زَعَمُوا أَنَّ عَامِرًا حَبِطَ عَمَلُهُ‏.‏ قَالَ ‏"‏ مَنْ قَالَهُ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ قَالَهُ فُلاَنٌ وَفُلاَنٌ وَفُلاَنٌ وَأُسَيْدُ بْنُ الْحُضَيْرِ الأَنْصَارِيُّ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ كَذَبَ مَنْ قَالَهُ، إِنَّ لَهُ لأَجْرَيْنِ ـ وَجَمَعَ بَيْنَ إِصْبَعَيْهِ ـ إِنَّهُ لَجَاهِدٌ مُجَاهِدٌ، قَلَّ عَرَبِيٌّ نَشَأَ بِهَا مِثْلَهُ ‏"‏‏.‏

(Salama ibn Akvaʼ (roziyallohu anhu) aytdi:) Biz Rasululloh ﷺ bilan Xaybarga (qarab) chiqdik va kechasi yurdik. Qavmdan bir kishi Amir ibn Akvaʼga: «Bizga oʻz (sheʼrlaringdan) hunayhotlaringdan eshittirmaysanmi?» dedi. Amir shoir kishi edi, shunda u (ulovidan) tushib, qavmni (huda aytib) hayday boshladi va (shunday) der edi: «Ey Bor Xudoyo, agar Sen boʻlmaganingda, biz na hidoyat topardik, na sadaqa qilardik, na namoz oʻqirdik; bas, (gunohlarimizni) magʻfirat qil — biz Senga fido boʻlaylik — orqamizda qoldirgan (gunohlarimizni); va agar (dushman bilan) toʻqnashsak, oyoqlarimizni mahkam qil va ustimizga sakina (xotirjamlik) tushir. Albatta, biz (jangga) chaqirilsak, kelamiz; (dushmanlar) baqirib bizdan (najot) kutadilar». Rasululloh ﷺ: «Bu haydovchi (qoʻshiqchi) kim?» dedilar. Ular: «Amir ibn Akvaʼ» dedilar. (U zot:) «Alloh unga rahm qilsin» dedilar. Qavmdan bir kishi: «(Shahidlik unga endi) vojib boʻldi, ey Allohning paygʻambari; koshki sizdan (uni) yana (uzoqroq) bahramand qilsangiz edi» dedi. (Salama) aytdi: Biz Xaybarga keldik va ularni qamal qildik — toki bizga qattiq ochlik yetgunicha; soʻng Alloh uni (musulmonlarga) fath qilib berdi. Odamlar uni fath qilib bergan kunda kech kirganlarida, koʻp olovlar yoqdilar. Rasululloh ﷺ: «Bu olovlar nima? Nima ustida (nimani pishirib) yoqyapsizlar?» dedilar. Ular: «Goʻsht ustida» dedilar. (U zot:) «Qaysi goʻsht ustida?» dedilar. Ular: «Xonaki eshaklar goʻshti ustida» dedilar. Rasululloh ﷺ: «Uni toʻkib tashlanglar va ularni (qozonlarni) sindiringlar» dedilar. Bir kishi: «Yo Rasululloh, yoki uni toʻkib, ularni yuvsak (boʻladimi)?» dedi. (U zot:) «Yoki shunday (qilinglar)» dedilar. Qavm saf tortib (jangga) turganlarida, Amirning qilichi kalta edi; u u bilan bir yahudiyni urmoqchi boʻldi, ammo oʻz qilichining tigʻi (dami) qaytib, Amirning tizzasiga tegdi, u shundan (jarohatdan) vafot etdi. (Jangdan) qaytganlarida, Salama (aytdi:) Rasululloh ﷺ meni rangim oʻchgan (xira) holda koʻrdilar. (U zot) menga: «Senga nima boʻldi?» dedilar. Men: «Otam-onam sizga fido boʻlsin; ular Amirning amali behuda (botil) ketdi, deb daʼvo qilishyapti» dedim. (U zot:) «Buni kim aytdi?» dedilar. Men: «Buni falon, falon, falon va Usayd ibn Huzayr al-Ansoriy aytdi» dedim. Rasululloh ﷺ: «Buni aytgan kishi yolgʻon aytibdi; albatta, unga ikki ajr bordir» dedilar — va ikki barmoqlarini (qoʻshib koʻrsatdilar) — «Albatta, u jonbozlik qilgan mujohid edi; bu (yurt)da oʻsgan arablardan uning kabisi kam (boʻladi)».(Салама ибн Акваъ (розияллоҳу анҳу) айтди:) Биз Расулуллоҳ ﷺ билан Хайбарга (қараб) чиқдик ва кечаси юрдик. Қавмдан бир киши Амир ибн Акваъга: «Бизга ўз (шеърларингдан) ҳунайҳотларингдан эшиттирмайсанми?» деди. Амир шоир киши эди, шунда у (уловидан) тушиб, қавмни (ҳуда айтиб) ҳайдай бошлади ва (шундай) дер эди: «Эй Бор Худоё, агар Сен бўлмаганингда, биз на ҳидоят топардик, на садақа қилардик, на намоз ўқирдик; бас, (гуноҳларимизни) мағфират қил — биз Сенга фидо бўлайлик — орқамизда қолдирган (гуноҳларимизни); ва агар (душман билан) тўқнашсак, оёқларимизни маҳкам қил ва устимизга сакина (хотиржамлик) тушир. Албатта, биз (жангга) чақирилсак, келамиз; (душманлар) бақириб биздан (нажот) кутадилар». Расулуллоҳ ﷺ: «Бу ҳайдовчи (қўшиқчи) ким?» дедилар. Улар: «Амир ибн Акваъ» дедилар. (У зот:) «Аллоҳ унга раҳм қилсин» дедилар. Қавмдан бир киши: «(Шаҳидлик унга энди) вожиб бўлди, эй Аллоҳнинг пайғамбари; кошки сиздан (уни) яна (узоқроқ) баҳраманд қилсангиз эди» деди. (Салама) айтди: Биз Хайбарга келдик ва уларни қамал қилдик — токи бизга қаттиқ очлик етгунича; сўнг Аллоҳ уни (мусулмонларга) фатҳ қилиб берди. Одамлар уни фатҳ қилиб берган кунда кеч кирганларида, кўп оловлар ёқдилар. Расулуллоҳ ﷺ: «Бу оловлар нима? Нима устида (нимани пишириб) ёқяпсизлар?» дедилар. Улар: «Гўшт устида» дедилар. (У зот:) «Қайси гўшт устида?» дедилар. Улар: «Хонаки эшаклар гўшти устида» дедилар. Расулуллоҳ ﷺ: «Уни тўкиб ташланглар ва уларни (қозонларни) синдиринглар» дедилар. Бир киши: «Ё Расулуллоҳ, ёки уни тўкиб, уларни ювсак (бўладими)?» деди. (У зот:) «Ёки шундай (қилинглар)» дедилар. Қавм саф тортиб (жангга) турганларида, Амирнинг қиличи калта эди; у у билан бир яҳудийни урмоқчи бўлди, аммо ўз қиличининг тиғи (дами) қайтиб, Амирнинг тиззасига тегди, у шундан (жароҳатдан) вафот этди. (Жангдан) қайтганларида, Салама (айтди:) Расулуллоҳ ﷺ мени рангим ўчган (хира) ҳолда кўрдилар. (У зот) менга: «Сенга нима бўлди?» дедилар. Мен: «Отам-онам сизга фидо бўлсин; улар Амирнинг амали беҳуда (ботил) кетди, деб даъво қилишяпти» дедим. (У зот:) «Буни ким айтди?» дедилар. Мен: «Буни фалон, фалон, фалон ва Усайд ибн Ҳузайр ал-Ансорий айтди» дедим. Расулуллоҳ ﷺ: «Буни айтган киши ёлғон айтибди; албатта, унга икки ажр бордир» дедилар — ва икки бармоқларини (қўшиб кўрсатдилар) — «Албатта, у жонбозлик қилган мужоҳид эди; бу (юрт)да ўсган араблардан унинг кабиси кам (бўлади)».