حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، قَالَ قَرَأْتُ عَلَى مَالِكٍ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ عَبْدِ الْعَزِيزِ، أَخَّرَ الصَّلاَةَ يَوْمًا، فَدَخَلَ عَلَيْهِ عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، فَأَخْبَرَهُ أَنَّ الْمُغِيرَةَ بْنَ شُعْبَةَ أَخَّرَ الصَّلاَةَ يَوْمًا وَهْوَ بِالْعِرَاقِ، فَدَخَلَ عَلَيْهِ أَبُو مَسْعُودٍ الأَنْصَارِيُّ فَقَالَ مَا هَذَا يَا مُغِيرَةُ أَلَيْسَ قَدْ عَلِمْتَ أَنَّ جِبْرِيلَ نَزَلَ فَصَلَّى، فَصَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ صَلَّى فَصَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ صَلَّى فَصَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ صَلَّى فَصَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ صَلَّى فَصَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ قَالَ ‏"‏ بِهَذَا أُمِرْتُ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ لِعُرْوَةَ اعْلَمْ مَا تُحَدِّثُ أَوَإِنَّ جِبْرِيلَ هُوَ أَقَامَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقْتَ الصَّلاَةِ‏.‏ قَالَ عُرْوَةُ كَذَلِكَ كَانَ بَشِيرُ بْنُ أَبِي مَسْعُودٍ يُحَدِّثُ عَنْ أَبِيهِ‏.‏ قَالَ عُرْوَةُ وَلَقَدْ حَدَّثَتْنِي عَائِشَةُ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يُصَلِّي الْعَصْرَ، وَالشَّمْسُ فِي حُجْرَتِهَا قَبْلَ أَنْ تَظْهَرَ‏.‏

Ibn Shihob (Urvadan) rivoyat qiladi: Bir kuni Umar ibn Abdulaziz namozni kechiktirdi va Urva ibn Zubayr uning oldiga borib: «Bir kuni Iroqda Mugʻira ibn Shuʼba namozlarini kechiktirdi, Abu Masʼud al-Ansoriy uning oldiga borib: ‹Ey Mugʻira, bu nima? Bilmaysanmi, bir kuni Jabroil kelib (bomdod) namozini oʻqidi, Rasululloh ﷺ ham oʻqidilar; soʻng u yana (peshin) namozini oʻqidi, Rasululloh ﷺ ham; yana (asr) namozini oʻqidi, Rasululloh ﷺ ham; yana (shom) namozini oʻqidi, Rasululloh ﷺ ham; yana (xufton) namozini oʻqidi, Rasululloh ﷺ ham — soʻng Jabroil: Men shunday qilishga (sizlarga farz namozlarni koʻrsatishga) buyurildim, dedi›, — dedi», — dedi. Umar (ibn Abdulaziz) Urvaga: «Aytayotgan gapingga ishonchli boʻl. Jabroil Rasululloh ﷺ ga namozlarni belgilangan vaqtlarida imomlik qildimi?» — dedi. Urva: «Bashir ibn Abu Masʼud otasidan shunday rivoyat qildi», — dedi. Urva qoʻshimcha qildi: «Oisha menga aytdiki, Rasululloh ﷺ asr namozini quyosh hali uning xonasida (nuri) turgan paytda (asrning avvalgi vaqtida) oʻqir edilar».Ибн Шиҳоб (Урвадан) ривоят қилади: Бир куни Умар ибн Абдулазиз намозни кечиктирди ва Урва ибн Зубайр унинг олдига бориб: «Бир куни Ироқда Муғира ибн Шуъба намозларини кечиктирди, Абу Масъуд ал-Ансорий унинг олдига бориб: ‹Эй Муғира, бу нима? Билмайсанми, бир куни Жаброил келиб (бомдод) намозини ўқиди, Расулуллоҳ ﷺ ҳам ўқидилар; сўнг у яна (пешин) намозини ўқиди, Расулуллоҳ ﷺ ҳам; яна (аср) намозини ўқиди, Расулуллоҳ ﷺ ҳам; яна (шом) намозини ўқиди, Расулуллоҳ ﷺ ҳам; яна (хуфтон) намозини ўқиди, Расулуллоҳ ﷺ ҳам — сўнг Жаброил: Мен шундай қилишга (сизларга фарз намозларни кўрсатишга) буюрилдим, деди›, — деди», — деди. Умар (ибн Абдулазиз) Урвага: «Айтаётган гапингга ишончли бўл. Жаброил Расулуллоҳ ﷺ га намозларни белгиланган вақтларида имомлик қилдими?» — деди. Урва: «Башир ибн Абу Масъуд отасидан шундай ривоят қилди», — деди. Урва қўшимча қилди: «Оиша менга айтдики, Расулуллоҳ ﷺ аср намозини қуёш ҳали унинг хонасида (нури) турган пайтда (асрнинг аввалги вақтида) ўқир эдилар».

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبَّادٌ ـ هُوَ ابْنُ عَبَّادٍ ـ عَنْ أَبِي جَمْرَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَدِمَ وَفْدُ عَبْدِ الْقَيْسِ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالُوا إِنَّا مِنْ هَذَا الْحَىِّ مِنْ رَبِيعَةَ، وَلَسْنَا نَصِلُ إِلَيْكَ إِلاَّ فِي الشَّهْرِ الْحَرَامِ، فَمُرْنَا بِشَىْءٍ نَأْخُذْهُ عَنْكَ، وَنَدْعُو إِلَيْهِ مَنْ وَرَاءَنَا‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ آمُرُكُمْ بِأَرْبَعٍ، وَأَنْهَاكُمْ عَنْ أَرْبَعٍ الإِيمَانِ بِاللَّهِ ـ ثُمَّ فَسَّرَهَا لَهُمْ شَهَادَةُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ، وَأَنِّي رَسُولُ اللَّهِ، وَإِقَامُ الصَّلاَةِ، وَإِيتَاءُ الزَّكَاةِ، وَأَنْ تُؤَدُّوا إِلَىَّ خُمُسَ مَا غَنِمْتُمْ، وَأَنْهَى عَنِ الدُّبَّاءِ وَالْحَنْتَمِ وَالْمُقَيَّرِ وَالنَّقِيرِ ‏"‏‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kuni Abdulqays (qabilasi)ning vakillari Rasululloh ﷺ ning oldiga kelib: «Biz Rabiʼa qabilasining falon-falon shoxidanmiz va sizning oldingizga faqat harom (muqaddas) oylardagina kela olamiz. Bizga biror yaxshi (ish)ni buyuring — uni sizdan olib, orqamizda qoldirganlarimizni ham unga daʼvat qilaylik», — dedi. U zot: «Sizlarni toʻrt narsaga buyuraman va toʻrt narsadan qaytaraman: Allohga iymon keltirishga» — soʻng buni ularga izohlab berdilar — «Lo ilaha illalloh (Allohdan boshqa haq maʼbud yoʻq) va men — Allohning Rasuli ekanligiga guvohlik berishga; namozni (belgilangan vaqtlarida) toʻkis oʻqishga; zakot berishga; oʻlja olsangiz, undan xumus (beshdan bir)ni menga berishga. Va men sizlarni Dubba, Hantam, Muqayyar va Naqir (bular xamr tayyorlashda ishlatiladigan idishlar)dan qaytaraman», — dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир куни Абдулқайс (қабиласи)нинг вакиллари Расулуллоҳ ﷺ нинг олдига келиб: «Биз Рабиъа қабиласининг фалон-фалон шохиданмиз ва сизнинг олдингизга фақат ҳаром (муқаддас) ойлардагина кела оламиз. Бизга бирор яхши (иш)ни буюринг — уни сиздан олиб, орқамизда қолдирганларимизни ҳам унга даъват қилайлик», — деди. У зот: «Сизларни тўрт нарсага буюраман ва тўрт нарсадан қайтараман: Аллоҳга иймон келтиришга» — сўнг буни уларга изоҳлаб бердилар — «Ло илаҳа иллаллоҳ (Аллоҳдан бошқа ҳақ маъбуд йўқ) ва мен — Аллоҳнинг Расули эканлигига гувоҳлик беришга; намозни (белгиланган вақтларида) тўкис ўқишга; закот беришга; ўлжа олсангиз, ундан хумус (бешдан бир)ни менга беришга. Ва мен сизларни Дубба, Ҳантам, Муқайяр ва Нақир (булар хамр тайёрлашда ишлатиладиган идишлар)дан қайтараман», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى، قَالَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، قَالَ حَدَّثَنَا قَيْسٌ، عَنْ جَرِيرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ بَايَعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى إِقَامِ الصَّلاَةِ، وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ، وَالنُّصْحِ لِكُلِّ مُسْلِمٍ‏.‏

Jarir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺ ga namozni toʻkis oʻqish, zakotni muntazam berish va har bir musulmonga xayrxohlik (nasihat) qilish uchun bayʼat berdim.Жарир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺ га намозни тўкис ўқиш, закотни мунтазам бериш ва ҳар бир мусулмонга хайрхоҳлик (насиҳат) қилиш учун байъат бердим.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنِ الأَعْمَشِ، قَالَ حَدَّثَنِي شَقِيقٌ، قَالَ سَمِعْتُ حُذَيْفَةَ، قَالَ كُنَّا جُلُوسًا عِنْدَ عُمَرَ ـ رضى الله عنه ـ فَقَالَ أَيُّكُمْ يَحْفَظُ قَوْلَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الْفِتْنَةِ قُلْتُ أَنَا، كَمَا قَالَهُ‏.‏ قَالَ إِنَّكَ عَلَيْهِ ـ أَوْ عَلَيْهَا ـ لَجَرِيءٌ‏.‏ قُلْتُ ‏"‏ فِتْنَةُ الرَّجُلِ فِي أَهْلِهِ وَمَالِهِ وَوَلَدِهِ وَجَارِهِ تُكَفِّرُهَا الصَّلاَةُ وَالصَّوْمُ وَالصَّدَقَةُ وَالأَمْرُ وَالنَّهْىُ ‏"‏‏.‏ قَالَ لَيْسَ هَذَا أُرِيدُ، وَلَكِنِ الْفِتْنَةُ الَّتِي تَمُوجُ كَمَا يَمُوجُ الْبَحْرُ‏.‏ قَالَ لَيْسَ عَلَيْكَ مِنْهَا بَأْسٌ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، إِنَّ بَيْنَكَ وَبَيْنَهَا بَابًا مُغْلَقًا‏.‏ قَالَ أَيُكْسَرُ أَمْ يُفْتَحُ قَالَ يُكْسَرُ‏.‏ قَالَ إِذًا لاَ يُغْلَقَ أَبَدًا‏.‏ قُلْنَا أَكَانَ عُمَرُ يَعْلَمُ الْبَابَ قَالَ نَعَمْ، كَمَا أَنَّ دُونَ الْغَدِ اللَّيْلَةَ، إِنِّي حَدَّثْتُهُ بِحَدِيثٍ لَيْسَ بِالأَغَالِيطِ‏.‏ فَهِبْنَا أَنْ نَسْأَلَ حُذَيْفَةَ، فَأَمَرْنَا مَسْرُوقًا فَسَأَلَهُ فَقَالَ الْبَابُ عُمَرُ‏.‏

Shaqiq (Huzayfadan) rivoyat qiladi: U Huzayfaning shunday deganini eshitdi: «Bir kuni men Umar bilan oʻtirgan edim, u: ‹Sizlardan kim Rasululloh ﷺ ning fitnalar haqidagi soʻzini eslaydi?› — dedi. Men: ‹Men uni Paygʻambar ﷺ aytgandek bilaman›, — dedim. Umar: ‹Albatta sen dadilsan›, — dedi. Men: ‹Kishiga xotini, moli, bolasi va qoʻshnisi sababli yetadigan fitna(lar)ni namozi, roʻzasi, sadaqasi, (yaxshilikka) buyurib (yomonlikdan) qaytarishi kafforat qiladi›, — dedim. Umar: ‹Men buni nazarda tutmadim; men dengiz toʻlqinlaridek yoyiladigan fitnani soʻradim›, — dedi. Men: ‹Ey moʻminlar amiri, sen undan qoʻrqma; sen bilan uning orasida yopiq eshik bor›, — dedim. Umar: ‹U eshik sinadimi yoki ochiladimi?› — dedi. Men: ‹Sinadi›, — dedim. Umar: ‹Unday boʻlsa, u boshqa hech qachon yopilmaydi›, — dedi». (Roviy: Huzayfadan: ‹Umar oʻsha eshikni bilarmidi?› — deb soʻraldi. U: ‹Ha, ertangi tongdan oldin kecha boʻlishini bilgandek bilardi; men hech xato gap aralashmagan hadis aytdim›, — dedi.) (Roviy qoʻshimcha qildi: Ular Masruqni Huzayfadan (oʻsha eshik haqida) soʻrash uchun yubordi. Huzayfa: ‹Oʻsha eshik — Umarning oʻzi edi›, — dedi.)Шақиқ (Ҳузайфадан) ривоят қилади: У Ҳузайфанинг шундай деганини эшитди: «Бир куни мен Умар билан ўтирган эдим, у: ‹Сизлардан ким Расулуллоҳ ﷺ нинг фитналар ҳақидаги сўзини эслайди?› — деди. Мен: ‹Мен уни Пайғамбар ﷺ айтгандек биламан›, — дедим. Умар: ‹Албатта сен дадилсан›, — деди. Мен: ‹Кишига хотини, моли, боласи ва қўшниси сабабли етадиган фитна(лар)ни намози, рўзаси, садақаси, (яхшиликка) буюриб (ёмонликдан) қайтариши каффорат қилади›, — дедим. Умар: ‹Мен буни назарда тутмадим; мен денгиз тўлқинларидек ёйиладиган фитнани сўрадим›, — деди. Мен: ‹Эй мўминлар амири, сен ундан қўрқма; сен билан унинг орасида ёпиқ эшик бор›, — дедим. Умар: ‹У эшик синадими ёки очиладими?› — деди. Мен: ‹Синади›, — дедим. Умар: ‹Ундай бўлса, у бошқа ҳеч қачон ёпилмайди›, — деди». (Ровий: Ҳузайфадан: ‹Умар ўша эшикни билармиди?› — деб сўралди. У: ‹Ҳа, эртанги тонгдан олдин кеча бўлишини билгандек биларди; мен ҳеч хато гап аралашмаган ҳадис айтдим›, — деди.) (Ровий қўшимча қилди: Улар Масруқни Ҳузайфадан (ўша эшик ҳақида) сўраш учун юборди. Ҳузайфа: ‹Ўша эшик — Умарнинг ўзи эди›, — деди.)

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ التَّيْمِيِّ، عَنْ أَبِي عُثْمَانَ النَّهْدِيِّ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، أَنَّ رَجُلاً، أَصَابَ مِنَ امْرَأَةٍ قُبْلَةً، فَأَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرَهُ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ [quran sura="11" aya_start="114" aya_end="114"]‏{‏أَقِمِ الصَّلاَةَ طَرَفَىِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ‏}‏‏.‏ فَقَالَ الرَّجُلُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَلِي هَذَا قَالَ ‏"‏ لِجَمِيعِ أُمَّتِي كُلِّهِمْ ‏"‏‏.‏

Ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi (nomashruʼ ravishda) bir ayolni oʻpdi, soʻng Paygʻambar ﷺ ning oldiga borib, buni xabar berdi. Alloh: ‹Kunduzning ikki tarafida va kechaning baʼzi soatlarida namozni toʻkis oʻqi (yaʼni besh vaqt farz namoz). Albatta, yaxshi amallar yomon (kichik gunoh)larni ketkazadi (oʻchiradi)› (Hud, 114) — (oyatini) nozil qildi. U kishi Rasululloh ﷺ dan: «Bu menga (xosmi)?» — dedi. U zot: «Bu — barcha ummatimga», — dedilar.Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир киши (номашруъ равишда) бир аёлни ўпди, сўнг Пайғамбар ﷺ нинг олдига бориб, буни хабар берди. Аллоҳ: ‹Кундузнинг икки тарафида ва кечанинг баъзи соатларида намозни тўкис ўқи (яъни беш вақт фарз намоз). Албатта, яхши амаллар ёмон (кичик гуноҳ)ларни кетказади (ўчиради)› (Ҳуд, 114) — (оятини) нозил қилди. У киши Расулуллоҳ ﷺ дан: «Бу менга (хосми)?» — деди. У зот: «Бу — барча умматимга», — дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، هِشَامُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ الْوَلِيدُ بْنُ الْعَيْزَارِ أَخْبَرَنِي قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَمْرٍو الشَّيْبَانِيَّ، يَقُولُ حَدَّثَنَا صَاحِبُ، هَذِهِ الدَّارِ وَأَشَارَ إِلَى دَارِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ سَأَلْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَىُّ الْعَمَلِ أَحَبُّ إِلَى اللَّهِ قَالَ ‏"‏ الصَّلاَةُ عَلَى وَقْتِهَا ‏"‏‏.‏ قَالَ ثُمَّ أَىُّ قَالَ ‏"‏ ثُمَّ بِرُّ الْوَالِدَيْنِ ‏"‏‏.‏ قَالَ ثُمَّ أَىُّ قَالَ ‏"‏ الْجِهَادُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ‏"‏‏.‏ قَالَ حَدَّثَنِي بِهِنَّ وَلَوِ اسْتَزَدْتُهُ لَزَادَنِي‏.‏

Abdulloh (ibn Masʼud) (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Paygʻambar ﷺ dan: «Qaysi amal Allohga eng suyukliroqdir?» — deb soʻradim. U zot: «Namozni belgilangan (eng avvalgi) vaqtida oʻqish», — dedilar. Men: «Soʻng nima (afzal)?» — dedim. U zot: «Ota-onaga yaxshilik qilish», — dedilar. Men yana: «Soʻng nima (afzal)?» — dedim. U zot: «Alloh yoʻlida jihod qilish», — dedilar. Abdulloh qoʻshimcha qildi: «Men faqat shuncha soʻradim; agar koʻproq soʻraganimda, Paygʻambar ﷺ menga koʻproq aytgan boʻlar edilar».Абдуллоҳ (ибн Масъуд) (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Пайғамбар ﷺ дан: «Қайси амал Аллоҳга энг суюклироқдир?» — деб сўрадим. У зот: «Намозни белгиланган (энг аввалги) вақтида ўқиш», — дедилар. Мен: «Сўнг нима (афзал)?» — дедим. У зот: «Ота-онага яхшилик қилиш», — дедилар. Мен яна: «Сўнг нима (афзал)?» — дедим. У зот: «Аллоҳ йўлида жиҳод қилиш», — дедилар. Абдуллоҳ қўшимча қилди: «Мен фақат шунча сўрадим; агар кўпроқ сўраганимда, Пайғамбар ﷺ менга кўпроқ айтган бўлар эдилар».

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ حَمْزَةَ، قَالَ حَدَّثَنِي ابْنُ أَبِي حَازِمٍ، وَالدَّرَاوَرْدِيُّ، عَنْ يَزِيدَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ أَرَأَيْتُمْ لَوْ أَنَّ نَهَرًا بِبَابِ أَحَدِكُمْ، يَغْتَسِلُ فِيهِ كُلَّ يَوْمٍ خَمْسًا، مَا تَقُولُ ذَلِكَ يُبْقِي مِنْ دَرَنِهِ ‏"‏‏.‏ قَالُوا لاَ يُبْقِي مِنْ دَرَنِهِ شَيْئًا‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَذَلِكَ مِثْلُ الصَّلَوَاتِ الْخَمْسِ، يَمْحُو اللَّهُ بِهَا الْخَطَايَا ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺ ning shunday deganini eshitdim: «Agar biringizning eshigi oldida daryo boʻlsa va u kuniga besh marta unda choʻmilsa, badanida biror kir qolarmidi?» Ular: «Hech kir qolmas edi», — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Mana shu — besh vaqt namozning misolidir; Alloh u bilan yomon amallarni oʻchiradi», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг шундай деганини эшитдим: «Агар бирингизнинг эшиги олдида дарё бўлса ва у кунига беш марта унда чўмилса, баданида бирор кир қолармиди?» Улар: «Ҳеч кир қолмас эди», — деди. Пайғамбар ﷺ: «Мана шу — беш вақт намознинг мисолидир; Аллоҳ у билан ёмон амалларни ўчиради», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، قَالَ حَدَّثَنَا مَهْدِيٌّ، عَنْ غَيْلاَنَ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ مَا أَعْرِفُ شَيْئًا مِمَّا كَانَ عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏ قِيلَ الصَّلاَةُ‏.‏ قَالَ أَلَيْسَ ضَيَّعْتُمْ مَا ضَيَّعْتُمْ فِيهَا‏.‏

Gʻaylon (Anasdan) rivoyat qiladi: Anas: «Men (hozir) narsalarni Paygʻambar ﷺ zamonidagi (amal qilingan)dek topmayapman», — dedi. Kimdir: «Namoz (oʻsha-oʻsha-ku)», — dedi. Anas: «Namozda qilgan (kamchilik)laringizni qilmadingizmi?» — dedi.Ғайлон (Анасдан) ривоят қилади: Анас: «Мен (ҳозир) нарсаларни Пайғамбар ﷺ замонидаги (амал қилинган)дек топмаяпман», — деди. Кимдир: «Намоз (ўша-ўша-ку)», — деди. Анас: «Намозда қилган (камчилик)ларингизни қилмадингизми?» — деди.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ زُرَارَةَ، قَالَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ وَاصِلٍ أَبُو عُبَيْدَةَ الْحَدَّادُ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ أَبِي رَوَّادٍ، أَخِي عَبْدِ الْعَزِيزِ قَالَ سَمِعْتُ الزُّهْرِيَّ، يَقُولُ دَخَلْتُ عَلَى أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ بِدِمَشْقَ وَهُوَ يَبْكِي فَقُلْتُ مَا يُبْكِيكَ فَقَالَ لاَ أَعْرِفُ شَيْئًا مِمَّا أَدْرَكْتُ إِلاَّ هَذِهِ الصَّلاَةَ، وَهَذِهِ الصَّلاَةُ قَدْ ضُيِّعَتْ‏.‏ وَقَالَ بَكْرٌ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَكْرٍ الْبُرْسَانِيُّ أَخْبَرَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي رَوَّادٍ نَحْوَهُ‏.‏

Zuhriy (Anasdan) rivoyat qiladi: U Damashqda Anas ibn Molikni ziyorat qildi va uni yigʻlab turgan holda topib, nega yigʻlayapti deb soʻradi. U: «Men Rasululloh ﷺ zamonida bilgan narsalardan — yoʻqolib (kerakli tarzda oʻqilmay) borayotgan shu namozdan boshqa — hech narsani (oʻz holida) topmayapman», — dedi.Зуҳрий (Анасдан) ривоят қилади: У Дамашқда Анас ибн Моликни зиёрат қилди ва уни йиғлаб турган ҳолда топиб, нега йиғлаяпти деб сўради. У: «Мен Расулуллоҳ ﷺ замонида билган нарсалардан — йўқолиб (керакли тарзда ўқилмай) бораётган шу намоздан бошқа — ҳеч нарсани (ўз ҳолида) топмаяпман», — деди.

حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ حَدَّثَنَا هِشَامٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ أَحَدَكُمْ إِذَا صَلَّى يُنَاجِي رَبَّهُ فَلاَ يَتْفِلَنَّ عَنْ يَمِينِهِ، وَلَكِنْ تَحْتَ قَدَمِهِ الْيُسْرَى ‏"‏‏.‏ وَقَالَ سَعِيدٌ عَنْ قَتَادَةَ لاَ يَتْفِلُ قُدَّامَهُ أَوْ بَيْنَ يَدَيْهِ، وَلَكِنْ عَنْ يَسَارِهِ أَوْ تَحْتَ قَدَمَيْهِ‏.‏ وَقَالَ شُعْبَةُ لاَ يَبْزُقُ بَيْنَ يَدَيْهِ وَلاَ عَنْ يَمِينِهِ، وَلَكِنْ عَنْ يَسَارِهِ أَوْ تَحْتَ قَدَمِهِ‏.‏ وَقَالَ حُمَيْدٌ عَنْ أَنَسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يَبْزُقْ فِي الْقِبْلَةِ وَلاَ عَنْ يَمِينِهِ، وَلَكِنْ عَنْ يَسَارِهِ أَوْ تَحْتَ قَدَمِهِ ‏"‏‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Biringiz namoz oʻqiyotganida, Robbi bilan maxfiy soʻzlashadi. Shuning uchun oʻng tomoniga tupurmasin; balki chap oyogʻi ostiga (tupursin)», — dedilar. Qatoda: «Oldiga tupurmasin; balki chap tomoniga yoki oyoqlari ostiga (tupursin)», — dedi. Shuʼba: «Oldiga ham, oʻng tomoniga ham tupurmasin; balki chap tomoniga yoki oyogʻi ostiga (tupursin)», — dedi. Anas: Paygʻambar ﷺ: «Qiblasi tomonga ham, oʻng tomoniga ham tupurmasin; balki chap tomoniga yoki oyogʻi ostiga (tupursin)», — dedilar.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Бирингиз намоз ўқиётганида, Робби билан махфий сўзлашади. Шунинг учун ўнг томонига тупурмасин; балки чап оёғи остига (тупурсин)», — дедилар. Қатода: «Олдига тупурмасин; балки чап томонига ёки оёқлари остига (тупурсин)», — деди. Шуъба: «Олдига ҳам, ўнг томонига ҳам тупурмасин; балки чап томонига ёки оёғи остига (тупурсин)», — деди. Анас: Пайғамбар ﷺ: «Қибласи томонга ҳам, ўнг томонига ҳам тупурмасин; балки чап томонига ёки оёғи остига (тупурсин)», — дедилар.

حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ عُمَرَ، قَالَ حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، عَنْ أَنَسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ اعْتَدِلُوا فِي السُّجُودِ، وَلاَ يَبْسُطْ ذِرَاعَيْهِ كَالْكَلْبِ، وَإِذَا بَزَقَ فَلاَ يَبْزُقَنَّ بَيْنَ يَدَيْهِ وَلاَ عَنْ يَمِينِهِ، فَإِنَّهُ يُنَاجِي رَبَّهُ ‏"‏‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Sajdani toʻkis qilinglar; it (oʻz) tirsaklarini (yerga) yozgandek, bilaklaringizni yerga yozmanglar. Agar tupurmoqchi boʻlsangiz, oldiga ham, oʻng tomoniga ham tupurmanglar — chunki namozdagi kishi Robbi bilan maxfiy soʻzlashadi», — dedilar.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Саждани тўкис қилинглар; ит (ўз) тирсакларини (ерга) ёзгандек, билакларингизни ерга ёзманглар. Агар тупурмоқчи бўлсангиз, олдига ҳам, ўнг томонига ҳам тупурманглар — чунки намоздаги киши Робби билан махфий сўзлашади», — дедилар.

حَدَّثَنَا أَيُّوبُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ، قَالَ صَالِحُ بْنُ كَيْسَانَ حَدَّثَنَا الأَعْرَجُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ، وَغَيْرُهُ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ‏.‏وَنَافِعٌ مَوْلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، أَنَّهُمَا حَدَّثَاهُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ إِذَا اشْتَدَّ الْحَرُّ فَأَبْرِدُوا عَنِ الصَّلاَةِ، فَإِنَّ شِدَّةَ الْحَرِّ مِنْ فَيْحِ جَهَنَّمَ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra va Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhum)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Agar juda issiq boʻlsa, peshinni salqinda oʻqinglar; chunki issiqning qattiqligi doʻzax oʻtining qaynashidan(dir)», — dedilar.Абу Ҳурайра ва Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳум)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Агар жуда иссиқ бўлса, пешинни салқинда ўқинглар; чунки иссиқнинг қаттиқлиги дўзах ўтининг қайнашидан(дир)», — дедилар.

حَدَّثَنَا ابْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الْمُهَاجِرِ أَبِي الْحَسَنِ، سَمِعَ زَيْدَ بْنَ وَهْبٍ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ، قَالَ أَذَّنَ مُؤَذِّنُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم الظُّهْرَ فَقَالَ ‏"‏ أَبْرِدْ أَبْرِدْ ـ أَوْ قَالَ ـ انْتَظِرِ انْتَظِرْ ‏"‏‏.‏ وَقَالَ ‏"‏ شِدَّةُ الْحَرِّ مِنْ فَيْحِ جَهَنَّمَ، فَإِذَا اشْتَدَّ الْحَرُّ فَأَبْرِدُوا عَنِ الصَّلاَةِ ‏"‏‏.‏ حَتَّى رَأَيْنَا فَىْءَ التُّلُولِ‏.‏

Abu Zar (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ ning muazzini peshin namoziga azon aytdi, lekin Paygʻambar ﷺ: «Salqinlasin, salqinlasin», — dedilar. Yoki: «Kut, kut — chunki issiqning qattiqligi doʻzax oʻtining qaynashidan(dir). Qattiq issiqda tepaliklarning soyasi koʻringan paytda — salqinda — oʻqinglar», — dedilar.Абу Зар (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ нинг муаззини пешин намозига азон айтди, лекин Пайғамбар ﷺ: «Салқинласин, салқинласин», — дедилар. Ёки: «Кут, кут — чунки иссиқнинг қаттиқлиги дўзах ўтининг қайнашидан(дир). Қаттиқ иссиқда тепаликларнинг сояси кўринган пайтда — салқинда — ўқинглар», — дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ حَفِظْنَاهُ مِنَ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا اشْتَدَّ الْحَرُّ فَأَبْرِدُوا بِالصَّلاَةِ، فَإِنَّ شِدَّةَ الْحَرِّ مِنْ فَيْحِ جَهَنَّمَ ‏"‏‏.‏ ‏"‏ وَاشْتَكَتِ النَّارُ إِلَى رَبِّهَا فَقَالَتْ يَا رَبِّ أَكَلَ بَعْضِي بَعْضًا‏.‏ فَأَذِنَ لَهَا بِنَفَسَيْنِ نَفَسٍ فِي الشِّتَاءِ، وَنَفَسٍ فِي الصَّيْفِ، فَهُوَ أَشَدُّ مَا تَجِدُونَ مِنَ الْحَرِّ، وَأَشَدُّ مَا تَجِدُونَ مِنَ الزَّمْهَرِيرِ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Juda issiq havoda peshinni salqinlaguncha kechiktiringlar; chunki issiqning qattiqligi doʻzax oʻtining qaynashidan(dir). Doʻzax Robbiga shikoyat qilib: ‹Ey Robbim, bir qismim ikkinchi qismimni yeb (vayron qilib) yubordi›, — dedi. Shunda Alloh unga ikki marta nafas olishga ruxsat berdi: biri qishda, biri yozda. Yozdagi nafas — siz eng qattiq issiqni sezadigan paytda, qishdagi nafas — siz eng qattiq sovuqni sezadigan paytda(dir)», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Жуда иссиқ ҳавода пешинни салқинлагунча кечиктиринглар; чунки иссиқнинг қаттиқлиги дўзах ўтининг қайнашидан(дир). Дўзах Роббига шикоят қилиб: ‹Эй Роббим, бир қисмим иккинчи қисмимни еб (вайрон қилиб) юборди›, — деди. Шунда Аллоҳ унга икки марта нафас олишга рухсат берди: бири қишда, бири ёзда. Ёздаги нафас — сиз энг қаттиқ иссиқни сезадиган пайтда, қишдаги нафас — сиз энг қаттиқ совуқни сезадиган пайтда(дир)», — дедилар.

حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي قَالَ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، حَدَّثَنَا أَبُو صَالِحٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَبْرِدُوا بِالظُّهْرِ، فَإِنَّ شِدَّةَ الْحَرِّ مِنْ فَيْحِ جَهَنَّمَ ‏"‏‏.‏ تَابَعَهُ سُفْيَانُ وَيَحْيَى وَأَبُو عَوَانَةَ عَنِ الأَعْمَشِ‏.‏

Abu Said (al-Xudriy) (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Peshinni salqinda oʻqinglar; chunki issiqning qattiqligi doʻzax oʻtining qaynashidan(dir)», — dedilar.Абу Саид (ал-Худрий) (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Пешинни салқинда ўқинглар; чунки иссиқнинг қаттиқлиги дўзах ўтининг қайнашидан(дир)», — дедилар.

حَدَّثَنَا آدَمُ بْنُ أَبِي إِيَاسٍ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا مُهَاجِرٌ أَبُو الْحَسَنِ، مَوْلًى لِبَنِي تَيْمِ اللَّهِ قَالَ سَمِعْتُ زَيْدَ بْنَ وَهْبٍ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ الْغِفَارِيِّ، قَالَ كُنَّا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي سَفَرٍ، فَأَرَادَ الْمُؤَذِّنُ أَنْ يُؤَذِّنَ لِلظُّهْرِ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَبْرِدْ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ أَرَادَ أَنْ يُؤَذِّنَ فَقَالَ لَهُ ‏"‏ أَبْرِدْ ‏"‏‏.‏ حَتَّى رَأَيْنَا فَىْءَ التُّلُولِ، فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ شِدَّةَ الْحَرِّ مِنْ فَيْحِ جَهَنَّمَ، فَإِذَا اشْتَدَّ الْحَرُّ فَأَبْرِدُوا بِالصَّلاَةِ ‏"‏‏.‏ وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ تَتَفَيَّأُ تَتَمَيَّلُ‏.‏

Abu Zar al-Gʻiforiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Paygʻambar ﷺ bilan safarda edik; muazzin peshin namoziga azon aytmoqchi boʻldi. Paygʻambar ﷺ: «Salqinlasin», — dedilar. U (birozdan keyin) yana azon aytmoqchi boʻldi, lekin Paygʻambar ﷺ unga: «Tepaliklarning soyasini koʻrguncha salqinlasin», — dedilar. Paygʻambar ﷺ qoʻshimcha qildilar: «Issiqning qattiqligi doʻzax oʻtining qaynashidan(dir); juda issiq havoda (peshinni) salqinda oʻqinglar».Абу Зар ал-Ғифорий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Пайғамбар ﷺ билан сафарда эдик; муаззин пешин намозига азон айтмоқчи бўлди. Пайғамбар ﷺ: «Салқинласин», — дедилар. У (бироздан кейин) яна азон айтмоқчи бўлди, лекин Пайғамбар ﷺ унга: «Тепаликларнинг соясини кўргунча салқинласин», — дедилар. Пайғамбар ﷺ қўшимча қилдилар: «Иссиқнинг қаттиқлиги дўзах ўтининг қайнашидан(дир); жуда иссиқ ҳавода (пешинни) салқинда ўқинглар».

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، قَالَ أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَرَجَ حِينَ زَاغَتِ الشَّمْسُ فَصَلَّى الظُّهْرَ، فَقَامَ عَلَى الْمِنْبَرِ، فَذَكَرَ السَّاعَةَ، فَذَكَرَ أَنَّ فِيهَا أُمُورًا عِظَامًا ثُمَّ قَالَ ‏"‏ مَنْ أَحَبَّ أَنْ يَسْأَلَ عَنْ شَىْءٍ فَلْيَسْأَلْ، فَلاَ تَسْأَلُونِي عَنْ شَىْءٍ إِلاَّ أَخْبَرْتُكُمْ مَا دُمْتُ فِي مَقَامِي هَذَا ‏"‏‏.‏ فَأَكْثَرَ النَّاسُ فِي الْبُكَاءِ، وَأَكْثَرَ أَنْ يَقُولَ ‏"‏ سَلُونِي ‏"‏‏.‏ فَقَامَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ حُذَافَةَ السَّهْمِيُّ فَقَالَ مَنْ أَبِي قَالَ ‏"‏ أَبُوكَ حُذَافَةُ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ أَكْثَرَ أَنْ يَقُولَ ‏"‏ سَلُونِي ‏"‏‏.‏ فَبَرَكَ عُمَرُ عَلَى رُكْبَتَيْهِ فَقَالَ رَضِينَا بِاللَّهِ رَبًّا، وَبِالإِسْلاَمِ دِينًا، وَبِمُحَمَّدٍ نَبِيًّا‏.‏ فَسَكَتَ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ عُرِضَتْ عَلَىَّ الْجَنَّةُ وَالنَّارُ آنِفًا فِي عُرْضِ هَذَا الْحَائِطِ فَلَمْ أَرَ كَالْخَيْرِ وَالشَّرِّ ‏"‏‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ peshin paytida quyosh ogʻgan paytda chiqdilar va peshin namozini oʻqidilar. Soʻng minbarga chiqib, (Qiyomat) soati haqida gapirdilar va unda buyuk (dahshatli) ishlar boʻlishini aytdilar. Soʻng: «Kim mendan biror narsa soʻrashni xohlasa, soʻraaversin; men shu joyimda turgan ekanman, javob beraman», — dedilar. Koʻp odamlar yigʻladi; Paygʻambar ﷺ takror-takror: «Mendan soʻranglar», — dedilar. Abdulloh ibn Huzofa as-Sahmiy turib: «Mening otam kim?» — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Otang — Huzofa», — dedilar. Paygʻambar ﷺ yana takror: «Mendan soʻranglar», — dedilar. Shunda Umar u zotning oldida tiz choʻkib: «Biz Allohni Robb, Islomni din, Muhammadni Paygʻambar deb (qabul qilib) rozi boʻldik», — dedi. Paygʻambar ﷺ jim boʻldilar va: «Hozirgina jannat va doʻzax shu devorda oldimda koʻrsatildi; men (jannatdan) yaxshiroq va (doʻzaxdan) yomonroq narsani hech koʻrmadim», — dedilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ пешин пайтида қуёш оғган пайтда чиқдилар ва пешин намозини ўқидилар. Сўнг минбарга чиқиб, (Қиёмат) соати ҳақида гапирдилар ва унда буюк (даҳшатли) ишлар бўлишини айтдилар. Сўнг: «Ким мендан бирор нарса сўрашни хоҳласа, сўрааверсин; мен шу жойимда турган эканман, жавоб бераман», — дедилар. Кўп одамлар йиғлади; Пайғамбар ﷺ такрор-такрор: «Мендан сўранглар», — дедилар. Абдуллоҳ ибн Ҳузофа ас-Саҳмий туриб: «Менинг отам ким?» — деди. Пайғамбар ﷺ: «Отанг — Ҳузофа», — дедилар. Пайғамбар ﷺ яна такрор: «Мендан сўранглар», — дедилар. Шунда Умар у зотнинг олдида тиз чўкиб: «Биз Аллоҳни Робб, Исломни дин, Муҳаммадни Пайғамбар деб (қабул қилиб) рози бўлдик», — деди. Пайғамбар ﷺ жим бўлдилар ва: «Ҳозиргина жаннат ва дўзах шу деворда олдимда кўрсатилди; мен (жаннатдан) яхшироқ ва (дўзахдан) ёмонроқ нарсани ҳеч кўрмадим», — дедилар.

حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ عُمَرَ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي الْمِنْهَالِ، عَنْ أَبِي بَرْزَةَ، كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي الصُّبْحَ وَأَحَدُنَا يَعْرِفُ جَلِيسَهُ، وَيَقْرَأُ فِيهَا مَا بَيْنَ السِّتِّينَ إِلَى الْمِائَةِ، وَيُصَلِّي الظُّهْرَ إِذَا زَالَتِ الشَّمْسُ، وَالْعَصْرَ وَأَحَدُنَا يَذْهَبُ إِلَى أَقْصَى الْمَدِينَةِ ثُمَّ يَرْجِعُ وَالشَّمْسُ حَيَّةٌ، وَنَسِيتُ مَا قَالَ فِي الْمَغْرِبِ، وَلاَ يُبَالِي بِتَأْخِيرِ الْعِشَاءِ إِلَى ثُلُثِ اللَّيْلِ‏.‏ ثُمَّ قَالَ إِلَى شَطْرِ اللَّيْلِ‏.‏ وَقَالَ مُعَاذٌ قَالَ شُعْبَةُ ثُمَّ لَقِيتُهُ مَرَّةً فَقَالَ أَوْ ثُلُثِ اللَّيْلِ‏.‏

Abul-Minhol (Abu Barzadan) rivoyat qiladi: Abu Barza: «Paygʻambar ﷺ bomdod (namozini) — (namozdan keyin) kishi yonida oʻtirganni taniy oladigan paytda — oʻqir va Qurʼondan 60 dan 100 gacha oyat oʻqir edilar. Peshinni quyosh ogʻishi bilanoq oʻqir, asrni esa kishi Madinaning eng chekka joyiga borib qaytganida quyosh hali issiq boʻlgan paytda oʻqir edilar. (Roviy shom haqida aytilganni unutdi.) U zot xufton (namozini) kechaning uchdan birigacha yoki yarmigacha kechiktirishni (zarari yoʻq deb) hisoblar edilar», — dedi.Абул-Минҳол (Абу Барзадан) ривоят қилади: Абу Барза: «Пайғамбар ﷺ бомдод (намозини) — (намоздан кейин) киши ёнида ўтирганни таний оладиган пайтда — ўқир ва Қуръондан 60 дан 100 гача оят ўқир эдилар. Пешинни қуёш оғиши биланоқ ўқир, асрни эса киши Мадинанинг энг чекка жойига бориб қайтганида қуёш ҳали иссиқ бўлган пайтда ўқир эдилар. (Ровий шом ҳақида айтилганни унутди.) У зот хуфтон (намозини) кечанинг учдан биригача ёки ярмигача кечиктиришни (зарари йўқ деб) ҳисоблар эдилар», — деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ ـ يَعْنِي ابْنَ مُقَاتِلٍ ـ قَالَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، قَالَ أَخْبَرَنَا خَالِدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، حَدَّثَنِي غَالِبٌ الْقَطَّانُ، عَنْ بَكْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْمُزَنِيِّ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ كُنَّا إِذَا صَلَّيْنَا خَلْفَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالظَّهَائِرِ فَسَجَدْنَا عَلَى ثِيَابِنَا اتِّقَاءَ الْحَرِّ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Rasululloh ﷺ ning orqasida peshin namozlarini oʻqiganimizda, issiqdan saqlanish uchun kiyimlarimizga sajda qilar edik.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Расулуллоҳ ﷺ нинг орқасида пешин намозларини ўқиганимизда, иссиқдан сақланиш учун кийимларимизга сажда қилар эдик.

حَدَّثَنَا أَبُو النُّعْمَانِ، قَالَ حَدَّثَنَا حَمَّادٌ ـ هُوَ ابْنُ زَيْدٍ ـ عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ زَيْدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم صَلَّى بِالْمَدِينَةِ سَبْعًا وَثَمَانِيًا الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ، وَالْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ‏.‏ فَقَالَ أَيُّوبُ لَعَلَّهُ فِي لَيْلَةٍ مَطِيرَةٍ‏.‏ قَالَ عَسَى‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Paygʻambar ﷺ Madinada peshin va asrni (jamlab) sakkiz rakat, shom va xuftonni (jamlab) yetti rakat oʻqidilar». Ayyub: «Ehtimol, ular yomgʻirli kechalar (boʻlgandir)», — dedi. Anas: «Boʻlishi mumkin», — dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Пайғамбар ﷺ Мадинада пешин ва асрни (жамлаб) саккиз ракат, шом ва хуфтонни (жамлаб) етти ракат ўқидилар». Айюб: «Эҳтимол, улар ёмғирли кечалар (бўлгандир)», — деди. Анас: «Бўлиши мумкин», — деди.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْمُنْذِرِ، قَالَ حَدَّثَنَا أَنَسُ بْنُ عِيَاضٍ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي الْعَصْرَ وَالشَّمْسُ لَمْ تَخْرُجْ مِنْ حُجْرَتِهَا‏.‏ وَقَالَ أَبُو أُسَامَةَ عَنْ هِشَامٍ مِنْ قَعْرِ حُجْرَتِهَا‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ asr namozini quyosh (nuri) mening xonamdan hali yoʻqolmagan paytda oʻqir edilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ аср намозини қуёш (нури) менинг хонамдан ҳали йўқолмаган пайтда ўқир эдилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَلَّى الْعَصْرَ وَالشَّمْسُ فِي حُجْرَتِهَا، لَمْ يَظْهَرِ الْفَىْءُ مِنْ حُجْرَتِهَا‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ asr namozlarini quyosh (nuri) hali mening xonamda turgan va unda hali soya paydo boʻlmagan paytda oʻqir edilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ аср намозларини қуёш (нури) ҳали менинг хонамда турган ва унда ҳали соя пайдо бўлмаган пайтда ўқир эдилар.

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، قَالَ أَخْبَرَنَا ابْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي صَلاَةَ الْعَصْرِ وَالشَّمْسُ طَالِعَةٌ فِي حُجْرَتِي لَمْ يَظْهَرِ الْفَىْءُ بَعْدُ‏.‏ وَقَالَ مَالِكٌ وَيَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ وَشُعَيْبٌ وَابْنُ أَبِي حَفْصَةَ وَالشَّمْسُ قَبْلَ أَنْ تَظْهَرَ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ asr namozlarini quyosh (nuri) hali mening xonamda turgan va unda hali soya paydo boʻlmagan paytda oʻqir edilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ аср намозларини қуёш (нури) ҳали менинг хонамда турган ва унда ҳали соя пайдо бўлмаган пайтда ўқир эдилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُقَاتِلٍ، قَالَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، قَالَ أَخْبَرَنَا عَوْفٌ، عَنْ سَيَّارِ بْنِ سَلاَمَةَ، قَالَ دَخَلْتُ أَنَا وَأَبِي، عَلَى أَبِي بَرْزَةَ الأَسْلَمِيِّ، فَقَالَ لَهُ أَبِي كَيْفَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي الْمَكْتُوبَةَ فَقَالَ كَانَ يُصَلِّي الْهَجِيرَ الَّتِي تَدْعُونَهَا الأُولَى حِينَ تَدْحَضُ الشَّمْسُ، وَيُصَلِّي الْعَصْرَ، ثُمَّ يَرْجِعُ أَحَدُنَا إِلَى رَحْلِهِ فِي أَقْصَى الْمَدِينَةِ وَالشَّمْسُ حَيَّةٌ ـ وَنَسِيتُ مَا قَالَ فِي الْمَغْرِبِ ـ وَكَانَ يَسْتَحِبُّ أَنْ يُؤَخِّرَ الْعِشَاءَ الَّتِي تَدْعُونَهَا الْعَتَمَةَ، وَكَانَ يَكْرَهُ النَّوْمَ قَبْلَهَا وَالْحَدِيثَ بَعْدَهَا، وَكَانَ يَنْفَتِلُ مِنْ صَلاَةِ الْغَدَاةِ حِينَ يَعْرِفُ الرَّجُلُ جَلِيسَهُ، وَيَقْرَأُ بِالسِّتِّينَ إِلَى الْمِائَةِ‏.‏

Sayyor ibn Salama (Abu Barzadan) rivoyat qiladi: Men otam bilan Abu Barza al-Aslamiyning oldiga bordim; otam undan: «Rasululloh ﷺ besh vaqt farz namozni qanday (jamoat bilan) oʻqir edilar?» — deb soʻradi. Abu Barza: «Paygʻambar ﷺ siz ‹birinchi (namoz)› deb ataydigan peshinni quyosh endigina ogʻgan paytda — peshin mahalida — oʻqir edilar. Asrni esa (namozdan keyin) kishi Madinaning eng chekka uyiga borib (yetganida) quyosh hali issiq boʻlgan paytda (oʻqir edilar). (Men shom namozi haqida unutibman.) Paygʻambar ﷺ siz ‹atama› deb ataydigan xuftonni kechiktirishni yoqtirar, undan oldin uxlashni va undan keyin (behuda) gaplashishni esa yoqtirmas edilar. Bomdod (namozi)dan soʻng u zot kishi yonida oʻtirganni taniy oladigan paytda (joydan) ketar va (bomdodda) 60 dan 100 gacha oyat oʻqir edilar», — dedi.Сайёр ибн Салама (Абу Барзадан) ривоят қилади: Мен отам билан Абу Барза ал-Асламийнинг олдига бордим; отам ундан: «Расулуллоҳ ﷺ беш вақт фарз намозни қандай (жамоат билан) ўқир эдилар?» — деб сўради. Абу Барза: «Пайғамбар ﷺ сиз ‹биринчи (намоз)› деб атайдиган пешинни қуёш эндигина оғган пайтда — пешин маҳалида — ўқир эдилар. Асрни эса (намоздан кейин) киши Мадинанинг энг чекка уйига бориб (етганида) қуёш ҳали иссиқ бўлган пайтда (ўқир эдилар). (Мен шом намози ҳақида унутибман.) Пайғамбар ﷺ сиз ‹атама› деб атайдиган хуфтонни кечиктиришни ёқтирар, ундан олдин ухлашни ва ундан кейин (беҳуда) гаплашишни эса ёқтирмас эдилар. Бомдод (намози)дан сўнг у зот киши ёнида ўтирганни таний оладиган пайтда (жойдан) кетар ва (бомдодда) 60 дан 100 гача оят ўқир эдилар», — деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ كُنَّا نُصَلِّي الْعَصْرَ ثُمَّ يَخْرُجُ الإِنْسَانُ إِلَى بَنِي عَمْرِو بْنِ عَوْفٍ فَنَجِدُهُمْ يُصَلُّونَ الْعَصْرَ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz asr namozini oʻqir edik; soʻng kimdir Bani Amr ibn Avf qabilasiga borsa, ularni hali asr (namozini) oʻqiyotgan holda topar edi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз аср намозини ўқир эдик; сўнг кимдир Бани Амр ибн Авф қабиласига борса, уларни ҳали аср (намозини) ўқиётган ҳолда топар эди.

حَدَّثَنَا ابْنُ مُقَاتِلٍ، قَالَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، قَالَ أَخْبَرَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ عُثْمَانَ بْنِ سَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا أُمَامَةَ، يَقُولُ صَلَّيْنَا مَعَ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ الظُّهْرَ، ثُمَّ خَرَجْنَا حَتَّى دَخَلْنَا عَلَى أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ فَوَجَدْنَاهُ يُصَلِّي الْعَصْرَ فَقُلْتُ يَا عَمِّ، مَا هَذِهِ الصَّلاَةُ الَّتِي صَلَّيْتَ قَالَ الْعَصْرُ، وَهَذِهِ صَلاَةُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الَّتِي كُنَّا نُصَلِّي مَعَهُ‏.‏

Abu Bakr ibn Usmon ibn Sahl ibn Hunayf (Abu Umomadan) rivoyat qiladi: U Abu Umomaning shunday deganini eshitdi: «Biz Umar ibn Abdulaziz bilan peshin namozini oʻqidik, soʻng Anas ibn Molikning oldiga bordik va uni asr namozini oʻqiyotgan holda topdik. Men undan: ‹Ey amaki, qaysi namozni oʻqidingiz?› — dedim. U: ‹Asrni; bu — Rasululloh ﷺ ning namozi (vaqti)dir; biz uni u zot bilan shu (vaqtda) oʻqir edik›, — dedi».Абу Бакр ибн Усмон ибн Саҳл ибн Ҳунайф (Абу Умомадан) ривоят қилади: У Абу Умоманинг шундай деганини эшитди: «Биз Умар ибн Абдулазиз билан пешин намозини ўқидик, сўнг Анас ибн Моликнинг олдига бордик ва уни аср намозини ўқиётган ҳолда топдик. Мен ундан: ‹Эй амаки, қайси намозни ўқидингиз?› — дедим. У: ‹Асрни; бу — Расулуллоҳ ﷺ нинг намози (вақти)дир; биз уни у зот билан шу (вақтда) ўқир эдик›, — деди».

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، قَالَ أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ حَدَّثَنِي أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي الْعَصْرَ وَالشَّمْسُ مُرْتَفِعَةٌ حَيَّةٌ، فَيَذْهَبُ الذَّاهِبُ إِلَى الْعَوَالِي فَيَأْتِيهِمْ وَالشَّمْسُ مُرْتَفِعَةٌ، وَبَعْضُ الْعَوَالِي مِنَ الْمَدِينَةِ عَلَى أَرْبَعَةِ أَمْيَالٍ أَوْ نَحْوِهِ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ asr namozini quyosh hali issiq va baland boʻlgan paytda oʻqir edilar; agar kishi Madinaning Avolisiga (degan joyiga) borsa, quyosh hali baland boʻlgan paytda u yerga yetar edi. Madinaning baʼzi Avolisi shahardan taxminan toʻrt mil yoki shuncha (uzoqda) edi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ аср намозини қуёш ҳали иссиқ ва баланд бўлган пайтда ўқир эдилар; агар киши Мадинанинг Аволисига (деган жойига) борса, қуёш ҳали баланд бўлган пайтда у ерга етар эди. Мадинанинг баъзи Аволиси шаҳардан тахминан тўрт мил ёки шунча (узоқда) эди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، قَالَ أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ كُنَّا نُصَلِّي الْعَصْرَ ثُمَّ يَذْهَبُ الذَّاهِبُ مِنَّا إِلَى قُبَاءٍ، فَيَأْتِيهِمْ وَالشَّمْسُ مُرْتَفِعَةٌ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz asrni oʻqir edik; soʻng birovimiz Quboga borsa, quyosh hali baland boʻlgan paytda u yerga yetar edi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз асрни ўқир эдик; сўнг бировимиз Қубога борса, қуёш ҳали баланд бўлган пайтда у ерга етар эди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، قَالَ أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الَّذِي تَفُوتُهُ صَلاَةُ الْعَصْرِ كَأَنَّمَا وُتِرَ أَهْلَهُ وَمَالَهُ ‏"‏‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim asr namozini (qasdan) qoldirsa, goʻyo oilasi va molini yoʻqotgan kabidir», — dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким аср намозини (қасдан) қолдирса, гўё оиласи ва молини йўқотган кабидир», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ حَدَّثَنَا هِشَامٌ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ أَبِي الْمَلِيحِ، قَالَ كُنَّا مَعَ بُرَيْدَةَ فِي غَزْوَةٍ فِي يَوْمٍ ذِي غَيْمٍ فَقَالَ بَكِّرُوا بِصَلاَةِ الْعَصْرِ فَإِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ تَرَكَ صَلاَةَ الْعَصْرِ فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُهُ ‏"‏‏.‏

Abul-Malih (Buraydadan) rivoyat qiladi: Biz Burayda bilan bulutli kunda bir jangda edik; u: «Asr namozini erta oʻqinglar; chunki Paygʻambar ﷺ: ‹Kim asr namozini tark etsa, uning barcha (yaxshi) amallari behuda ketadi›, — dedilar», — dedi.Абул-Малиҳ (Бурайдадан) ривоят қилади: Биз Бурайда билан булутли кунда бир жангда эдик; у: «Аср намозини эрта ўқинглар; чунки Пайғамбар ﷺ: ‹Ким аср намозини тарк эца, унинг барча (яхши) амаллари беҳуда кетади›, — дедилар», — деди.

حَدَّثَنَا الْحُمَيْدِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا مَرْوَانُ بْنُ مُعَاوِيَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، عَنْ قَيْسٍ، عَنْ جَرِيرٍ، قَالَ كُنَّا عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَنَظَرَ إِلَى الْقَمَرِ لَيْلَةً ـ يَعْنِي الْبَدْرَ ـ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّكُمْ سَتَرَوْنَ رَبَّكُمْ كَمَا تَرَوْنَ هَذَا الْقَمَرَ لاَ تُضَامُّونَ فِي رُؤْيَتِهِ، فَإِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ لاَ تُغْلَبُوا عَلَى صَلاَةٍ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِهَا فَافْعَلُوا ‏"‏‏.‏ ثُمَّ قَرَأَ ‏[quran sura="50" aya_start="39" aya_end="39"]{‏وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ الْغُرُوبِ‏}‏‏.‏ قَالَ إِسْمَاعِيلُ افْعَلُوا لاَ تَفُوتَنَّكُمْ‏.‏

Qays (Jarirdan) rivoyat qiladi: Jarir dedi: «Biz Paygʻambar ﷺ bilan edik; u zot oyga — toʻlingan oyga — qarab: ‹Albatta, sizlar Robbingizni xuddi shu oyni koʻrgandek koʻrasizlar; Uni koʻrishda (hech) qiyinchilik koʻrmaysizlar. Bas, quyosh chiqishdan oldingi (bomdod) namozni va quyosh botishdan oldingi (asr) namozni qoldirmaslikka qodir boʻlsangiz, shunday qilinglar›, — dedilar». Soʻng u zot Allohning: ‹Robbingga hamd aytib, Uni quyosh chiqishdan oldin va botishidan oldin (yaʼni namoz oʻqib) tasbeh ayt› (Qof, 39) — degan (oyati)ni oʻqidilar. Ismoil: «Oʻsha namozlarni oʻqinglar va ularni qoldirmanglar», — dedi.Қайс (Жарирдан) ривоят қилади: Жарир деди: «Биз Пайғамбар ﷺ билан эдик; у зот ойга — тўлинган ойга — қараб: ‹Албатта, сизлар Роббингизни худди шу ойни кўргандек кўрасизлар; Уни кўришда (ҳеч) қийинчилик кўрмайсизлар. Бас, қуёш чиқишдан олдинги (бомдод) намозни ва қуёш ботишдан олдинги (аср) намозни қолдирмасликка қодир бўлсангиз, шундай қилинглар›, — дедилар». Сўнг у зот Аллоҳнинг: ‹Роббингга ҳамд айтиб, Уни қуёш чиқишдан олдин ва ботишидан олдин (яъни намоз ўқиб) тасбеҳ айт› (Қоф, 39) — деган (ояти)ни ўқидилар. Исмоил: «Ўша намозларни ўқинглар ва уларни қолдирманглар», — деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، قَالَ حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ يَتَعَاقَبُونَ فِيكُمْ مَلاَئِكَةٌ بِاللَّيْلِ وَمَلاَئِكَةٌ بِالنَّهَارِ، وَيَجْتَمِعُونَ فِي صَلاَةِ الْفَجْرِ وَصَلاَةِ الْعَصْرِ، ثُمَّ يَعْرُجُ الَّذِينَ بَاتُوا فِيكُمْ، فَيَسْأَلُهُمْ وَهْوَ أَعْلَمُ بِهِمْ كَيْفَ تَرَكْتُمْ عِبَادِي فَيَقُولُونَ تَرَكْنَاهُمْ وَهُمْ يُصَلُّونَ، وَأَتَيْنَاهُمْ وَهُمْ يُصَلُّونَ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Sizlarga kecha va kunduzda farishtalar navbat bilan kelib turadi; ularning hammasi bomdod va asr namozlari paytida (bir-biriga) yigʻiladi. Sizning oldingizda tunagan (yoki qolgan) farishtalar (osmonga) koʻtariladi va Alloh — sizlar haqida hammasini bilsa ham — ulardan: ‹Bandalarimni qanday holda tark etdingiz?› — deb soʻraydi. Farishtalar: ‹Biz ularni tark etganida, ular namoz oʻqiyotgan edi; ularning oldiga kelganida ham, ular namoz oʻqiyotgan edi›, — deb javob beradi», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Сизларга кеча ва кундузда фаришталар навбат билан келиб туради; уларнинг ҳаммаси бомдод ва аср намозлари пайтида (бир-бирига) йиғилади. Сизнинг олдингизда тунаган (ёки қолган) фаришталар (осмонга) кўтарилади ва Аллоҳ — сизлар ҳақида ҳаммасини билса ҳам — улардан: ‹Бандаларимни қандай ҳолда тарк этдингиз?› — деб сўрайди. Фаришталар: ‹Биз уларни тарк этганида, улар намоз ўқиётган эди; уларнинг олдига келганида ҳам, улар намоз ўқиётган эди›, — деб жавоб беради», — дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، قَالَ حَدَّثَنَا شَيْبَانُ، عَنْ يَحْيَى، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا أَدْرَكَ أَحَدُكُمْ سَجْدَةً مِنْ صَلاَةِ الْعَصْرِ قَبْلَ أَنْ تَغْرُبَ الشَّمْسُ فَلْيُتِمَّ صَلاَتَهُ، وَإِذَا أَدْرَكَ سَجْدَةً مِنْ صَلاَةِ الصُّبْحِ قَبْلَ أَنْ تَطْلُعَ الشَّمْسُ فَلْيُتِمَّ صَلاَتَهُ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Biringiz quyosh botishdan oldin asr namozining bir rakatiga ulgursa, namozini toʻldirsin (toʻliq oʻqisin). Biringiz quyosh chiqishdan oldin bomdod namozining bir rakatiga ulgursa, namozini toʻldirsin», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бирингиз қуёш ботишдан олдин аср намозининг бир ракатига улгурса, намозини тўлдирсин (тўлиқ ўқисин). Бирингиз қуёш чиқишдан олдин бомдод намозининг бир ракатига улгурса, намозини тўлдирсин», — дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِنَّمَا بَقَاؤُكُمْ فِيمَا سَلَفَ قَبْلَكُمْ مِنَ الأُمَمِ كَمَا بَيْنَ صَلاَةِ الْعَصْرِ إِلَى غُرُوبِ الشَّمْسِ، أُوتِيَ أَهْلُ التَّوْرَاةِ التَّوْرَاةَ فَعَمِلُوا حَتَّى إِذَا انْتَصَفَ النَّهَارُ عَجَزُوا، فَأُعْطُوا قِيرَاطًا قِيرَاطًا، ثُمَّ أُوتِيَ أَهْلُ الإِنْجِيلِ الإِنْجِيلَ فَعَمِلُوا إِلَى صَلاَةِ الْعَصْرِ، ثُمَّ عَجَزُوا، فَأُعْطُوا قِيرَاطًا قِيرَاطًا، ثُمَّ أُوتِينَا الْقُرْآنَ فَعَمِلْنَا إِلَى غُرُوبِ الشَّمْسِ، فَأُعْطِينَا قِيرَاطَيْنِ قِيرَاطَيْنِ، فَقَالَ أَهْلُ الْكِتَابَيْنِ أَىْ رَبَّنَا أَعْطَيْتَ هَؤُلاَءِ قِيرَاطَيْنِ قِيرَاطَيْنِ، وَأَعْطَيْتَنَا قِيرَاطًا قِيرَاطًا، وَنَحْنُ كُنَّا أَكْثَرَ عَمَلاً، قَالَ قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ هَلْ ظَلَمْتُكُمْ مِنْ أَجْرِكُمْ مِنْ شَىْءٍ قَالُوا لاَ، قَالَ فَهْوَ فَضْلِي أُوتِيهِ مَنْ أَشَاءُ ‏"‏‏.‏

Solim ibn Abdulloh (otasi Ibn Umardan) rivoyat qiladi: Otam dedi: «Men Rasululloh ﷺ ning shunday deganini eshitdim: ‹Sizning (yashashingiz) muddati oldingi ummatlarga nisbatan — xuddi asr namozi bilan quyosh botishi orasidagi vaqtdek(dir). Tavrot ahliga Tavrot berildi, ular unga (amal qilib) peshingacha ishladi, soʻng charchadi va ularga bittadan qirot (oltin) berildi. Soʻng Injil ahliga Injil berildi, ular unga (amal qilib) asrgacha ishladi, soʻng charchadi va ularga bittadan qirot berildi. Soʻng bizga Qurʼon berildi, biz unga (amal qilib) quyosh botishigacha ishladik va bizga ikkitadan qirot berildi. Shunda har ikki kitob ahli: Ey Robbimiz, Sen ularga ikki qirot, bizga bir qirot berding — holbuki biz ulardan koʻproq ishladik, dedi. Alloh: Men sizning haqqingizdan biror narsani kamaytirdimmi? — dedi. Ular: Yoʻq, dedi. Alloh: Bu — Mening fazlim; uni xohlaganimga beraman, dedi›».Солим ибн Абдуллоҳ (отаси Ибн Умардан) ривоят қилади: Отам деди: «Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг шундай деганини эшитдим: ‹Сизнинг (яшашингиз) муддати олдинги умматларга нисбатан — худди аср намози билан қуёш ботиши орасидаги вақтдек(дир). Таврот аҳлига Таврот берилди, улар унга (амал қилиб) пешингача ишлади, сўнг чарчади ва уларга биттадан қирот (олтин) берилди. Сўнг Инжил аҳлига Инжил берилди, улар унга (амал қилиб) асргача ишлади, сўнг чарчади ва уларга биттадан қирот берилди. Сўнг бизга Қуръон берилди, биз унга (амал қилиб) қуёш ботишигача ишладик ва бизга иккитадан қирот берилди. Шунда ҳар икки китоб аҳли: Эй Роббимиз, Сен уларга икки қирот, бизга бир қирот бердинг — ҳолбуки биз улардан кўпроқ ишладик, деди. Аллоҳ: Мен сизнинг ҳаққингиздан бирор нарсани камайтирдимми? — деди. Улар: Йўқ, деди. Аллоҳ: Бу — Менинг фазлим; уни хоҳлаганимга бераман, деди›».

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ بُرَيْدٍ، عَنْ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِي مُوسَى، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَثَلُ الْمُسْلِمِينَ وَالْيَهُودِ وَالنَّصَارَى كَمَثَلِ رَجُلٍ اسْتَأْجَرَ قَوْمًا يَعْمَلُونَ لَهُ عَمَلاً إِلَى اللَّيْلِ، فَعَمِلُوا إِلَى نِصْفِ النَّهَارِ، فَقَالُوا لاَ حَاجَةَ لَنَا إِلَى أَجْرِكَ، فَاسْتَأْجَرَ آخَرِينَ فَقَالَ أَكْمِلُوا بَقِيَّةَ يَوْمِكُمْ، وَلَكُمُ الَّذِي شَرَطْتُ، فَعَمِلُوا حَتَّى إِذَا كَانَ حِينَ صَلاَةِ الْعَصْرِ قَالُوا لَكَ مَا عَمِلْنَا‏.‏ فَاسْتَأْجَرَ قَوْمًا فَعَمِلُوا بَقِيَّةَ يَوْمِهِمْ حَتَّى غَابَتِ الشَّمْسُ، وَاسْتَكْمَلُوا أَجْرَ الْفَرِيقَيْنِ ‏"‏‏.‏

Abu Muso (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Musulmonlar, yahudiy va nasroniylarning misoli — bir kishi ishchilarni ertalabdan kechgacha ishlash uchun yollagandek. Ular peshingacha ishladi va: ‹Bizga sening haqqing (ish haqi) kerak emas›, — dedi. Shunda u kishi boshqa (ishchilar) guruhini yolladi va ularga: ‹Kunning qolgan (qismi)ni tugatinglar; (birinchi guruhga) belgilagan ish haqim sizlarniki boʻladi›, — dedi. Ular asr namozi vaqtigacha ishladi va: ‹Biz qilgan (ish) — sening uchun (bekorga)›, — dedi. U boshqa guruhni yolladi. Ular kunning qolgan (qismi)ni — quyosh botishigacha — ishladi va har ikki avvalgi guruhning ish haqini oldi», — dedilar.Абу Мусо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Мусулмонлар, яҳудий ва насронийларнинг мисоли — бир киши ишчиларни эрталабдан кечгача ишлаш учун ёллагандек. Улар пешингача ишлади ва: ‹Бизга сенинг ҳаққинг (иш ҳақи) керак эмас›, — деди. Шунда у киши бошқа (ишчилар) гуруҳини ёллади ва уларга: ‹Куннинг қолган (қисми)ни тугатинглар; (биринчи гуруҳга) белгилаган иш ҳақим сизларники бўлади›, — деди. Улар аср намози вақтигача ишлади ва: ‹Биз қилган (иш) — сенинг учун (бекорга)›, — деди. У бошқа гуруҳни ёллади. Улар куннинг қолган (қисми)ни — қуёш ботишигача — ишлади ва ҳар икки аввалги гуруҳнинг иш ҳақини олди», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مِهْرَانَ، قَالَ حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ، قَالَ حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو النَّجَاشِيِّ، صُهَيْبٌ مَوْلَى رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ قَالَ سَمِعْتُ رَافِعَ بْنَ خَدِيجٍ، يَقُولُ كُنَّا نُصَلِّي الْمَغْرِبَ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَيَنْصَرِفُ أَحَدُنَا وَإِنَّهُ لَيُبْصِرُ مَوَاقِعَ نَبْلِهِ‏.‏

Rofiʼ ibn Xadij (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Paygʻambar ﷺ bilan shom namozini oʻqir edik; namozni tugatgach, birovimiz (uyiga) ketsa ham, kamondan otilgan oʻq tushadigan joygacha (masofani hali) koʻra olar edi.Рофиъ ибн Хадиж (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Пайғамбар ﷺ билан шом намозини ўқир эдик; намозни тугатгач, бировимиз (уйига) кеца ҳам, камондан отилган ўқ тушадиган жойгача (масофани ҳали) кўра олар эди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سَعْدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ، قَالَ قَدِمَ الْحَجَّاجُ فَسَأَلْنَا جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ فَقَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي الظُّهْرَ بِالْهَاجِرَةِ، وَالْعَصْرَ وَالشَّمْسُ نَقِيَّةٌ، وَالْمَغْرِبَ إِذَا وَجَبَتْ، وَالْعِشَاءَ أَحْيَانًا وَأَحْيَانًا، إِذَا رَآهُمُ اجْتَمَعُوا عَجَّلَ، وَإِذَا رَآهُمْ أَبْطَوْا أَخَّرَ، وَالصُّبْحَ كَانُوا ـ أَوْ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّيهَا بِغَلَسٍ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ peshinni peshin mahalida, asrni quyosh hali yorugʻ boʻlgan paytda, shomni quyosh botgach (oʻz vaqtida), xuftonni esa turli vaqtda oʻqir edilar. Odamlar (xuftonga) yigʻilganini koʻrsa, erta oʻqir, agar odamlar kechiksa, namozni kechiktirar edilar. Ular (yoki Paygʻambar ﷺ) bomdodni hali qorongʻi paytda oʻqir edilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ пешинни пешин маҳалида, асрни қуёш ҳали ёруғ бўлган пайтда, шомни қуёш ботгач (ўз вақтида), хуфтонни эса турли вақтда ўқир эдилар. Одамлар (хуфтонга) йиғилганини кўрса, эрта ўқир, агар одамлар кечикса, намозни кечиктирар эдилар. Улар (ёки Пайғамбар ﷺ) бомдодни ҳали қоронғи пайтда ўқир эдилар.

حَدَّثَنَا الْمَكِّيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ أَبِي عُبَيْدٍ، عَنْ سَلَمَةَ، قَالَ كُنَّا نُصَلِّي مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم الْمَغْرِبَ إِذَا تَوَارَتْ بِالْحِجَابِ‏.‏

Salama (ibn Akvaʼ) (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Paygʻambar ﷺ bilan shom namozini quyosh ufqdan gʻoyib boʻlganida oʻqir edik.Салама (ибн Акваъ) (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Пайғамбар ﷺ билан шом намозини қуёш уфқдан ғойиб бўлганида ўқир эдик.

حَدَّثَنَا آدَمُ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، قَالَ سَمِعْتُ جَابِرَ بْنَ زَيْدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ صَلَّى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم سَبْعًا جَمِيعًا وَثَمَانِيًا جَمِيعًا‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ yetti rakatni (jamlab) birga, sakkiz rakatni (jamlab) birga oʻqidilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ етти ракатни (жамлаб) бирга, саккиз ракатни (жамлаб) бирга ўқидилар.

حَدَّثَنَا أَبُو مَعْمَرٍ ـ هُوَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو ـ قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، عَنِ الْحُسَيْنِ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ بُرَيْدَةَ، قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ الْمُزَنِيُّ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ تَغْلِبَنَّكُمُ الأَعْرَابُ عَلَى اسْمِ صَلاَتِكُمُ الْمَغْرِبِ ‏"‏‏.‏ قَالَ الأَعْرَابُ وَتَقُولُ هِيَ الْعِشَاءُ‏.‏

Abdulloh al-Muzaniy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Shom namozingizning nomi borasida badaviylarga (aʼrobiylarga) ergashib ketmanglar — ular uni ‹isho› deb ataydi», — dedilar.Абдуллоҳ ал-Музаний (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Шом намозингизнинг номи борасида бадавийларга (аъробийларга) эргашиб кетманглар — улар уни ‹ишо› деб атайди», — дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدَانُ، قَالَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، قَالَ أَخْبَرَنَا يُونُسُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ سَالِمٌ أَخْبَرَنِي عَبْدُ اللَّهِ، قَالَ صَلَّى لَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَيْلَةً صَلاَةَ الْعِشَاءِ ـ وَهْىَ الَّتِي يَدْعُو النَّاسُ الْعَتَمَةَ ـ ثُمَّ انْصَرَفَ فَأَقْبَلَ عَلَيْنَا فَقَالَ ‏"‏ أَرَأَيْتُمْ لَيْلَتَكُمْ هَذِهِ فَإِنَّ رَأْسَ مِائَةِ سَنَةٍ مِنْهَا لاَ يَبْقَى مِمَّنْ هُوَ عَلَى ظَهْرِ الأَرْضِ أَحَدٌ ‏"‏‏.‏

Abdulloh (ibn Masʼud) (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Bir kechasi Rasululloh ﷺ bizga xufton namoziga imomlik qildilar — bu odamlar ‹atama› deb ataydigan (namoz)dir. Namozni tugatgach, u zot bizga yuzlanib: ‹Shu kechaning ahamiyatini bilasizlarmi? Bugun yer yuzida hozir boʻlgan hech kim shu kechadan yuz yil keyin tirik qolmaydi›, — dedilar».Абдуллоҳ (ибн Масъуд) (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Бир кечаси Расулуллоҳ ﷺ бизга хуфтон намозига имомлик қилдилар — бу одамлар ‹атама› деб атайдиган (намоз)дир. Намозни тугатгач, у зот бизга юзланиб: ‹Шу кечанинг аҳамиятини биласизларми? Бугун ер юзида ҳозир бўлган ҳеч ким шу кечадан юз йил кейин тирик қолмайди›, — дедилар».

حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو ـ هُوَ ابْنُ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ ـ قَالَ سَأَلْنَا جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ صَلاَةِ النَّبِيِّ، صلى الله عليه وسلم فَقَالَ كَانَ يُصَلِّي الظُّهْرَ بِالْهَاجِرَةِ، وَالْعَصْرَ وَالشَّمْسُ حَيَّةٌ، وَالْمَغْرِبَ إِذَا وَجَبَتْ، وَالْعِشَاءَ إِذَا كَثُرَ النَّاسُ عَجَّلَ، وَإِذَا قَلُّوا أَخَّرَ، وَالصُّبْحَ بِغَلَسٍ‏.‏

Muhammad ibn Amr (Jobirdan) rivoyat qiladi: Biz Jobir ibn Abdullohdan Paygʻambar ﷺ ning namozlari haqida soʻradik. U: «U zot peshinni peshin mahalida, asrni quyosh hali issiq boʻlgan paytda, shomni quyosh botgach (oʻz vaqtida) oʻqir edilar. Xufton odamlar yigʻilsa erta oʻqilar, ular kam boʻlsa kechiktirilar edi; bomdod namozi esa hali qorongʻi paytda oʻqilar edi», — dedi.Муҳаммад ибн Амр (Жобирдан) ривоят қилади: Биз Жобир ибн Абдуллоҳдан Пайғамбар ﷺ нинг намозлари ҳақида сўрадик. У: «У зот пешинни пешин маҳалида, асрни қуёш ҳали иссиқ бўлган пайтда, шомни қуёш ботгач (ўз вақтида) ўқир эдилар. Хуфтон одамлар йиғилса эрта ўқилар, улар кам бўлса кечиктирилар эди; бомдод намози эса ҳали қоронғи пайтда ўқилар эди», — деди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، أَنَّ عَائِشَةَ، أَخْبَرَتْهُ قَالَتْ، أَعْتَمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَيْلَةً بِالْعِشَاءِ، وَذَلِكَ قَبْلَ أَنْ يَفْشُوَ الإِسْلاَمُ، فَلَمْ يَخْرُجْ حَتَّى قَالَ عُمَرُ نَامَ النِّسَاءُ وَالصِّبْيَانُ‏.‏ فَخَرَجَ فَقَالَ لأَهْلِ الْمَسْجِدِ ‏"‏ مَا يَنْتَظِرُهَا أَحَدٌ مِنْ أَهْلِ الأَرْضِ غَيْرُكُمْ ‏"‏‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Bir kuni Rasululloh ﷺ xufton namozini kechiktirdilar — bu Islom hali yoyilmagan kunlarda edi. Paygʻambar ﷺ Umar: «Ayollar va bolalar uxlab qoldi», — deb aytguncha chiqmadilar. Soʻng u zot chiqib, masjid ahliga: «Yer ahlidan undan (xufton namozidan) sizlardan boshqa hech kim kutayotgani yoʻq», — dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Бир куни Расулуллоҳ ﷺ хуфтон намозини кечиктирдилар — бу Ислом ҳали ёйилмаган кунларда эди. Пайғамбар ﷺ Умар: «Аёллар ва болалар ухлаб қолди», — деб айтгунча чиқмадилар. Сўнг у зот чиқиб, масжид аҳлига: «Ер аҳлидан ундан (хуфтон намозидан) сизлардан бошқа ҳеч ким кутаётгани йўқ», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ، قَالَ أَخْبَرَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ بُرَيْدٍ، عَنْ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِي مُوسَى، قَالَ كُنْتُ أَنَا وَأَصْحَابِي الَّذِينَ، قَدِمُوا مَعِي فِي السَّفِينَةِ نُزُولاً فِي بَقِيعِ بُطْحَانَ، وَالنَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِالْمَدِينَةِ، فَكَانَ يَتَنَاوَبُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم عِنْدَ صَلاَةِ الْعِشَاءِ كُلَّ لَيْلَةٍ نَفَرٌ مِنْهُمْ، فَوَافَقْنَا النَّبِيَّ ـ عليه السلام ـ أَنَا وَأَصْحَابِي وَلَهُ بَعْضُ الشُّغْلِ فِي بَعْضِ أَمْرِهِ فَأَعْتَمَ بِالصَّلاَةِ حَتَّى ابْهَارَّ اللَّيْلُ، ثُمَّ خَرَجَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَصَلَّى بِهِمْ، فَلَمَّا قَضَى صَلاَتَهُ قَالَ لِمَنْ حَضَرَهُ ‏"‏ عَلَى رِسْلِكُمْ، أَبْشِرُوا إِنَّ مِنْ نِعْمَةِ اللَّهِ عَلَيْكُمْ أَنَّهُ لَيْسَ أَحَدٌ مِنَ النَّاسِ يُصَلِّي هَذِهِ السَّاعَةَ غَيْرُكُمْ ‏"‏‏.‏ أَوْ قَالَ ‏"‏ مَا صَلَّى هَذِهِ السَّاعَةَ أَحَدٌ غَيْرُكُمْ ‏"‏‏.‏ لاَ يَدْرِي أَىَّ الْكَلِمَتَيْنِ قَالَ‏.‏ قَالَ أَبُو مُوسَى فَرَجَعْنَا فَفَرِحْنَا بِمَا سَمِعْنَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Abu Muso (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men bilan kemada kelgan hamrohlarim va men Baqiʼ Buthon degan joyga tushdik. Oʻsha paytda Paygʻambar ﷺ Madinada edilar. Bizdan biri har kechasi navbat bilan xufton namozi paytida Paygʻambar ﷺ ning oldiga borar edi. Bir kuni men hamrohlarim bilan Paygʻambar ﷺ ning oldiga bordim; u zot baʼzi ishlari bilan band edilar, shuning uchun xufton namozi kechaning oʻrtasigacha kechikdi. Soʻng u zot chiqib, odamlarga imomlik qildilar. Namozni tugatgach, u zot u yerda hozir boʻlganlarga qarab: «Sabr qilinglar! Ketmanglar. Xushxabar (boʻlsin). Bu — Allohning sizlarga (bergan) neʼmatidan(dir)ki, insonlardan hech kim shu vaqtda sizlardan boshqa namoz oʻqimadi», — yoki: «Shu vaqtda sizlardan boshqa hech kim namoz oʻqimadi», — dedilar. Abu Muso qoʻshimcha qildi: «Bas, biz Rasululloh ﷺ dan eshitgan (gap)imizdan keyin xursandlik bilan qaytdik».Абу Мусо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен билан кемада келган ҳамроҳларим ва мен Бақиъ Бутҳон деган жойга тушдик. Ўша пайтда Пайғамбар ﷺ Мадинада эдилар. Биздан бири ҳар кечаси навбат билан хуфтон намози пайтида Пайғамбар ﷺ нинг олдига борар эди. Бир куни мен ҳамроҳларим билан Пайғамбар ﷺ нинг олдига бордим; у зот баъзи ишлари билан банд эдилар, шунинг учун хуфтон намози кечанинг ўртасигача кечикди. Сўнг у зот чиқиб, одамларга имомлик қилдилар. Намозни тугатгач, у зот у ерда ҳозир бўлганларга қараб: «Сабр қилинглар! Кетманглар. Хушхабар (бўлсин). Бу — Аллоҳнинг сизларга (берган) неъматидан(дир)ки, инсонлардан ҳеч ким шу вақтда сизлардан бошқа намоз ўқимади», — ёки: «Шу вақтда сизлардан бошқа ҳеч ким намоз ўқимади», — дедилар. Абу Мусо қўшимча қилди: «Бас, биз Расулуллоҳ ﷺ дан эшитган (гап)имиздан кейин хурсандлик билан қайтдик».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلاَمٍ، قَالَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا خَالِدٌ الْحَذَّاءُ، عَنْ أَبِي الْمِنْهَالِ، عَنْ أَبِي بَرْزَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَكْرَهُ النَّوْمَ قَبْلَ الْعِشَاءِ وَالْحَدِيثَ بَعْدَهَا‏.‏

Abu Barza (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ xuftondan oldin uxlashni va undan keyin (behuda) gaplashishni yoqtirmas edilar.Абу Барза (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ хуфтондан олдин ухлашни ва ундан кейин (беҳуда) гаплашишни ёқтирмас эдилар.

حَدَّثَنَا أَيُّوبُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو بَكْرٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ، قَالَ صَالِحُ بْنُ كَيْسَانَ أَخْبَرَنِي ابْنُ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، أَنَّ عَائِشَةَ، قَالَتْ أَعْتَمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالْعِشَاءِ حَتَّى نَادَاهُ عُمَرُ الصَّلاَةَ، نَامَ النِّسَاءُ وَالصِّبْيَانُ‏.‏ فَخَرَجَ فَقَالَ ‏"‏ مَا يَنْتَظِرُهَا أَحَدٌ مِنْ أَهْلِ الأَرْضِ غَيْرُكُمْ ‏"‏‏.‏ قَالَ وَلاَ يُصَلَّى يَوْمَئِذٍ إِلاَّ بِالْمَدِينَةِ، وَكَانُوا يُصَلُّونَ فِيمَا بَيْنَ أَنْ يَغِيبَ الشَّفَقُ إِلَى ثُلُثِ اللَّيْلِ الأَوَّلِ‏.‏

Ibn Shihob (Urvadan, u Oishadan) rivoyat qiladi: Oisha dedi: «Bir kuni Rasululloh ﷺ xufton namozini — Umar: ‹Namoz! Ayollar va bolalar uxlab qoldi›, — deb eslatguncha — kechiktirdilar. Soʻng Paygʻambar ﷺ chiqib: ‹Yer ahlidan undan (namozdan) sizlardan boshqa hech kim kutayotgani yoʻq›, — dedilar». Urva: «Oʻsha kunlarda namoz faqat Madinadagina oʻqilar edi», — dedi. U yana: «Paygʻambar ﷺ xufton namozini shafaq (ufqdagi qizillik) gʻoyib boʻlishi bilan kechaning birinchi uchdan biri tugashi orasida oʻqir edilar», — dedi.Ибн Шиҳоб (Урвадан, у Оишадан) ривоят қилади: Оиша деди: «Бир куни Расулуллоҳ ﷺ хуфтон намозини — Умар: ‹Намоз! Аёллар ва болалар ухлаб қолди›, — деб эслатгунча — кечиктирдилар. Сўнг Пайғамбар ﷺ чиқиб: ‹Ер аҳлидан ундан (намоздан) сизлардан бошқа ҳеч ким кутаётгани йўқ›, — дедилар». Урва: «Ўша кунларда намоз фақат Мадинадагина ўқилар эди», — деди. У яна: «Пайғамбар ﷺ хуфтон намозини шафақ (уфқдаги қизиллик) ғойиб бўлиши билан кечанинг биринчи учдан бири тугаши орасида ўқир эдилар», — деди.

حَدَّثَنَا مَحْمُودٌ، قَالَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، قَالَ أَخْبَرَنِي ابْنُ جُرَيْجٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي نَافِعٌ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم شُغِلَ عَنْهَا لَيْلَةً، فَأَخَّرَهَا حَتَّى رَقَدْنَا فِي الْمَسْجِدِ، ثُمَّ اسْتَيْقَظْنَا ثُمَّ رَقَدْنَا ثُمَّ اسْتَيْقَظْنَا، ثُمَّ خَرَجَ عَلَيْنَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ قَالَ ‏"‏ لَيْسَ أَحَدٌ مِنْ أَهْلِ الأَرْضِ يَنْتَظِرُ الصَّلاَةَ غَيْرُكُمْ ‏"‏‏.‏ وَكَانَ ابْنُ عُمَرَ لاَ يُبَالِي أَقَدَّمَهَا أَمْ أَخَّرَهَا إِذَا كَانَ لاَ يَخْشَى أَنْ يَغْلِبَهُ النَّوْمُ عَنْ وَقْتِهَا، وَكَانَ يَرْقُدُ قَبْلَهَا‏.‏ قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ قُلْتُ لِعَطَاءٍ وَقَالَ سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ، يَقُولُ أَعْتَمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَيْلَةً بِالْعِشَاءِ حَتَّى رَقَدَ النَّاسُ وَاسْتَيْقَظُوا، وَرَقَدُوا وَاسْتَيْقَظُوا، فَقَامَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ فَقَالَ الصَّلاَةَ‏.‏ قَالَ عَطَاءٌ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَخَرَجَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَيْهِ الآنَ، يَقْطُرُ رَأْسُهُ مَاءً، وَاضِعًا يَدَهُ عَلَى رَأْسِهِ فَقَالَ ‏"‏ لَوْلاَ أَنْ أَشُقَّ عَلَى أُمَّتِي لأَمَرْتُهُمْ أَنْ يُصَلُّوهَا هَكَذَا ‏"‏‏.‏ فَاسْتَثْبَتُّ عَطَاءً كَيْفَ وَضَعَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَلَى رَأْسِهِ يَدَهُ كَمَا أَنْبَأَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ، فَبَدَّدَ لِي عَطَاءٌ بَيْنَ أَصَابِعِهِ شَيْئًا مِنْ تَبْدِيدٍ، ثُمَّ وَضَعَ أَطْرَافَ أَصَابِعِهِ عَلَى قَرْنِ الرَّأْسِ ثُمَّ ضَمَّهَا، يُمِرُّهَا كَذَلِكَ عَلَى الرَّأْسِ حَتَّى مَسَّتْ إِبْهَامُهُ طَرَفَ الأُذُنِ مِمَّا يَلِي الْوَجْهَ عَلَى الصُّدْغِ، وَنَاحِيَةِ اللِّحْيَةِ، لاَ يُقَصِّرُ وَلاَ يَبْطُشُ إِلاَّ كَذَلِكَ وَقَالَ ‏"‏ لَوْلاَ أَنْ أَشُقَّ عَلَى أُمَّتِي لأَمَرْتُهُمْ أَنْ يُصَلُّوا هَكَذَا ‏"‏‏.‏

Ibn Jurayj (Nofiʼdan) rivoyat qiladi: Abdulloh ibn Umar dedi: «Bir kuni Rasululloh ﷺ (xufton paytida) band boʻldilar, shuning uchun namoz shunchalik kechikdiki, biz uxlab uygʻondik, yana uxlab uygʻondik. Paygʻambar ﷺ chiqib: ‹Yer ahlidan sizlardan boshqa hech kim namozni kutayotgani yoʻq›, — dedilar». Ibn Umar — uyqu gʻolib kelib namozni qoldirishdan qoʻrqmasa — namozni erta yoki kechiktirib oʻqishda zarar koʻrmas edi; baʼzan u xuftondan oldin uxlar edi. Ibn Jurayj: «Men Atoga: ‹Men Ibn Abbosning shunday deganini eshitdim: Bir kuni Rasululloh ﷺ xufton namozini shunchalik kechiktirdilarki, odamlar uxlab uygʻondi, yana uxlab uygʻondi. Soʻng Umar ibn al-Xattob turib, Paygʻambar ﷺ ga namozni eslatdi›, — dedim. Ato: ‹Ibn Abbos dedi: Paygʻambar ﷺ — goʻyo men hozir ham u zotni koʻrayotgandek — chiqdilar; boshlaridan suv tomar, qoʻllarini boshlariga qoʻygan edilar; soʻng: Ummatimga ogʻir boʻlmaganida edi, ularga (xuftonni) shu vaqtda oʻqishni buyurar edim, — dedilar›, — dedi». Men Atodan yana — Paygʻambar ﷺ qoʻllarini boshlariga qanday qoʻyganlari haqida — soʻradim. Ato barmoqlarini biroz ochib, ularning uchini boshning yon (tomon)iga qoʻydi, soʻng barmoqlarini pastga — bir-biriga yaqinlashtirib — tushirdi — to bosh barmoq chakka yonidagi quloq yumshogʻiga va yuzdagi soqolga tegguncha. U bu (harakat)ni na sekin, na shoshib (qildi), balki shunday qildi. Paygʻambar ﷺ: «Ummatimga ogʻir boʻlmaganida edi, ularga (namozni) shu vaqtda oʻqishni buyurar edim», — dedilar.Ибн Журайж (Нофиъдан) ривоят қилади: Абдуллоҳ ибн Умар деди: «Бир куни Расулуллоҳ ﷺ (хуфтон пайтида) банд бўлдилар, шунинг учун намоз шунчалик кечикдики, биз ухлаб уйғондик, яна ухлаб уйғондик. Пайғамбар ﷺ чиқиб: ‹Ер аҳлидан сизлардан бошқа ҳеч ким намозни кутаётгани йўқ›, — дедилар». Ибн Умар — уйқу ғолиб келиб намозни қолдиришдан қўрқмаса — намозни эрта ёки кечиктириб ўқишда зарар кўрмас эди; баъзан у хуфтондан олдин ухлар эди. Ибн Журайж: «Мен Атога: ‹Мен Ибн Аббоснинг шундай деганини эшитдим: Бир куни Расулуллоҳ ﷺ хуфтон намозини шунчалик кечиктирдиларки, одамлар ухлаб уйғонди, яна ухлаб уйғонди. Сўнг Умар ибн ал-Хаттоб туриб, Пайғамбар ﷺ га намозни эслатди›, — дедим. Ато: ‹Ибн Аббос деди: Пайғамбар ﷺ — гўё мен ҳозир ҳам у зотни кўраётгандек — чиқдилар; бошларидан сув томар, қўлларини бошларига қўйган эдилар; сўнг: Умматимга оғир бўлмаганида эди, уларга (хуфтонни) шу вақтда ўқишни буюрар эдим, — дедилар›, — деди». Мен Атодан яна — Пайғамбар ﷺ қўлларини бошларига қандай қўйганлари ҳақида — сўрадим. Ато бармоқларини бироз очиб, уларнинг учини бошнинг ён (томон)ига қўйди, сўнг бармоқларини пастга — бир-бирига яқинлаштириб — туширди — то бош бармоқ чакка ёнидаги қулоқ юмшоғига ва юздаги соқолга теггунча. У бу (ҳаракат)ни на секин, на шошиб (қилди), балки шундай қилди. Пайғамбар ﷺ: «Умматимга оғир бўлмаганида эди, уларга (намозни) шу вақтда ўқишни буюрар эдим», — дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحِيمِ الْمُحَارِبِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا زَائِدَةُ، عَنْ حُمَيْدٍ الطَّوِيلِ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ أَخَّرَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم صَلاَةَ الْعِشَاءِ إِلَى نِصْفِ اللَّيْلِ، ثُمَّ صَلَّى ثُمَّ قَالَ ‏"‏ قَدْ صَلَّى النَّاسُ وَنَامُوا، أَمَا إِنَّكُمْ فِي صَلاَةٍ مَا انْتَظَرْتُمُوهَا ‏"‏‏.‏ وَزَادَ ابْنُ أَبِي مَرْيَمَ أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ حَدَّثَنِي حُمَيْدٌ سَمِعَ أَنَسًا كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَى وَبِيصِ خَاتَمِهِ لَيْلَتَئِذٍ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ xufton namozini yarim kechagacha kechiktirdilar, soʻng namozni oʻqib: «Odamlar namoz oʻqib uxladi, lekin sizlar uni (namozni) kutib turgan muddatingizda namozda (hisoblandinglar)», — dedilar. Anas qoʻshimcha qildi: «Goʻyo men hozir ham oʻsha kechasi Paygʻambar ﷺ ning uzugining yaltirashini koʻrayotgandekman».Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ хуфтон намозини ярим кечагача кечиктирдилар, сўнг намозни ўқиб: «Одамлар намоз ўқиб ухлади, лекин сизлар уни (намозни) кутиб турган муддатингизда намозда (ҳисобландинглар)», — дедилар. Анас қўшимча қилди: «Гўё мен ҳозир ҳам ўша кечаси Пайғамбар ﷺ нинг узугининг ялтирашини кўраётгандекман».

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا قَيْسٌ، قَالَ لِي جَرِيرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ كُنَّا عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِذْ نَظَرَ إِلَى الْقَمَرِ لَيْلَةَ الْبَدْرِ فَقَالَ ‏"‏ أَمَا إِنَّكُمْ سَتَرَوْنَ رَبَّكُمْ كَمَا تَرَوْنَ هَذَا، لاَ تُضَامُّونَ ـ أَوْ لاَ تُضَاهُونَ ـ فِي رُؤْيَتِهِ، فَإِنِ اسْتَطَعْتُمْ أَنْ لاَ تُغْلَبُوا عَلَى صَلاَةٍ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ، وَقَبْلَ غُرُوبِهَا فَافْعَلُوا ‏"‏‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ غُرُوبِهَا ‏"‏‏.‏

Jarir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Paygʻambar ﷺ bilan toʻlingan oy kechasida edik. U zot oyga qarab: «Albatta, sizlar Robbingizni xuddi shu oyni koʻrgandek koʻrasizlar; Uni koʻrishda (hech) qiyinchilik boʻlmaydi. Bas, quyosh chiqishdan oldingi (bomdod) namozni va botishdan oldingi (asr) namozni qoldirmaslikka qodir boʻlsangiz, shunday qilinglar», — dedilar. Soʻng u zot quyidagi oyatni oʻqidilar: «Robbingga hamd aytib, Uni quyosh chiqishdan oldin va botishidan oldin tasbeh ayt» (Qof, 39).Жарир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Пайғамбар ﷺ билан тўлинган ой кечасида эдик. У зот ойга қараб: «Албатта, сизлар Роббингизни худди шу ойни кўргандек кўрасизлар; Уни кўришда (ҳеч) қийинчилик бўлмайди. Бас, қуёш чиқишдан олдинги (бомдод) намозни ва ботишдан олдинги (аср) намозни қолдирмасликка қодир бўлсангиз, шундай қилинглар», — дедилар. Сўнг у зот қуйидаги оятни ўқидилар: «Роббингга ҳамд айтиб, Уни қуёш чиқишдан олдин ва ботишидан олдин тасбеҳ айт» (Қоф, 39).

حَدَّثَنَا هُدْبَةُ بْنُ خَالِدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، حَدَّثَنِي أَبُو جَمْرَةَ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ أَبِي مُوسَى، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ صَلَّى الْبَرْدَيْنِ دَخَلَ الْجَنَّةَ ‏"‏‏.‏ وَقَالَ ابْنُ رَجَاءٍ حَدَّثَنَا هَمَّامٌ عَنْ أَبِي جَمْرَةَ أَنَّ أَبَا بَكْرِ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ قَيْسٍ أَخْبَرَهُ بِهَذَا‏.‏ حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ، عَنْ حَبَّانَ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، حَدَّثَنَا أَبُو جَمْرَةَ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَهُ‏.‏

Abu Bakr ibn Abu Muso (otasidan) rivoyat qiladi: Otam dedi: «Rasululloh ﷺ: ‹Kim ikki salqin namozni (asr va bomdodni) oʻqisa, jannatga kiradi›, — dedilar».Абу Бакр ибн Абу Мусо (отасидан) ривоят қилади: Отам деди: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Ким икки салқин намозни (аср ва бомдодни) ўқиса, жаннатга киради›, — дедилар».

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَاصِمٍ، قَالَ حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، أَنَّ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ، حَدَّثَهُ أَنَّهُمْ، تَسَحَّرُوا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ قَامُوا إِلَى الصَّلاَةِ‏.‏ قُلْتُ كَمْ بَيْنَهُمَا قَالَ قَدْرُ خَمْسِينَ أَوْ سِتِّينَ ـ يَعْنِي آيَةً ـ ح‏.‏

Anas (Zayd ibn Sobitdan) rivoyat qiladi: Zayd ibn Sobit: «Biz Paygʻambar ﷺ bilan saharlik qildik, soʻng (bomdod) namozga turdik», — dedi. Men undan: «Ikkalasining (saharlik bilan namoz) orasida qancha (vaqt) edi?» — deb soʻradim. U: «Ikkalasining orasida ellikdan oltmishgacha oyat oʻqishga yetadigan (vaqt) edi», — dedi.Анас (Зайд ибн Собитдан) ривоят қилади: Зайд ибн Собит: «Биз Пайғамбар ﷺ билан саҳарлик қилдик, сўнг (бомдод) намозга турдик», — деди. Мен ундан: «Иккаласининг (саҳарлик билан намоз) орасида қанча (вақт) эди?» — деб сўрадим. У: «Иккаласининг орасида элликдан олтмишгача оят ўқишга етадиган (вақт) эди», — деди.

حَدَّثَنَا حَسَنُ بْنُ صَبَّاحٍ، سَمِعَ رَوْحًا، حَدَّثَنَا سَعِيدٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَزَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ تَسَحَّرَا، فَلَمَّا فَرَغَا مِنْ سَحُورِهِمَا قَامَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى الصَّلاَةِ فَصَلَّى‏.‏ قُلْنَا لأَنَسٍ كَمْ كَانَ بَيْنَ فَرَاغِهِمَا مِنْ سَحُورِهِمَا وَدُخُولِهِمَا فِي الصَّلاَةِ قَالَ قَدْرُ مَا يَقْرَأُ الرَّجُلُ خَمْسِينَ آيَةً‏.‏

Qatoda (Anasdan) rivoyat qiladi: Anas ibn Molik: «Paygʻambar ﷺ va Zayd ibn Sobit birga saharlik qildi; taom tugagach, Paygʻambar ﷺ turib (bomdod) namozini oʻqidilar», — dedi. Men Anasdan: «Saharlikni tugatish bilan namozni boshlash orasida qancha (vaqt) edi?» — deb soʻradim. U: «Ikkalasining orasida ellik oyat oʻqishga yetadigan (vaqt) edi», — dedi.Қатода (Анасдан) ривоят қилади: Анас ибн Молик: «Пайғамбар ﷺ ва Зайд ибн Собит бирга саҳарлик қилди; таом тугагач, Пайғамбар ﷺ туриб (бомдод) намозини ўқидилар», — деди. Мен Анасдан: «Саҳарликни тугатиш билан намозни бошлаш орасида қанча (вақт) эди?» — деб сўрадим. У: «Иккаласининг орасида эллик оят ўқишга етадиган (вақт) эди», — деди.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي أُوَيْسٍ، عَنْ أَخِيهِ، عَنْ سُلَيْمَانَ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، أَنَّهُ سَمِعَ سَهْلَ بْنَ سَعْدٍ، يَقُولُ كُنْتُ أَتَسَحَّرُ فِي أَهْلِي ثُمَّ يَكُونُ سُرْعَةٌ بِي أَنْ أُدْرِكَ صَلاَةَ الْفَجْرِ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men oilam bilan saharlik qilar va Rasululloh ﷺ bilan bomdod (namoziga) ulgurish uchun shoshilar edim.Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен оилам билан саҳарлик қилар ва Расулуллоҳ ﷺ билан бомдод (намозига) улгуриш учун шошилар эдим.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، قَالَ أَخْبَرَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّ عَائِشَةَ، أَخْبَرَتْهُ قَالَتْ، كُنَّ نِسَاءُ الْمُؤْمِنَاتِ يَشْهَدْنَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَلاَةَ الْفَجْرِ مُتَلَفِّعَاتٍ بِمُرُوطِهِنَّ، ثُمَّ يَنْقَلِبْنَ إِلَى بُيُوتِهِنَّ حِينَ يَقْضِينَ الصَّلاَةَ، لاَ يَعْرِفُهُنَّ أَحَدٌ مِنَ الْغَلَسِ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Moʻmina ayollar pardalariga oʻranib Rasululloh ﷺ bilan bomdod namoziga hozir boʻlar, namozni tugatgach uylariga qaytar edi; qorongʻilik tufayli ularni hech kim taniy olmas edi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Мўмина аёллар пардаларига ўраниб Расулуллоҳ ﷺ билан бомдод намозига ҳозир бўлар, намозни тугатгач уйларига қайтар эди; қоронғилик туфайли уларни ҳеч ким таний олмас эди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، وَعَنْ بُسْرِ بْنِ سَعِيدٍ، وَعَنِ الأَعْرَجِ، يُحَدِّثُونَهُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ أَدْرَكَ مِنَ الصُّبْحِ رَكْعَةً قَبْلَ أَنْ تَطْلُعَ الشَّمْسُ فَقَدْ أَدْرَكَ الصُّبْحَ، وَمَنْ أَدْرَكَ رَكْعَةً مِنَ الْعَصْرِ قَبْلَ أَنْ تَغْرُبَ الشَّمْسُ فَقَدْ أَدْرَكَ الْعَصْرَ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim quyosh chiqishdan oldin (bomdod namozining) bir rakatiga ulgursa, (bomdod) namoziga ulgurdi; kim quyosh botishdan oldin asr namozining bir rakatiga ulgursa, (asr) namoziga ulgurdi», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким қуёш чиқишдан олдин (бомдод намозининг) бир ракатига улгурса, (бомдод) намозига улгурди; ким қуёш ботишдан олдин аср намозининг бир ракатига улгурса, (аср) намозига улгурди», — дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، قَالَ أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ أَدْرَكَ رَكْعَةً مِنَ الصَّلاَةِ فَقَدْ أَدْرَكَ الصَّلاَةَ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim bir namozning bir rakatiga (oʻz vaqtida) ulgursa, oʻsha namozga ulgurdi», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким бир намознинг бир ракатига (ўз вақтида) улгурса, ўша намозга улгурди», — дедилар.

حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ عُمَرَ، قَالَ حَدَّثَنَا هِشَامٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ شَهِدَ عِنْدِي رِجَالٌ مَرْضِيُّونَ وَأَرْضَاهُمْ عِنْدِي عُمَرُ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنِ الصَّلاَةِ بَعْدَ الصُّبْحِ حَتَّى تَشْرُقَ الشَّمْسُ، وَبَعْدَ الْعَصْرِ حَتَّى تَغْرُبَ‏.‏ حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، سَمِعْتُ أَبَا الْعَالِيَةِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ حَدَّثَنِي نَاسٌ، بِهَذَا‏.‏

Umar (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Paygʻambar ﷺ bomdod namozidan keyin quyosh chiqguncha va asr namozidan keyin quyosh botguncha namoz oʻqishdan qaytardilar». Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Baʼzi kishilar menga ham (yuqoridagi kabi) shu rivoyatni aytdi.Умар (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Пайғамбар ﷺ бомдод намозидан кейин қуёш чиқгунча ва аср намозидан кейин қуёш ботгунча намоз ўқишдан қайтардилар». Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Баъзи кишилар менга ҳам (юқоридаги каби) шу ривоятни айтди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ هِشَامٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبِي قَالَ، أَخْبَرَنِي ابْنُ عُمَرَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تَحَرَّوْا بِصَلاَتِكُمْ طُلُوعَ الشَّمْسِ وَلاَ غُرُوبَهَا ‏"‏‏.‏ وَقَالَ حَدَّثَنِي ابْنُ عُمَرَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا طَلَعَ حَاجِبُ الشَّمْسِ فَأَخِّرُوا الصَّلاَةَ حَتَّى تَرْتَفِعَ، وَإِذَا غَابَ حَاجِبُ الشَّمْسِ فَأَخِّرُوا الصَّلاَةَ حَتَّى تَغِيبَ ‏"‏‏.‏ تَابَعَهُ عَبْدَةُ‏.‏

Hishomning otasi (Ibn Umardan) rivoyat qiladi: Ibn Umar dedi: «Rasululloh ﷺ: ‹Quyosh chiqayotgan paytda va botayotgan paytda namoz oʻqimanglar›, — dedilar». Ibn Umar (yana) dedi: «Rasululloh ﷺ: ‹Quyosh cheti (ufqdan) koʻrinsa, u balandlaguncha namozni kechiktiringlar; quyosh cheti gʻoyib boʻlsa, u (toʻliq) botguncha namozni kechiktiringlar›, — dedilar».Ҳишомнинг отаси (Ибн Умардан) ривоят қилади: Ибн Умар деди: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Қуёш чиқаётган пайтда ва ботаётган пайтда намоз ўқиманглар›, — дедилар». Ибн Умар (яна) деди: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Қуёш чети (уфқдан) кўринса, у баландлагунча намозни кечиктиринглар; қуёш чети ғойиб бўлса, у (тўлиқ) ботгунча намозни кечиктиринглар›, — дедилар».

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ أَبِي أُسَامَةَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ خُبَيْبِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ حَفْصِ بْنِ عَاصِمٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ بَيْعَتَيْنِ وَعَنْ لِبْسَتَيْنِ وَعَنْ صَلاَتَيْنِ نَهَى عَنِ الصَّلاَةِ بَعْدَ الْفَجْرِ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ، وَبَعْدَ الْعَصْرِ حَتَّى تَغْرُبَ الشَّمْسُ، وَعَنِ اشْتِمَالِ الصَّمَّاءِ وَعَنْ الاِحْتِبَاءِ فِي ثَوْبٍ وَاحِدٍ يُفْضِي بِفَرْجِهِ إِلَى السَّمَاءِ، وَعَنِ الْمُنَابَذَةِ وَالْمُلاَمَسَةِ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ ikki xil savdodan, ikki xil kiyimdan va ikki (vaqtda) namoz (oʻqish)dan qaytardilar. U zot bomdod namozidan keyin quyosh chiqguncha va asr namozidan keyin u botguncha namoz oʻqishdan qaytardilar. Yana u zot bitta kiyimda — avrat osmonga ochiladigan tarzda — ‹ishtimol as-sammoʼ› va ‹ihtiboʼ›dan qaytardilar. Yana u zot ‹munoboza› va ‹mulamasa› deb atalgan savdolardan qaytardilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ икки хил савдодан, икки хил кийимдан ва икки (вақтда) намоз (ўқиш)дан қайтардилар. У зот бомдод намозидан кейин қуёш чиқгунча ва аср намозидан кейин у ботгунча намоз ўқишдан қайтардилар. Яна у зот битта кийимда — аврат осмонга очиладиган тарзда — ‹иштимол ас-саммў› ва ‹иҳтибў›дан қайтардилар. Яна у зот ‹мунобоза› ва ‹муламаса› деб аталган савдолардан қайтардилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، قَالَ أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يَتَحَرَّى أَحَدُكُمْ فَيُصَلِّي عِنْدَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَلاَ عِنْدَ غُرُوبِهَا ‏"‏‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Biringiz quyosh chiqayotgan yoki botayotgan paytda namoz oʻqishga urinmasin», — dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бирингиз қуёш чиқаётган ёки ботаётган пайтда намоз ўқишга уринмасин», — дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ صَالِحٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَطَاءُ بْنُ يَزِيدَ الْجُنْدَعِيُّ، أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا سَعِيدٍ الْخُدْرِيَّ، يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ لاَ صَلاَةَ بَعْدَ الصُّبْحِ حَتَّى تَرْتَفِعَ الشَّمْسُ، وَلاَ صَلاَةَ بَعْدَ الْعَصْرِ حَتَّى تَغِيبَ الشَّمْسُ ‏"‏‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺ ning shunday deganini eshitdim: «Bomdod namozidan keyin quyosh chiqguncha namoz yoʻq; asr namozidan keyin quyosh botguncha namoz yoʻq».Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг шундай деганини эшитдим: «Бомдод намозидан кейин қуёш чиқгунча намоз йўқ; аср намозидан кейин қуёш ботгунча намоз йўқ».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبَانَ، قَالَ حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي التَّيَّاحِ، قَالَ سَمِعْتُ حُمْرَانَ بْنَ أَبَانَ، يُحَدِّثُ عَنْ مُعَاوِيَةَ، قَالَ إِنَّكُمْ لَتُصَلُّونَ صَلاَةً، لَقَدْ صَحِبْنَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَمَا رَأَيْنَاهُ يُصَلِّيهَا، وَلَقَدْ نَهَى عَنْهُمَا، يَعْنِي الرَّكْعَتَيْنِ بَعْدَ الْعَصْرِ‏.‏

Muoviya (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Sizlar shunday namozni oʻqiyapsizlarki, biz Rasululloh ﷺ bilan birga boʻlganimizda, men uni u zotning oʻqiyotganini koʻrmadim; albatta u zot uni (yaʼni asrdan keyingi ikki rakatni) taqiqlagan edilar».Муовия (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Сизлар шундай намозни ўқияпсизларки, биз Расулуллоҳ ﷺ билан бирга бўлганимизда, мен уни у зотнинг ўқиётганини кўрмадим; албатта у зот уни (яъни асрдан кейинги икки ракатни) тақиқлаган эдилар».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلاَمٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ خُبَيْبٍ، عَنْ حَفْصِ بْنِ عَاصِمٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ صَلاَتَيْنِ بَعْدَ الْفَجْرِ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ، وَبَعْدَ الْعَصْرِ حَتَّى تَغْرُبَ الشَّمْسُ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ ikki (vaqtda) namoz oʻqishdan qaytardilar: birinchisi — bomdod namozidan keyin quyosh chiqguncha; ikkinchisi — asr namozidan keyin quyosh botguncha.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ икки (вақтда) намоз ўқишдан қайтардилар: биринчиси — бомдод намозидан кейин қуёш чиқгунча; иккинчиси — аср намозидан кейин қуёш ботгунча.

حَدَّثَنَا أَبُو النُّعْمَانِ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ أُصَلِّي كَمَا رَأَيْتُ أَصْحَابِي يُصَلُّونَ، لاَ أَنْهَى أَحَدًا يُصَلِّي بِلَيْلٍ وَلاَ نَهَارٍ مَا شَاءَ، غَيْرَ أَنْ لاَ تَحَرَّوْا طُلُوعَ الشَّمْسِ وَلاَ غُرُوبَهَا‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men sahobalarimni namoz oʻqiyotgan holda koʻrgandek (oʻshanday) namoz oʻqiyaman. Men kecha-kunduzning hech bir vaqtida namoz oʻqishni taqiqlamayman — faqat quyosh botayotgan va chiqayotgan paytlar mustasno.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен саҳобаларимни намоз ўқиётган ҳолда кўргандек (ўшандай) намоз ўқияман. Мен кеча-кундузнинг ҳеч бир вақтида намоз ўқишни тақиқламайман — фақат қуёш ботаётган ва чиқаётган пайтлар мустасно.

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ أَيْمَنَ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي أَنَّهُ، سَمِعَ عَائِشَةَ، قَالَتْ وَالَّذِي ذَهَبَ بِهِ مَا تَرَكَهُمَا حَتَّى لَقِيَ اللَّهَ، وَمَا لَقِيَ اللَّهَ تَعَالَى حَتَّى ثَقُلَ عَنِ الصَّلاَةِ، وَكَانَ يُصَلِّي كَثِيرًا مِنْ صَلاَتِهِ قَاعِدًا ـ تَعْنِي الرَّكْعَتَيْنِ بَعْدَ الْعَصْرِ ـ وَكَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّيهِمَا، وَلاَ يُصَلِّيهِمَا فِي الْمَسْجِدِ مَخَافَةَ أَنْ يُثَقِّلَ عَلَى أُمَّتِهِ، وَكَانَ يُحِبُّ مَا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambarni (ruhini) olgan Allohga qasamki, Paygʻambar ﷺ asr namozidan keyin oʻsha (ikki rakatni) Allohga yoʻliqguncha hech qoldirmadilar; u zot Allohga — tik turib namoz oʻqish ogʻir boʻlib qolguncha — yoʻliqmadilar, shuning uchun koʻp namozlarni oʻtirgan holda oʻqir edilar. (U asrdan keyingi ikki rakatni nazarda tutdi.) U zot ularni uyda oʻqir, masjidda hech oʻqimas edilar — ummatiga ogʻir boʻlmasin deb; u zot ular uchun yengil boʻlgan narsani yaxshi koʻrar edilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Пайғамбарни (руҳини) олган Аллоҳга қасамки, Пайғамбар ﷺ аср намозидан кейин ўша (икки ракатни) Аллоҳга йўлиқгунча ҳеч қолдирмадилар; у зот Аллоҳга — тик туриб намоз ўқиш оғир бўлиб қолгунча — йўлиқмадилар, шунинг учун кўп намозларни ўтирган ҳолда ўқир эдилар. (У асрдан кейинги икки ракатни назарда тутди.) У зот уларни уйда ўқир, масжидда ҳеч ўқимас эдилар — умматига оғир бўлмасин деб; у зот улар учун енгил бўлган нарсани яхши кўрар эдилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى، قَالَ حَدَّثَنَا هِشَامٌ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبِي قَالَتْ، عَائِشَةُ ابْنَ أُخْتِي مَا تَرَكَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم السَّجْدَتَيْنِ بَعْدَ الْعَصْرِ عِنْدِي قَطُّ‏.‏

Hishomning otasi (Oishadan) rivoyat qiladi: Oisha (menga qarab): «Ey jiyanim, Paygʻambar ﷺ mening uyimda asr namozidan keyin ikki sajda (yaʼni ikki rakat)ni hech qoldirmadilar», — dedi.Ҳишомнинг отаси (Оишадан) ривоят қилади: Оиша (менга қараб): «Эй жияним, Пайғамбар ﷺ менинг уйимда аср намозидан кейин икки сажда (яъни икки ракат)ни ҳеч қолдирмадилар», — деди.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ، قَالَ حَدَّثَنَا الشَّيْبَانِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ الأَسْوَدِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ رَكْعَتَانِ لَمْ يَكُنْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَدَعُهُمَا سِرًّا وَلاَ عَلاَنِيَةً رَكْعَتَانِ قَبْلَ صَلاَةِ الصُّبْحِ، وَرَكْعَتَانِ بَعْدَ الْعَصْرِ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ bomdod namozidan oldingi ikki rakatni va asr namozidan keyingi (ikki rakatni) — oshkora ham, maxfiy ham — hech qoldirmadilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ бомдод намозидан олдинги икки ракатни ва аср намозидан кейинги (икки ракатни) — ошкора ҳам, махфий ҳам — ҳеч қолдирмадилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَرْعَرَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ رَأَيْتُ الأَسْوَدَ وَمَسْرُوقًا شَهِدَا عَلَى عَائِشَةَ قَالَتْ مَا كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَأْتِينِي فِي يَوْمٍ بَعْدَ الْعَصْرِ إِلاَّ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ asr namozidan keyin mening oldimga kelganlarida, doimo ikki rakat (namoz) oʻqir edilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ аср намозидан кейин менинг олдимга келганларида, доимо икки ракат (намоз) ўқир эдилар.

حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ فَضَالَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا هِشَامٌ، عَنْ يَحْيَى ـ هُوَ ابْنُ أَبِي كَثِيرٍ ـ عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، أَنَّ أَبَا الْمَلِيحِ، حَدَّثَهُ قَالَ كُنَّا مَعَ بُرَيْدَةَ فِي يَوْمٍ ذِي غَيْمٍ فَقَالَ بَكِّرُوا بِالصَّلاَةِ فَإِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ تَرَكَ صَلاَةَ الْعَصْرِ حَبِطَ عَمَلُهُ ‏"‏‏.‏

Ibn Abu Malih (Buraydadan) rivoyat qiladi: Men Burayda bilan bulutli kunda edim; u: «Asr namozini erta oʻqinglar; chunki Paygʻambar ﷺ: ‹Kim asr namozini tark etsa, uning barcha (yaxshi) amallari behuda ketadi›, — dedilar», — dedi.Ибн Абу Малиҳ (Бурайдадан) ривоят қилади: Мен Бурайда билан булутли кунда эдим; у: «Аср намозини эрта ўқинглар; чунки Пайғамбар ﷺ: ‹Ким аср намозини тарк эца, унинг барча (яхши) амаллари беҳуда кетади›, — дедилар», — деди.

حَدَّثَنَا عِمْرَانُ بْنُ مَيْسَرَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ، قَالَ حَدَّثَنَا حُصَيْنٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي قَتَادَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ سِرْنَا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم لَيْلَةً فَقَالَ بَعْضُ الْقَوْمِ لَوْ عَرَّسْتَ بِنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَخَافُ أَنْ تَنَامُوا عَنِ الصَّلاَةِ ‏"‏‏.‏ قَالَ بِلاَلٌ أَنَا أُوقِظُكُمْ‏.‏ فَاضْطَجَعُوا وَأَسْنَدَ بِلاَلٌ ظَهْرَهُ إِلَى رَاحِلَتِهِ، فَغَلَبَتْهُ عَيْنَاهُ فَنَامَ، فَاسْتَيْقَظَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَقَدْ طَلَعَ حَاجِبُ الشَّمْسِ فَقَالَ ‏"‏ يَا بِلاَلُ أَيْنَ مَا قُلْتَ ‏"‏‏.‏ قَالَ مَا أُلْقِيَتْ عَلَىَّ نَوْمَةٌ مِثْلُهَا قَطُّ‏.‏ قَالَ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ قَبَضَ أَرْوَاحَكُمْ حِينَ شَاءَ، وَرَدَّهَا عَلَيْكُمْ حِينَ شَاءَ، يَا بِلاَلُ قُمْ فَأَذِّنْ بِالنَّاسِ بِالصَّلاَةِ ‏"‏‏.‏ فَتَوَضَّأَ فَلَمَّا ارْتَفَعَتِ الشَّمْسُ وَابْيَاضَّتْ قَامَ فَصَلَّى‏.‏

Abdulloh ibn Abu Qatoda (otasidan) rivoyat qiladi: Otam dedi: «Bir kechasi biz Paygʻambar ﷺ bilan safarda edik; baʼzi odamlar: ‹Koshki Rasululloh ﷺ kechaning oxirgi soatlarida biz bilan birga dam olsa›, — dedi. U zot: ‹Sizlar uxlab, (bomdod) namozini qoldirishingizdan qoʻrqaman›, — dedilar. Bilol: ‹Men sizlarni uygʻotaman›, — dedi. Bas, hamma uxladi; Bilol orqasini uloviga suyadi va u ham (uyquga) gʻolib kelib uxlab qoldi. Paygʻambar ﷺ quyosh cheti koʻtarilganida uygʻondilar va: ‹Ey Bilol, aytgan gaping qani?› — dedilar. U: ‹Men bunday uyquni hech uxlamagan edim›, — dedi. Paygʻambar ﷺ: ‹Alloh xohlaganida ruhlaringizni (qabz) qildi, xohlaganida ularni qaytardi. Ey Bilol, tur va namozga azon ayt›, — dedilar. Paygʻambar ﷺ tahorat oldilar; quyosh koʻtarilib yorug boʻlganida, turib namoz oʻqidilar».Абдуллоҳ ибн Абу Қатода (отасидан) ривоят қилади: Отам деди: «Бир кечаси биз Пайғамбар ﷺ билан сафарда эдик; баъзи одамлар: ‹Кошки Расулуллоҳ ﷺ кечанинг охирги соатларида биз билан бирга дам олса›, — деди. У зот: ‹Сизлар ухлаб, (бомдод) намозини қолдиришингиздан қўрқаман›, — дедилар. Билол: ‹Мен сизларни уйғотаман›, — деди. Бас, ҳамма ухлади; Билол орқасини уловига суяди ва у ҳам (уйқуга) ғолиб келиб ухлаб қолди. Пайғамбар ﷺ қуёш чети кўтарилганида уйғондилар ва: ‹Эй Билол, айтган гапинг қани?› — дедилар. У: ‹Мен бундай уйқуни ҳеч ухламаган эдим›, — деди. Пайғамбар ﷺ: ‹Аллоҳ хоҳлаганида руҳларингизни (қабз) қилди, хоҳлаганида уларни қайтарди. Эй Билол, тур ва намозга азон айт›, — дедилар. Пайғамбар ﷺ таҳорат олдилар; қуёш кўтарилиб ёруг бўлганида, туриб намоз ўқидилар».

حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ فَضَالَةَ، قَالَ حَدَّثَنَا هِشَامٌ، عَنْ يَحْيَى، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، جَاءَ يَوْمَ الْخَنْدَقِ بَعْدَ مَا غَرَبَتِ الشَّمْسُ، فَجَعَلَ يَسُبُّ كُفَّارَ قُرَيْشٍ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا كِدْتُ أُصَلِّي الْعَصْرَ حَتَّى كَادَتِ الشَّمْسُ تَغْرُبُ‏.‏ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَاللَّهِ مَا صَلَّيْتُهَا ‏"‏‏.‏ فَقُمْنَا إِلَى بُطْحَانَ، فَتَوَضَّأَ لِلصَّلاَةِ، وَتَوَضَّأْنَا لَهَا فَصَلَّى الْعَصْرَ بَعْدَ مَا غَرَبَتِ الشَّمْسُ، ثُمَّ صَلَّى بَعْدَهَا الْمَغْرِبَ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Xandaq (jangi) kuni Umar ibn al-Xattob quyosh botgandan keyin Quraysh kofirlarini soʻkib keldi va: «Yo Rasululloh, men asr namozini quyosh botguncha oʻqiy olmadim», — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Allohga qasamki, men ham (uni) oʻqimadim», — dedilar. Bas, biz Buthon (degan joy)ga burildik; Paygʻambar ﷺ tahorat oldilar, biz ham tahorat oldik va asr namozini quyosh botgandan keyin oʻqidik; soʻng u zot shom namozini oʻqidilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Хандақ (жанги) куни Умар ибн ал-Хаттоб қуёш ботгандан кейин Қурайш кофирларини сўкиб келди ва: «Ё Расулуллоҳ, мен аср намозини қуёш ботгунча ўқий олмадим», — деди. Пайғамбар ﷺ: «Аллоҳга қасамки, мен ҳам (уни) ўқимадим», — дедилар. Бас, биз Бутҳон (деган жой)га бурилдик; Пайғамбар ﷺ таҳорат олдилар, биз ҳам таҳорат олдик ва аср намозини қуёш ботгандан кейин ўқидик; сўнг у зот шом намозини ўқидилар.

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، وَمُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، قَالاَ حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ نَسِيَ صَلاَةً فَلْيُصَلِّ إِذَا ذَكَرَهَا، لاَ كَفَّارَةَ لَهَا إِلاَّ ذَلِكَ ‏"‏‏.‏ ‏[quran sura="20" aya_start="14" aya_end="14"]{‏وَأَقِمِ الصَّلاَةَ لِذِكْرِي‏}‏ قَالَ مُوسَى قَالَ هَمَّامٌ سَمِعْتُهُ يَقُولُ بَعْدُ ‏[quran sura="20" aya_start="14" aya_end="14"]{‏وَأَقِمِ الصَّلاَةَ لِذِكْرِي‏}‏‏.‏وَقَالَ حَبَّانُ حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، حَدَّثَنَا أَنَسٌ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Kim bir namozni unutsa, uni eslaganida oʻqisin; undan boshqa kafforat yoʻq», — dedilar. Soʻng u zot: «Meni (Allohni) eslash uchun namoz oʻqi» (Toha, 14) — degan (oyatni) oʻqidilar.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Ким бир намозни унуца, уни эслаганида ўқисин; ундан бошқа каффорат йўқ», — дедилар. Сўнг у зот: «Мени (Аллоҳни) эслаш учун намоз ўқи» (Тоҳа, 14) — деган (оятни) ўқидилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ هِشَامٍ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى ـ هُوَ ابْنُ أَبِي كَثِيرٍ ـ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ جَعَلَ عُمَرُ يَوْمَ الْخَنْدَقِ يَسُبُّ كُفَّارَهُمْ وَقَالَ مَا كِدْتُ أُصَلِّي الْعَصْرَ حَتَّى غَرَبَتْ‏.‏ قَالَ فَنَزَلْنَا بُطْحَانَ، فَصَلَّى بَعْدَ مَا غَرَبَتِ الشَّمْسُ، ثُمَّ صَلَّى الْمَغْرِبَ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Umar Xandaq (jangi) kuni Quraysh kofirlarini soʻkib keldi va: «Men asr namozini quyosh botguncha oʻqiy olmadim», — dedi. Soʻng biz Buthon (degan joy)ga bordik; u zot (asr) namozini quyosh botgandan keyin oʻqidilar, soʻng shom namozini oʻqidilar.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Умар Хандақ (жанги) куни Қурайш кофирларини сўкиб келди ва: «Мен аср намозини қуёш ботгунча ўқий олмадим», — деди. Сўнг биз Бутҳон (деган жой)га бордик; у зот (аср) намозини қуёш ботгандан кейин ўқидилар, сўнг шом намозини ўқидилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى، قَالَ حَدَّثَنَا عَوْفٌ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو الْمِنْهَالِ، قَالَ انْطَلَقْتُ مَعَ أَبِي إِلَى أَبِي بَرْزَةَ الأَسْلَمِيِّ فَقَالَ لَهُ أَبِي حَدِّثْنَا كَيْفَ، كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُصَلِّي الْمَكْتُوبَةَ قَالَ كَانَ يُصَلِّي الْهَجِيرَ وَهْىَ الَّتِي تَدْعُونَهَا الأُولَى حِينَ تَدْحَضُ الشَّمْسُ، وَيُصَلِّي الْعَصْرَ، ثُمَّ يَرْجِعُ أَحَدُنَا إِلَى أَهْلِهِ فِي أَقْصَى الْمَدِينَةِ وَالشَّمْسُ حَيَّةٌ، وَنَسِيتُ مَا قَالَ فِي الْمَغْرِبِ‏.‏ قَالَ وَكَانَ يَسْتَحِبُّ أَنْ يُؤَخِّرَ الْعِشَاءَ‏.‏ قَالَ وَكَانَ يَكْرَهُ النَّوْمَ قَبْلَهَا وَالْحَدِيثَ بَعْدَهَا، وَكَانَ يَنْفَتِلُ مِنْ صَلاَةِ الْغَدَاةِ حِينَ يَعْرِفُ أَحَدُنَا جَلِيسَهُ، وَيَقْرَأُ مِنَ السِّتِّينَ إِلَى الْمِائَةِ‏.‏

Abul-Minhol (Abu Barzadan) rivoyat qiladi: Otam va men Abu Barza al-Aslamiyning oldiga bordik; otam unga: «Rasululloh ﷺ farz (jamoat) namozlarini qanday oʻqir edilar — bizga ayt», — dedi. U: «U zot siz ‹birinchi namoz› deb ataydigan peshinni quyosh peshin mahalida ogʻgan paytda oʻqir edilar; asrni esa birovimiz Madinaning eng chekka (joyidagi) oilasiga borgan paytda quyosh hali issiq boʻlgan paytda (oʻqir edilar). (Roviy Abu Barza shom namozi haqida aytganni unutdi.) Paygʻambar ﷺ xuftonni kechiktirib oʻqishni afzal koʻrar, undan oldin uxlashni va undan keyin gaplashishni esa yoqtirmas edilar. Bomdod namozini tugatgach, kishi yonida oʻtirganni taniy oladigan paytda (joydan) qaytar va unda (bomdodda) Qurʼondan 60 dan 100 gacha oyat oʻqir edilar», — dedi.Абул-Минҳол (Абу Барзадан) ривоят қилади: Отам ва мен Абу Барза ал-Асламийнинг олдига бордик; отам унга: «Расулуллоҳ ﷺ фарз (жамоат) намозларини қандай ўқир эдилар — бизга айт», — деди. У: «У зот сиз ‹биринчи намоз› деб атайдиган пешинни қуёш пешин маҳалида оғган пайтда ўқир эдилар; асрни эса бировимиз Мадинанинг энг чекка (жойидаги) оиласига борган пайтда қуёш ҳали иссиқ бўлган пайтда (ўқир эдилар). (Ровий Абу Барза шом намози ҳақида айтганни унутди.) Пайғамбар ﷺ хуфтонни кечиктириб ўқишни афзал кўрар, ундан олдин ухлашни ва ундан кейин гаплашишни эса ёқтирмас эдилар. Бомдод намозини тугатгач, киши ёнида ўтирганни таний оладиган пайтда (жойдан) қайтар ва унда (бомдодда) Қуръондан 60 дан 100 гача оят ўқир эдилар», — деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الصَّبَّاحِ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَلِيٍّ الْحَنَفِيُّ، حَدَّثَنَا قُرَّةُ بْنُ خَالِدٍ، قَالَ انْتَظَرْنَا الْحَسَنَ وَرَاثَ عَلَيْنَا حَتَّى قَرُبْنَا مِنْ وَقْتِ قِيَامِهِ، فَجَاءَ فَقَالَ دَعَانَا جِيرَانُنَا هَؤُلاَءِ‏.‏ ثُمَّ قَالَ قَالَ أَنَسٌ نَظَرْنَا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم ذَاتَ لَيْلَةٍ حَتَّى كَانَ شَطْرُ اللَّيْلِ يَبْلُغُهُ، فَجَاءَ فَصَلَّى لَنَا، ثُمَّ خَطَبَنَا فَقَالَ ‏"‏ أَلاَ إِنَّ النَّاسَ قَدْ صَلَّوْا ثُمَّ رَقَدُوا، وَإِنَّكُمْ لَمْ تَزَالُوا فِي صَلاَةٍ مَا انْتَظَرْتُمُ الصَّلاَةَ ‏"‏‏.‏ قَالَ الْحَسَنُ وَإِنَّ الْقَوْمَ لاَ يَزَالُونَ بِخَيْرٍ مَا انْتَظَرُوا الْخَيْرَ‏.‏ قَالَ قُرَّةُ هُوَ مِنْ حَدِيثِ أَنَسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Qurra ibn Xolid (Hasan va Anasdan) rivoyat qiladi: Bir kuni u Hasanni kutdi; u (Hasan) odatda vaʼz boshlaydigan vaqtigacha kelmadi; soʻng kelib uzr soʻradi: «Qoʻshnilarimiz bizni taklif qilgan edi», — dedi. Soʻng u: «Anas rivoyat qildi: Bir kuni biz Paygʻambar ﷺ ni yarim kecha yoki yarim kechaga yaqin (vaqt)gacha kutdik. U zot kelib, namozga imomlik qildilar; namozni tugatgach, bizga qarab: ‹Hamma odam namoz oʻqib uxladi, lekin sizlar uni (namozni) kutib turgan muddatingizda namozda (hisoblandinglar)›, — dedilar», — dedi. Hasan: «Odamlar yaxshi amal (qilishni) kutib turgan muddatlarida, yaxshi amal qilayotgan (kishi)lar (kabi)dir», — dedi. Hasanning bu soʻzi — Anasning Paygʻambar ﷺ dan (qilgan) hadisining bir qismidir.Қурра ибн Холид (Ҳасан ва Анасдан) ривоят қилади: Бир куни у Ҳасанни кутди; у (Ҳасан) одатда ваъз бошлайдиган вақтигача келмади; сўнг келиб узр сўради: «Қўшниларимиз бизни таклиф қилган эди», — деди. Сўнг у: «Анас ривоят қилди: Бир куни биз Пайғамбар ﷺ ни ярим кеча ёки ярим кечага яқин (вақт)гача кутдик. У зот келиб, намозга имомлик қилдилар; намозни тугатгач, бизга қараб: ‹Ҳамма одам намоз ўқиб ухлади, лекин сизлар уни (намозни) кутиб турган муддатингизда намозда (ҳисобландинглар)›, — дедилар», — деди. Ҳасан: «Одамлар яхши амал (қилишни) кутиб турган муддатларида, яхши амал қилаётган (киши)лар (каби)дир», — деди. Ҳасаннинг бу сўзи — Анаснинг Пайғамбар ﷺ дан (қилган) ҳадисининг бир қисмидир.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، قَالَ أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ حَدَّثَنِي سَالِمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، وَأَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي حَثْمَةَ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ، قَالَ صَلَّى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم صَلاَةَ الْعِشَاءِ فِي آخِرِ حَيَاتِهِ، فَلَمَّا سَلَّمَ قَامَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ أَرَأَيْتَكُمْ لَيْلَتَكُمْ هَذِهِ فَإِنَّ رَأْسَ مِائَةٍ لاَ يَبْقَى مِمَّنْ هُوَ الْيَوْمَ عَلَى ظَهْرِ الأَرْضِ أَحَدٌ ‏"‏‏.‏ فَوَهِلَ النَّاسُ فِي مَقَالَةِ رَسُولِ اللَّهِ ـ عَلَيْهِ السَّلاَمُ ـ إِلَى مَا يَتَحَدَّثُونَ مِنْ هَذِهِ الأَحَادِيثِ عَنْ مِائَةِ سَنَةٍ، وَإِنَّمَا قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يَبْقَى مِمَّنْ هُوَ الْيَوْمَ عَلَى ظَهْرِ الأَرْضِ ‏"‏ يُرِيدُ بِذَلِكَ أَنَّهَا تَخْرِمُ ذَلِكَ الْقَرْنَ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ soʻnggi kunlarida bir xufton namozini oʻqib, salom bilan tugatgach, turib: «Shu kechaning (ahamiyatini) bilasizlarmi? Bugun yer yuzida hozir boʻlgan hech kim shu kechadan yuz yil oʻtgandan keyin tirik qolmaydi», — dedilar. Odamlar Rasululloh ﷺ ning bu soʻzini tushunishda xato qildi va bu roviylar haqida aytilgan (turli) narsalarga berildi (baʼzilar: Qiyomat yuz yildan keyin boʻladi, dedi). Lekin Paygʻambar ﷺ: «Bugun yer yuzida hozir boʻlgan hech kim shu kechadan yuz yil oʻtgandan keyin tirik qolmaydi», — degan edilar; u zot: «Oʻsha asr (oʻsha asr ahli) oʻtib ketganida» — (degan maʼnoni) nazarda tutgan edilar.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ сўнгги кунларида бир хуфтон намозини ўқиб, салом билан тугатгач, туриб: «Шу кечанинг (аҳамиятини) биласизларми? Бугун ер юзида ҳозир бўлган ҳеч ким шу кечадан юз йил ўтгандан кейин тирик қолмайди», — дедилар. Одамлар Расулуллоҳ ﷺ нинг бу сўзини тушунишда хато қилди ва бу ровийлар ҳақида айтилган (турли) нарсаларга берилди (баъзилар: Қиёмат юз йилдан кейин бўлади, деди). Лекин Пайғамбар ﷺ: «Бугун ер юзида ҳозир бўлган ҳеч ким шу кечадан юз йил ўтгандан кейин тирик қолмайди», — деган эдилар; у зот: «Ўша аср (ўша аср аҳли) ўтиб кетганида» — (деган маънони) назарда тутган эдилар.

حَدَّثَنَا أَبُو النُّعْمَانِ، قَالَ حَدَّثَنَا مُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا أَبُو عُثْمَانَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ، أَنَّ أَصْحَابَ الصُّفَّةِ، كَانُوا أُنَاسًا فُقَرَاءَ، وَأَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ كَانَ عِنْدَهُ طَعَامُ اثْنَيْنِ فَلْيَذْهَبْ بِثَالِثٍ، وَإِنْ أَرْبَعٌ فَخَامِسٌ أَوْ سَادِسٌ ‏"‏‏.‏ وَأَنَّ أَبَا بَكْرٍ جَاءَ بِثَلاَثَةٍ فَانْطَلَقَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِعَشَرَةٍ، قَالَ فَهْوَ أَنَا وَأَبِي وَأُمِّي، فَلاَ أَدْرِي قَالَ وَامْرَأَتِي وَخَادِمٌ بَيْنَنَا وَبَيْنَ بَيْتِ أَبِي بَكْرٍ‏.‏ وَإِنَّ أَبَا بَكْرٍ تَعَشَّى عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ لَبِثَ حَيْثُ صُلِّيَتِ الْعِشَاءُ، ثُمَّ رَجَعَ فَلَبِثَ حَتَّى تَعَشَّى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَجَاءَ بَعْدَ مَا مَضَى مِنَ اللَّيْلِ مَا شَاءَ اللَّهُ، قَالَتْ لَهُ امْرَأَتُهُ وَمَا حَبَسَكَ عَنْ أَضْيَافِكَ ـ أَوْ قَالَتْ ضَيْفِكَ ـ قَالَ أَوَمَا عَشَّيْتِيهِمْ قَالَتْ أَبَوْا حَتَّى تَجِيءَ، قَدْ عُرِضُوا فَأَبَوْا‏.‏ قَالَ فَذَهَبْتُ أَنَا فَاخْتَبَأْتُ فَقَالَ يَا غُنْثَرُ، فَجَدَّعَ وَسَبَّ، وَقَالَ كُلُوا لاَ هَنِيئًا‏.‏ فَقَالَ وَاللَّهِ لاَ أَطْعَمُهُ أَبَدًا، وَايْمُ اللَّهِ مَا كُنَّا نَأْخُذُ مِنْ لُقْمَةٍ إِلاَّ رَبَا مِنْ أَسْفَلِهَا أَكْثَرُ مِنْهَا‏.‏ قَالَ يَعْنِي حَتَّى شَبِعُوا وَصَارَتْ أَكْثَرَ مِمَّا كَانَتْ قَبْلَ ذَلِكَ، فَنَظَرَ إِلَيْهَا أَبُو بَكْرٍ فَإِذَا هِيَ كَمَا هِيَ أَوْ أَكْثَرُ مِنْهَا‏.‏ فَقَالَ لاِمْرَأَتِهِ يَا أُخْتَ بَنِي فِرَاسٍ مَا هَذَا قَالَتْ لاَ وَقُرَّةِ عَيْنِي لَهِيَ الآنَ أَكْثَرُ مِنْهَا قَبْلَ ذَلِكَ بِثَلاَثِ مَرَّاتٍ‏.‏ فَأَكَلَ مِنْهَا أَبُو بَكْرٍ وَقَالَ إِنَّمَا كَانَ ذَلِكَ مِنَ الشَّيْطَانِ ـ يَعْنِي يَمِينَهُ ـ ثُمَّ أَكَلَ مِنْهَا لُقْمَةً، ثُمَّ حَمَلَهَا إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَأَصْبَحَتْ عِنْدَهُ، وَكَانَ بَيْنَنَا وَبَيْنَ قَوْمٍ عَقْدٌ، فَمَضَى الأَجَلُ، فَفَرَّقَنَا اثْنَا عَشَرَ رَجُلاً، مَعَ كُلِّ رَجُلٍ مِنْهُمْ أُنَاسٌ، اللَّهُ أَعْلَمُ كَمْ مَعَ كُلِّ رَجُلٍ فَأَكَلُوا مِنْهَا أَجْمَعُونَ، أَوْ كَمَا قَالَ‏.‏

Abu Usmon (Abdurrahmon ibn Abu Bakrdan) rivoyat qiladi: Abdurrahmon ibn Abu Bakr dedi: «Suffa ahli kambagʻal kishilar edi. Paygʻambar ﷺ: ‹Kimda ikki kishilik taom boʻlsa, ulardan (Suffa ahlidan) uchinchisini (olib) borsin; kimda toʻrt kishilik taom boʻlsa, ulardan birini yoki ikkisini (olib) borsin›, — dedilar. Abu Bakr uch kishini (olib) bordi, Paygʻambar ﷺ ulardan oʻntasini (olib) bordilar». Abdurrahmon qoʻshimcha qildi: «Otam, onam va men (uyda) edik. (Roviy: Abdurrahmon ‹xotinim va men bilan Abu Bakrning uyiga mushtarak xizmatkorimiz ham (bor edi)› deb aytdimi, shubha qiladi.) Abu Bakr kechlik (oqshom taomini) Paygʻambar ﷺ bilan yedi va xufton namozi oʻqilguncha oʻsha yerda qoldi. Soʻng u qaytib, yana Paygʻambar ﷺ bilan — to u zot taom yegunlarigacha — qoldi; soʻng kechaning katta qismi oʻtgach, uyiga qaytdi. Abu Bakrning xotini: ‹Seni mehmonlaringdan (yoki mehmoningdan) nima ushlab qoldi?› — dedi. U: ‹Ularga hali (taom) tortmadingmi?› — dedi. U (ayol): ‹Sen kelguncha ular yeshdan bosh tortdi. Taom ularga tortildi, lekin ular rad etdi›, — dedi». Abdurrahmon qoʻshimcha qildi: «Men (Abu Bakrdan qoʻrqib) ketib, yashirindim. U (Abu Bakr): ‹Ey Gʻunsar! (dagʻal soʻz)› — deb meni chaqirdi, yomon soʻzlar bilan soʻkdi; soʻng (oilasiga): ‹Yenglar! Sizlarga marhabo yoʻq›, — dedi. Soʻng (taom tortildi). Abu Bakr oʻsha taomdan yemaslikka qasam ichdi». (Roviy qoʻshimcha qildi:) Allohga qasamki, biz (men va Suffa mehmonlari) taomdan biror narsa olsak, u ostidan koʻpayar edi. Hammamiz toʻyib yedik, taom esa tortilmasdan oldingidan koʻproq boʻldi. Abu Bakr unga (taomga) qaradi va uni tortilmasdan oldingidek — yoki undan ham koʻproq — topdi. U xotiniga: «Ey Bani Firos opasi, bu nima?» — dedi. U (ayol): «Ey koʻzimning nuri, taom hozir avvalgidan uch barobar koʻp», — dedi. Abu Bakr undan yedi va: «U (qasam) — shaytondan edi», — dedi (qasamini nazarda tutdi). Soʻng u yana undan bir luqma oldi, qolganini esa Paygʻambar ﷺ ga (olib) bordi; bas, oʻsha taom Paygʻambar ﷺ ning oldida (qoldi). Biz bilan baʼzi odamlar orasida sulh (ahdnoma) bor edi; oʻsha (ahd) muddati tugagach, Paygʻambar ﷺ bizni oʻn ikki (guruh)ga ajratdilar — har biriga bir kishi bosh edi. Har bir (boshliq) qoʻl ostida qancha kishi boʻlganini Alloh biladi. Bas, ularning hammasi (oʻn ikki guruh) oʻsha taomdan yedi.Абу Усмон (Абдурраҳмон ибн Абу Бакрдан) ривоят қилади: Абдурраҳмон ибн Абу Бакр деди: «Суффа аҳли камбағал кишилар эди. Пайғамбар ﷺ: ‹Кимда икки кишилик таом бўлса, улардан (Суффа аҳлидан) учинчисини (олиб) борсин; кимда тўрт кишилик таом бўлса, улардан бирини ёки иккисини (олиб) борсин›, — дедилар. Абу Бакр уч кишини (олиб) борди, Пайғамбар ﷺ улардан ўнтасини (олиб) бордилар». Абдурраҳмон қўшимча қилди: «Отам, онам ва мен (уйда) эдик. (Ровий: Абдурраҳмон ‹хотиним ва мен билан Абу Бакрнинг уйига муштарак хизматкоримиз ҳам (бор эди)› деб айтдими, шубҳа қилади.) Абу Бакр кечлик (оқшом таомини) Пайғамбар ﷺ билан еди ва хуфтон намози ўқилгунча ўша ерда қолди. Сўнг у қайтиб, яна Пайғамбар ﷺ билан — то у зот таом егунларигача — қолди; сўнг кечанинг катта қисми ўтгач, уйига қайтди. Абу Бакрнинг хотини: ‹Сени меҳмонларингдан (ёки меҳмонингдан) нима ушлаб қолди?› — деди. У: ‹Уларга ҳали (таом) тортмадингми?› — деди. У (аёл): ‹Сен келгунча улар ешдан бош тортди. Таом уларга тортилди, лекин улар рад этди›, — деди». Абдурраҳмон қўшимча қилди: «Мен (Абу Бакрдан қўрқиб) кетиб, яшириндим. У (Абу Бакр): ‹Эй Ғунсар! (дағал сўз)› — деб мени чақирди, ёмон сўзлар билан сўкди; сўнг (оиласига): ‹Енглар! Сизларга марҳабо йўқ›, — деди. Сўнг (таом тортилди). Абу Бакр ўша таомдан емасликка қасам ичди». (Ровий қўшимча қилди:) Аллоҳга қасамки, биз (мен ва Суффа меҳмонлари) таомдан бирор нарса олсак, у остидан кўпаяр эди. Ҳаммамиз тўйиб едик, таом эса тортилмасдан олдингидан кўпроқ бўлди. Абу Бакр унга (таомга) қаради ва уни тортилмасдан олдингидек — ёки ундан ҳам кўпроқ — топди. У хотинига: «Эй Бани Фирос опаси, бу нима?» — деди. У (аёл): «Эй кўзимнинг нури, таом ҳозир аввалгидан уч баробар кўп», — деди. Абу Бакр ундан еди ва: «У (қасам) — шайтондан эди», — деди (қасамини назарда тутди). Сўнг у яна ундан бир луқма олди, қолганини эса Пайғамбар ﷺ га (олиб) борди; бас, ўша таом Пайғамбар ﷺ нинг олдида (қолди). Биз билан баъзи одамлар орасида сулҳ (аҳднома) бор эди; ўша (аҳд) муддати тугагач, Пайғамбар ﷺ бизни ўн икки (гуруҳ)га ажратдилар — ҳар бирига бир киши бош эди. Ҳар бир (бошлиқ) қўл остида қанча киши бўлганини Аллоҳ билади. Бас, уларнинг ҳаммаси (ўн икки гуруҳ) ўша таомдан еди.