Anas ibn Molik al-Ansoriy

حَدَّثَنَا أَبُو مَعْمَرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ لَمَّا كَانَ يَوْمُ أُحُدٍ انْهَزَمَ النَّاسُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو طَلْحَةَ بَيْنَ يَدَىِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُجَوِّبٌ بِهِ عَلَيْهِ بِحَجَفَةٍ لَهُ، وَكَانَ أَبُو طَلْحَةَ رَجُلاً رَامِيًا شَدِيدَ الْقِدِّ، يَكْسِرُ يَوْمَئِذٍ قَوْسَيْنِ أَوْ ثَلاَثًا، وَكَانَ الرَّجُلُ يَمُرُّ مَعَهُ الْجَعْبَةُ مِنَ النَّبْلِ فَيَقُولُ انْشُرْهَا لأَبِي طَلْحَةَ‏.‏ فَأَشْرَفَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَنْظُرُ إِلَى الْقَوْمِ، فَيَقُولُ أَبُو طَلْحَةَ يَا نَبِيَّ اللَّهِ بِأَبِي أَنْتَ وَأُمِّي، لاَ تُشْرِفْ يُصِيبُكَ سَهْمٌ مِنْ سِهَامِ الْقَوْمِ، نَحْرِي دُونَ نَحْرِكَ‏.‏ وَلَقَدْ رَأَيْتُ عَائِشَةَ بِنْتَ أَبِي بَكْرٍ وَأُمَّ سُلَيْمٍ وَإِنَّهُمَا لَمُشَمِّرَتَانِ، أَرَى خَدَمَ سُوقِهِمَا، تُنْقِزَانِ الْقِرَبَ عَلَى مُتُونِهِمَا، تُفْرِغَانِهِ فِي أَفْوَاهِ الْقَوْمِ، ثُمَّ تَرْجِعَانِ فَتَمْلآنِهَا، ثُمَّ تَجِيآنِ فَتُفْرِغَانِهِ فِي أَفْوَاهِ الْقَوْمِ، وَلَقَدْ وَقَعَ السَّيْفُ مِنْ يَدَىْ أَبِي طَلْحَةَ إِمَّا مَرَّتَيْنِ، وَإِمَّا ثَلاَثًا‏.‏

Uhud kuni odamlar Paygʻambar ﷺdan (chekinib) qochishganda, Abu Talha Paygʻambar ﷺning oldilarida (u zotni) oʻzining bir qalqoni bilan toʻsib (himoya qilib) turardi. Abu Talha kuchli kamonkash, mahkam (kamon) tortadigan kishi edi. U oʻsha kuni ikki yo uch kamonni (otaverib) sindirdi. Bir kishi yonida oʻq toʻla saqdon (oʻqdon) bilan oʻtsa, (Paygʻambar ﷺ): «Uni Abu Talha uchun yoz (qoldir)», derdilar. Paygʻambar ﷺ qavmga (qarab) qaramoqchi boʻlib boshlarini koʻtarsalar, Abu Talha: «Ey Allohning paygʻambari, otam-onam sizga fido boʻlsin, (boshingizni) koʻtarmang, qavmning oʻqlaridan biror oʻq sizga tegib qolmasin. Mening koʻkragim sizning koʻkragingizdan oldinda (qalqon) boʻlsin», derdi. Men Abu Bakrning qizi Oisha va Ummu Sulaymni koʻrdim, ikkovi (etaklarini) shimarib olgan edi, oyoqlaridagi bilakuzuklarini (xalxollarini) koʻrardim; ular meshlarni yelkalarida tashir, ularni qavmning ogʻizlariga (suv quyib) boʻshatar, soʻng qaytib (yana) toʻldirar, soʻng kelib qavmning ogʻizlariga boʻshatardilar. Abu Talhaning qoʻlidan qilich ikki yo uch marta tushib ketdi (charchoqdan).Уҳуд куни одамлар Пайғамбар ﷺдан (чекиниб) қочишганда, Абу Талҳа Пайғамбар ﷺнинг олдиларида (у зотни) ўзининг бир қалқони билан тўсиб (ҳимоя қилиб) турарди. Абу Талҳа кучли камонкаш, маҳкам (камон) тортадиган киши эди. У ўша куни икки ё уч камонни (отавериб) синдирди. Бир киши ёнида ўқ тўла сақдон (ўқдон) билан ўца, (Пайғамбар ﷺ): «Уни Абу Талҳа учун ёз (қолдир)», дердилар. Пайғамбар ﷺ қавмга (қараб) қарамоқчи бўлиб бошларини кўтарсалар, Абу Талҳа: «Эй Аллоҳнинг пайғамбари, отам-онам сизга фидо бўлсин, (бошингизни) кўтарманг, қавмнинг ўқларидан бирор ўқ сизга тегиб қолмасин. Менинг кўкрагим сизнинг кўкрагингиздан олдинда (қалқон) бўлсин», дерди. Мен Абу Бакрнинг қизи Оиша ва Умму Сулаймни кўрдим, иккови (этакларини) шимариб олган эди, оёқларидаги билакузукларини (халхолларини) кўрардим; улар мешларни елкаларида ташир, уларни қавмнинг оғизларига (сув қуйиб) бўшатар, сўнг қайтиб (яна) тўлдирар, сўнг келиб қавмнинг оғизларига бўшатардилар. Абу Талҳанинг қўлидан қилич икки ё уч марта тушиб кетди (чарчоқдан).

حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الْوَهَّابِ، حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه أَنَّ أَهْلَ، مَكَّةَ سَأَلُوا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يُرِيَهُمْ آيَةً، فَأَرَاهُمُ الْقَمَرَ شِقَّتَيْنِ، حَتَّى رَأَوْا حِرَاءً بَيْنَهُمَا‏.‏

Makka ahli Rasululloh ﷺdan oʻzlariga bir oyat (moʻjiza) koʻrsatishni soʻrashdi, shunda u zot ularga oyni ikki boʻlak (qilib) koʻrsatdilar, hatto ular Hiroʼ (togʻ)ni ikkovining orasida koʻrdilar.Макка аҳли Расулуллоҳ ﷺдан ўзларига бир оят (мўжиза) кўрсатишни сўрашди, шунда у зот уларга ойни икки бўлак (қилиб) кўрсатдилар, ҳатто улар Ҳирў (тоғ)ни икковининг орасида кўрдилар.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الصَّمَدِ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ صُهَيْبٍ، حَدَّثَنَا أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ أَقْبَلَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى الْمَدِينَةِ وَهْوَ مُرْدِفٌ أَبَا بَكْرٍ، وَأَبُو بَكْرٍ شَيْخٌ يُعْرَفُ، وَنَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم شَابٌّ لاَ يُعْرَفُ، قَالَ فَيَلْقَى الرَّجُلُ أَبَا بَكْرٍ فَيَقُولُ يَا أَبَا بَكْرٍ، مَنْ هَذَا الرَّجُلُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْكَ فَيَقُولُ هَذَا الرَّجُلُ يَهْدِينِي السَّبِيلَ‏.‏ قَالَ فَيَحْسِبُ الْحَاسِبُ أَنَّهُ إِنَّمَا يَعْنِي الطَّرِيقَ، وَإِنَّمَا يَعْنِي سَبِيلَ الْخَيْرِ، فَالْتَفَتَ أَبُو بَكْرٍ، فَإِذَا هُوَ بِفَارِسٍ قَدْ لَحِقَهُمْ، فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، هَذَا فَارِسٌ قَدْ لَحِقَ بِنَا‏.‏ فَالْتَفَتَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ اصْرَعْهُ ‏"‏‏.‏ فَصَرَعَهُ الْفَرَسُ، ثُمَّ قَامَتْ تُحَمْحِمُ فَقَالَ يَا نَبِيَّ اللَّهِ مُرْنِي بِمَا شِئْتَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَقِفْ مَكَانَكَ، لاَ تَتْرُكَنَّ أَحَدًا يَلْحَقُ بِنَا ‏"‏‏.‏ قَالَ فَكَانَ أَوَّلَ النَّهَارِ جَاهِدًا عَلَى نَبِيِّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، وَكَانَ آخِرَ النَّهَارِ مَسْلَحَةً لَهُ، فَنَزَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جَانِبَ الْحَرَّةِ، ثُمَّ بَعَثَ إِلَى الأَنْصَارِ، فَجَاءُوا إِلَى نَبِيِّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَسَلَّمُوا عَلَيْهِمَا، وَقَالُوا ارْكَبَا آمِنَيْنِ مُطَاعَيْنِ‏.‏ فَرَكِبَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو بَكْرٍ، وَحَفُّوا دُونَهُمَا بِالسِّلاَحِ، فَقِيلَ فِي الْمَدِينَةِ جَاءَ نَبِيُّ اللَّهِ، جَاءَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ فَأَشْرَفُوا يَنْظُرُونَ وَيَقُولُونَ جَاءَ نَبِيُّ اللَّهِ، جَاءَ نَبِيُّ اللَّهِ‏.‏ فَأَقْبَلَ يَسِيرُ حَتَّى نَزَلَ جَانِبَ دَارِ أَبِي أَيُّوبَ، فَإِنَّهُ لَيُحَدِّثُ أَهْلَهُ، إِذْ سَمِعَ بِهِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلاَمٍ وَهْوَ فِي نَخْلٍ لأَهْلِهِ يَخْتَرِفُ لَهُمْ، فَعَجِلَ أَنْ يَضَعَ الَّذِي يَخْتَرِفُ لَهُمْ فِيهَا، فَجَاءَ وَهْىَ مَعَهُ، فَسَمِعَ مِنْ نَبِيِّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ رَجَعَ إِلَى أَهْلِهِ، فَقَالَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَىُّ بُيُوتِ أَهْلِنَا أَقْرَبُ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ أَبُو أَيُّوبَ أَنَا يَا نَبِيَّ اللَّهِ، هَذِهِ دَارِي، وَهَذَا بَابِي‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَانْطَلِقْ فَهَيِّئْ لَنَا مَقِيلاً ‏"‏‏.‏ قَالَ قُومَا عَلَى بَرَكَةِ اللَّهِ‏.‏ فَلَمَّا جَاءَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جَاءَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلاَمٍ فَقَالَ أَشْهَدُ أَنَّكَ رَسُولُ اللَّهِ، وَأَنَّكَ جِئْتَ بِحَقٍّ، وَقَدْ عَلِمَتْ يَهُودُ أَنِّي سَيِّدُهُمْ وَابْنُ سَيِّدِهِمْ، وَأَعْلَمُهُمْ وَابْنُ أَعْلَمِهِمْ، فَادْعُهُمْ فَاسْأَلْهُمْ عَنِّي قَبْلَ أَنْ يَعْلَمُوا أَنِّي قَدْ أَسْلَمْتُ، فَإِنَّهُمْ إِنْ يَعْلَمُوا أَنِّي قَدْ أَسْلَمْتُ قَالُوا فِيَّ مَا لَيْسَ فِيَّ‏.‏ فَأَرْسَلَ نَبِيُّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَقْبَلُوا فَدَخَلُوا عَلَيْهِ‏.‏ فَقَالَ لَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا مَعْشَرَ الْيَهُودِ، وَيْلَكُمُ اتَّقُوا اللَّهَ، فَوَاللَّهِ الَّذِي لاَ إِلَهَ إِلاَّ هُوَ إِنَّكُمْ لَتَعْلَمُونَ أَنِّي رَسُولُ اللَّهِ حَقًّا، وَأَنِّي جِئْتُكُمْ بِحَقٍّ فَأَسْلِمُوا ‏"‏‏.‏ قَالُوا مَا نَعْلَمُهُ‏.‏ قَالُوا لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَهَا ثَلاَثَ مِرَارٍ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَأَىُّ رَجُلٍ فِيكُمْ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلاَمٍ ‏"‏‏.‏ قَالُوا ذَاكَ سَيِّدُنَا وَابْنُ سَيِّدِنَا، وَأَعْلَمُنَا وَابْنُ أَعْلَمِنَا‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَفَرَأَيْتُمْ إِنْ أَسْلَمَ ‏"‏‏.‏ قَالُوا حَاشَا لِلَّهِ، مَا كَانَ لِيُسْلِمَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَفَرَأَيْتُمْ إِنْ أَسْلَمَ ‏"‏‏.‏ قَالُوا حَاشَا لِلَّهِ، مَا كَانَ لِيُسْلِمَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ يَا ابْنَ سَلاَمٍ، اخْرُجْ عَلَيْهِمْ ‏"‏‏.‏ فَخَرَجَ فَقَالَ يَا مَعْشَرَ الْيَهُودِ، اتَّقُوا اللَّهَ، فَوَاللَّهِ الَّذِي لاَ إِلَهَ إِلاَّ هُوَ إِنَّكُمْ لَتَعْلَمُونَ أَنَّهُ رَسُولُ اللَّهِ، وَأَنَّهُ جَاءَ بِحَقٍّ‏.‏ فَقَالُوا كَذَبْتَ‏.‏ فَأَخْرَجَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Allohning paygʻambari ﷺ Madinaga (yoʻl olib) keldilar, u zot Abu Bakrni (ulovning) ortlariga mindirgan edilar. Abu Bakr tanilgan (keksa) chol edi, Allohning paygʻambari ﷺ esa tanilmaydigan yigit edilar. (Anas) aytdi: Bir kishi Abu Bakrga yoʻliqib: «Ey Abu Bakr, oldingdagi (mana bu) kishi kim?» derdi. U: «Bu kishi menga yoʻl koʻrsatadi», derdi. Eshituvchi u (Abu Bakr) (oddiy) yoʻlni nazarda tutyapti, deb oʻylardi, holbuki u yaxshilik yoʻlini nazarda tutardi. Abu Bakr (ortiga) qaradi, birdan ularga yetib kelgan bir otliqni koʻrdi. U: «Ey Allohning Rasuli, mana bu otliq bizga yetib keldi», dedi. Allohning paygʻambari ﷺ (ortga) qarab: «Allohim, uni (yerga) yiq», dedilar. Shunda ot uni yiqitdi, soʻng kishnab tik turdi. U: «Ey Allohning paygʻambari, menga xohlaganingni buyur», dedi. U zot: «Joyingda turaver, hech kimni bizga yetib kelishiga (qoʻyma)», dedilar. (Anas) aytdi: U kunning avvalida Allohning paygʻambari ﷺga (qarshi) tirishuvchi (dushman) edi, kunning oxirida esa u zot uchun qoʻriqchi (himoyachi) boʻldi. Rasululloh ﷺ harraning bir tomonida (mehmon) tushdilar, soʻng ansorlarga (odam) yubordilar. Ular Allohning paygʻambari ﷺning oldilariga kelib, ikkoviga salom berib: «Omon va itoat etilgan (hurmatlanadigan) holda mininglar», deyishdi. Allohning paygʻambari ﷺ va Abu Bakr (ulovga) mindilar, (ansorlar) qurol bilan ikkovini oʻrab (himoya qilib) yurishdi. Madinada: «Allohning paygʻambari keldi, Allohning paygʻambari ﷺ keldi!» deyildi. Odamlar (tepalikka) chiqib, qarab: «Allohning paygʻambari keldi, Allohning paygʻambari keldi!» derdilar. U zot yurib kelib, Abu Ayyubning uyi yonida (mehmon) tushdilar. U zot ahli (oilasi) bilan gaplashayotganlarida, Abdulloh ibn Salom — u oʻz ahli uchun xurmo terayotgan bogʻda edi — buni eshitib, terayotgan (xurmosi)ni (savatda) qoʻyishga ham shoshib, u (savat) yonida boʻlgan holda keldi va Allohning paygʻambari ﷺdan (soʻzlarini) eshitdi, soʻng ahliga qaytdi. Allohning paygʻambari ﷺ: «Ahlimizning (qarindoshlarimizning) qaysi uyi (eng) yaqin?» dedilar. Abu Ayyub: «Men, ey Allohning paygʻambari; mana bu mening uyim, mana bu mening eshigim», dedi. U zot: «Bor, biz uchun qaylula (dam olish) joyini tayyorla», dedilar. U: «Ikkovingiz Allohning barakasi ila turinglar (yuringlar)», dedi. Allohning paygʻambari ﷺ kelganlarida, Abdulloh ibn Salom kelib: «Guvohlik beramanki, sen Allohning Rasulisan va sen haq bilan kelding. Yahudlar bilishadiki, men ularning sayyidi va sayyidining oʻgʻliman, ularning eng olimi va eng olimining oʻgʻliman. Ularni chaqirib, men islom qabul qilganimni bilishlaridan oldin, mening haqimda soʻra. Chunki ular men islom qabul qilganimni bilsalar, men haqimda menda yoʻq (yomon) narsalarni aytadilar», dedi. Allohning paygʻambari ﷺ (ularga odam) yubordilar, ular kelib, u zotning oldilariga kirdilar. Rasululloh ﷺ ularga: «Ey yahud jamoasi, sizlarga halokat boʻlsin! Allohdan qoʻrqinglar. Undan boshqa iloh boʻlmagan Allohga qasamki, sizlar men haqiqatan Allohning Rasuli ekanimni va men sizlarga haq bilan kelganimni bilasizlar. Bas, islom qabul qilinglar», dedilar. Ular: «Biz buni bilmaymiz», deyishdi — buni Paygʻambar ﷺga uch marta aytishdi. U zot: «Sizlarning oranggizda Abdulloh ibn Salom qanday kishi?» dedilar. Ular: «U bizning sayyidimiz va sayyidimizning oʻgʻli, eng olimimiz va eng olimimizning oʻgʻli», deyishdi. U zot: «Agar u islom qabul qilsa-chi, (nima deysiz)?» dedilar. Ular: «Alloh saqlasin, u islom qabul qilmaydi», deyishdi. U zot (yana): «Agar u islom qabul qilsa-chi?» dedilar. Ular: «Alloh saqlasin, u islom qabul qilmaydi», deyishdi. U zot: «Ey Ibn Salom, ularning oldilariga chiq», dedilar. U chiqib: «Ey yahud jamoasi, Allohdan qoʻrqinglar. Undan boshqa iloh boʻlmagan Allohga qasamki, sizlar u haqiqatan Allohning Rasuli ekanini va u haq bilan kelganini bilasizlar», dedi. Ular: «Yolgʻon aytding», deyishdi. Shunda Rasululloh ﷺ ularni (huzurlaridan) chiqarib yubordilar.Аллоҳнинг пайғамбари ﷺ Мадинага (йўл олиб) келдилар, у зот Абу Бакрни (уловнинг) ортларига миндирган эдилар. Абу Бакр танилган (кекса) чол эди, Аллоҳнинг пайғамбари ﷺ эса танилмайдиган йигит эдилар. (Анас) айтди: Бир киши Абу Бакрга йўлиқиб: «Эй Абу Бакр, олдингдаги (мана бу) киши ким?» дерди. У: «Бу киши менга йўл кўрсатади», дерди. Эшитувчи у (Абу Бакр) (оддий) йўлни назарда тутяпти, деб ўйларди, ҳолбуки у яхшилик йўлини назарда тутарди. Абу Бакр (ортига) қаради, бирдан уларга етиб келган бир отлиқни кўрди. У: «Эй Аллоҳнинг Расули, мана бу отлиқ бизга етиб келди», деди. Аллоҳнинг пайғамбари ﷺ (ортга) қараб: «Аллоҳим, уни (ерга) йиқ», дедилар. Шунда от уни йиқитди, сўнг кишнаб тик турди. У: «Эй Аллоҳнинг пайғамбари, менга хоҳлаганингни буюр», деди. У зот: «Жойингда туравер, ҳеч кимни бизга етиб келишига (қўйма)», дедилар. (Анас) айтди: У куннинг аввалида Аллоҳнинг пайғамбари ﷺга (қарши) тиришувчи (душман) эди, куннинг охирида эса у зот учун қўриқчи (ҳимоячи) бўлди. Расулуллоҳ ﷺ ҳарранинг бир томонида (меҳмон) тушдилар, сўнг ансорларга (одам) юбордилар. Улар Аллоҳнинг пайғамбари ﷺнинг олдиларига келиб, икковига салом бериб: «Омон ва итоат этилган (ҳурматланадиган) ҳолда мининглар», дейишди. Аллоҳнинг пайғамбари ﷺ ва Абу Бакр (уловга) миндилар, (ансорлар) қурол билан икковини ўраб (ҳимоя қилиб) юришди. Мадинада: «Аллоҳнинг пайғамбари келди, Аллоҳнинг пайғамбари ﷺ келди!» дейилди. Одамлар (тепаликка) чиқиб, қараб: «Аллоҳнинг пайғамбари келди, Аллоҳнинг пайғамбари келди!» дердилар. У зот юриб келиб, Абу Айюбнинг уйи ёнида (меҳмон) тушдилар. У зот аҳли (оиласи) билан гаплашаётганларида, Абдуллоҳ ибн Салом — у ўз аҳли учун хурмо тераётган боғда эди — буни эшитиб, тераётган (хурмоси)ни (саватда) қўйишга ҳам шошиб, у (сават) ёнида бўлган ҳолда келди ва Аллоҳнинг пайғамбари ﷺдан (сўзларини) эшитди, сўнг аҳлига қайтди. Аллоҳнинг пайғамбари ﷺ: «Аҳлимизнинг (қариндошларимизнинг) қайси уйи (энг) яқин?» дедилар. Абу Айюб: «Мен, эй Аллоҳнинг пайғамбари; мана бу менинг уйим, мана бу менинг эшигим», деди. У зот: «Бор, биз учун қайлула (дам олиш) жойини тайёрла», дедилар. У: «Икковингиз Аллоҳнинг баракаси ила туринглар (юринглар)», деди. Аллоҳнинг пайғамбари ﷺ келганларида, Абдуллоҳ ибн Салом келиб: «Гувоҳлик бераманки, сен Аллоҳнинг Расулисан ва сен ҳақ билан келдинг. Яҳудлар билишадики, мен уларнинг саййиди ва саййидининг ўғлиман, уларнинг энг олими ва энг олимининг ўғлиман. Уларни чақириб, мен ислом қабул қилганимни билишларидан олдин, менинг ҳақимда сўра. Чунки улар мен ислом қабул қилганимни билсалар, мен ҳақимда менда йўқ (ёмон) нарсаларни айтадилар», деди. Аллоҳнинг пайғамбари ﷺ (уларга одам) юбордилар, улар келиб, у зотнинг олдиларига кирдилар. Расулуллоҳ ﷺ уларга: «Эй яҳуд жамоаси, сизларга ҳалокат бўлсин! Аллоҳдан қўрқинглар. Ундан бошқа илоҳ бўлмаган Аллоҳга қасамки, сизлар мен ҳақиқатан Аллоҳнинг Расули эканимни ва мен сизларга ҳақ билан келганимни биласизлар. Бас, ислом қабул қилинглар», дедилар. Улар: «Биз буни билмаймиз», дейишди — буни Пайғамбар ﷺга уч марта айтишди. У зот: «Сизларнинг оранггизда Абдуллоҳ ибн Салом қандай киши?» дедилар. Улар: «У бизнинг саййидимиз ва саййидимизнинг ўғли, энг олимимиз ва энг олимимизнинг ўғли», дейишди. У зот: «Агар у ислом қабул қилса-чи, (нима дейсиз)?» дедилар. Улар: «Аллоҳ сақласин, у ислом қабул қилмайди», дейишди. У зот (яна): «Агар у ислом қабул қилса-чи?» дедилар. Улар: «Аллоҳ сақласин, у ислом қабул қилмайди», дейишди. У зот: «Эй Ибн Салом, уларнинг олдиларига чиқ», дедилар. У чиқиб: «Эй яҳуд жамоаси, Аллоҳдан қўрқинглар. Ундан бошқа илоҳ бўлмаган Аллоҳга қасамки, сизлар у ҳақиқатан Аллоҳнинг Расули эканини ва у ҳақ билан келганини биласизлар», деди. Улар: «Ёлғон айтдинг», дейишди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ уларни (ҳузурларидан) чиқариб юбордилар.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ حِمْيَرَ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ أَبِي عَبْلَةَ، أَنَّ عُقْبَةَ بْنَ وَسَّاجٍ، حَدَّثَهُ عَنْ أَنَسٍ، خَادِمِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ قَدِمَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَلَيْسَ فِي أَصْحَابِهِ أَشْمَطُ غَيْرَ أَبِي بَكْرٍ، فَغَلَفَهَا بِالْحِنَّاءِ وَالْكَتَمِ‏.‏

Paygʻambar ﷺ (Madinaga) kelganlarida, u zotning sahobalari orasida Abu Bakrdan boshqa sochi (qora-oq) aralash kishi yoʻq edi. U (Abu Bakr) uni (sochini) xina va katam (oʻsimlik) bilan boʻyab (qoplab) qoʻydi.Пайғамбар ﷺ (Мадинага) келганларида, у зотнинг саҳобалари орасида Абу Бакрдан бошқа сочи (қора-оқ) аралаш киши йўқ эди. У (Абу Бакр) уни (сочини) хина ва катам (ўсимлик) билан бўяб (қоплаб) қўйди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ،‏.‏ وَحَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الصَّمَدِ، قَالَ سَمِعْتُ أَبِي يُحَدِّثُ، حَدَّثَنَا أَبُو التَّيَّاحِ، يَزِيدُ بْنُ حُمَيْدٍ الضُّبَعِيُّ قَالَ حَدَّثَنِي أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ لَمَّا قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمَدِينَةَ، نَزَلَ فِي عُلْوِ الْمَدِينَةِ فِي حَىٍّ يُقَالُ لَهُمْ بَنُو عَمْرِو بْنِ عَوْفٍ ـ قَالَ ـ فَأَقَامَ فِيهِمْ أَرْبَعَ عَشْرَةَ لَيْلَةً، ثُمَّ أَرْسَلَ إِلَى مَلإِ بَنِي النَّجَّارِ ـ قَالَ ـ فَجَاءُوا مُتَقَلِّدِي سُيُوفِهِمْ، قَالَ وَكَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى رَاحِلَتِهِ، وَأَبُو بَكْرٍ رِدْفَهُ، وَمَلأُ بَنِي النَّجَّارِ حَوْلَهُ حَتَّى أَلْقَى بِفِنَاءِ أَبِي أَيُّوبَ، قَالَ فَكَانَ يُصَلِّي حَيْثُ أَدْرَكَتْهُ الصَّلاَةُ، وَيُصَلِّي فِي مَرَابِضِ الْغَنَمِ، قَالَ ثُمَّ إِنَّهُ أَمَرَ بِبِنَاءِ الْمَسْجِدِ، فَأَرْسَلَ إِلَى مَلإِ بَنِي النَّجَّارِ، فَجَاءُوا فَقَالَ ‏"‏ يَا بَنِي النَّجَّارِ، ثَامِنُونِي حَائِطَكُمْ هَذَا ‏"‏‏.‏ فَقَالُوا لاَ، وَاللَّهِ لاَ نَطْلُبُ ثَمَنَهُ إِلاَّ إِلَى اللَّهِ‏.‏ قَالَ فَكَانَ فِيهِ مَا أَقُولُ لَكُمْ كَانَتْ فِيهِ قُبُورُ الْمُشْرِكِينَ، وَكَانَتْ فِيهِ خِرَبٌ، وَكَانَ فِيهِ نَخْلٌ، فَأَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِقُبُورِ الْمُشْرِكِينَ فَنُبِشَتْ، وَبِالْخِرَبِ فَسُوِّيَتْ، وَبِالنَّخْلِ فَقُطِعَ، قَالَ فَصَفُّوا النَّخْلَ قِبْلَةَ الْمَسْجِدِ ـ قَالَ ـ وَجَعَلُوا عِضَادَتَيْهِ حِجَارَةً‏.‏ قَالَ قَالَ جَعَلُوا يَنْقُلُونَ ذَاكَ الصَّخْرَ وَهُمْ يَرْتَجِزُونَ، وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَعَهُمْ يَقُولُونَ اللَّهُمَّ إِنَّهُ لاَ خَيْرَ إِلاَّ خَيْرُ الآخِرَهْ فَانْصُرِ الأَنْصَارَ وَالْمُهَاجِرَهْ‏.‏

Rasululloh ﷺ Madinaga kelganlarida, Madinaning yuqori (qism)ida Bani Amr ibn Avf deb ataladigan bir mahallada (mehmon) tushdilar. (Anas) aytdi: U zot ular ichida oʻn toʻrt kecha turdilar. Soʻng Bani Najjor jamoasiga (odam) yubordilar. (Anas) aytdi: Ular qilichlarini taqqan holda keldilar. (Anas) aytdi: Goʻyo men Rasululloh ﷺni ulovlari ustida, Abu Bakr esa ortlarida (mingashgan), Bani Najjor jamoasi atroflarida (boʻlgan) holda koʻrayotgandekman — to u zot Abu Ayyubning hovlisiga (yetib) tushdilar. (Anas) aytdi: U zot namoz (vaqti) qayerda yetsa, oʻsha yerda namoz oʻqir va qoʻy qoʻtonlarida (ham) namoz oʻqir edilar. (Anas) aytdi: Soʻng u zot masjid qurishni buyurdilar. Bani Najjor jamoasiga (odam) yubordilar, ular kelishdi. U zot: «Ey Bani Najjor, mana bu bogʻingiz (devorli yer)ning narxini menga ayting (soting)», dedilar. Ular: «Yoʻq, Allohga qasamki, biz uning narxini faqat Allohdan (savob sifatida) talab qilamiz», deyishdi. (Anas) aytdi: Unda — men sizlarga aytadigan narsa — bor edi: unda mushriklarning qabrlari bor edi, unda vayronalar bor edi va unda xurmolar bor edi. Rasululloh ﷺ mushriklarning qabrlari (haqida) buyurdilar — ular kavlab ochildi (koʻchirildi); vayronalar (haqida buyurdilar) — ular tekislandi; xurmolar (haqida buyurdilar) — ular kesildi. (Anas) aytdi: Ular xurmo(larni) masjidning qiblasi (tomonida) saf qildilar va uning ikki (eshik) kesakisini toshdan qildilar. (Anas) aytdi: Ular oʻsha toshlarni tashir va rajaz (sheʼr) aytar edilar, Rasululloh ﷺ ular bilan birga edilar. Ular: «Allohim, oxirat yaxshiligidan boshqa (haqiqiy) yaxshilik yoʻq, bas, ansorlar va muhojirlarga yordam ber», derdilar.Расулуллоҳ ﷺ Мадинага келганларида, Мадинанинг юқори (қисм)ида Бани Амр ибн Авф деб аталадиган бир маҳаллада (меҳмон) тушдилар. (Анас) айтди: У зот улар ичида ўн тўрт кеча турдилар. Сўнг Бани Нажжор жамоасига (одам) юбордилар. (Анас) айтди: Улар қиличларини таққан ҳолда келдилар. (Анас) айтди: Гўё мен Расулуллоҳ ﷺни уловлари устида, Абу Бакр эса ортларида (мингашган), Бани Нажжор жамоаси атрофларида (бўлган) ҳолда кўраётгандекман — то у зот Абу Айюбнинг ҳовлисига (етиб) тушдилар. (Анас) айтди: У зот намоз (вақти) қаерда еца, ўша ерда намоз ўқир ва қўй қўтонларида (ҳам) намоз ўқир эдилар. (Анас) айтди: Сўнг у зот масжид қуришни буюрдилар. Бани Нажжор жамоасига (одам) юбордилар, улар келишди. У зот: «Эй Бани Нажжор, мана бу боғингиз (деворли ер)нинг нархини менга айтинг (сотинг)», дедилар. Улар: «Йўқ, Аллоҳга қасамки, биз унинг нархини фақат Аллоҳдан (савоб сифатида) талаб қиламиз», дейишди. (Анас) айтди: Унда — мен сизларга айтадиган нарса — бор эди: унда мушрикларнинг қабрлари бор эди, унда вайроналар бор эди ва унда хурмолар бор эди. Расулуллоҳ ﷺ мушрикларнинг қабрлари (ҳақида) буюрдилар — улар кавлаб очилди (кўчирилди); вайроналар (ҳақида буюрдилар) — улар текисланди; хурмолар (ҳақида буюрдилар) — улар кесилди. (Анас) айтди: Улар хурмо(ларни) масжиднинг қибласи (томонида) саф қилдилар ва унинг икки (эшик) кесакисини тошдан қилдилар. (Анас) айтди: Улар ўша тошларни ташир ва ражаз (шеър) айтар эдилар, Расулуллоҳ ﷺ улар билан бирга эдилар. Улар: «Аллоҳим, охират яхшилигидан бошқа (ҳақиқий) яхшилик йўқ, бас, ансорлар ва муҳожирларга ёрдам бер», дердилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ حُمَيْدٍ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَدِمَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ، فَآخَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بَيْنَهُ وَبَيْنَ سَعْدِ بْنِ الرَّبِيعِ الأَنْصَارِيِّ، فَعَرَضَ عَلَيْهِ أَنْ يُنَاصِفَهُ أَهْلَهُ وَمَالَهُ، فَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بَارَكَ اللَّهُ لَكَ فِي أَهْلِكَ وَمَالِكَ، دُلَّنِي عَلَى السُّوقِ‏.‏ فَرَبِحَ شَيْئًا مِنْ أَقِطٍ وَسَمْنٍ، فَرَآهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بَعْدَ أَيَّامٍ وَعَلَيْهِ وَضَرٌ مِنْ صُفْرَةٍ، فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَهْيَمْ يَا عَبْدَ الرَّحْمَنِ ‏"‏‏.‏ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، تَزَوَّجْتُ امْرَأَةً مِنَ الأَنْصَارِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَمَا سُقْتَ فِيهَا ‏"‏‏.‏ فَقَالَ وَزْنَ نَوَاةٍ مِنْ ذَهَبٍ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَوْلِمْ وَلَوْ بِشَاةٍ ‏"‏‏.‏

Abdurrahmon ibn Avf (Madinaga) keldi. Paygʻambar ﷺ uni ansoriy Saʼd ibn Robiʼ bilan birodar qilib qoʻydilar. U (Saʼd) unga oilasi va molini yarmiga boʻlib berishni taklif qildi. Abdurrahmon: «Alloh senga oilang va molingda baraka bersin. Menga bozorni koʻrsat», dedi. U bir oz qurt (qurigan sut) va sariyogʻ (savdosida) foyda qildi. Paygʻambar ﷺ uni bir necha kundan keyin koʻrdilar, unda sariq (atir) izi bor edi. Paygʻambar ﷺ: «Bu nima (xabar), ey Abdurrahmon?» dedilar. U: «Ey Allohning Rasuli, ansorlardan bir ayolga uylandim», dedi. U zot: «Unga (mahr qilib) nima berding?» dedilar. U: «Bir donak (miqdori) oltin», dedi. Paygʻambar ﷺ: «(Toʻy) ziyofati ber, garchi bir qoʻy (bilan) boʻlsa ham», dedilar.Абдурраҳмон ибн Авф (Мадинага) келди. Пайғамбар ﷺ уни ансорий Саъд ибн Робиъ билан биродар қилиб қўйдилар. У (Саъд) унга оиласи ва молини ярмига бўлиб беришни таклиф қилди. Абдурраҳмон: «Аллоҳ сенга оиланг ва молингда барака берсин. Менга бозорни кўрсат», деди. У бир оз қурт (қуриган сут) ва сариёғ (савдосида) фойда қилди. Пайғамбар ﷺ уни бир неча кундан кейин кўрдилар, унда сариқ (атир) изи бор эди. Пайғамбар ﷺ: «Бу нима (хабар), эй Абдурраҳмон?» дедилар. У: «Эй Аллоҳнинг Расули, ансорлардан бир аёлга уйландим», деди. У зот: «Унга (маҳр қилиб) нима бердинг?» дедилар. У: «Бир донак (миқдори) олтин», деди. Пайғамбар ﷺ: «(Тўй) зиёфати бер, гарчи бир қўй (билан) бўлса ҳам», дедилар.

حَدَّثَنِي حَامِدُ بْنُ عُمَرَ، عَنْ بِشْرِ بْنِ الْمُفَضَّلِ، حَدَّثَنَا حُمَيْدٌ، حَدَّثَنَا أَنَسٌ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ سَلاَمٍ، بَلَغَهُ مَقْدَمُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم الْمَدِينَةَ، فَأَتَاهُ يَسْأَلُهُ عَنْ أَشْيَاءَ، فَقَالَ إِنِّي سَائِلُكَ عَنْ ثَلاَثٍ لاَ يَعْلَمُهُنَّ إِلاَّ نَبِيٌّ مَا أَوَّلُ أَشْرَاطِ السَّاعَةِ وَمَا أَوَّلُ طَعَامٍ يَأْكُلُهُ أَهْلُ الْجَنَّةِ وَمَا بَالُ الْوَلَدِ يَنْزِعُ إِلَى أَبِيهِ أَوْ إِلَى أُمِّهِ قَالَ ‏"‏ أَخْبَرَنِي بِهِ جِبْرِيلُ آنِفًا ‏"‏‏.‏ قَالَ ابْنُ سَلاَمٍ ذَاكَ عَدُوُّ الْيَهُودِ مِنَ الْمَلاَئِكَةِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَمَّا أَوَّلُ أَشْرَاطِ السَّاعَةِ فَنَارٌ تَحْشُرُهُمْ مِنَ الْمَشْرِقِ إِلَى الْمَغْرِبِ، وَأَمَّا أَوَّلُ طَعَامٍ يَأْكُلُهُ أَهْلُ الْجَنَّةِ، فَزِيَادَةُ كَبِدِ الْحُوتِ، وَأَمَّا الْوَلَدُ، فَإِذَا سَبَقَ مَاءُ الرَّجُلِ مَاءَ الْمَرْأَةِ نَزَعَ الْوَلَدَ، وَإِذَا سَبَقَ مَاءُ الْمَرْأَةِ مَاءَ الرَّجُلِ نَزَعَتِ الْوَلَدَ ‏"‏‏.‏ قَالَ أَشْهَدُ أَنَّ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَنَّكَ رَسُولُ اللَّهِ‏.‏ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ الْيَهُودَ قَوْمٌ بُهُتٌ، فَاسْأَلْهُمْ عَنِّي قَبْلَ أَنْ يَعْلَمُوا بِإِسْلاَمِي، فَجَاءَتِ الْيَهُودُ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَىُّ رَجُلٍ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلاَمٍ فِيكُمْ ‏"‏‏.‏ قَالُوا خَيْرُنَا وَابْنُ خَيْرِنَا وَأَفْضَلُنَا وَابْنُ أَفْضَلِنَا‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَسْلَمَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلاَمٍ ‏"‏‏.‏ قَالُوا أَعَاذَهُ اللَّهُ مِنْ ذَلِكَ‏.‏ فَأَعَادَ عَلَيْهِمْ، فَقَالُوا مِثْلَ ذَلِكَ، فَخَرَجَ إِلَيْهِمْ عَبْدُ اللَّهِ فَقَالَ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ‏.‏ قَالُوا شَرُّنَا وَابْنُ شَرِّنَا‏.‏ وَتَنَقَّصُوهُ‏.‏ قَالَ هَذَا كُنْتُ أَخَافُ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏

Abdulloh ibn Salomga Paygʻambar ﷺning Madinaga kelishlari yetib keldi. U zotning oldilariga baʼzi narsalarni soʻrash uchun keldi va: «Men sendan uchta (narsa) haqida soʻrayman, ularni paygʻambardan boshqa hech kim bilmaydi: qiyomatning birinchi alomati nima? Jannat ahli yeydigan birinchi taom nima? Bola otasiga yoki onasiga (qaysi biriga oʻxshab) tortishining sababi nima?» dedi. U zot: «Buni menga hozirgina Jibril xabar berdi», dedilar. Ibn Salom: «U (Jibril) — farishtalardan yahudlarning dushmanidir», dedi. U zot: «Qiyomatning birinchi alomatiga kelsak — u (bir) oʻtdirki, odamlarni mashriqdan magʻribga (haydab) toʻplaydi. Jannat ahli yeydigan birinchi taomga kelsak — u baliq jigarining ortiqcha (boʻlagi)dir. Bolaga kelsak — erkakning suvi (nutfasi) ayolning suvidan oʻzib ketsa, bola (otasiga) tortadi; ayolning suvi erkakning suvidan oʻzib ketsa, bola (onaga) tortadi», dedilar. U: «Guvohlik beramanki, Allohdan boʻlak iloh yoʻq va sen Allohning Rasulisan», dedi. Soʻng: «Ey Allohning Rasuli, albatta yahudlar buhtonchi (tuhmatchi) qavm. Ular mening islom qabul qilganimni bilishlaridan oldin, ulardan men haqimda soʻra», dedi. Yahudlar kelishdi. Paygʻambar ﷺ: «Sizlarning oranggizda Abdulloh ibn Salom qanday kishi?» dedilar. Ular: «U eng yaxshimiz va eng yaxshimizning oʻgʻli, eng afzalimiz va eng afzalimizning oʻgʻli», deyishdi. Paygʻambar ﷺ: «Abdulloh ibn Salom islom qabul qilsa, (nima deysiz)?» dedilar. Ular: «Alloh uni bundan saqlasin!» deyishdi. U zot ularga (savolni) takrorladilar, ular yana shunga oʻxshashni aytishdi. Shunda Abdulloh ularning oldiga chiqib: «Guvohlik beramanki, Allohdan boʻlak iloh yoʻq va Muhammad Allohning Rasulidir», dedi. Ular: «U eng yomonimiz va eng yomonimizning oʻgʻli», deyishdi va uni kamsitishdi. U: «Men shundan qoʻrqar edim, ey Allohning Rasuli», dedi.Абдуллоҳ ибн Саломга Пайғамбар ﷺнинг Мадинага келишлари етиб келди. У зотнинг олдиларига баъзи нарсаларни сўраш учун келди ва: «Мен сендан учта (нарса) ҳақида сўрайман, уларни пайғамбардан бошқа ҳеч ким билмайди: қиёматнинг биринчи аломати нима? Жаннат аҳли ейдиган биринчи таом нима? Бола отасига ёки онасига (қайси бирига ўхшаб) тортишининг сабаби нима?» деди. У зот: «Буни менга ҳозиргина Жибрил хабар берди», дедилар. Ибн Салом: «У (Жибрил) — фаришталардан яҳудларнинг душманидир», деди. У зот: «Қиёматнинг биринчи аломатига келсак — у (бир) ўтдирки, одамларни машриқдан мағрибга (ҳайдаб) тўплайди. Жаннат аҳли ейдиган биринчи таомга келсак — у балиқ жигарининг ортиқча (бўлаги)дир. Болага келсак — эркакнинг суви (нутфаси) аёлнинг сувидан ўзиб кеца, бола (отасига) тортади; аёлнинг суви эркакнинг сувидан ўзиб кеца, бола (онага) тортади», дедилар. У: «Гувоҳлик бераманки, Аллоҳдан бўлак илоҳ йўқ ва сен Аллоҳнинг Расулисан», деди. Сўнг: «Эй Аллоҳнинг Расули, албатта яҳудлар буҳтончи (туҳматчи) қавм. Улар менинг ислом қабул қилганимни билишларидан олдин, улардан мен ҳақимда сўра», деди. Яҳудлар келишди. Пайғамбар ﷺ: «Сизларнинг оранггизда Абдуллоҳ ибн Салом қандай киши?» дедилар. Улар: «У энг яхшимиз ва энг яхшимизнинг ўғли, энг афзалимиз ва энг афзалимизнинг ўғли», дейишди. Пайғамбар ﷺ: «Абдуллоҳ ибн Салом ислом қабул қилса, (нима дейсиз)?» дедилар. Улар: «Аллоҳ уни бундан сақласин!» дейишди. У зот уларга (саволни) такрорладилар, улар яна шунга ўхшашни айтишди. Шунда Абдуллоҳ уларнинг олдига чиқиб: «Гувоҳлик бераманки, Аллоҳдан бўлак илоҳ йўқ ва Муҳаммад Аллоҳнинг Расулидир», деди. Улар: «У энг ёмонимиз ва энг ёмонимизнинг ўғли», дейишди ва уни камситишди. У: «Мен шундан қўрқар эдим, эй Аллоҳнинг Расули», деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ التَّيْمِيُّ، أَنَّ أَنَسًا، حَدَّثَهُمْ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ح وَحَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ خَالِدٍ حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ عَنْ سُلَيْمَانَ التَّيْمِيِّ عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ يَنْظُرُ مَا صَنَعَ أَبُو جَهْلٍ ‏"‏ فَانْطَلَقَ ابْنُ مَسْعُودٍ، فَوَجَدَهُ قَدْ ضَرَبَهُ ابْنَا عَفْرَاءَ حَتَّى بَرَدَ قَالَ آأَنْتَ أَبُو جَهْلٍ قَالَ فَأَخَذَ بِلِحْيَتِهِ‏.‏ قَالَ وَهَلْ فَوْقَ رَجُلٍ قَتَلْتُمُوهُ أَوْ رَجُلٍ قَتَلَهُ قَوْمُهُ? قَالَ أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ أَنْتَ أَبُو جَهْلٍ‏?

Paygʻambar ﷺ: «Kim Abu Jahl nima qilganini (boʻlganini) borib koʻradi?» dedilar. Ibn Masʼud bordi va uni Afroning ikki oʻgʻli urib, (joni chiqib) sovib qolgan holda topdi. (Ibn Masʼud:) «Sen Abu Jahlmisan?» dedi va uning soqolidan ushladi. U: «Qavmi oʻldirgan — yoki sizlar oʻldirgan — bir kishidan koʻra (ulugʻroq) kim bor?» dedi.Пайғамбар ﷺ: «Ким Абу Жаҳл нима қилганини (бўлганини) бориб кўради?» дедилар. Ибн Масъуд борди ва уни Афронинг икки ўғли уриб, (жони чиқиб) совиб қолган ҳолда топди. (Ибн Масъуд:) «Сен Абу Жаҳлмисан?» деди ва унинг соқолидан ушлади. У: «Қавми ўлдирган — ёки сизлар ўлдирган — бир кишидан кўра (улуғроқ) ким бор?» деди.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، عَنْ سُلَيْمَانَ التَّيْمِيِّ، عَنْ أَنَسٍ، رضى الله عنه قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ بَدْرٍ ‏"‏ مَنْ يَنْظُرُ مَا فَعَلَ أَبُو جَهْلٍ ‏"‏‏.‏ فَانْطَلَقَ ابْنُ مَسْعُودٍ، فَوَجَدَهُ قَدْ ضَرَبَهُ ابْنَا عَفْرَاءَ حَتَّى بَرَدَ، فَأَخَذَ بِلِحْيَتِهِ فَقَالَ أَنْتَ أَبَا جَهْلٍ قَالَ وَهَلْ فَوْقَ رَجُلٍ قَتَلَهُ قَوْمُهُ أَوْ قَالَ قَتَلْتُمُوهُ‏.

Paygʻambar ﷺ Badr kuni: «Kim Abu Jahl nima boʻlganini borib koʻradi?» dedilar. Ibn Masʼud bordi va uni Afroning ikki oʻgʻli urib, (joni chiqib) sovib qolgan holda topdi. U uning soqolidan ushlab: «Sen Abu Jahlmisan?» dedi. U: «Qavmi oʻldirgan — yoki: sizlar oʻldirgan — bir kishidan koʻra (ulugʻroq) kim bor?» dedi.Пайғамбар ﷺ Бадр куни: «Ким Абу Жаҳл нима бўлганини бориб кўради?» дедилар. Ибн Масъуд борди ва уни Афронинг икки ўғли уриб, (жони чиқиб) совиб қолган ҳолда топди. У унинг соқолидан ушлаб: «Сен Абу Жаҳлмисан?» деди. У: «Қавми ўлдирган — ёки: сизлар ўлдирган — бир кишидан кўра (улуғроқ) ким бор?» деди.

حَدَّثَنِي ابْنُ الْمُثَنَّى، أَخْبَرَنَا مُعَاذُ بْنُ مُعَاذٍ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ، أَخْبَرَنَا أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ، نَحْوَهُ‏.‏

Anas ibn Molik shunga oʻxshashni (rivoyat qildi).Анас ибн Молик шунга ўхшашни (ривоят қилди).

حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ عَمْرٍو، حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، عَنْ حُمَيْدٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَنَسًا ـ رضى الله عنه ـ يَقُولُ أُصِيبَ حَارِثَةُ يَوْمَ بَدْرٍ وَهْوَ غُلاَمٌ، فَجَاءَتْ أُمُّهُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ، قَدْ عَرَفْتَ مَنْزِلَةَ حَارِثَةَ مِنِّي، فَإِنْ يَكُنْ فِي الْجَنَّةِ أَصْبِرْ وَأَحْتَسِبْ، وَإِنْ تَكُ الأُخْرَى تَرَى مَا أَصْنَعُ فَقَالَ ‏"‏ وَيْحَكِ أَوَهَبِلْتِ أَوَجَنَّةٌ وَاحِدَةٌ هِيَ إِنَّهَا جِنَانٌ كَثِيرَةٌ، وَإِنَّهُ فِي جَنَّةِ الْفِرْدَوْسِ ‏"‏‏.‏

Horisa Badr kuni — u (hali) yosh bola edi — (qatnashib) shahid boʻldi. Onasi Paygʻambar ﷺning oldilariga kelib: «Ey Allohning Rasuli, Horisaning men yonimdagi oʻrnini (qadrini) bilasiz. Agar u jannatda boʻlsa, men sabr qilaman va savob umid qilaman; agar boshqasi (boshqacha) boʻlsa, nima qilishimni koʻrasiz», dedi. U zot: «Senga voy boʻlsin! (Aqlingni yoʻqotdingmi?) U bitta jannatmi? Albatta u koʻp jannatlardir va u Firdavs jannatidadir», dedilar.Ҳориса Бадр куни — у (ҳали) ёш бола эди — (қатнашиб) шаҳид бўлди. Онаси Пайғамбар ﷺнинг олдиларига келиб: «Эй Аллоҳнинг Расули, Ҳорисанинг мен ёнимдаги ўрнини (қадрини) биласиз. Агар у жаннатда бўлса, мен сабр қиламан ва савоб умид қиламан; агар бошқаси (бошқача) бўлса, нима қилишимни кўрасиз», деди. У зот: «Сенга вой бўлсин! (Ақлингни йўқотдингми?) У битта жаннатми? Албатта у кўп жаннатлардир ва у Фирдавс жаннатидадир», дедилар.

حَدَّثَنِي خَلِيفَةُ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا سَعِيدٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ مَاتَ أَبُو زَيْدٍ وَلَمْ يَتْرُكْ عَقِبًا، وَكَانَ بَدْرِيًّا‏.‏

Abu Zayd vafot etdi, u zurriyot (avlod) qoldirmadi va u badrlik (Badrda qatnashgan) edi.Абу Зайд вафот этди, у зурриёт (авлод) қолдирмади ва у бадрлик (Бадрда қатнашган) эди.

حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْمُنْذِرِ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فُلَيْحٍ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ، قَالَ ابْنُ شِهَابٍ حَدَّثَنَا أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ، أَنَّ رِجَالاً، مِنَ الأَنْصَارِ اسْتَأْذَنُوا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالُوا ائْذَنْ لَنَا فَلْنَتْرُكْ لاِبْنِ أُخْتِنَا عَبَّاسٍ فِدَاءَهُ‏.‏ قَالَ ‏"‏ وَاللَّهِ لاَ تَذَرُونَ مِنْهُ دِرْهَمًا ‏"‏‏.‏

Ansorlardan baʼzi kishilar Rasululloh ﷺdan izn soʻrab: «Bizga izn ber, biz jiyanimiz Abbosning fidyasini (toʻlamay) qoldiraylik (kechaylik)», deyishdi. U zot: «Allohga qasamki, undan bir dirhamni ham qoldirmaysizlar (kechmaysizlar)», dedilar.Ансорлардан баъзи кишилар Расулуллоҳ ﷺдан изн сўраб: «Бизга изн бер, биз жиянимиз Аббоснинг фидясини (тўламай) қолдирайлик (кечайлик)», дейишди. У зот: «Аллоҳга қасамки, ундан бир дирҳамни ҳам қолдирмайсизлар (кечмайсизлар)», дедилар.

حَدَّثَنِي يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا ابْنُ عُلَيَّةَ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ التَّيْمِيُّ، حَدَّثَنَا أَنَسٌ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ بَدْرٍ ‏"‏ مَنْ يَنْظُرُ مَا صَنَعَ أَبُو جَهْلٍ ‏"‏‏.‏ فَانْطَلَقَ ابْنُ مَسْعُودٍ، فَوَجَدَهُ قَدْ ضَرَبَهُ ابْنَا عَفْرَاءَ حَتَّى بَرَدَ، فَقَالَ آنْتَ أَبَا جَهْلٍ قَالَ ابْنُ عُلَيَّةَ قَالَ سُلَيْمَانُ هَكَذَا قَالَهَا أَنَسٌ‏.‏ قَالَ أَنْتَ أَبَا جَهْلٍ قَالَ وَهَلْ فَوْقَ رَجُلٍ قَتَلْتُمُوهُ قَالَ سُلَيْمَانُ أَوْ قَالَ قَتَلَهُ قَوْمُهُ‏.‏ قَالَ وَقَالَ أَبُو مِجْلَزٍ قَالَ أَبُو جَهْلٍ فَلَوْ غَيْرُ أَكَّارٍ قَتَلَنِي‏.‏

Rasululloh ﷺ Badr kuni: «Kim Abu Jahl nima qilganini (boʻlganini) borib koʻradi?» dedilar. Ibn Masʼud bordi va uni Afroning ikki oʻgʻli urib, (joni chiqib) sovib qolgan holda topdi. U: «Sen Abu Jahlmisan?» dedi. (Sulaymon: «Anas uni shunday — ‹Sen Abu Jahlmisan?› deb aytdi», dedi.) U: «Qavmi oʻldirgan — yoki: sizlar oʻldirgan — bir kishidan koʻra (ulugʻroq) kim bor?» dedi. Abu Mijlaz aytdi: Abu Jahl: «Agar meni dehqondan boshqa (sharafli) biri oʻldirganda (edi, yaxshi boʻlardi)», dedi.Расулуллоҳ ﷺ Бадр куни: «Ким Абу Жаҳл нима қилганини (бўлганини) бориб кўради?» дедилар. Ибн Масъуд борди ва уни Афронинг икки ўғли уриб, (жони чиқиб) совиб қолган ҳолда топди. У: «Сен Абу Жаҳлмисан?» деди. (Сулаймон: «Анас уни шундай — ‹Сен Абу Жаҳлмисан?› деб айтди», деди.) У: «Қавми ўлдирган — ёки: сизлар ўлдирган — бир кишидан кўра (улуғроқ) ким бор?» деди. Абу Мижлаз айтди: Абу Жаҳл: «Агар мени деҳқондан бошқа (шарафли) бири ўлдирганда (эди, яхши бўларди)», деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي الأَسْوَدِ، حَدَّثَنَا مُعْتَمِرٌ، عَنْ أَبِيهِ، سَمِعْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه قَالَ كَانَ الرَّجُلُ يَجْعَلُ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم النَّخَلاَتِ حَتَّى افْتَتَحَ قُرَيْظَةَ وَالنَّضِيرَ، فَكَانَ بَعْدَ ذَلِكَ يَرُدُّ عَلَيْهِمْ‏.‏

Bir kishi Paygʻambar ﷺ uchun (oʻz) xurmo (daraxt)laridan (hadya qilib) ajratib berardi, to u zot Qurayza va Nazirni fath qilgunlaricha. Shundan keyin u zot ularga (xurmolarni) qaytarib bera boshladilar.Бир киши Пайғамбар ﷺ учун (ўз) хурмо (дарахт)ларидан (ҳадя қилиб) ажратиб берарди, то у зот Қурайза ва Назирни фатҳ қилгунларича. Шундан кейин у зот уларга (хурмоларни) қайтариб бера бошладилар.

أَخْبَرَنَا حَسَّانُ بْنُ حَسَّانَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ طَلْحَةَ، حَدَّثَنَا حُمَيْدٌ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ عَمَّهُ، غَابَ عَنْ بَدْرٍ فَقَالَ غِبْتُ عَنْ أَوَّلِ قِتَالِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم، لَئِنْ أَشْهَدَنِي اللَّهُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم لَيَرَيَنَّ اللَّهُ مَا أُجِدُّ‏.‏ فَلَقِيَ يَوْمَ أُحُدٍ، فَهُزِمَ النَّاسُ فَقَالَ اللَّهُمَّ إِنِّي أَعْتَذِرُ إِلَيْكَ مِمَّا صَنَعَ هَؤُلاَءِ ـ يَعْنِي الْمُسْلِمِينَ ـ وَأَبْرَأُ إِلَيْكَ مِمَّا جَاءَ بِهِ الْمُشْرِكُونَ‏.‏ فَتَقَدَّمَ بِسَيْفِهِ فَلَقِيَ سَعْدَ بْنَ مُعَاذٍ فَقَالَ أَيْنَ يَا سَعْدُ إِنِّي أَجِدُ رِيحَ الْجَنَّةِ دُونَ أُحُدٍ‏.‏ فَمَضَى فَقُتِلَ، فَمَا عُرِفَ حَتَّى عَرَفَتْهُ أُخْتُهُ بِشَامَةٍ أَوْ بِبَنَانِهِ، وَبِهِ بِضْعٌ وَثَمَانُونَ مِنْ طَعْنَةٍ وَضَرْبَةٍ وَرَمْيَةٍ بِسَهْمٍ‏.‏

Uning (Anasning) amakisi (Anas ibn Nazr) Badrdan (qatnasholmay) qolgan edi. U: «Men Paygʻambar ﷺning birinchi jangidan qoldim. Agar Alloh meni Paygʻambar ﷺ bilan (jangda) qatnashtirsa, albatta Alloh men nima qilishimni koʻradi», dedi. U Uhud kuni (jangga) yoʻliqdi va odamlar magʻlub boʻldi. U: «Allohim, men mana bularning — yaʼni musulmonlarning — qilgan ishidan Senga uzr aytaman va mushriklar keltirgan narsadan Senga (oʻzimni) oqlayman (bezorman)», dedi. Soʻng qilichi bilan oldinga yurib, Saʼd ibn Muozga yoʻliqdi va: «Qayoqqa, ey Saʼd? Men Uhud (togʻi) tomonidan jannat hidini topyapman (sezyapman)!» dedi. Soʻng (oldinga) yurib, oʻldirildi. U (shu qadar yaralangan ediki,) tanilmadi, to singlisi uni bir xol — yoki barmoq uchi(dan) — bilan tanigunicha. Unda sakson necha — nayza, qilich va oʻq (zarbi) bor edi.Унинг (Анаснинг) амакиси (Анас ибн Назр) Бадрдан (қатнашолмай) қолган эди. У: «Мен Пайғамбар ﷺнинг биринчи жангидан қолдим. Агар Аллоҳ мени Пайғамбар ﷺ билан (жангда) қатнаштирса, албатта Аллоҳ мен нима қилишимни кўради», деди. У Уҳуд куни (жангга) йўлиқди ва одамлар мағлуб бўлди. У: «Аллоҳим, мен мана буларнинг — яъни мусулмонларнинг — қилган ишидан Сенга узр айтаман ва мушриклар келтирган нарсадан Сенга (ўзимни) оқлайман (безорман)», деди. Сўнг қиличи билан олдинга юриб, Саъд ибн Муозга йўлиқди ва: «Қаёққа, эй Саъд? Мен Уҳуд (тоғи) томонидан жаннат ҳидини топяпман (сезяпман)!» деди. Сўнг (олдинга) юриб, ўлдирилди. У (шу қадар яраланган эдики,) танилмади, то синглиси уни бир хол — ёки бармоқ учи(дан) — билан танигунича. Унда саксон неча — найза, қилич ва ўқ (зарби) бор эди.

حَدَّثَنَا أَبُو مَعْمَرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ لَمَّا كَانَ يَوْمَ أُحُدٍ انْهَزَمَ النَّاسُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو طَلْحَةَ بَيْنَ يَدَىِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُجَوِّبٌ عَلَيْهِ بِحَجَفَةٍ لَهُ، وَكَانَ أَبُو طَلْحَةَ رَجُلاً رَامِيًا شَدِيدَ النَّزْعِ، كَسَرَ يَوْمَئِذٍ قَوْسَيْنِ أَوْ ثَلاَثًا، وَكَانَ الرَّجُلُ يَمُرُّ مَعَهُ بِجَعْبَةٍ مِنَ النَّبْلِ فَيَقُولُ انْثُرْهَا لأَبِي طَلْحَةَ‏.‏ قَالَ وَيُشْرِفُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَنْظُرُ إِلَى الْقَوْمِ، فَيَقُولُ أَبُو طَلْحَةَ بِأَبِي أَنْتَ وَأُمِّي، لاَ تُشْرِفْ يُصِيبُكَ سَهْمٌ مِنْ سِهَامِ الْقَوْمِ، نَحْرِي دُونَ نَحْرِكَ‏.‏ وَلَقَدْ رَأَيْتُ عَائِشَةَ بِنْتَ أَبِي بَكْرٍ وَأُمَّ سُلَيْمٍ، وَإِنَّهُمَا لَمُشَمِّرَتَانِ أَرَى خَدَمَ سُوقِهِمَا تَنْقُزَانِ الْقِرَبَ عَلَى مُتُونِهِمَا، تُفْرِغَانِهِ فِي أَفْوَاهِ الْقَوْمِ ثُمَّ تَرْجِعَانِ فَتَمْلآنِهَا، ثُمَّ تَجِيئَانِ فَتُفْرِغَانِهِ فِي أَفْوَاهِ الْقَوْمِ، وَلَقَدْ وَقَعَ السَّيْفُ مِنْ يَدَىْ أَبِي طَلْحَةَ إِمَّا مَرَّتَيْنِ وَإِمَّا ثَلاَثًا‏.‏

Uhud kuni boʻlganda, odamlar Paygʻambar ﷺdan (qochib) magʻlub boʻldi. Abu Talha esa Paygʻambar ﷺning oldilarida, u zotni oʻzining qalqoni bilan (toʻsib) himoya qilardi. Abu Talha kuchli kamon tortuvchi (mohir) otuvchi kishi edi — u kuni ikki yoki uchta kamon (tortib) sindirdi. Bir kishi yonida oʻq toʻla (kamon) xaltasi bilan oʻtsa, (Paygʻambar ﷺ): «Uni Abu Talha uchun toʻkib (ber)», derdilar. Paygʻambar ﷺ qavmga qarash uchun (boshlarini) koʻtarsalar, Abu Talha: «Otam-onam sizga fido boʻlsin, (boshingizni) koʻtarmang, sizga qavmning oʻqlaridan bir oʻq tegib qolmasin. Mening koʻkragim sizning koʻkragingiz oldida (qalqon)!» derdi. Men Oisha bint Abu Bakr va Ummu Sulaymni — ikkovi (etagini) shimarib, men ularning oyoq-bilaguzuklarini koʻrayotgan holda — mesh (suv idishlari)ni yelkalarida tashib, ularni qavmning (yarador)larining ogʻizlariga quyayotganlarini, soʻng qaytib (yana) toʻldirayotganlarini, soʻng kelib qavmning ogʻizlariga quyayotganlarini koʻrganman. Abu Talhaning qoʻlidan qilich — yo ikki marta, yo uch marta — tushib ketgan edi.Уҳуд куни бўлганда, одамлар Пайғамбар ﷺдан (қочиб) мағлуб бўлди. Абу Талҳа эса Пайғамбар ﷺнинг олдиларида, у зотни ўзининг қалқони билан (тўсиб) ҳимоя қиларди. Абу Талҳа кучли камон тортувчи (моҳир) отувчи киши эди — у куни икки ёки учта камон (тортиб) синдирди. Бир киши ёнида ўқ тўла (камон) халтаси билан ўца, (Пайғамбар ﷺ): «Уни Абу Талҳа учун тўкиб (бер)», дердилар. Пайғамбар ﷺ қавмга қараш учун (бошларини) кўтарсалар, Абу Талҳа: «Отам-онам сизга фидо бўлсин, (бошингизни) кўтарманг, сизга қавмнинг ўқларидан бир ўқ тегиб қолмасин. Менинг кўкрагим сизнинг кўкрагингиз олдида (қалқон)!» дерди. Мен Оиша бинт Абу Бакр ва Умму Сулаймни — иккови (этагини) шимариб, мен уларнинг оёқ-билагузукларини кўраётган ҳолда — меш (сув идишлари)ни елкаларида ташиб, уларни қавмнинг (ярадор)ларининг оғизларига қуяётганларини, сўнг қайтиб (яна) тўлдираётганларини, сўнг келиб қавмнинг оғизларига қуяётганларини кўрганман. Абу Талҳанинг қўлидан қилич — ё икки марта, ё уч марта — тушиб кетган эди.

حَدَّثَنِي نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبِي، عَنْ قُرَّةَ بْنِ خَالِدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، سَمِعْتُ أَنَسًا ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ هَذَا جَبَلٌ يُحِبُّنَا وَنُحِبُّهُ ‏"‏‏.‏

Paygʻambar ﷺ: «Mana bu (Uhud) — bizni sevadigan va biz sevadigan bir togʻdir», dedilar.Пайғамбар ﷺ: «Мана бу (Уҳуд) — бизни севадиган ва биз севадиган бир тоғдир», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ عَمْرٍو، مَوْلَى الْمُطَّلِبِ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم طَلَعَ لَهُ أُحُدٌ فَقَالَ ‏"‏ هَذَا جَبَلٌ يُحِبُّنَا وَنُحِبُّهُ، اللَّهُمَّ إِنَّ إِبْرَاهِيمَ حَرَّمَ مَكَّةَ، وَإِنِّي حَرَّمْتُ مَا بَيْنَ لاَبَتَيْهَا ‏"‏‏.‏

Rasululloh ﷺga Uhud (togʻi) koʻrindi (roʻbaroʻ boʻldi). U zot: «Mana bu — bizni sevadigan va biz sevadigan bir togʻdir. Allohim, albatta Ibrohim Makkani harom (muqaddas) qilgan edi, men esa uning ikki harrasi (qoraqumtosh maydoni) orasidagi (Madina)ni harom qildim», dedilar.Расулуллоҳ ﷺга Уҳуд (тоғи) кўринди (рўбарў бўлди). У зот: «Мана бу — бизни севадиган ва биз севадиган бир тоғдир. Аллоҳим, албатта Иброҳим Маккани ҳаром (муқаддас) қилган эди, мен эса унинг икки ҳарраси (қорақумтош майдони) орасидаги (Мадина)ни ҳаром қилдим», дедилар.

حَدَّثَنَا مُسْلِمٌ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ قَنَتَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم شَهْرًا بَعْدَ الرُّكُوعِ يَدْعُو عَلَى أَحْيَاءٍ مِنَ الْعَرَبِ‏.‏

Rasululloh ﷺ bir oy davomida rukuʼdan keyin qunut qilib, arablardan baʼzi qabilalarga (qarshi) duo qildilar.Расулуллоҳ ﷺ бир ой давомида рукуъдан кейин қунут қилиб, араблардан баъзи қабилаларга (қарши) дуо қилдилар.

حَدَّثَنِي عَبْدُ الأَعْلَى بْنُ حَمَّادٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا سَعِيدٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ رِعْلاً، وَذَكْوَانَ وَعُصَيَّةَ وَبَنِي لَحْيَانَ اسْتَمَدُّوا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى عَدُوٍّ، فَأَمَدَّهُمْ بِسَبْعِينَ مِنَ الأَنْصَارِ، كُنَّا نُسَمِّيهِمُ الْقُرَّاءَ فِي زَمَانِهِمْ، كَانُوا يَحْتَطِبُونَ بِالنَّهَارِ وَيُصَلُّونَ بِاللَّيْلِ، حَتَّى كَانُوا بِبِئْرِ مَعُونَةَ قَتَلُوهُمْ، وَغَدَرُوا بِهِمْ، فَبَلَغَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم، فَقَنَتَ شَهْرًا يَدْعُو فِي الصُّبْحِ عَلَى أَحْيَاءٍ مِنْ أَحْيَاءِ الْعَرَبِ، عَلَى رِعْلٍ وَذَكْوَانَ وَعُصَيَّةَ وَبَنِي لَحْيَانَ‏.‏ قَالَ أَنَسٌ فَقَرَأْنَا فِيهِمْ قُرْآنًا ثُمِّ إِنَّ ذَلِكَ رُفِعَ بَلِّغُوا عَنَّا قَوْمَنَا، أَنَّا لَقِينَا رَبَّنَا، فَرَضِيَ عَنَّا وَأَرْضَانَا‏.‏ وَعَنْ قَتَادَةَ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ حَدَّثَهُ أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَنَتَ شَهْرًا فِي صَلاَةِ الصُّبْحِ يَدْعُو عَلَى أَحْيَاءٍ مِنْ أَحْيَاءِ الْعَرَبِ، عَلَى رِعْلٍ وَذَكْوَانَ وَعُصَيَّةَ وَبَنِي لَحْيَانَ‏.‏ زَادَ خَلِيفَةُ حَدَّثَنَا ابْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا سَعِيدٌ، عَنْ قَتَادَةَ، حَدَّثَنَا أَنَسٌ، أَنَّ أُولَئِكَ السَّبْعِينَ، مِنَ الأَنْصَارِ قُتِلُوا بِبِئْرِ مَعُونَةَ، قُرْآنًا كِتَابًا‏.‏ نَحْوَهُ‏.‏

Riʼl, Zakvon, Usayya va Bani Lihyon Rasululloh ﷺdan bir dushmanga (qarshi) yordam soʻrashdi. U zot ularga ansorlardan yetmish (kishi) bilan yordam berdilar — biz ularni oʻz zamonlarida ‹al-Qurro› (qorilar) deb atardik; ular kunduzi oʻtin terar, kechasi namoz oʻqir edilar. To ular Biʼri Maʼunada (yetib) boʻlganlarida, (haligilar) ularni oʻldirishdi va ularga xiyonat qilishdi. Bu Paygʻambar ﷺga yetdi. Shunda u zot bir oy bomdodda qunut qilib, arab qabilalaridan baʼzilariga — Riʼl, Zakvon, Usayya va Bani Lihyonga (qarshi) duo qildilar. Anas aytdi: Biz ular haqida bir Qurʼon (oyat) oʻqir edik, soʻng u koʻtarib (bekor qilib) tashlandi: «Qavmimizga bizdan yetkazinglarki, biz Robbimizga yoʻliqdik, U bizdan rozi boʻldi va bizni rozi qildi». Qatodadan, Anas ibn Molikdan (yana rivoyat qilingan)ki, Allohning paygʻambari ﷺ bomdod namozida bir oy qunut qilib, arab qabilalaridan baʼzilariga — Riʼl, Zakvon, Usayya va Bani Lihyonga (qarshi) duo qildilar. Xalifa ziyoda qildi: Bizga Anas (rivoyat qildi)ki, ansorlardan oʻsha yetmish (kishi) Biʼri Maʼunada oʻldirildi — (ular haqida) bir Qurʼon (oyat nozil boʻldi) — shunga oʻxshash.Риъл, Заквон, Усайя ва Бани Лиҳён Расулуллоҳ ﷺдан бир душманга (қарши) ёрдам сўрашди. У зот уларга ансорлардан етмиш (киши) билан ёрдам бердилар — биз уларни ўз замонларида ‹ал-Қурро› (қорилар) деб атардик; улар кундузи ўтин терар, кечаси намоз ўқир эдилар. То улар Биъри Маъунада (етиб) бўлганларида, (ҳалигилар) уларни ўлдиришди ва уларга хиёнат қилишди. Бу Пайғамбар ﷺга етди. Шунда у зот бир ой бомдодда қунут қилиб, араб қабилаларидан баъзиларига — Риъл, Заквон, Усайя ва Бани Лиҳёнга (қарши) дуо қилдилар. Анас айтди: Биз улар ҳақида бир Қуръон (оят) ўқир эдик, сўнг у кўтариб (бекор қилиб) ташланди: «Қавмимизга биздан етказингларки, биз Роббимизга йўлиқдик, У биздан рози бўлди ва бизни рози қилди». Қатодадан, Анас ибн Моликдан (яна ривоят қилинган)ки, Аллоҳнинг пайғамбари ﷺ бомдод намозида бир ой қунут қилиб, араб қабилаларидан баъзиларига — Риъл, Заквон, Усайя ва Бани Лиҳёнга (қарши) дуо қилдилар. Халифа зиёда қилди: Бизга Анас (ривоят қилди)ки, ансорлардан ўша етмиш (киши) Биъри Маъунада ўлдирилди — (улар ҳақида) бир Қуръон (оят нозил бўлди) — шунга ўхшаш.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ، قَالَ حَدَّثَنِي أَنَسٌ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم بَعَثَ خَالَهُ أَخٌ لأُمِّ سُلَيْمٍ فِي سَبْعِينَ رَاكِبًا، وَكَانَ رَئِيسَ الْمُشْرِكِينَ عَامِرُ بْنُ الطُّفَيْلِ خَيَّرَ بَيْنَ ثَلاَثِ خِصَالٍ فَقَالَ يَكُونُ لَكَ أَهْلُ السَّهْلِ، وَلِي أَهْلُ الْمَدَرِ، أَوْ أَكُونُ خَلِيفَتَكَ، أَوْ أَغْزُوكَ بِأَهْلِ غَطَفَانَ بِأَلْفٍ وَأَلْفٍ، فَطُعِنَ عَامِرٌ فِي بَيْتِ أُمِّ فُلاَنٍ فَقَالَ غُدَّةٌ كَغُدَّةِ الْبَكْرِ فِي بَيْتِ امْرَأَةٍ مِنْ آلِ فُلاَنٍ ائْتُونِي بِفَرَسِي‏.‏ فَمَاتَ عَلَى ظَهْرِ فَرَسِهِ، فَانْطَلَقَ حَرَامٌ أَخُو أُمِّ سُلَيْمٍ هُوَ ‏{‏وَ‏}‏ رَجُلٌ أَعْرَجُ وَرَجُلٌ مِنْ بَنِي فُلاَنٍ قَالَ كُونَا قَرِيبًا حَتَّى آتِيَهُمْ، فَإِنْ آمَنُونِي كُنْتُمْ، وَإِنْ قَتَلُونِي أَتَيْتُمْ أَصْحَابَكُمْ‏.‏ فَقَالَ أَتُؤْمِنُونِي أُبَلِّغْ رِسَالَةَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ فَجَعَلَ يُحَدِّثُهُمْ وَأَوْمَئُوا إِلَى رَجُلٍ، فَأَتَاهُ مِنْ خَلْفِهِ فَطَعَنَهُ ـ قَالَ هَمَّامٌ أَحْسِبُهُ حَتَّى أَنْفَذَهُ ـ بِالرُّمْحِ، قَالَ اللَّهُ أَكْبَرُ فُزْتُ وَرَبِّ الْكَعْبَةِ‏.‏ فَلُحِقَ الرَّجُلُ، فَقُتِلُوا كُلُّهُمْ غَيْرَ الأَعْرَجِ كَانَ فِي رَأْسِ جَبَلٍ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْنَا، ثُمَّ كَانَ مِنَ الْمَنْسُوخِ إِنَّا قَدْ لَقِينَا رَبَّنَا فَرَضِيَ عَنَّا وَأَرْضَانَا‏.‏ فَدَعَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَلَيْهِمْ ثَلاَثِينَ صَبَاحًا، عَلَى رِعْلٍ وَذَكْوَانَ وَبَنِي لَحْيَانَ وَعُصَيَّةَ، الَّذِينَ عَصَوُا اللَّهَ وَرَسُولَهُ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Paygʻambar ﷺ togʻasini — Ummu Sulaymning ukasini — yetmish otliq bilan yubordilar. Mushriklarning boshligʻi Omir ibn Tufayl uch xislatdan birini (tanlashni) taklif qilgan edi: «Senga choʻl ahli (badaviylar), menga shahar ahli (boʻladi); yoki men sening oʻrinbosaring boʻlaman; yoki men senga Gʻatafon ahli bilan — ming-ming (kishi) bilan — gʻazot qilaman», dedi. (Keyin) Omir falonchining ayolining uyida (taʼunga) chalindi va: «(Bir-ikki) tuya bezgagi (gʻuddasi)dek gʻudda — falonchi xonadonining bir ayoli uyida (men oʻlsammi)?! Otimni keltiringlar», dedi. U oti ustida oʻldi. Harom — Ummu Sulaymning ukasi — u, bir oqsoq kishi va falon (qabila)dan bir kishi (bilan yurdi). U: «Yaqin (joyda) turinglar, men ular oldiga boray. Agar meni omon qoldirsalar, sizlar (yaqinda) boʻlasiz; agar meni oʻldirsalar, sheriklaringizning oldiga borasiz», dedi. Soʻng (Harom): «Meni omon qoldirasizlarmi, Rasululloh ﷺning xabarini yetkazsam?» dedi va ularga gapira boshladi. Ular bir kishiga ishora qilishdi, u uning ortidan kelib, uni nayza bilan urdi — (Hammom: ‹uni teshib oʻtdi deb oʻylayman›). U: «Allohu akbar, Kaʼbaning Robbiga qasamki, yutdim (najot topdim)!» dedi. (Haligi) kishi(ning sheriklari)ga yetildi va ular hammasi oʻldirildi — togʻ boshida boʻlgan oqsoqdan boshqa. Alloh bizga (oyat) nozil qildi, soʻng u mansux boʻlganlardan boʻldi: «Biz Robbimizga yoʻliqdik, U bizdan rozi boʻldi va bizni rozi qildi». Paygʻambar ﷺ ularga — Riʼl, Zakvon, Bani Lihyon va Usayyaga, Alloh va Rasuliga ﷺ osiy boʻlganlarga — oʻttiz tong (davomida) duo qildilar.Пайғамбар ﷺ тоғасини — Умму Сулаймнинг укасини — етмиш отлиқ билан юбордилар. Мушрикларнинг бошлиғи Омир ибн Туфайл уч хислатдан бирини (танлашни) таклиф қилган эди: «Сенга чўл аҳли (бадавийлар), менга шаҳар аҳли (бўлади); ёки мен сенинг ўринбосаринг бўламан; ёки мен сенга Ғатафон аҳли билан — минг-минг (киши) билан — ғазот қиламан», деди. (Кейин) Омир фалончининг аёлининг уйида (таъунга) чалинди ва: «(Бир-икки) туя безгаги (ғуддаси)дек ғудда — фалончи хонадонининг бир аёли уйида (мен ўлсамми)?! Отимни келтиринглар», деди. У оти устида ўлди. Ҳаром — Умму Сулаймнинг укаси — у, бир оқсоқ киши ва фалон (қабила)дан бир киши (билан юрди). У: «Яқин (жойда) туринглар, мен улар олдига борай. Агар мени омон қолдирсалар, сизлар (яқинда) бўласиз; агар мени ўлдирсалар, шерикларингизнинг олдига борасиз», деди. Сўнг (Ҳаром): «Мени омон қолдирасизларми, Расулуллоҳ ﷺнинг хабарини етказсам?» деди ва уларга гапира бошлади. Улар бир кишига ишора қилишди, у унинг ортидан келиб, уни найза билан урди — (Ҳаммом: ‹уни тешиб ўтди деб ўйлайман›). У: «Аллоҳу акбар, Каъбанинг Роббига қасамки, ютдим (нажот топдим)!» деди. (Ҳалиги) киши(нинг шериклари)га етилди ва улар ҳаммаси ўлдирилди — тоғ бошида бўлган оқсоқдан бошқа. Аллоҳ бизга (оят) нозил қилди, сўнг у мансух бўлганлардан бўлди: «Биз Роббимизга йўлиқдик, У биздан рози бўлди ва бизни рози қилди». Пайғамбар ﷺ уларга — Риъл, Заквон, Бани Лиҳён ва Усайяга, Аллоҳ ва Расулига ﷺ осий бўлганларга — ўттиз тонг (давомида) дуо қилдилар.

حَدَّثَنِي حِبَّانُ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، قَالَ حَدَّثَنِي ثُمَامَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَنَسٍ، أَنَّهُ سَمِعَ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ يَقُولُ لَمَّا طُعِنَ حَرَامُ بْنُ مِلْحَانَ ـ وَكَانَ خَالَهُ ـ يَوْمَ بِئْرِ مَعُونَةَ قَالَ بِالدَّمِ هَكَذَا، فَنَضَحَهُ عَلَى وَجْهِهِ وَرَأْسِهِ، ثُمَّ قَالَ فُزْتُ وَرَبِّ الْكَعْبَةِ‏.‏

Harom ibn Milhon — u (Anasning) togʻasi edi — Biʼri Maʼuna kuni nayza yegach, (qonidan olib) shunday qildi — uni yuziga va boshiga sepib (surtib), soʻng: «Kaʼbaning Robbiga qasamki, men yutdim (najot topdim)!» dedi.Ҳаром ибн Милҳон — у (Анаснинг) тоғаси эди — Биъри Маъуна куни найза егач, (қонидан олиб) шундай қилди — уни юзига ва бошига сепиб (суртиб), сўнг: «Каъбанинг Роббига қасамки, мен ютдим (нажот топдим)!» деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا سُلَيْمَانُ التَّيْمِيُّ، عَنْ أَبِي مِجْلَزٍ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَنَتَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بَعْدَ الرُّكُوعِ شَهْرًا يَدْعُو عَلَى رِعْلٍ وَذَكْوَانَ وَيَقُولُ ‏"‏ عُصَيَّةُ عَصَتِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ ‏"‏‏.‏

Paygʻambar ﷺ rukuʼdan keyin bir oy qunut qilib, Riʼl va Zakvonga (qarshi) duo qildilar va: «Usayya — Alloh va Rasuliga osiy boʻldi», dedilar.Пайғамбар ﷺ рукуъдан кейин бир ой қунут қилиб, Риъл ва Заквонга (қарши) дуо қилдилар ва: «Усайя — Аллоҳ ва Расулига осий бўлди», дедилар.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ دَعَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَلَى الَّذِينَ قَتَلُوا ـ يَعْنِي ـ أَصْحَابَهُ بِبِئْرِ مَعُونَةَ ثَلاَثِينَ صَبَاحًا حِينَ يَدْعُو عَلَى رِعْلٍ وَلِحْيَانَ وَعُصَيَّةَ عَصَتِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ صلى الله عليه وسلم‏.‏ قَالَ أَنَسٌ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى لِنَبِيِّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الَّذِينَ قُتِلُوا أَصْحَابِ بِئْرِ مَعُونَةَ قُرْآنًا قَرَأْنَاهُ حَتَّى نُسِخَ بَعْدُ بَلِّغُوا قَوْمَنَا فَقَدْ لَقِينَا رَبَّنَا فَرَضِيَ عَنَّا وَرَضِينَا عَنْهُ‏.‏

Paygʻambar ﷺ — yaʼni sheriklarini Biʼri Maʼunada oʻldirganlarga — oʻttiz tong (davomida) duo qildilar; u zot Riʼl, Lihyon va Usayyaga — ular Alloh va Rasuliga ﷺ osiy boʻldilar — (qarshi) duo qilardilar. Anas aytdi: Alloh taolo Paygʻambariga ﷺ Biʼri Maʼunada oʻldirilgan sheriklar haqida bir Qurʼon (oyat) nozil qildiki, biz uni keyinchalik mansux (bekor) qilingunicha oʻqir edik: «Qavmimizga yetkazinglarki, biz Robbimizga yoʻliqdik, U bizdan rozi boʻldi, biz Undan rozi boʻldik».Пайғамбар ﷺ — яъни шерикларини Биъри Маъунада ўлдирганларга — ўттиз тонг (давомида) дуо қилдилар; у зот Риъл, Лиҳён ва Усайяга — улар Аллоҳ ва Расулига ﷺ осий бўлдилар — (қарши) дуо қилардилар. Анас айтди: Аллоҳ таоло Пайғамбарига ﷺ Биъри Маъунада ўлдирилган шериклар ҳақида бир Қуръон (оят) нозил қилдики, биз уни кейинчалик мансух (бекор) қилингунича ўқир эдик: «Қавмимизга етказингларки, биз Роббимизга йўлиқдик, У биздан рози бўлди, биз Ундан рози бўлдик».

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ عَمْرٍو، حَدَّثَنَا أَبُو إِسْحَاقَ، عَنْ حُمَيْدٍ، سَمِعْتُ أَنَسًا ـ رضى الله عنه ـ يَقُولُ خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى الْخَنْدَقِ، فَإِذَا الْمُهَاجِرُونَ وَالأَنْصَارُ يَحْفِرُونَ فِي غَدَاةٍ بَارِدَةٍ، فَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ عَبِيدٌ يَعْمَلُونَ ذَلِكَ لَهُمْ، فَلَمَّا رَأَى مَا بِهِمْ مِنَ النَّصَبِ وَالْجُوعِ قَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ إِنَّ الْعَيْشَ عَيْشُ الآخِرَهْ فَاغْفِرْ لِلأَنْصَارِ وَالْمُهَاجِرَهْ ‏"‏ فَقَالُوا مُجِيبِينَ لَهُ نَحْنُ الَّذِينَ بَايَعُوا مُحَمَّدَا عَلَى الْجِهَادِ مَا بَقِينَا أَبَدَا

Rasululloh ﷺ Xandaqqa chiqdilar. Muhojirlar va ansorlar sovuq tongda (xandaq) kovlayotgan edilar — ularning bu (ish)ni qiladigan qullari yoʻq edi. U zot ularning charchoq va ochligini koʻrganlarida: «Allohim, albatta (haqiqiy) hayot oxirat hayotidir; bas, ansorlar va muhojirlarni magʻfirat qil», dedilar. Ular u zotga javob berib: «Biz Muhammadga jihod ustiga — toki tirik ekanmiz, abadiy — bayʼat qilganlarmiz», dedilar.Расулуллоҳ ﷺ Хандаққа чиқдилар. Муҳожирлар ва ансорлар совуқ тонгда (хандақ) ковлаётган эдилар — уларнинг бу (иш)ни қиладиган қуллари йўқ эди. У зот уларнинг чарчоқ ва очлигини кўрганларида: «Аллоҳим, албатта (ҳақиқий) ҳаёт охират ҳаётидир; бас, ансорлар ва муҳожирларни мағфират қил», дедилар. Улар у зотга жавоб бериб: «Биз Муҳаммадга жиҳод устига — токи тирик эканмиз, абадий — байъат қилганлармиз», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو مَعْمَرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ جَعَلَ الْمُهَاجِرُونَ وَالأَنْصَارُ يَحْفِرُونَ الْخَنْدَقَ حَوْلَ الْمَدِينَةِ، وَيَنْقُلُونَ التُّرَابَ عَلَى مُتُونِهِمْ وَهُمْ يَقُولُونَ نَحْنُ الَّذِينَ بَايَعُوا مُحَمَّدَا عَلَى الإِسْلاَمِ مَا بَقِينَا أَبَدَا قَالَ يَقُولُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَهْوَ يُجِيبُهُمُ ‏"‏ اللَّهُمَّ إِنَّهُ لاَ خَيْرَ إِلاَّ خَيْرُ الآخِرَهْ، فَبَارِكْ فِي الأَنْصَارِ وَالْمُهَاجِرَهْ ‏"‏‏.‏ قَالَ يُؤْتَوْنَ بِمِلْءِ كَفَّى مِنَ الشَّعِيرِ فَيُصْنَعُ لَهُمْ بِإِهَالَةٍ سَنِخَةٍ تُوضَعُ بَيْنَ يَدَىِ الْقَوْمِ، وَالْقَوْمُ جِيَاعٌ، وَهْىَ بَشِعَةٌ فِي الْحَلْقِ وَلَهَا رِيحٌ مُنْتِنٌ‏.‏

Muhojirlar va ansorlar Madina atrofida xandaq kovlay boshladilar va tuproqni yelkalarida tashir, shu (ashʼulani) aytar edilar: «Biz Muhammadga islom ustiga — toki tirik ekanmiz, abadiy — bayʼat qilganlarmiz». (Anas) aytdi: Paygʻambar ﷺ ularga javob berib: «Allohim, albatta oxirat yaxshiligidan boshqa (haqiqiy) yaxshilik yoʻq; bas, ansorlar va muhojirlarga baraka ber», derdilar. (Anas) aytdi: Ularga bir hovuch arpa keltirilar, ular uchun u sassiq (achigan) yogʻ bilan (taom) tayyorlanardi — u qavmning oldiga qoʻyilar, qavm och edi, u (taom) tomoqda achchiq (yoqimsiz) va sassiq hidli edi.Муҳожирлар ва ансорлар Мадина атрофида хандақ ковлай бошладилар ва тупроқни елкаларида ташир, шу (ашъулани) айтар эдилар: «Биз Муҳаммадга ислом устига — токи тирик эканмиз, абадий — байъат қилганлармиз». (Анас) айтди: Пайғамбар ﷺ уларга жавоб бериб: «Аллоҳим, албатта охират яхшилигидан бошқа (ҳақиқий) яхшилик йўқ; бас, ансорлар ва муҳожирларга барака бер», дердилар. (Анас) айтди: Уларга бир ҳовуч арпа келтирилар, улар учун у сассиқ (ачиган) ёғ билан (таом) тайёрланарди — у қавмнинг олдига қўйилар, қавм оч эди, у (таом) томоқда аччиқ (ёқимсиз) ва сассиқ ҳидли эди.

حَدَّثَنَا مُوسَى، حَدَّثَنَا جَرِيرُ بْنُ حَازِمٍ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ هِلاَلٍ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَى الْغُبَارِ سَاطِعًا فِي زُقَاقِ بَنِي غَنْمٍ مَوْكِبِ جِبْرِيلَ حِينَ سَارَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى بَنِي قُرَيْظَةَ‏.‏

Goʻyo men Bani Gʻanm koʻchasida — Rasululloh ﷺ Bani Qurayzaga (qarab) yurganlarida — Jibril (kelgan) qoʻshinning gard-chang(i) yuqoriga koʻtarilayotganini koʻrayotgandekman.Гўё мен Бани Ғанм кўчасида — Расулуллоҳ ﷺ Бани Қурайзага (қараб) юрганларида — Жибрил (келган) қўшиннинг гард-чанг(и) юқорига кўтарилаётганини кўраётгандекман.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي الأَسْوَدِ، حَدَّثَنَا مُعْتَمِرٌ، وَحَدَّثَنِي خَلِيفَةُ، حَدَّثَنَا مُعْتَمِرٌ، قَالَ سَمِعْتُ أَبِي، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ كَانَ الرَّجُلُ يَجْعَلُ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم النَّخَلاَتِ حَتَّى افْتَتَحَ قُرَيْظَةَ وَالنَّضِيرَ، وَإِنَّ أَهْلِي أَمَرُونِي أَنْ آتِيَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَأَسْأَلَهُ الَّذِينَ كَانُوا أَعْطَوْهُ أَوْ بَعْضَهُ‏.‏ وَكَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم قَدْ أَعْطَاهُ أُمَّ أَيْمَنَ، فَجَاءَتْ أُمُّ أَيْمَنَ فَجَعَلَتِ الثَّوْبَ فِي عُنُقِي تَقُولُ كَلاَّ وَالَّذِي لاَ إِلَهَ إِلاَّ هُوَ لاَ يُعْطِيكَهُمْ وَقَدْ أَعْطَانِيهَا، أَوْ كَمَا قَالَتْ، وَالنَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ لَكِ كَذَا ‏"‏‏.‏ وَتَقُولُ كَلاَّ وَاللَّهِ‏.‏ حَتَّى أَعْطَاهَا، حَسِبْتُ أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ عَشَرَةَ أَمْثَالِهِ ‏"‏‏.‏ أَوْ كَمَا قَالَ‏.‏

Bir kishi Paygʻambar ﷺga (oziq-ovqat uchun) bir necha xurmo (daraxti hosilini) berib turardi, to u zot Qurayza va Nazirni fath qilgunlaricha. Mening oilam menga buyurdiki, Paygʻambar ﷺning oldilariga borib, u zotga bergan (xurmo daraxt)larni — yoki uning bir qismini — soʻrayman. Paygʻambar ﷺ uni (oʻsha xurmolarni) Ummu Aymanga bergan edilar. Ummu Ayman kelib, (toʻn) kiyimni boʻynimga (bogʻlab) qoʻyib: «Yoʻq, Undan boshqa iloh boʻlmagan Zotga qasamki, u zot ularni senga bermaydilar, axir ularni menga berganlar!» — yoki shunga oʻxshash dedi. Paygʻambar ﷺ esa: «Senga shuncha (boshqasi)», derdilar, u esa: «Yoʻq, Allohga qasamki!» derdi — to u zot unga (koʻproq) berdilar. Men u zot: «Uning oʻn baravarini (berdim)» dedilar deb oʻ ylayman, yoki shunga oʻxshash (dedilar).Бир киши Пайғамбар ﷺга (озиқ-овқат учун) бир неча хурмо (дарахти ҳосилини) бериб турарди, то у зот Қурайза ва Назирни фатҳ қилгунларича. Менинг оилам менга буюрдики, Пайғамбар ﷺнинг олдиларига бориб, у зотга берган (хурмо дарахт)ларни — ёки унинг бир қисмини — сўрайман. Пайғамбар ﷺ уни (ўша хурмоларни) Умму Айманга берган эдилар. Умму Айман келиб, (тўн) кийимни бўйнимга (боғлаб) қўйиб: «Йўқ, Ундан бошқа илоҳ бўлмаган Зотга қасамки, у зот уларни сенга бермайдилар, ахир уларни менга берганлар!» — ёки шунга ўхшаш деди. Пайғамбар ﷺ эса: «Сенга шунча (бошқаси)», дердилар, у эса: «Йўқ, Аллоҳга қасамки!» дерди — то у зот унга (кўпроқ) бердилар. Мен у зот: «Унинг ўн бараварини (бердим)» дедилар деб ў йлайман, ёки шунга ўхшаш (дедилар).

حَدَّثَنَا هُدْبَةُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، عَنْ قَتَادَةَ، أَنَّ أَنَسًا ـ رضى الله عنه ـ أَخْبَرَهُ قَالَ اعْتَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَرْبَعَ عُمَرٍ كُلُّهُنَّ فِي ذِي الْقَعْدَةِ، إِلاَّ الَّتِي كَانَتْ مَعَ حَجَّتِهِ‏.‏ عُمْرَةً مِنَ الْحُدَيْبِيَةِ فِي ذِي الْقَعْدَةِ، وَعُمْرَةً مِنَ الْعَامِ الْمُقْبِلِ فِي ذِي الْقَعْدَةِ، وَعُمْرَةً مِنَ الْجِعْرَانَةِ حَيْثُ قَسَمَ غَنَائِمَ حُنَيْنٍ فِي ذِي الْقَعْدَةِ، وَعُمْرَةً مَعَ حَجَّتِهِ‏.‏

Rasululloh ﷺ toʻrt umra qildilar — hajlari bilan boʻlganidan boshqa hammasi Zulqaʼdada (boʻ ldi): Hudaybiyadan (qaytayotgandagi) bir umra Zulqaʼdada, kelgusi yildagi bir umra Zulqaʼdada, Jiʼrronadan — Hunayn oʻljalarini taqsimlagan joydan — bir umra Zulqaʼdada va hajlari bilan birga bir umra.Расулуллоҳ ﷺ тўрт умра қилдилар — ҳажлари билан бўлганидан бошқа ҳаммаси Зулқаъдада (бў лди): Ҳудайбиядан (қайтаётгандаги) бир умра Зулқаъдада, келгуси йилдаги бир умра Зулқаъдада, Жиърронадан — Ҳунайн ўлжаларини тақсимлаган жойдан — бир умра Зулқаъдада ва ҳажлари билан бирга бир умра.

حَدَّثَنِي أَحْمَدُ بْنُ إِسْحَاقَ، حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ‏[quran sura="48" aya_start="1" aya_end="1"]{‏إِنَّا فَتَحْنَا لَكَ فَتْحًا مُبِينًا‏}‏ قَالَ الْحُدَيْبِيَةُ‏.‏ قَالَ أَصْحَابُهُ هَنِيئًا مَرِيئًا فَمَا لَنَا فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏[quran sura="48" aya_start="5" aya_end="5"]{‏لِيُدْخِلَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ جَنَّاتٍ‏}‏ قَالَ شُعْبَةُ فَقَدِمْتُ الْكُوفَةَ فَحَدَّثْتُ بِهَذَا كُلِّهِ عَنْ قَتَادَةَ ثُمَّ رَجَعْتُ فَذَكَرْتُ لَهُ فَقَالَ أَمَّا ‏[quran sura="48" aya_start="1" aya_end="1"]{‏إِنَّا فَتَحْنَا لَكَ‏}‏ فَعَنْ أَنَسٍ، وَأَمَّا هَنِيئًا مَرِيئًا فَعَنْ عِكْرِمَةَ‏.‏

«Albatta Biz senga ochiq (ravshan) fath (gʻalaba) berdik» (Fath surasi, 1) — (Anas:) «(Bu) Hudaybiya(dir)», dedi. Sahobalari: «(Bu) sizga muborak boʻlsin! Bizga-chi (nima bor)?» dedilar. Shunda Alloh: «Moʻmin erkaklar va moʻmina ayollarni jannatlarga kiritmoq uchun...» (Fath surasi, 5) (oyatini) nozil qildi. Shuʼba aytdi: Men Kufaga kelib, bularning hammasini Qatodadan rivoyat qildim, soʻng (yana) qaytib unga zikr qilsam, u: «‹Inna fatahno laka› — Anasdan; ‹haniyʼan mariyʼan› (xush boʻlsin) esa Ikrimadan», dedi.«Албатта Биз сенга очиқ (равшан) фатҳ (ғалаба) бердик» (Фатҳ сураси, 1) — (Анас:) «(Бу) Ҳудайбия(дир)», деди. Саҳобалари: «(Бу) сизга муборак бўлсин! Бизга-чи (нима бор)?» дедилар. Шунда Аллоҳ: «Мўмин эркаклар ва мўмина аёлларни жаннатларга киритмоқ учун...» (Фатҳ сураси, 5) (оятини) нозил қилди. Шуъба айтди: Мен Куфага келиб, буларнинг ҳаммасини Қатодадан ривоят қилдим, сўнг (яна) қайтиб унга зикр қилсам, у: «‹Инна фатаҳно лака› — Анасдан; ‹ҳанийъан марийъан› (хуш бўлсин) эса Икримадан», деди.

حَدَّثَنِي عَبْدُ الأَعْلَى بْنُ حَمَّادٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا سَعِيدٌ، عَنْ قَتَادَةَ، أَنَّ أَنَسًا ـ رضى الله عنه ـ حَدَّثَهُمْ أَنَّ نَاسًا مِنْ عُكْلٍ وَعُرَيْنَةَ قَدِمُوا الْمَدِينَةَ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَتَكَلَّمُوا بِالإِسْلاَمِ فَقَالُوا يَا نَبِيَّ اللَّهِ إِنَّا كُنَّا أَهْلَ ضَرْعٍ، وَلَمْ نَكُنْ أَهْلَ رِيفٍ‏.‏ وَاسْتَوْخَمُوا الْمَدِينَةَ، فَأَمَرَهُمْ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِذَوْدٍ وَرَاعٍ، وَأَمَرَهُمْ أَنْ يَخْرُجُوا فِيهِ، فَيَشْرَبُوا مِنْ أَلْبَانِهَا وَأَبْوَالِهَا، فَانْطَلَقُوا حَتَّى إِذَا كَانُوا نَاحِيَةَ الْحَرَّةِ كَفَرُوا بَعْدَ إِسْلاَمِهِمْ، وَقَتَلُوا رَاعِيَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم، وَاسْتَاقُوا الذَّوْدَ، فَبَلَغَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَبَعَثَ الطَّلَبَ فِي آثَارِهِمْ فَأَمَرَ بِهِمْ فَسَمَرُوا أَعْيُنَهُمْ، وَقَطَعُوا أَيْدِيَهُمْ، وَتُرِكُوا فِي نَاحِيَةِ الْحَرَّةِ حَتَّى مَاتُوا عَلَى حَالِهِمْ‏.‏ قَالَ قَتَادَةُ بَلَغَنَا أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم بَعْدَ ذَلِكَ كَانَ يَحُثُّ عَلَى الصَّدَقَةِ، وَيَنْهَى عَنِ الْمُثْلَةِ‏.‏ وَقَالَ شُعْبَةُ وَأَبَانُ وَحَمَّادٌ عَنْ قَتَادَةَ مِنْ عُرَيْنَةَ‏.‏ وَقَالَ يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ وَأَيُّوبُ عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ عَنْ أَنَسٍ قَدِمَ نَفَرٌ مِنْ عُكْلٍ‏.‏

(Qatoda, Anasdan rivoyat qildi)ki, Ukl va Urayna(qabila)laridan baʼzi odamlar Madinaga, Paygʻambar ﷺning oldilariga kelib, islom(ni qabul qilganlari) haqida gapirdilar va: «Ey Allohning paygʻambari, biz (chorva) sutlik (mol) ahli edik, ekinzor (shahar) ahli emas edik», deyishdi. Ular Madina(ning havosi)ni ogʻir (yoqimsiz) topdilar (kasal boʻ ldilar). Rasululloh ﷺ ularga bir necha tuya va bir choʻpon (berib), ular bilan (yaylovga) chiqib, ularning sutidan va siydikidan (davo uchun) ichishni buyurdilar. Ular joʻnab, Harra tomoniga yetganlarida, islomlaridan keyin kufr (qaytish) qildilar, Paygʻambar ﷺning choʻponini oʻldirdilar va tuyalarni haydab ketdilar. Bu Paygʻambar ﷺga yetdi, u zot ularning izidan quvguvchi (otryad) yubordilar. Ular (tutilib) keltirildi, u zot (ularning — choʻponga qilgan jinoyatiga qisos qilishni) buyurdilar: koʻzlari dogʻlandi, qoʻllari kesildi va Harra tomonida — oʻz hollarida oʻlguncha — tashlab qoʻ yildi. Qatoda aytdi: Bizga yetdiki, Paygʻambar ﷺ bundan keyin sadaqaga qiziqtirar va musla (jasadni buzib majruh qilish)dan qaytarar edilar. Shuʼba, Abon va Hammod (Qatodadan): ‹Uraynadan› deb (keltirdi). Yahyo ibn Abu Kasir va Ayyub (Abu Qilobadan, u Anasdan): ‹Ukldan bir necha kishi keldi› deb (keltirdi).(Қатода, Анасдан ривоят қилди)ки, Укл ва Урайна(қабила)ларидан баъзи одамлар Мадинага, Пайғамбар ﷺнинг олдиларига келиб, ислом(ни қабул қилганлари) ҳақида гапирдилар ва: «Эй Аллоҳнинг пайғамбари, биз (чорва) сутлик (мол) аҳли эдик, экинзор (шаҳар) аҳли эмас эдик», дейишди. Улар Мадина(нинг ҳавоси)ни оғир (ёқимсиз) топдилар (касал бў лдилар). Расулуллоҳ ﷺ уларга бир неча туя ва бир чўпон (бериб), улар билан (яйловга) чиқиб, уларнинг сутидан ва сийдикидан (даво учун) ичишни буюрдилар. Улар жўнаб, Ҳарра томонига етганларида, исломларидан кейин куфр (қайтиш) қилдилар, Пайғамбар ﷺнинг чўпонини ўлдирдилар ва туяларни ҳайдаб кетдилар. Бу Пайғамбар ﷺга етди, у зот уларнинг изидан қувгувчи (отряд) юбордилар. Улар (тутилиб) келтирилди, у зот (уларнинг — чўпонга қилган жиноятига қисос қилишни) буюрдилар: кўзлари доғланди, қўллари кесилди ва Ҳарра томонида — ўз ҳолларида ўлгунча — ташлаб қў йилди. Қатода айтди: Бизга етдики, Пайғамбар ﷺ бундан кейин садақага қизиқтирар ва мусла (жасадни бузиб мажруҳ қилиш)дан қайтарар эдилар. Шуъба, Абон ва Ҳаммод (Қатодадан): ‹Урайнадан› деб (келтирди). Яҳё ибн Абу Касир ва Айюб (Абу Қилобадан, у Анасдан): ‹Уклдан бир неча киши келди› деб (келтирди).

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ حُمَيْدٍ الطَّوِيلِ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَتَى خَيْبَرَ لَيْلاً، وَكَانَ إِذَا أَتَى قَوْمًا بِلَيْلٍ لَمْ يُغِرْ بِهِمْ حَتَّى يُصْبِحَ، فَلَمَّا أَصْبَحَ خَرَجَتِ الْيَهُودُ بِمَسَاحِيهِمْ وَمَكَاتِلِهِمْ، فَلَمَّا رَأَوْهُ قَالُوا مُحَمَّدٌ وَاللَّهِ، مُحَمَّدٌ وَالْخَمِيسُ، فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ خَرِبَتْ خَيْبَرُ، إِنَّا إِذَا نَزَلْنَا بِسَاحَةِ قَوْمٍ فَسَاءَ صَبَاحُ الْمُنْذَرِينَ ‏"‏‏.‏

Rasululloh ﷺ Xaybarga kechasi yetib keldilar. U zot bir qavmning oldiga kechasi yetib borsalar, tonggacha ularga hujum qilmas edilar. Tong otganida, yahudiylar belkurak va savatlari bilan (ish uchun) chiqdilar. Ular u zotni koʻrgach: «Muhammad, Allohga qasamki! Muhammad va (uning) xamisi (qoʻshini)!» deyishdi. Paygʻambar ﷺ: «Xaybar vayron boʻ ldi! Albatta biz bir qavmning maydoniga (hovlisiga) tushsak, ogohlantirilganlarning tongi qancha yomon (boʻ ladi)!» dedilar.Расулуллоҳ ﷺ Хайбарга кечаси етиб келдилар. У зот бир қавмнинг олдига кечаси етиб борсалар, тонггача уларга ҳужум қилмас эдилар. Тонг отганида, яҳудийлар белкурак ва саватлари билан (иш учун) чиқдилар. Улар у зотни кўргач: «Муҳаммад, Аллоҳга қасамки! Муҳаммад ва (унинг) хамиси (қўшини)!» дейишди. Пайғамбар ﷺ: «Хайбар вайрон бў лди! Албатта биз бир қавмнинг майдонига (ҳовлисига) тушсак, огоҳлантирилганларнинг тонги қанча ёмон (бў лади)!» дедилар.

أَخْبَرَنَا صَدَقَةُ بْنُ الْفَضْلِ، أَخْبَرَنَا ابْنُ عُيَيْنَةَ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ صَبَّحْنَا خَيْبَرَ بُكْرَةً، فَخَرَجَ أَهْلُهَا بِالْمَسَاحِي، فَلَمَّا بَصُرُوا بِالنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالُوا مُحَمَّدٌ وَاللَّهِ، مُحَمَّدٌ وَالْخَمِيسُ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اللَّهُ أَكْبَرُ خَرِبَتْ خَيْبَرُ، إِنَّا إِذَا نَزَلْنَا بِسَاحَةِ قَوْمٍ فَسَاءَ صَبَاحُ الْمُنْذَرِينَ ‏"‏‏.‏ فَأَصَبْنَا مِنْ لُحُومِ الْحُمُرِ فَنَادَى مُنَادِي النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِنَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يَنْهَيَانِكُمْ عَنْ لُحُومِ الْحُمُرِ، فَإِنَّهَا رِجْسٌ‏.‏

Biz Xaybarga erta tongda yetib bordik. Uning ahli belkuraklar bilan (ish uchun) chiqdi. Ular Paygʻambar ﷺni koʻrgach: «Muhammad, Allohga qasamki! Muhammad va (uning) xamisi (qoʻshini)!» deyishdi. Paygʻambar ﷺ: «Allohu akbar! Xaybar vayron boʻ ldi! Albatta biz bir qavmning maydoniga tushsak, ogohlantirilganlarning tongi qancha yomon!» dedilar. Biz eshak goʻshtlaridan (oʻljaga) ega boʻ ldik, shunda Paygʻambar ﷺning bir jarchisi: «Albatta Alloh va Rasuli sizlarni eshak goʻshtlaridan qaytaradilar, chunki u napokdir (rijs)», deb nido qildi.Биз Хайбарга эрта тонгда етиб бордик. Унинг аҳли белкураклар билан (иш учун) чиқди. Улар Пайғамбар ﷺни кўргач: «Муҳаммад, Аллоҳга қасамки! Муҳаммад ва (унинг) хамиси (қўшини)!» дейишди. Пайғамбар ﷺ: «Аллоҳу акбар! Хайбар вайрон бў лди! Албатта биз бир қавмнинг майдонига тушсак, огоҳлантирилганларнинг тонги қанча ёмон!» дедилар. Биз эшак гўштларидан (ўлжага) эга бў лдик, шунда Пайғамбар ﷺнинг бир жарчиси: «Албатта Аллоҳ ва Расули сизларни эшак гўштларидан қайтарадилар, чунки у напокдир (рижс)», деб нидо қилди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الْوَهَّابِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جَاءَهُ جَاءٍ فَقَالَ أُكِلَتِ الْحُمُرُ‏.‏ فَسَكَتَ، ثُمَّ أَتَاهُ الثَّانِيَةَ فَقَالَ أُكِلَتِ الْحُمُرُ‏.‏ فَسَكَتَ، ثُمَّ الثَّالِثَةَ فَقَالَ أُفْنِيَتِ الْحُمُرُ‏.‏ فَأَمَرَ مُنَادِيًا فَنَادَى فِي النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يَنْهَيَانِكُمْ عَنْ لُحُومِ الْحُمُرِ الأَهْلِيَّةِ‏.‏ فَأُكْفِئَتِ الْقُدُورُ، وَإِنَّهَا لَتَفُورُ بِاللَّحْمِ‏.‏

Rasululloh ﷺga bir keluvchi kelib: «Eshaklar (goʻshti) yeb boʻ lindi (yeyildi)!» dedi. U zot jim turdilar. Soʻng ikkinchi marta kelib: «Eshaklar (goʻshti) yeyildi!» dedi. U zot jim turdilar. Soʻng uchinchi (marta kelib): «Eshaklar (goʻshti) tugab (battar) ketdi!» dedi. Shunda u zot bir jarchini buyurdilar, u odamlar ichida: «Albatta Alloh va Rasuli sizlarni uy eshaklari goʻshtidan qaytaradilar!» deb nido qildi. Shunda qozonlar toʻntarildi — holbuki ular goʻsht bilan qaynab turardi.Расулуллоҳ ﷺга бир келувчи келиб: «Эшаклар (гўшти) еб бў линди (ейилди)!» деди. У зот жим турдилар. Сўнг иккинчи марта келиб: «Эшаклар (гўшти) ейилди!» деди. У зот жим турдилар. Сўнг учинчи (марта келиб): «Эшаклар (гўшти) тугаб (баттар) кетди!» деди. Шунда у зот бир жарчини буюрдилар, у одамлар ичида: «Албатта Аллоҳ ва Расули сизларни уй эшаклари гўштидан қайтарадилар!» деб нидо қилди. Шунда қозонлар тўнтарилди — ҳолбуки улар гўшт билан қайнаб турарди.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ صَلَّى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم الصُّبْحَ قَرِيبًا مِنْ خَيْبَرَ بِغَلَسٍ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ اللَّهُ أَكْبَرُ خَرِبَتْ خَيْبَرُ، إِنَّا إِذَا نَزَلْنَا بِسَاحَةِ قَوْمٍ، فَسَاءَ صَبَاحُ الْمُنْذَرِينَ ‏"‏‏.‏ فَخَرَجُوا يَسْعَوْنَ فِي السِّكَكِ، فَقَتَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم الْمُقَاتِلَةَ، وَسَبَى الذُّرِّيَّةَ، وَكَانَ فِي السَّبْىِ صَفِيَّةُ، فَصَارَتْ إِلَى دِحْيَةَ الْكَلْبِيِّ، ثُمَّ صَارَتْ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم، فَجَعَلَ عِتْقَهَا صَدَاقَهَا‏.‏ فَقَالَ عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ صُهَيْبٍ لِثَابِتٍ يَا أَبَا مُحَمَّدٍ آنْتَ قُلْتَ لأَنَسٍ مَا أَصْدَقَهَا فَحَرَّكَ ثَابِتٌ رَأْسَهُ تَصْدِيقًا لَهُ‏.‏

Paygʻambar ﷺ Xaybar yaqinida bomdodni tong (qorongʻuligida) oʻqidilar, soʻng: «Allohu akbar! Xaybar vayron boʻ ldi! Albatta biz bir qavmning maydoniga tushsak, ogohlantirilganlarning tongi qancha yomon!» dedilar. (Yahudiylar) koʻchalarda yugurib chiqdilar. Paygʻambar ﷺ jangchilarni oʻldirdilar va zurriyot (bola-chaqa)ni asir oldilar. Asirlar orasida Safiyya bor edi, u (avval) Dihya al-Kalbiyga tegdi, soʻng Paygʻambar ﷺga oʻtdi. U zot uni ozod qilishni unga mahr qildilar (ozodligini sadoq qildilar). Abdulaziz ibn Suhayb Sobitga: «Ey Abu Muhammad, sen Anasga: ‹U zot unga nima mahr berdilar?› deb (soʻradingmi)?» dedi. Sobit boshini — uni (Abdulaziz soʻzini) tasdiqlab — qimirlatdi (ha, deb).Пайғамбар ﷺ Хайбар яқинида бомдодни тонг (қоронғулигида) ўқидилар, сўнг: «Аллоҳу акбар! Хайбар вайрон бў лди! Албатта биз бир қавмнинг майдонига тушсак, огоҳлантирилганларнинг тонги қанча ёмон!» дедилар. (Яҳудийлар) кўчаларда югуриб чиқдилар. Пайғамбар ﷺ жангчиларни ўлдирдилар ва зурриёт (бола-чақа)ни асир олдилар. Асирлар орасида Сафийя бор эди, у (аввал) Диҳя ал-Калбийга тегди, сўнг Пайғамбар ﷺга ўтди. У зот уни озод қилишни унга маҳр қилдилар (озодлигини садоқ қилдилар). Абдулазиз ибн Суҳайб Собитга: «Эй Абу Муҳаммад, сен Анасга: ‹У зот унга нима маҳр бердилар?› деб (сўрадингми)?» деди. Собит бошини — уни (Абдулазиз сўзини) тасдиқлаб — қимирлатди (ҳа, деб).

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْغَفَّارِ بْنُ دَاوُدَ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، ح وَحَدَّثَنِي أَحْمَدُ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي يَعْقُوبُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الزُّهْرِيُّ، عَنْ عَمْرٍو، مَوْلَى الْمُطَّلِبِ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَدِمْنَا خَيْبَرَ، فَلَمَّا فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْحِصْنَ ذُكِرَ لَهُ جَمَالُ صَفِيَّةَ بِنْتِ حُيَىِّ بْنِ أَخْطَبَ، وَقَدْ قُتِلَ زَوْجُهَا وَكَانَتْ عَرُوسًا، فَاصْطَفَاهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لِنَفْسِهِ، فَخَرَجَ بِهَا، حَتَّى بَلَغْنَا سَدَّ الصَّهْبَاءِ حَلَّتْ، فَبَنَى بِهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، ثُمَّ صَنَعَ حَيْسًا فِي نِطَعٍ صَغِيرٍ، ثُمَّ قَالَ لِي ‏"‏ آذِنْ مَنْ حَوْلَكَ ‏"‏‏.‏ فَكَانَتْ تِلْكَ وَلِيمَتَهُ عَلَى صَفِيَّةَ، ثُمَّ خَرَجْنَا إِلَى الْمَدِينَةِ، فَرَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يُحَوِّي لَهَا وَرَاءَهُ بِعَبَاءَةٍ، ثُمَّ يَجْلِسُ عِنْدَ بَعِيرِهِ، فَيَضَعُ رُكْبَتَهُ، وَتَضَعُ صَفِيَّةُ رِجْلَهَا عَلَى رُكْبَتِهِ حَتَّى تَرْكَبَ‏.‏

(Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) aytdi:) Biz Xaybarga keldik. Alloh u zotga qalʼani fath qilgan(ides), u zotga Safiyya bint Huyay ibn Axtabning goʻzalligi zikr qilindi — uning eri oʻldirilgan, u (yangigina) kelin edi. Paygʻambar ﷺ uni oʻzlari uchun (tanlab) ixtiyor qildilar. U zot uni (olib) chiqdilar, to biz Saddus-Sahboga yetganimizda, u (hayzdan) pok boʻ ldi, shunda Rasululloh ﷺ u bilan (nikoh) qurdilar (xilvatda boʻ ldilar). Soʻng kichkina bir teri (dasturxon) ustida hays (xurmo, yogʻ va qurutdan taom) tayyorladilar, soʻng menga: «Atrofingdagilarni (taomga) chaqir», dedilar. Mana shu u zotning Safiyya (sharafi) uchun valimasi (toʻy oshi) edi. Soʻng biz Madinaga (qarab) chiqdik. Men Paygʻambar ﷺni — u (Safiyya) uchun ortlarida abob (chopon) bilan (toʻsiq) yasab, soʻng tuyasi yonida oʻtirib, tizzalarini qoʻ yib, Safiyya oyogʻini u zotning tizzalariga qoʻyib (tuyaga) minib olguncha — koʻrdim.(Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) айтди:) Биз Хайбарга келдик. Аллоҳ у зотга қалъани фатҳ қилган(идес), у зотга Сафийя бинт Ҳуяй ибн Ахтабнинг гўзаллиги зикр қилинди — унинг эри ўлдирилган, у (янгигина) келин эди. Пайғамбар ﷺ уни ўзлари учун (танлаб) ихтиёр қилдилар. У зот уни (олиб) чиқдилар, то биз Саддус-Саҳбога етганимизда, у (ҳайздан) пок бў лди, шунда Расулуллоҳ ﷺ у билан (никоҳ) қурдилар (хилватда бў лдилар). Сўнг кичкина бир тери (дастурхон) устида ҳайс (хурмо, ёғ ва қурутдан таом) тайёрладилар, сўнг менга: «Атрофингдагиларни (таомга) чақир», дедилар. Мана шу у зотнинг Сафийя (шарафи) учун валимаси (тўй оши) эди. Сўнг биз Мадинага (қараб) чиқдик. Мен Пайғамбар ﷺни — у (Сафийя) учун ортларида абоб (чопон) билан (тўсиқ) ясаб, сўнг туяси ёнида ўтириб, тиззаларини қў йиб, Сафийя оёғини у зотнинг тиззаларига қўйиб (туяга) миниб олгунча — кўрдим.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، قَالَ حَدَّثَنِي أَخِي، عَنْ سُلَيْمَانَ، عَنْ يَحْيَى، عَنْ حُمَيْدٍ الطَّوِيلِ، سَمِعَ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَقَامَ عَلَى صَفِيَّةَ بِنْتِ حُيَىٍّ، بِطَرِيقِ خَيْبَرَ ثَلاَثَةَ أَيَّامٍ، حَتَّى أَعْرَسَ بِهَا، وَكَانَتْ فِيمَنْ ضُرِبَ عَلَيْهَا الْحِجَابُ‏.‏

Paygʻambar ﷺ Safiyya bint Huyay (bilan) Xaybar yoʻlida — unga uylangunlaricha — uch kun (turishni) qoldilar (oʻtkazdilar). U (Safiyya) hijob (parda) chiqarilgan (mahram boʻ lmaganga koʻrinmaydigan) ayollardan edi.Пайғамбар ﷺ Сафийя бинт Ҳуяй (билан) Хайбар йўлида — унга уйлангунларича — уч кун (туришни) қолдилар (ўтказдилар). У (Сафийя) ҳижоб (парда) чиқарилган (маҳрам бў лмаганга кўринмайдиган) аёллардан эди.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرِ بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي حُمَيْدٌ، أَنَّهُ سَمِعَ أَنَسًا ـ رضى الله عنه ـ يَقُولُ أَقَامَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بَيْنَ خَيْبَرَ وَالْمَدِينَةِ ثَلاَثَ لَيَالٍ يُبْنَى عَلَيْهِ بِصَفِيَّةَ، فَدَعَوْتُ الْمُسْلِمِينَ إِلَى وَلِيمَتِهِ، وَمَا كَانَ فِيهَا مِنْ خُبْزٍ وَلاَ لَحْمٍ، وَمَا كَانَ فِيهَا إِلاَّ أَنْ أَمَرَ بِلاَلاً بِالأَنْطَاعِ فَبُسِطَتْ، فَأَلْقَى عَلَيْهَا التَّمْرَ وَالأَقِطَ وَالسَّمْنَ، فَقَالَ الْمُسْلِمُونَ إِحْدَى أُمَّهَاتِ الْمُؤْمِنِينَ، أَوْ مَا مَلَكَتْ يَمِينُهُ قَالُوا إِنْ حَجَبَهَا فَهْىَ إِحْدَى أُمَّهَاتِ الْمُؤْمِنِينَ، وَإِنْ لَمْ يَحْجُبْهَا فَهْىَ مِمَّا مَلَكَتْ يَمِينُهُ‏.‏ فَلَمَّا ارْتَحَلَ وَطَّأَ لَهَا خَلْفَهُ، وَمَدَّ الْحِجَابَ‏.‏

(Anas (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ Xaybar bilan Madina orasida uch kecha turib, Safiyya bilan (nikoh) qurdilar. Men musulmonlarni u zotning valimasi (toʻy oshi)ga chaqirdim — unda na non, na goʻsht bor edi. Unda faqat shu bor ediki, u zot Bilolga (teri) dasturxonlarni (yoʻyishni) buyurdilar, ular yoʻyildi, soʻng ustiga xurmo, qurut va yogʻ tashlandi. Musulmonlar: «(Safiyya) moʻminlar onalaridan birimi, yoki u zotning (qul sifatida) qoʻ li ostidagi (choʻri)midir?» deyishdi. Ular: «Agar u zot uni (hijob bilan) toʻssalar, u moʻminlar onalaridan biri; agar uni toʻsmasalar, u zotning qoʻ li ostidagidandir», deyishdi. U zot koʻchganlarida, u (Safiyya) uchun ortlarida (joy) tayyorlab, hijobni (toʻsiqni) tortdilar (shunda u moʻminlar onasi ekani maʼlum boʻ ldi).(Анас (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ Хайбар билан Мадина орасида уч кеча туриб, Сафийя билан (никоҳ) қурдилар. Мен мусулмонларни у зотнинг валимаси (тўй оши)га чақирдим — унда на нон, на гўшт бор эди. Унда фақат шу бор эдики, у зот Билолга (тери) дастурхонларни (йўйишни) буюрдилар, улар йўйилди, сўнг устига хурмо, қурут ва ёғ ташланди. Мусулмонлар: «(Сафийя) мўминлар оналаридан бирими, ёки у зотнинг (қул сифатида) қў ли остидаги (чўри)мидир?» дейишди. Улар: «Агар у зот уни (ҳижоб билан) тўссалар, у мўминлар оналаридан бири; агар уни тўсмасалар, у зотнинг қў ли остидагидандир», дейишди. У зот кўчганларида, у (Сафийя) учун ортларида (жой) тайёрлаб, ҳижобни (тўсиқни) тортдилар (шунда у мўминлар онаси экани маълум бў лди).

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ وَاقِدٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ هِلاَلٍ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَعَى زَيْدًا وَجَعْفَرًا وَابْنَ رَوَاحَةَ لِلنَّاسِ، قَبْلَ أَنْ يَأْتِيَهُمْ خَبَرُهُمْ فَقَالَ ‏"‏ أَخَذَ الرَّايَةَ زَيْدٌ فَأُصِيبَ، ثُمَّ أَخَذَ جَعْفَرٌ فَأُصِيبَ، ثُمَّ أَخَذَ ابْنُ رَوَاحَةَ فَأُصِيبَ ـ وَعَيْنَاهُ تَذْرِفَانِ ـ حَتَّى أَخَذَ الرَّايَةَ سَيْفٌ مِنْ سُيُوفِ اللَّهِ حَتَّى فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ ‏"‏‏.‏

(Anas (roziyallohu anhu) rivoyat qildi)ki, Paygʻambar ﷺ Zayd, Jaʼfar va Ibn Ravoha (oʻlimi)ni odamlarga — ularning xabari kelmasdan oldin — eʼlon qildilar va: «Bayroqni Zayd oldi, (shahid) boʻ ldi; soʻng Jaʼfar oldi, (shahid) boʻ ldi; soʻng Ibn Ravoha oldi, (shahid) boʻ ldi» — koʻzlari yosh toʻkayotgan holda — «to Allohning qilichlaridan bir qilich (Xolid ibnul-Valid) bayroqni oldi va Alloh ularga (gʻalaba) fath qildi», dedilar.(Анас (розияллоҳу анҳу) ривоят қилди)ки, Пайғамбар ﷺ Зайд, Жаъфар ва Ибн Равоҳа (ўлими)ни одамларга — уларнинг хабари келмасдан олдин — эълон қилдилар ва: «Байроқни Зайд олди, (шаҳид) бў лди; сўнг Жаъфар олди, (шаҳид) бў лди; сўнг Ибн Равоҳа олди, (шаҳид) бў лди» — кўзлари ёш тўкаётган ҳолда — «то Аллоҳнинг қиличларидан бир қилич (Холид ибнул-Валид) байроқни олди ва Аллоҳ уларга (ғалаба) фатҳ қилди», дедилар.