حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " يَمِينُ الرَّحْمَنِ مَلأَى سَحَّاءُ لاَ يَغِيضُهَا اللَّيْلُ وَالنَّهَارُ قَالَ أَرَأَيْتُمْ مَا أَنْفَقَ مُنْذُ خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالأَرْضَ فَإِنَّهُ لَمْ يَغِضْ مَا فِي يَمِينِهِ وَعَرْشُهُ عَلَى الْمَاءِ وَبِيَدِهِ الأُخْرَى الْمِيزَانُ يَرْفَعُ وَيَخْفِضُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَهَذَا الْحَدِيثُ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الآيَةِ : ( وَقََالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَلُعِنُوا بِمَا قَالُوا بَلْ يَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ يُنْفِقُ كَيْفَ يَشَاءُ ) وَهَذَا حَدِيثٌ قَدْ رَوَتْهُ الأَئِمَّةُ نُؤْمِنُ بِهِ كَمَا جَاءَ مِنْ غَيْرِ أَنْ يُفَسَّرَ أَوْ يُتَوَهَّمَ هَكَذَا قَالَ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الأَئِمَّةِ مِنْهُمُ الثَّوْرِيُّ وَمَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَابْنُ عُيَيْنَةَ وَابْنُ الْمُبَارَكِ إِنَّهُ تُرْوَى هَذِهِ الأَشْيَاءُ وَيُؤْمَنُ بِهَا وَلاَ يُقَالُ كَيْفَ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Ar-Rahmonning (oʻng) qoʻli toʻla va sahiydir, uni kecha-kunduz kamaytirmas», dedilar. U zot: «Allohni osmonlar va yerni yaratganidan beri nima(lar) infoq qilganini koʻrdingizmi? Albatta, Uning oʻng qoʻlidagi (neʼmat) kamaymadi. Uning Arshi suv ustidadir, boshqa qoʻlida esa Mizon (tarozisi) bor — uni koʻtaradi va tushiradi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu hadis bu oyatning tafsirida (kelgan)dir: {Yahudiylar: Allohning qoʻli bogʻliq, dedilar. Oʻz qoʻllari bogʻlansin va aytgan (soʻz)lari sababli laʼnatlansin! Yoʻq! Uning ikki qoʻli (ham) ochiqdir, xohlaganicha infoq qilur} (Moida 64). Bu hadisni imomlar rivoyat qilganlar, biz unga kelganidek, tafsir qilmasdan yoki (biror narsani) tasavvur qilmasdan imon keltiramiz. Shunday deb imomlardan koʻplari — ular orasida as-Savriy, Molik ibn Anas, Ibn Uyayna va Ibn Muborak (bor) — aytganlar: bu narsalar rivoyat qilinadi va ularga imon keltiriladi, ammo «qanday?» deb aytilmaydi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ар-Раҳмоннинг (ўнг) қўли тўла ва саҳийдир, уни кеча-кундуз камайтирмас», дедилар. У зот: «Аллоҳни осмонлар ва ерни яратганидан бери нима(лар) инфоқ қилганини кўрдингизми? Албатта, Унинг ўнг қўлидаги (неъмат) камаймади. Унинг Арши сув устидадир, бошқа қўлида эса Мизон (тарозиси) бор — уни кўтаради ва туширади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу ҳадис бу оятнинг тафсирида (келган)дир: {Яҳудийлар: Аллоҳнинг қўли боғлиқ, дедилар. Ўз қўллари боғлансин ва айтган (сўз)лари сабабли лаънатлансин! Йўқ! Унинг икки қўли (ҳам) очиқдир, хоҳлаганича инфоқ қилур} (Моида 64). Бу ҳадисни имомлар ривоят қилганлар, биз унга келганидек, тафсир қилмасдан ёки (бирор нарсани) тасаввур қилмасдан имон келтирамиз. Шундай деб имомлардан кўплари — улар орасида ас-Саврий, Молик ибн Анас, Ибн Уяйна ва Ибн Муборак (бор) — айтганлар: бу нарсалар ривоят қилинади ва уларга имон келтирилади, аммо «қандай?» деб айтилмайди.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ، عَنِ الْحَارِثِ بْنِ يَعْقُوبَ، عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الأَشَجِّ، عَنْ بُسْرِ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ، عَنْ خَوْلَةَ بِنْتِ حَكِيمٍ السُّلَمِيَّةِ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مَنْ نَزَلَ مَنْزِلاً ثُمَّ قَالَ أَعُوذُ بِكَلِمَاتِ اللَّهِ التَّامَّاتِ مِنْ شَرِّ مَا خَلَقَ لَمْ يَضُرَّهُ شَيْءٌ حَتَّى يَرْتَحِلَ مِنْ مَنْزِلِهِ ذَلِكَ " . قَالَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ . وَرَوَى مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ هَذَا الْحَدِيثَ أَنَّهُ بَلَغَهُ عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الأَشَجِّ فَذَكَرَ نَحْوَ هَذَا الْحَدِيثِ . وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ يَعْقُوبَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الأَشَجِّ وَيَقُولُ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ عَنْ خَوْلَةَ . قَالَ وَحَدِيثُ اللَّيْثِ أَصَحُّ مِنْ رِوَايَةِ ابْنِ عَجْلاَنَ .
Saʼd ibn Abu Vaqqos (roziyallohu anhu) Xavla bint Hakim as-Sulamiyya (roziyallohu anho)dan, u Rasululloh ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Kim bir manzilga tushib, soʻng: ‹Aʼuzu bi-kalimatillahit-tammati min sharri ma xalaq (Alloh yaratgan narsalarning yomonligidan Allohning mukammal kalimalari ila panoh tilayman)› desa, oʻsha manzilidan koʻchib ketguncha unga hech narsa zarar yetkazmaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir. Bu hadisni Molik ibn Anas ham — unga Yaʼqub ibn Abdulloh ibn al-Ashajjdan yetib kelganini aytib — shunga oʻxshash rivoyat qilgan. Bu hadis Ibn Ajlondan ham Yaʼqub ibn Abdulloh ibn al-Ashajjdan rivoyat qilingan boʻlib, u: Said ibn al-Musayyabdan, u Xavladan, deydi. Abu Iso aytdi: Laysning hadisi Ibn Ajlonning rivoyatidan koʻra sahihroqdir.Саъд ибн Абу Ваққос (розияллоҳу анҳу) Хавла бинт Ҳаким ас-Суламийя (розияллоҳу анҳо)дан, у Расулуллоҳ ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Ким бир манзилга тушиб, сўнг: ‹Аъузу би-калиматиллаҳит-таммати мин шарри ма халақ (Аллоҳ яратган нарсаларнинг ёмонлигидан Аллоҳнинг мукаммал калималари ила паноҳ тилайман)› деса, ўша манзилидан кўчиб кетгунча унга ҳеч нарса зарар етказмайди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Бу ҳадисни Молик ибн Анас ҳам — унга Яъқуб ибн Абдуллоҳ ибн ал-Ашажждан етиб келганини айтиб — шунга ўхшаш ривоят қилган. Бу ҳадис Ибн Ажлондан ҳам Яъқуб ибн Абдуллоҳ ибн ал-Ашажждан ривоят қилинган бўлиб, у: Саид ибн ал-Мусайябдан, у Хавладан, дейди. Абу Исо айтди: Лайснинг ҳадиси Ибн Ажлоннинг ривоятидан кўра саҳиҳроқдир.
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا هِشَامُ بْنُ حَسَّانَ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مَنْ قَالَ حِينَ يُمْسِي ثَلاَثَ مَرَّاتٍ أَعُوذُ بِكَلِمَاتِ اللَّهِ التَّامَّاتِ مِنْ شَرِّ مَا خَلَقَ لَمْ يَضُرَّهُ حُمَةٌ تِلْكَ اللَّيْلَةَ " . قَالَ سُهَيْلٌ فَكَانَ أَهْلُنَا تَعَلَّمُوهَا فَكَانُوا يَقُولُونَهَا كُلَّ لَيْلَةٍ فَلُدِغَتْ جَارِيَةٌ مِنْهُمْ فَلَمْ تَجِدْ لَهَا وَجَعًا . هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ . وَرَوَى مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَرَوَى عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ وَغَيْرُ وَاحِدٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ سُهَيْلٍ وَلَمْ يَذْكُرُوا فِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Kim kechqurun uch marta: ‹Aʼuzu bikalimatillahit-tammati min sharri ma xalaq› (Yaratgan narsalarining yomonligidan Allohning mukammal kalimalariga sigʻinib panoh soʻrayman) desa, oʻsha kechada unga zaharli (jonzot) chaqishi zarar yetkazmaydi», dedilar. Suhayl aytdi: «Bizning oilamiz buni oʻrganib oldilar va uni har kecha aytadigan boʻldilar. Ulardan bir choʻri (zaharli jonzot tomonidan) chaqildi, biroq u hech qanday ogʻriq sezmadi». Bu hadis hasandir. Bu hadisni Molik ibn Anas ham Suhayl ibn Abu Solihdan, u otasidan, u Abu Hurayradan, u Paygʻambar ﷺdan rivoyat qilgan. Ubaydulloh ibn Umar va boshqa bir nechalari ham bu hadisni Suhayldan rivoyat qilganlar, lekin ular unda «Abu Hurayradan» (deb) zikr qilmaganlar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Ким кечқурун уч марта: ‹Аъузу бикалиматиллаҳит-таммати мин шарри ма халақ› (Яратган нарсаларининг ёмонлигидан Аллоҳнинг мукаммал калималарига сиғиниб паноҳ сўрайман) деса, ўша кечада унга заҳарли (жонзот) чақиши зарар етказмайди», дедилар. Суҳайл айтди: «Бизнинг оиламиз буни ўрганиб олдилар ва уни ҳар кеча айтадиган бўлдилар. Улардан бир чўри (заҳарли жонзот томонидан) чақилди, бироқ у ҳеч қандай оғриқ сезмади». Бу ҳадис ҳасандир. Бу ҳадисни Молик ибн Анас ҳам Суҳайл ибн Абу Солиҳдан, у отасидан, у Абу Ҳурайрадан, у Пайғамбар ﷺдан ривоят қилган. Убайдуллоҳ ибн Умар ва бошқа бир нечалари ҳам бу ҳадисни Суҳайлдан ривоят қилганлар, лекин улар унда «Абу Ҳурайрадан» (деб) зикр қилмаганлар.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مَعْمَرٍ الأَنْصَارِيِّ، عَنْ أَنَسِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " فَضْلُ عَائِشَةَ عَلَى النِّسَاءِ كَفَضْلِ الثَّرِيدِ عَلَى سَائِرِ الطَّعَامِ " . وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَأَبِي مُوسَى . وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مَعْمَرٍ هُوَ أَبُو طُوَالَةَ الأَنْصَارِيُّ الْمَدَنِيُّ ثِقَةٌ وَقَدْ رَوَى عَنْهُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ .
Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Oishaning ayollardan ustunligi sariydning boshqa taomlardan ustunligi kabidir», dedilar. Bu bobda Oisha va Abu Musodan ham (rivoyat bor). Bu hadis hasan sahihdir. Abdulloh ibn Abdurrahmon ibn Maʼmar — u Abu Tuvola al-Ansoriy al-Madaniy boʻlib, ishonchli (siqa) kishidir va undan Molik ibn Anas rivoyat qilgan.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Оишанинг аёллардан устунлиги сарийднинг бошқа таомлардан устунлиги кабидир», дедилар. Бу бобда Оиша ва Абу Мусодан ҳам (ривоят бор). Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмон ибн Маъмар — у Абу Тувола ал-Ансорий ал-Маданий бўлиб, ишончли (сиқа) кишидир ва ундан Молик ибн Анас ривоят қилган.
حَدَّثَنَا عُبَيْدُ بْنُ أَبِي قُرَّةَ، قَالَ سَمِعْتُ مَالِكَ بْنَ أَنَسٍ، يَقُولُ نَرْفَعُ دَرَجَاتٍ مَنْ نَشَاءُ قَالَ بِالْعِلْمِ قُلْتُ مَنْ حَدَّثَكَ قَالَ زَعَمَ ذَاكَ زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ.
Ubayd ibn Abu Qurra (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Men Molik ibn Anas (rahimahulloh)ning {Biz xohlaganimizning darajalarini koʻtaramiz} (Anʼom 83) oyati haqida: «Yaʼni ilm bilan», deganini eshitdim. Men: «Buni senga kim aytdi?» dedim. U: «Buni Zayd ibn Aslam aytgan», dedi.Убайд ибн Абу Қурра (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Мен Молик ибн Анас (раҳимаҳуллоҳ)нинг {Биз хоҳлаганимизнинг даражаларини кўтарамиз} (Анъом 83) ояти ҳақида: «Яъни илм билан», деганини эшитдим. Мен: «Буни сенга ким айтди?» дедим. У: «Буни Зайд ибн Аслам айтган», деди.
حَدَّثَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، قَالَ: أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي الزِّنَادِ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ: كُنْتُ أَغْتَسِلُ أَنَا وَرَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ إِنَاءٍ وَاحِدٍ، وَكَانَ لَهُ شَعَرٌ فَوْقَ الْجُمَّةِ، وَدُونَ الْوَفْرَةِ.
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: «Men va Rasululloh ﷺ bitta idishdan gʻusl qilardik. U zotning sochlari jumma (yelkaga tushadigan)dan kalta, vafra (quloq yumshogʻidan kalta)dan uzun edi.» Abu Iso aytdi: Bu hadis bu yoʻldan hasan sahih gʻaribdir. Oishadan boshqa yoʻllar bilan ham u: «Men va Rasululloh ﷺ bitta idishdan gʻusl qilardik», degani rivoyat qilingan, lekin ularda «U zotning sochlari jumma dan kalta, vafra dan uzun edi» degan bu soʻz zikr qilinmagan. Abdurrahmon ibn Abuz-Zinod ishonchli (siqa)dir; Molik ibn Anas uni ishonchli deb, undan (hadis) yozib olishga buyurardi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У айтди: «Мен ва Расулуллоҳ ﷺ битта идишдан ғусл қилардик. У зотнинг сочлари жумма (елкага тушадиган)дан калта, вафра (қулоқ юмшоғидан калта)дан узун эди.» Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу йўлдан ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Оишадан бошқа йўллар билан ҳам у: «Мен ва Расулуллоҳ ﷺ битта идишдан ғусл қилардик», дегани ривоят қилинган, лекин уларда «У зотнинг сочлари жумма дан калта, вафра дан узун эди» деган бу сўз зикр қилинмаган. Абдурраҳмон ибн Абуз-Зинод ишончли (сиқа)дир; Молик ибн Анас уни ишончли деб, ундан (ҳадис) ёзиб олишга буюрарди.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، قَالَ: حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللهِ بْنُ عَبْدِ الْمَجِيدِ الْحَنَفِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَبْدِ اللهِ بْنِ دِينَارٍ، قَالَ: حَدَّثَنَا أَبُو حَازِمٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ، أَنَّهُ قِيلَ لَهُ: أَكَلَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم النَّقِيَّ؟ يَعْنِي الْحُوَّارَى فَقَالَ سَهْلٌ: مَا رَأَى رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم النَّقِيَّ حَتَّى لَقِيَ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ تَعَالَى، فَقِيلَ لَهُ: هَلْ كَانَتْ لَكُمْ مَنَاخِلُ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللهِ صلى الله عليه وسلم؟
Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Unga: «Rasululloh ﷺ naqiy — yaʼni oqlangan (sof) undan tayyorlangan non — yeganmilar?» — deyildi. Sahl: «Rasululloh ﷺ Allohga roʻbaroʻ boʻlgunlariga qadar naqiyni koʻrmaganlar», dedi. Unga: «Rasululloh ﷺ zamonlarida sizlarda elaklar bormidi?» — deyildi. U: «Bizda elaklar yoʻq edi», dedi. «Unda arpani qanday qilar edingiz?» — deyildi. U: «Biz uni puflardik, uchadigani uchib ketardi, soʻng uni namlab xamir qilardik», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Uni Molik ibn Anas ham Abu Hozimdan rivoyat qilgan.Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Унга: «Расулуллоҳ ﷺ нақий — яъни оқланган (соф) ундан тайёрланган нон — еганмилар?» — дейилди. Саҳл: «Расулуллоҳ ﷺ Аллоҳга рўбарў бўлгунларига қадар нақийни кўрмаганлар», деди. Унга: «Расулуллоҳ ﷺ замонларида сизларда элаклар бормиди?» — дейилди. У: «Бизда элаклар йўқ эди», деди. «Унда арпани қандай қилар эдингиз?» — дейилди. У: «Биз уни пуфлардик, учадигани учиб кетарди, сўнг уни намлаб хамир қилардик», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Уни Молик ибн Анас ҳам Абу Ҳозимдан ривоят қилган.
وَعنهُ قَالَ: رَأَيْتُ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يمسح على الْخُفَّيْنِ على ظاهرهما. رَوَاهُ التِّرْمِذِيّ وَأَبُو دَاوُد
Mugʻiyra ibn Shuʼba (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u aytdi: Men Nabiy ﷺ ikki mahsilarining ustki tomoniga mash tortayotganlarini koʻrdim. Abu Iso aytdi: Mugʻiyraning hadisi hasan hadisdir, u Abdurrahmon ibn Abu Zinodning hadisi boʻlib, u otasidan, u Urvadan, u Mugʻiyradan (rivoyat qilgan). Biz Urvadan, u Mugʻiyradan «ustki tomoniga» (deb) zikr qilgan undan boshqa hech kimni bilmaymiz. Bu koʻplab ilm ahlining soʻzidir, Sufyon Savriy va Ahmad ham shuni aytadilar. Muhammad (ibn Ismoil) aytdi: Molik ibn Anas Abdurrahmon ibn Abu Zinodga (ishonchli roviy sifatida) ishora qilar edi.Муғийра ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у айтди: Мен Набий ﷺ икки маҳсиларининг устки томонига маш тортаётганларини кўрдим. Абу Исо айтди: Муғийранинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир, у Абдурраҳмон ибн Абу Зиноднинг ҳадиси бўлиб, у отасидан, у Урвадан, у Муғийрадан (ривоят қилган). Биз Урвадан, у Муғийрадан «устки томонига» (деб) зикр қилган ундан бошқа ҳеч кимни билмаймиз. Бу кўплаб илм аҳлининг сўзидир, Суфён Саврий ва Аҳмад ҳам шуни айтадилар. Муҳаммад (ибн Исмоил) айтди: Молик ибн Анас Абдурраҳмон ибн Абу Зинодга (ишончли ровий сифатида) ишора қилар эди.
وَعَنْ أُمِّ سَلَمَةَ أَنَّهَا سَأَلَتْ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: أَتُصَلِّي الْمَرْأَةُ فِي درع وخمار لَيْسَ عَلَيْهَا إِزَارٌ؟ قَالَ: «إِذَا كَانَ الدِّرْعُ سَابِغًا يُغَطِّي ظُهُورَ قَدَمَيْهَا» . رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ وَذَكَرَ جمَاعَة وَقَفُوهُ على أم سَلمَة
Muhammad ibn Zayd shu hadisni rivoyat qildi va Ummu Salama (roziyallohu anho)dan rivoyat qildiki, u (Ummu Salama) Paygʻambar ﷺdan: «Ayol kishi belida izori boʻlmagan holda, koʻylak va x+imorda namoz oʻqiyveradimi?» deb soʻradi. U zot: «Agar koʻylak keng boʻlib, uning oyoqlari ustini (yuzasini) berkitsa (boʻladi)», dedilar. Abu Dovud aytdi: Bu hadisni Molik ibn Anas, Bakr ibn Muzar, Hafs ibn Gʻiyos, Ismoil ibn Jaʼfar, Ibn Abu Ziʼb va Ibn Ishoq Muhammad ibn Zayddan, u onasidan, u Ummu Salamadan rivoyat qilishgan. Ulardan hech biri Paygʻambar ﷺni zikr qilmagan; uni faqat Ummu Salama (roziyallohu anho)ga toʻxtatib (mavquf) qoldirishgan.Муҳаммад ибн Зайд шу ҳадисни ривоят қилди ва Умму Салама (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилдики, у (Умму Салама) Пайғамбар ﷺдан: «Аёл киши белида изори бўлмаган ҳолда, кўйлак ва х+иморда намоз ўқийверадими?» деб сўради. У зот: «Агар кўйлак кенг бўлиб, унинг оёқлари устини (юзасини) беркитса (бўлади)», дедилар. Абу Довуд айтди: Бу ҳадисни Молик ибн Анас, Бакр ибн Музар, Ҳафс ибн Ғиёс, Исмоил ибн Жаъфар, Ибн Абу Зиъб ва Ибн Ишоқ Муҳаммад ибн Зайддан, у онасидан, у Умму Саламадан ривоят қилишган. Улардан ҳеч бири Пайғамбар ﷺни зикр қилмаган; уни фақат Умму Салама (розияллоҳу анҳо)га тўхтатиб (мавқуф) қолдиришган.
وَعَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَرْقَمَ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسلم يَقُول: «إِذَا أُقِيمَتِ الصَّلَاةُ وَوَجَدَ أَحَدُكُمُ الْخَلَاءَ فَلْيَبْدَأْ بِالْخَلَاءِ» . رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ وَرَوَى مَالِكٌ وَأَبُو دَاوُدَ وَالنَّسَائِيّ نَحوه
Abdulloh ibn al-Arqam (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Namozga iqomat aytildi, shunda u (Abdulloh) bir kishining qoʻlidan ushlab, uni oldinga surdi — uning oʻzi qavmining imomi edi — va: «Men Rasululloh ﷺning shunday deganlarini eshitganman», dedi: «Namozga iqomat aytilsa-yu, biringiz hojatxonaga (borish ehtiyojini) sezsa, avval hojatxonadan boshlasin». (Rovi) aytdi: Bu bobda Oisha, Abu Hurayra, Savbon va Abu Umoma (roziyallohu anhum)dan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Abdulloh ibn al-Arqamning hadisi hasan sahihdir. Molik ibn Anas, Yahyo ibn Said al-Qatton va boshqa bir necha hofizlar buni shu tarzda Hishom ibn Urvadan, u otasidan, u Abdulloh ibn al-Arqamdan (deb) rivoyat qilgan. Vuhayb va boshqalar esa Hishom ibn Urvadan, u otasidan, u bir kishidan, u Abdulloh ibn al-Arqamdan (deb) rivoyat qilgan. Bu — Nabiy ﷺning sahobalaridan va tobeinlardan bir nechasining soʻzidir. Ahmad va Ishoq ham shuni aytib: «Gʻoit yoki bavl (siyish ehtiyoji)dan biror narsani sezib turib namozga turmasin», deyishgan. Va: «Agar namozga kirgan boʻlsa-yu, shundan biror narsani sezsa, uni (namozdan) chalgʻitmas ekan, namozdan chiqmasin», deyishgan. Baʼzi ilm ahli esa: «Gʻoit yoki bavl namozdan chalgʻitmas ekan, shu holida namoz oʻqishida zarar yoʻq», degan.Абдуллоҳ ибн ал-Арқам (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Намозга иқомат айтилди, шунда у (Абдуллоҳ) бир кишининг қўлидан ушлаб, уни олдинга сурди — унинг ўзи қавмининг имоми эди — ва: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деганларини эшитганман», деди: «Намозга иқомат айтилса-ю, бирингиз ҳожатхонага (бориш эҳтиёжини) сезса, аввал ҳожатхонадан бошласин». (Рови) айтди: Бу бобда Оиша, Абу Ҳурайра, Савбон ва Абу Умома (розияллоҳу анҳум)дан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Абдуллоҳ ибн ал-Арқамнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Молик ибн Анас, Яҳё ибн Саид ал-Қаттон ва бошқа бир неча ҳофизлар буни шу тарзда Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Абдуллоҳ ибн ал-Арқамдан (деб) ривоят қилган. Вуҳайб ва бошқалар эса Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у бир кишидан, у Абдуллоҳ ибн ал-Арқамдан (деб) ривоят қилган. Бу — Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва тобеинлардан бир нечасининг сўзидир. Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтиб: «Ғоит ёки бавл (сийиш эҳтиёжи)дан бирор нарсани сезиб туриб намозга турмасин», дейишган. Ва: «Агар намозга кирган бўлса-ю, шундан бирор нарсани сезса, уни (намоздан) чалғитмас экан, намоздан чиқмасин», дейишган. Баъзи илм аҳли эса: «Ғоит ёки бавл намоздан чалғитмас экан, шу ҳолида намоз ўқишида зарар йўқ», деган.
وَعَنْ كَثِيرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَبَّرَ فِي الْعِيدَيْنِ فِي الْأُولَى سَبْعًا قَبْلَ الْقِرَاءَةِ وَفِي الْآخِرَةِ خَمْسًا قَبْلَ الْقِرَاءَةِ. رَوَاهُ التِّرْمِذِيّ وَابْن مَاجَه والدارمي
Amr ibn Avf al-Muzaniy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ ikki hayitda birinchi (rakaat)da qiroatdan oldin yetti marta, oxirgi (rakaat)da qiroatdan oldin besh marta takbir aytdilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Oisha, Ibn Umar va Abdulloh ibn Amrdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Kasirning bobosining hadisi hasan hadisdir va u bu bobda Nabiy alayhis-salomdan rivoyat qilingan eng yaxshi narsadir. Uning ismi Amr ibn Avf al-Muzaniydir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan boʻlgan baʼzi ilm ahllari shu boʻyicha amal qiladilar. Abu Hurayradan ham u Madinada shu namozga oʻxshash namoz oʻqigani rivoyat qilingan va bu Madina ahlining soʻzidir. Molik ibn Anas, Shofiʼiy, Ahmad va Ishoq ham shuni aytadilar. Abdulloh ibn Masʼuddan u ikki hayitdagi takbir haqida: toʻqqiz takbir, birinchi rakaatda qiroatdan oldin besh marta, ikkinchi rakaatda esa qiroatdan boshlanadi, soʻng rukuʼ takbiri bilan birga toʻrt marta takbir aytiladi, degani rivoyat qilingan. Nabiy ﷺning bir qancha sahobalaridan ham shunga oʻxshash (rivoyat) keltirilgan va bu Kufa ahlining soʻzidir. Sufyon Savriy ham shuni aytadi.Амр ибн Авф ал-Музаний (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ икки ҳайитда биринчи (ракаат)да қироатдан олдин етти марта, охирги (ракаат)да қироатдан олдин беш марта такбир айтдилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Оиша, Ибн Умар ва Абдуллоҳ ибн Амрдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Касирнинг бобосининг ҳадиси ҳасан ҳадисдир ва у бу бобда Набий алайҳис-саломдан ривоят қилинган энг яхши нарсадир. Унинг исми Амр ибн Авф ал-Музанийдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган баъзи илм аҳллари шу бўйича амал қиладилар. Абу Ҳурайрадан ҳам у Мадинада шу намозга ўхшаш намоз ўқигани ривоят қилинган ва бу Мадина аҳлининг сўзидир. Молик ибн Анас, Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар. Абдуллоҳ ибн Масъуддан у икки ҳайитдаги такбир ҳақида: тўққиз такбир, биринчи ракаатда қироатдан олдин беш марта, иккинчи ракаатда эса қироатдан бошланади, сўнг рукуъ такбири билан бирга тўрт марта такбир айтилади, дегани ривоят қилинган. Набий ﷺнинг бир қанча саҳобаларидан ҳам шунга ўхшаш (ривоят) келтирилган ва бу Куфа аҳлининг сўзидир. Суфён Саврий ҳам шуни айтади.
قَالَ: تَزَوَّجَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَيْمُونَةَ وَهُوَ حَلَالٌ وَبَنَى بِهَا وَهُوَ حَلَالٌ وَكُنْتُ أَنَا الرَّسُولَ بَيْنَهُمَا. رَوَاهُ أَحْمَدُ وَالتِّرْمِذِيُّ وَقَالَ: هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ
Abu Rofeʼ (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Maymunaga halol (ehromsiz) holatlarida uylandilar va u bilan halol holatlarida qoʻshildilar. Men esa ikkalalari oʻrtasidagi elchi edim. Abu Iso aytdi: Bu hasan hadisdir. Buni Hammod ibn Zayddan, u Matar al-Varroqdan, u Robiʼadan rivoyat qilganidan boshqa hech kim musnad qilib (toʻliq sanad bilan) rivoyat qilganini bilmaymiz. Molik ibn Anas Robiʼadan, u Sulaymon ibn Yasordan: Paygʻambar ﷺ Maymunaga halol holatlarida uylandilar, deb rivoyat qildi. Molik buni mursal qilib rivoyat qildi. (Roviy) aytdi: Buni Sulaymon ibn Bilol ham Robiʼadan mursal qilib rivoyat qildi. Abu Iso aytdi: Yazid ibn al-Asammdan, u Maymunadan rivoyat qilinishicha, u: «Rasululloh ﷺ menga halol holatlarida uylandilar», degan. Yazid ibn al-Asamm esa Maymunaning jiyani (singlisining oʻgʻli)dir.Абу Рофеъ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Маймунага ҳалол (эҳромсиз) ҳолатларида уйландилар ва у билан ҳалол ҳолатларида қўшилдилар. Мен эса иккалалари ўртасидаги элчи эдим. Абу Исо айтди: Бу ҳасан ҳадисдир. Буни Ҳаммод ибн Зайддан, у Матар ал-Варроқдан, у Робиъадан ривоят қилганидан бошқа ҳеч ким муснад қилиб (тўлиқ санад билан) ривоят қилганини билмаймиз. Молик ибн Анас Робиъадан, у Сулаймон ибн Ясордан: Пайғамбар ﷺ Маймунага ҳалол ҳолатларида уйландилар, деб ривоят қилди. Молик буни мурсал қилиб ривоят қилди. (Ровий) айтди: Буни Сулаймон ибн Билол ҳам Робиъадан мурсал қилиб ривоят қилди. Абу Исо айтди: Язид ибн ал-Асаммдан, у Маймунадан ривоят қилинишича, у: «Расулуллоҳ ﷺ менга ҳалол ҳолатларида уйландилар», деган. Язид ибн ал-Асамм эса Маймунанинг жияни (синглисининг ўғли)дир.
وَعَنْ عَامِرِ بْنِ رَبِيعَةَ: أَنَّ امْرَأَةً مَنْ بَنِي فَزَارَةَ تَزَوَّجَتْ عَلَى نَعْلَيْنِ فَقَالَ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «أَرَضِيتِ مِنْ نَفْسِكِ وَمَالِكِ بِنَعْلَيْنِ؟» قَالَتْ: نَعَمْ. فَأَجَازَهُ. رَوَاهُ التِّرْمِذِيّ
Abdulloh ibn Omir ibn Robiʼa otasidan rivoyat qilishicha, Banu Fazora qabilasidan boʻlgan bir ayol ikki kavush (sadoq) evaziga turmushga chiqdi. Shunda Rasululloh ﷺ unga: «Oʻzingni va molingni ikki kavush evaziga (berishga) rozimisan?» dedilar. U: «Ha», dedi. (Roviy) aytdi: Shunda u zot buni joiz qildilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Umar, Abu Hurayra, Sahl ibn Saʼd, Abu Said, Anas, Oisha, Jobir va Abu Hadrad al-Aslamiydan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Omir ibn Robiʼa hadisi hasan sahihdir. Ilm ahli mahr xususida ixtilof qilganlar. Baʼzi ilm ahli: Mahr ular oʻzaro rozi boʻlgan narsadir, deyishgan. Bu Sufyon as-Savriy, Shofeʼiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Molik ibn Anas esa: Mahr chorak dinordan kam boʻlmaydi, degan. Baʼzi Kufa ahli esa: Mahr oʻn dirhamdan kam boʻlmaydi, deyishgan.Абдуллоҳ ибн Омир ибн Робиъа отасидан ривоят қилишича, Бану Фазора қабиласидан бўлган бир аёл икки кавуш (садоқ) эвазига турмушга чиқди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ унга: «Ўзингни ва молингни икки кавуш эвазига (беришга) розимисан?» дедилар. У: «Ҳа», деди. (Ровий) айтди: Шунда у зот буни жоиз қилдилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Умар, Абу Ҳурайра, Саҳл ибн Саъд, Абу Саид, Анас, Оиша, Жобир ва Абу Ҳадрад ал-Асламийдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Омир ибн Робиъа ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли маҳр хусусида ихтилоф қилганлар. Баъзи илм аҳли: Маҳр улар ўзаро рози бўлган нарсадир, дейишган. Бу Суфён ас-Саврий, Шофеъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Молик ибн Анас эса: Маҳр чорак динордан кам бўлмайди, деган. Баъзи Куфа аҳли эса: Маҳр ўн дирҳамдан кам бўлмайди, дейишган.
وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ تَنَفَّلَ سيفَه ذَا الفَقارِ يومَ بدْرٍ رَوَاهُ أَحْمد وَابْن مَاجَهْ وَزَادَ التِّرْمِذِيُّ وَهُوَ الَّذِي رَأَى فِيهِ الرُّؤْيَا يَوْم أحد
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ Badr kunida oʻzlarining Zulfaqor qilichlarini nafl (qoʻshimcha ulush) qilib oldilar. Bu (qilich) Uhud kunida tushlarida koʻrgan qilich edi. Bu hadis hasan gʻaribdir, biz uni faqat shu yoʻldan, Ibn Abu Zinodning hadisidan bilamiz. Ilm ahli xumsdan nafl berish haqida ixtilof qilganlar. Molik ibn Anas aytdi: Rasululloh ﷺ barcha gʻazotlarida nafl berganlari menga yetmagan, lekin baʼzilarida nafl berganlari menga yetdi. Bu esa oʻljaning avvali va oxirida imomning ijtihodiga koʻra (boʻladi). Ibn Mansur aytdi: Men Ahmadga: Nabiy ﷺ (qoʻshindan) ajralib yurganda xumsdan keyin chorak (ulush), qaytganda xumsdan keyin uchdan bir (ulush) nafl berar edilar, dedim. U: Xumsni ajratib chiqaradi, soʻng qolganidan nafl beradi va bundan oshirmaydi, dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis Ibn Musayyab aytganidek: nafl xumsdan (beriladi). Ishoq ham (Ibn Musayyab) aytgandek aytdi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ Бадр кунида ўзларининг Зулфақор қиличларини нафл (қўшимча улуш) қилиб олдилар. Бу (қилич) Уҳуд кунида тушларида кўрган қилич эди. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат шу йўлдан, Ибн Абу Зиноднинг ҳадисидан биламиз. Илм аҳли хумсдан нафл бериш ҳақида ихтилоф қилганлар. Молик ибн Анас айтди: Расулуллоҳ ﷺ барча ғазотларида нафл берганлари менга етмаган, лекин баъзиларида нафл берганлари менга етди. Бу эса ўлжанинг аввали ва охирида имомнинг ижтиҳодига кўра (бўлади). Ибн Мансур айтди: Мен Аҳмадга: Набий ﷺ (қўшиндан) ажралиб юрганда хумсдан кейин чорак (улуш), қайтганда хумсдан кейин учдан бир (улуш) нафл берар эдилар, дедим. У: Хумсни ажратиб чиқаради, сўнг қолганидан нафл беради ва бундан оширмайди, деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис Ибн Мусайяб айтганидек: нафл хумсдан (берилади). Ишоқ ҳам (Ибн Мусайяб) айтгандек айтди.
وَعَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: كُنْتُ أَغْتَسِلُ أَنَا وَرَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِنْ إِنَاءٍ وَاحِدٍ وَكَانَ لَهُ شَعْرٌ فَوْقَ الْجُمَّةِ وَدُونَ الوفرة. رَوَاهُ التِّرْمِذِيّ وَالنَّسَائِيّ
Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: «Men va Rasululloh ﷺ bitta idishdan gʻusl qilardik. U zotning sochlari jumma (yelkaga tushadigan)dan kalta, vafra (quloq yumshogʻidan kalta)dan uzun edi.» Abu Iso aytdi: Bu hadis bu yoʻldan hasan sahih gʻaribdir. Oishadan boshqa yoʻllar bilan ham u: «Men va Rasululloh ﷺ bitta idishdan gʻusl qilardik», degani rivoyat qilingan, lekin ularda «U zotning sochlari jumma dan kalta, vafra dan uzun edi» degan bu soʻz zikr qilinmagan. Abdurrahmon ibn Abuz-Zinod ishonchli (siqa)dir; Molik ibn Anas uni ishonchli deb, undan (hadis) yozib olishga buyurardi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У айтди: «Мен ва Расулуллоҳ ﷺ битта идишдан ғусл қилардик. У зотнинг сочлари жумма (елкага тушадиган)дан калта, вафра (қулоқ юмшоғидан калта)дан узун эди.» Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу йўлдан ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Оишадан бошқа йўллар билан ҳам у: «Мен ва Расулуллоҳ ﷺ битта идишдан ғусл қилардик», дегани ривоят қилинган, лекин уларда «У зотнинг сочлари жумма дан калта, вафра дан узун эди» деган бу сўз зикр қилинмаган. Абдурраҳмон ибн Абуз-Зинод ишончли (сиқа)дир; Молик ибн Анас уни ишончли деб, ундан (ҳадис) ёзиб олишга буюрарди.
ثنا الرَّبِيعُ بْنُ سُلَيْمَانَ الْمُرَادِيُّ ، ثنا شُعَيْبٌ يَعْنِي ابْنَ اللَّيْثِ ، عَنِ اللَّيْثِ ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ رَبِيعَةَ وَهُوَ ابْنُ شُرَحْبِيلَ ابْنِ حَسَنَةٍ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ هُرْمُزَ ، قَالَ : قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ يَأْثُرُهُ ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " كُلُّ ابْنِ آدَمَ أَصَابَ مِنَ الزِّنَا لا مَحَالَةَ ، فَالْعَيْنُ زِنَاؤُهَا النَّظَرُ ، وَالْيَدُ زِنَاؤُهَا اللَّمْسُ ، وَالنَّفْسُ تَهْوَى أَوْ تُحَدِّثُ ، وَيُصَدِّقُهُ أَوْ يُكَذِّبُهُ الْفَرْجُ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : قَدْ أَعْلَمَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّ اللَّمْسَ قَدْ يَكُونُ بِالْيَدِ ، قَالَ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ : وَلَوْ نَزَّلْنَا عَلَيْكَ كِتَابًا فِي قِرْطَاسٍ فَلَمَسُوهُ بِأَيْدِيهِمْ ، قَدْ عَلَّمَ رَبُّنَا عَزَّ وَجَلَّ أَنَّ اللَّمْسَ قَدْ يَكُونُ بِالْيَدِ ، وَكَذَلِكَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَمَّا نَهَى عَنْ بَيْعِ اللِّمَاسِ ، دَلَّهُمْ نَهْيُهُ عَنْ بَيْعِ اللَّمْسِ أَنَّ اللَّمْسَ بِالْيَدِ ، وَهُوَ أَنْ يَلْمِسَ الْمُشْتَرِي الثَّوْبَ مِنْ غَيْرِ أَنْ يُقَلِّبَهُ وَيَنْشُرَهُ ، وَيَقُولُ عِنْدَ عَقْدِ الشِّرَاءِ : إِذَا لَمَسْتُ الثَّوْبَ بِيَدِي فَلا خِيَارَ لِي بَعْدُ إِذَا نَظَرْتُ إِلَى طُولِ الثَّوْبِ وَعَرْضِهِ أَوْ ظَهَرْتُ مِنْهُ عَلَى عَيْبٍ ، وَالنَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ لِمَاعِزِ بْنِ مَالِكٍ حِينَ أَقَرَّ عِنْدَهُ بِالزِّنَا : لَعَلَّكَ قَبَّلْتَ أَوْ لَمَسْتَ ، فَدَلَّتْ هَذِهِ اللَّفْظَةُ عَلَى أَنَّهُ إِنَّمَا أَرَادَ بِقَوْلِهِ : أَوْ لَمَسْتَ غَيْرَ الْجِمَاعِ الْمُوجِبِ لِلْحَدِّ ، وَكَذَلِكَ خَبَرُ عَائِشَةَ ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : وَلَمْ يَخْتَلِفْ عُلَمَاؤُنَا مِنَ الْحِجَازِيِّينَ وَالْمِصْرِيِّينَ وَالشَّافِعِيُّ وَأَهْلُ الأَثَرِ أَنَّ الْقُبْلَةَ وَاللَّمْسَ بِالْيَدِ ، إِذَا لَمْ يَكُنْ بَيْنَ الْيَدِ وَبَيْنَ بَدَنِ الْمَرْأَةِ إِذَا لَمِسَهَا حِجَابٌ وَلا سُتْرَةٌ مِنْ ثَوْبٍ وَلا غَيْرِهِ ، أَنَّ ذَلِكَ يُوجِبُ الْوُضُوءَ ، غَيْرَ أَنَّ مَالِكَ بْنَ أَنَسٍ ، كَانَ يَقُولُ : إِذَا كَانَتِ الْقُبْلَةُ وَاللَّمْسُ بِالْيَدِ لَيْسَ بِقُبْلَةِ شَهْوَةٍ ، فَإِنَّ ذَلِكَ لا يُوجِبُ الْوُضُوءَ ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : هَذِهِ اللَّفْظَةُ : وَيُصَدِّقُهُ أَوْ يُكَذِّبُهُ الْفَرَجُ : مِنَ الْجِنْسِ الَّذِي أَعْلَمْتُ فِي كِتَابِ الإِيمَانِ أَنَّ التَّصْدِيقَ قَدْ يَكُونُ بِبَعْضِ الْجَوَارِحِ ، لا كَمَا ادَّعَى مَنْ مَوَّهَ عَلَى بَعْضِ النَّاسِ أَنَّ التَّصْدِيقَ لا يَكُونُ فِي لُغَةِ الْعَرَبِ إِلا بِالْقَلْبِ ، قَدْ بَيَّنْتُ هَذِهِ الْمَسْأَلَةَ بِتَمَامِهَا فِي كِتَابِ الإِيمَانِ
Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Rasululloh ﷺdan rivoyat qilib aytdi: «Odam farzandining har biri, muqarrar, zinodan (bir ulush) oladi: koʻzning zinosi — qarash, qoʻlning zinosi — ushlash; nafs esa istaydi va (koʻngildan) oʻtkazadi; farj esa buni tasdiqlaydi yoki yolgʻonga chiqaradi». Abu Bakr aytdi: Nabiy ﷺ lams (ushlash) qoʻl bilan ham boʻlishini bildirdilar. Alloh azza va jalla: {Agar Biz senga qogʻozda (yozilgan) kitob tushirsak-u, uni qoʻllari bilan ushlab koʻrsalar ham} dedi. Rabbimiz azza va jalla lams qoʻl bilan boʻlishini bildirgan. Nabiy ﷺ ham limos savdosidan qaytarganlarida, ushlash savdosidan qaytarishlari ularga lams qoʻl bilan boʻlishini koʻrsatdi. U — xaridor matoni agʻdarib, yoyib koʻrmay turib ushlashi va xarid aqdi chogʻida: ‹Matoni qoʻlim bilan ushlasam, keyin — matoning uzunligi va enini koʻrsam yoki unda ayb topsam ham — menga ixtiyor yoʻq› deyishidir. Nabiy ﷺ Moiz ibn Molikka — u zotning huzurlarida zinoga iqror boʻlganida — : «Ehtimol, oʻpgandirsan yoki ushlagandirsan» dedilar; bu lafz u zot «yoki ushlagandirsan» degan soʻzlari bilan hadni vojib qiladigan jimodan boshqasini koʻzda tutganlariga dalolat qildi. Oishaning xabari ham shunday. Abu Bakr aytdi: Hijozlik va misrlik ulamolarimiz, Shofeiy va asar ahli — agar qoʻl bilan ayolning badani orasida hijob ham, mato yoki boshqa toʻsiq ham boʻlmasa — oʻpish va qoʻl bilan ushlash tahoratni vojib qilishida ixtilof qilmaganlar. Faqat Molik ibn Anas: «Agar oʻpish va qoʻl bilan ushlash shahvat oʻpishi boʻlmasa, bu tahoratni vojib qilmaydi», der edi. Abu Bakr aytdi: «Farj esa buni tasdiqlaydi yoki yolgʻonga chiqaradi» degan bu lafz — men Kitobul-imonda bildirgan jinsdandir: tasdiq baʼzi aʼzolar bilan ham boʻladi; baʼzi odamlarga ‹arab tilida tasdiq faqat qalb bilan boʻladi› deb chalgʻitgan kishining daʼvosidek emas. Men bu masalani toʻlaligicha Kitobul-imonda bayon qilganman.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Расулуллоҳ ﷺдан ривоят қилиб айтди: «Одам фарзандининг ҳар бири, муқаррар, зинодан (бир улуш) олади: кўзнинг зиноси — қараш, қўлнинг зиноси — ушлаш; нафс эса истайди ва (кўнгилдан) ўтказади; фарж эса буни тасдиқлайди ёки ёлғонга чиқаради». Абу Бакр айтди: Набий ﷺ ламс (ушлаш) қўл билан ҳам бўлишини билдирдилар. Аллоҳ азза ва жалла: {Агар Биз сенга қоғозда (ёзилган) китоб туширсак-у, уни қўллари билан ушлаб кўрсалар ҳам} деди. Раббимиз азза ва жалла ламс қўл билан бўлишини билдирган. Набий ﷺ ҳам лимос савдосидан қайтарганларида, ушлаш савдосидан қайтаришлари уларга ламс қўл билан бўлишини кўрсатди. У — харидор матони ағдариб, ёйиб кўрмай туриб ушлаши ва харид ақди чоғида: ‹Матони қўлим билан ушласам, кейин — матонинг узунлиги ва энини кўрсам ёки унда айб топсам ҳам — менга ихтиёр йўқ› дейишидир. Набий ﷺ Моиз ибн Моликка — у зотнинг ҳузурларида зинога иқрор бўлганида — : «Эҳтимол, ўпгандирсан ёки ушлагандирсан» дедилар; бу лафз у зот «ёки ушлагандирсан» деган сўзлари билан ҳадни вожиб қиладиган жимодан бошқасини кўзда тутганларига далолат қилди. Оишанинг хабари ҳам шундай. Абу Бакр айтди: Ҳижозлик ва мисрлик уламоларимиз, Шофеий ва асар аҳли — агар қўл билан аёлнинг бадани орасида ҳижоб ҳам, мато ёки бошқа тўсиқ ҳам бўлмаса — ўпиш ва қўл билан ушлаш таҳоратни вожиб қилишида ихтилоф қилмаганлар. Фақат Молик ибн Анас: «Агар ўпиш ва қўл билан ушлаш шаҳват ўпиши бўлмаса, бу таҳоратни вожиб қилмайди», дер эди. Абу Бакр айтди: «Фарж эса буни тасдиқлайди ёки ёлғонга чиқаради» деган бу лафз — мен Китобул-имонда билдирган жинсдандир: тасдиқ баъзи аъзолар билан ҳам бўлади; баъзи одамларга ‹араб тилида тасдиқ фақат қалб билан бўлади› деб чалғитган кишининг даъвосидек эмас. Мен бу масалани тўлалигича Китобул-имонда баён қилганман.
نَا عَبْدُ الْجَبَّارِ ، نَا سُفْيَانُ ، عَنِ ابْنِ أَبِي لَبِيدٍ ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّنْعَانِيُّ ، نَا بِشْرٌ يَعْنِي ابْنَ الْمُفَضَّلِ ، ثنا ابْنُ عَوْنٍ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : صَلَّى بِنَا أَبُو الْقَاسِمِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، ح وَثنا بُنْدَارٌ ، ثنا مُعَاذُ بْنُ مُعَاذِ ، ثنا ابْنُ عَوْنٍ ، عَنْ مُحَمَّدٍ ، قَالَ : قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ . ح وَثنا بُنْدَارٌ ، ثنا حُسَيْنٌ يَعْنِي ابْنَ الْحَسَنِ ، ثنا ابْنُ عَوْنٍ ، ح وَثنا بُنْدَارٌ ، ثنا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ ، قَالَ : أَنْبَأَنَا ابْنُ عَوْنٍ ، عَنْ مُحَمَّدٍ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، ح وَثنا سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، ثنا سُفْيَانُ ، عَنْ أَيُّوبَ ، عَنِ ابْنِ سِيرِينَ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، ح وَثنا يَعْقُوبُ الدَّوْرَقِيُّ ، ثنا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ ، عَنْ سَلَمَةَ وَهُوَ ابْنُ عَلْقَمَةَ ، عَنْ مُحَمَّدٍ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : " صَلَّى بِنَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِحْدَى صَلاتَيِ الْعَشِيِّ ، صَلَّى رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ سَلَّمَ ، فَأَتَى خَشَبَةً مَعْرُوضَةً فِي الْمَسْجِدِ ، فَقَالَ بِيَدَيْهِ عَلَيْهَا ، كَأَنَّهُ غَضْبَانُ ، قَالَ : وَخَرَجَتِ السَّرَعَانُ مِنْ أَبْوَابِ الْمَسْجِدِ ، فَقَالُوا : قَصُرَتِ الصَّلاةُ ، وَفِي الْقَوْمِ أَبُو بَكْرٍ ، وَعُمَرُ ، فَهَابَاهُ أَنْ يُكَلِّمَاهُ ، وَفِي الْقَوْمِ رَجُلٌ فِي يَدَيْهِ طُولٌ ، فَكَانَ يُسَمَّى ذَا الْيَدَيْنِ ، فَقَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ أَنَسِيتَ أَمْ قَصُرَتِ الصَّلاةُ ؟ فَقَالَ : " لَمْ أَنْسَ وَلَمْ تَقْصُرِ الصَّلاةُ " ، فَقَالَ : أَكَمَا يَقُولُ ذُو الْيَدَيْنِ ؟ قَالُوا : نَعَمْ ، قَالَ : " فَجَاءَ فَصَلَّى مَا كَانَ تَرَكَ ، ثُمَّ سَلَّمَ ، ثُمَّ كَبَّرَ ، فَسَجَدَ مِثْلَ سُجُودِهِ أَوْ أَطْوَلَ ، ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ ، ثُمَّ كَبَّرَ وَسَجَدَ مِثْلَ سُجُودِهِ أَوْ أَطْوَلَ ، ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ وَكَبَّرَ قَالَ : فَكَانَ رُبَّمَا قَالُوا لَهُ : ثُمَّ سَلَّمَ " ، فَيَقُولُ : نُبِّئْتُ أَنَّ عِمْرَانَ بْنَ حُصَيْنٍ ، قَالَ : ثُمَّ سَلَّمَ هَذَا حَدِيثُ الصَّنْعَانِيِّ ، نَا عِيسَى بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْغَافِقِيُّ ، ثنا ابْنُ وَهْبٍ ، حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ الْحَارِثِ ، حَدَّثَنِي قَتَادَةُ بْنُ دِعَامَةَ ، عَنِ ابْنِ سِيرِينَ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِثْلَهُ يَعْنِي أَنَّهُ سَجَدَ سَجْدَتَيِ السَّهْوِ يَوْمَ جَاءَهُ ذُو الْيَدَيْنِ بَعْدَ التَّسْلِيمِ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : خَبَرُ ابْنِ سِيرِينَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ دَالٌ عَلَى إِغْفَالِ مَنْ زَعَمَ أَنَّ هَذِهِ الْقِصَّةَ كَانَتْ قَبْلَ نَهْيِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنِ الْكَلامِ فِي الصَّلاةِ ، وَمَنْ فَهِمَ الْعِلْمَ ، وَتَدَبَّرَ أَخْبَارِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَأَلْفَاظَ رُوَاةِ هَذَا الْخَبَرِ ، عَلِمَ أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ جَهْلٌ مِنْ قَائِلِهِ فِي خَبَرِ ابْنِ سِيرِينَ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، صَلَّى بِنَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَهَكَذَا رَوَاهُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ الْحُصَيْنِ ، عَنْ أَبِي سُفْيَانَ مَوْلَى بَنِي أَحْمَدَ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : صَلَّى لَنَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ
Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ bizga ikki oqshom namozining birini oʻqib berdilar: ikki rakaat oʻqidilar-da, salom berdilar. Soʻng masjidda koʻndalang qoʻyilgan bir yogʻoch oldiga bordilar va goʻyo gʻazablangandek, ikki qoʻllarini uning ustiga qoʻydilar. Shoshqaloqlar masjid eshiklaridan chiqib ketishdi va: «Namoz qisqartirildi», deyishdi. Qavm ichida Abu Bakr va Umar bor edi, lekin ikkovi u zotga gapirishga hayiqishdi. Qavm ichida qoʻllari uzun bir kishi bor edi — u Zul-Yadayn deb atalar edi. U: «Yo Rasululloh, unutdingizmi yoki namoz qisqartirildimi?» dedi. U zot: «Men ham unutmadim, namoz ham qisqartirilmadi», dedilar. Soʻng: «Zul-Yadayn aytganidekmi?» dedilar. Ular: «Ha», deyishdi. Shunda u zot kelib, tark qilgan (rakaatlar)ini oʻqidilar, soʻng salom berdilar; keyin takbir aytib, (odatdagi) sajdalaridek yoki undan uzunroq sajda qildilar, soʻng boshlarini koʻtardilar; keyin takbir aytib, (odatdagi) sajdalaridek yoki undan uzunroq sajda qildilar, soʻng boshlarini koʻtardilar va takbir aytdilar. (Roviy) dedi: Baʼzan unga: «Soʻng salom berdilarmi?» deyishardi. U: «Menga xabar berilishicha, Imron ibn Husayn: ‹Soʻng salom berdilar›, degan», der edi. Bu — as-Sanʼoniyning hadisidir. Qatoda ibn Diʼoma Ibn Siyrindan, u Abu Hurayradan, u Rasululloh ﷺdan shunga oʻxshashini (rivoyat qildi) — yaʼni u zot Zul-Yadayn kelgan kuni sahvning ikki sajdasini salomdan keyin qilganlarini. Abu Bakr aytdi: Ibn Siyrinning Abu Hurayradan (rivoyat qilgan) xabari — bu qissa Nabiy ﷺ namozda gapirishdan qaytarishlaridan oldin boʻlgan deb daʼvo qilgan kishining gʻofilligiga dalolat qiladi. Kim ilmni tushunsa, Nabiy ﷺning xabarlarini va bu xabar roviylarining lafzlarini mulohaza qilsa, bu soʻz uni aytuvchining johilligi ekanini biladi. Ibn Siyrinning Abu Hurayradan (rivoyat qilgan) xabarida: «Rasululloh ﷺ bizga namoz oʻqib berdilar», (deyilgan). Molik ibn Anas ham buni Dovud ibn al-Husayndan, u Bani Abu Ahmadning mavlosi Abu Sufyondan, u Abu Hurayradan (rivoyat qilib): «Rasululloh ﷺ bizga namoz oʻqib berdilar», deb rivoyat qilgan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ бизга икки оқшом намозининг бирини ўқиб бердилар: икки ракаат ўқидилар-да, салом бердилар. Сўнг масжидда кўндаланг қўйилган бир ёғоч олдига бордилар ва гўё ғазаблангандек, икки қўлларини унинг устига қўйдилар. Шошқалоқлар масжид эшикларидан чиқиб кетишди ва: «Намоз қисқартирилди», дейишди. Қавм ичида Абу Бакр ва Умар бор эди, лекин иккови у зотга гапиришга ҳайиқишди. Қавм ичида қўллари узун бир киши бор эди — у Зул-Ядайн деб аталар эди. У: «Ё Расулуллоҳ, унутдингизми ёки намоз қисқартирилдими?» деди. У зот: «Мен ҳам унутмадим, намоз ҳам қисқартирилмади», дедилар. Сўнг: «Зул-Ядайн айтганидекми?» дедилар. Улар: «Ҳа», дейишди. Шунда у зот келиб, тарк қилган (ракаатлар)ини ўқидилар, сўнг салом бердилар; кейин такбир айтиб, (одатдаги) саждаларидек ёки ундан узунроқ сажда қилдилар, сўнг бошларини кўтардилар; кейин такбир айтиб, (одатдаги) саждаларидек ёки ундан узунроқ сажда қилдилар, сўнг бошларини кўтардилар ва такбир айтдилар. (Ровий) деди: Баъзан унга: «Сўнг салом бердиларми?» дейишарди. У: «Менга хабар берилишича, Имрон ибн Ҳусайн: ‹Сўнг салом бердилар›, деган», дер эди. Бу — ас-Санъонийнинг ҳадисидир. Қатода ибн Диъома Ибн Сийриндан, у Абу Ҳурайрадан, у Расулуллоҳ ﷺдан шунга ўхшашини (ривоят қилди) — яъни у зот Зул-Ядайн келган куни саҳвнинг икки саждасини саломдан кейин қилганларини. Абу Бакр айтди: Ибн Сийриннинг Абу Ҳурайрадан (ривоят қилган) хабари — бу қисса Набий ﷺ намозда гапиришдан қайтаришларидан олдин бўлган деб даъво қилган кишининг ғофиллигига далолат қилади. Ким илмни тушунса, Набий ﷺнинг хабарларини ва бу хабар ровийларининг лафзларини мулоҳаза қилса, бу сўз уни айтувчининг жоҳиллиги эканини билади. Ибн Сийриннинг Абу Ҳурайрадан (ривоят қилган) хабарида: «Расулуллоҳ ﷺ бизга намоз ўқиб бердилар», (дейилган). Молик ибн Анас ҳам буни Довуд ибн ал-Ҳусайндан, у Бани Абу Аҳмаднинг мавлоси Абу Суфёндан, у Абу Ҳурайрадан (ривоят қилиб): «Расулуллоҳ ﷺ бизга намоз ўқиб бердилар», деб ривоят қилган.
ثنا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ السَّعْدِيُّ بِخَبَرِ غَرِيبٍ ، قَالَ : ثنا مُحَمَّدُ بْنُ عَمَّارٍ يَعْنِي الأَنْصَارِيَّ ، عَنْ شَرِيكِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَهُوَ ابْنُ أَبِي نَمِرٍ ، عَنْ أَنَسٍ ، قَالَ : " خَرَجَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حِينَ أُقِيمَتِ الصَّلاةُ فَرَأَى نَاسًا يُصَلُّونَ رَكْعَتَيْنِ بِالْعَجَلَةِ ، فَقَالَ : " أَصَلاتَانِ مَعًا ، فَنَهَى أَنْ يُصَلَّى فِي الْمَسْجِدِ إِذَا أُقِيمَتِ الصَّلاةُ " . ثنا مُحَمَّدُ بْنُ عُقَيْلٍ ، نَا حَفْصُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ، حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ طَهْمَانَ ، عَنْ شَرِيكٍ ، عَنْ أَنَسٍ بِمِثْلِهِ إِلَى قَوْلِهِ : " أَصَلاتَانِ مَعًا " ، لَمْ يَزِدْ عَلَى هَذَا . قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ : رَوَى هَذَا الْخَبَرَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ ، وَإِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ ، عَنْ شَرِيكِ بْنِ أَبِي نَمِرٍ ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ مُرْسَلا ، وَرَوَى إِبْرَاهِيمُ بْنُ طَهْمَانَ ، عَنْ شَرِيكٍ كِلا الْخَبَرَيْنِ ، عَنْ أَنَسٍ ، وَعَنْ أَبِي سَلَمَةَ جَمِيعًا . حَدَّثَنَا بِهِمَا مُحَمَّدُ بْنُ عُقَيْلٍ ، ثنا حَفْصُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ، نَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ طَهْمَانَ بِالإِسْنَادَيْنِ جَمِيعًا مُنْفَرِدَيْنِ ، خَبَرُ أَنَسٍ مُنْفَرِدًا ، وَخَبَرُ ابْنِ سَلَمَةَ مُنْفَرِدًا
Anas (roziyallohu anhu) aytadi: Namozga iqoma aytilganda Nabiy ﷺ chiqdilar va odamlarning shoshib ikki rakaat oʻqiyotganlarini koʻrib: «Ikki namoz birgami?» dedilar va namozga iqoma aytilganda masjidda namoz oʻqishdan qaytardilar. Ibrohim ibn Tahmon Sharikdan, u Anasdan xuddi shunday — «Ikki namoz birgami?» degan soʻzlarigacha rivoyat qildi, bundan ortigʻini (zikr qilmadi). Muhammad ibn Ishoq aytdi: Bu xabarni Molik ibn Anas va Ismoil ibn Jaʼfar Sharik ibn Abu Namrdan, u Abu Salamadan mursal (holda) rivoyat qilganlar. Ibrohim ibn Tahmon esa Sharikdan ikkala xabarni — Anasdan ham, Abu Salamadan ham rivoyat qilgan.Анас (розияллоҳу анҳу) айтади: Намозга иқома айтилганда Набий ﷺ чиқдилар ва одамларнинг шошиб икки ракаат ўқиётганларини кўриб: «Икки намоз биргами?» дедилар ва намозга иқома айтилганда масжидда намоз ўқишдан қайтардилар. Иброҳим ибн Таҳмон Шарикдан, у Анасдан худди шундай — «Икки намоз биргами?» деган сўзларигача ривоят қилди, бундан ортиғини (зикр қилмади). Муҳаммад ибн Ишоқ айтди: Бу хабарни Молик ибн Анас ва Исмоил ибн Жаъфар Шарик ибн Абу Намрдан, у Абу Саламадан мурсал (ҳолда) ривоят қилганлар. Иброҳим ибн Таҳмон эса Шарикдан иккала хабарни — Анасдан ҳам, Абу Саламадан ҳам ривоят қилган.
نَا مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ كَثِيرٍ الصُّورِيُّ بِالْفُسْطَاطِ ، ثنا شُرَيْحُ بْنُ النُّعْمَانِ ، ثنا فُلَيْحٌ وَهُوَ ابْنُ سُلَيْمَانَ ، عَنْ ضَمْرَةَ بْنِ سَعِيدٍ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ ، عَنْ أَبِي وَاقِدٍ اللَّيْثِيِّ ، قَالَ : سَأَلَنِي عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ بِمَا قَرَأَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي صَلاةِ الْخُرُوجِ فِي الْعِيدَيْنِ ، فَقُلْتُ : " قَرَأَ اقْتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَانْشَقَّ الْقَمَرُ ، وَ ق وَالْقُرْآنِ الْمَجِيدِ ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : لَمْ يُسْنِدْ هَذَا الْخَبَرَ أَحَدٌ أَعْلَمُهُ غَيْرُ فُلَيْحِ بْنِ سُلَيْمَانَ ، رَوَاهُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ ، وَابْنُ عُيَيْنَةَ ، عَنْ ضَمْرَةَ بْنِ سَعِيدٍ ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، وَقَالا : إِنَّ عُمَرَ سَأَلَ أَبَا وَاقِدٍ اللَّيْثِيَّ ، قَالَ : حَدَّثَنَاهُ أَبُو الأَزْهَرِ مِنْ أَصْلِهِ ، قَالَ : ثنا أَبُو أُسَامَةَ ، عَنْ فُلَيْحٍ وَفِي خَبَرِ النُّعْمَانِ بْنِ بِشِيرٍ ، وَسَمُرَةَ بْنِ جُنْدُبٍ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " قَرَأَ بِـ : سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الأَعْلَى وَ هَلْ أَتَاكَ حَدِيثُ الْغَاشِيَةِ " وَهَذَا مِنَ اخْتِلافِ الْمُبَاحِ
Abu Voqid al-Laysiy (roziyallohu anhu) aytdi: Umar ibn Xattob mendan Rasululloh ﷺ ikki iydga chiqish namozida nima oʻqiganlarini soʻradi. Men: «U zot {Soat yaqinlashdi va oy boʻlindi} hamda {Qof. Shonli Qurʼonga qasam} (suralarini) oʻqidilar», dedim. Abu Bakr aytdi: Men bilganimcha, bu xabarni Fulayh ibn Sulaymondan boshqa hech kim musnad qilib rivoyat qilmagan. Uni Molik ibn Anas va Ibn Uyayna Zamra ibn Saiddan, u Ubaydulloh ibn Abdullohdan (deb) rivoyat qilganlar va ikkovi: «Umar Abu Voqid al-Laysiydan soʻradi», deganlar. (Rovi) aytdi: Buni bizga Abul-Azhar oʻz aslidan aytib berdi: Abu Usoma bizga Fulayhdan aytib berdi. Nuʼmon ibn Bashir va Samura ibn Jundubning xabarida esa Nabiy ﷺ {Sabbihisma robbikal aʼlaa} va {Hal ataaka hadiisul gʻoshiya} (suralarini) oʻqiganlari (kelgan). Bu — mubohdagi ixtiloflardandir.Абу Воқид ал-Лайсий (розияллоҳу анҳу) айтди: Умар ибн Хаттоб мендан Расулуллоҳ ﷺ икки ийдга чиқиш намозида нима ўқиганларини сўради. Мен: «У зот {Соат яқинлашди ва ой бўлинди} ҳамда {Қоф. Шонли Қуръонга қасам} (сураларини) ўқидилар», дедим. Абу Бакр айтди: Мен билганимча, бу хабарни Фулайҳ ибн Сулаймондан бошқа ҳеч ким муснад қилиб ривоят қилмаган. Уни Молик ибн Анас ва Ибн Уяйна Замра ибн Саиддан, у Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳдан (деб) ривоят қилганлар ва иккови: «Умар Абу Воқид ал-Лайсийдан сўради», деганлар. (Рови) айтди: Буни бизга Абул-Азҳар ўз аслидан айтиб берди: Абу Усома бизга Фулайҳдан айтиб берди. Нуъмон ибн Башир ва Самура ибн Жундубнинг хабарида эса Набий ﷺ {Саббиҳисма роббикал аълаа} ва {Ҳал атаака ҳадиисул ғошия} (сураларини) ўқиганлари (келган). Бу — мубоҳдаги ихтилофлардандир.
فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , يَقُولُ : " قَالَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ : إِنِّي قَسَمْتُ الصَّلاةَ بَيْنِي وَبَيْنَ عَبْدِي نِصْفَيْنِ فَنِصْفُهَا لَهُ , يَقُولُ عَبْدِي إِذَا افْتَتَحَ الصَّلاةَ : بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ فَيَذْكُرُنِي عَبْدِي , ثُمَّ يَقُولُ : الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ , فَأَقُولُ : حَمِدَنِي عَبْدِي , ثُمَّ يَقُولُ : الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ , فَأَقُولُ : أَثْنَى عَلَيَّ عَبْدِي , ثُمَّ يَقُولُ : مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ , فَأَقُولُ : مَجَّدَنِي عَبْدِي , ثُمَّ يَقُولُ : إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ , فَهَذِهِ الآيَةُ بَيْنِي وَبَيْنَ عَبْدِي نِصْفَيْنِ , وَآخِرُ السُّورَةِ لِعَبْدِي وَلِعَبْدِي مَا سَأَلَ " . ابْنُ سَمْعَانَ هُوَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ زِيَادِ بْنِ سَمْعَانَ مَتْرُوكُ الْحَدِيثِ , وَرَوَى هَذَا الْحَدِيثَ جَمَاعَةٌ مِنَ الثِّقَاتِ , عَنِ الْعَلاءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ مِنْهُمْ : مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ , وَابْنُ جُرَيْجٍ , وَرَوْحُ بْنُ الْقَاسِمِ , وَابْنُ عُيَيْنَةَ , وَابْنُ عَجْلانَ , وَالْحَسَنُ بْنُ الْحُرِّ , وَأَبُو أُوَيْسٍ وَغَيْرُهُمْ عَلَى اخْتِلافٍ مِنْهُمْ فِي الإِسْنَادِ وَاتِّفَاقٍ مِنْهُمْ عَلَى الْمَتْنِ , فَلَمْ يَذْكُرْ أَحَدٌ مِنْهُمْ فِي حَدِيثِهِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ , وَاتِّفَاقُهُمْ عَلَى خِلافِ مَا رَوَاهُ ابْنُ سَمْعَانَ أَوْلَى بِالصَّوَاب
«Chunki men Rasululloh ﷺning shunday deganlarini eshitganman: ‹Alloh azza va jalla aytdi: Men namozni Oʻzim bilan bandam orasida ikkiga boʻldim, uning yarmi bandamga (tegishli). Bandam namozni boshlaganida: {Bismillahir-Rohmanir-Rohiym} deydi, shunda bandam Meni zikr qilgan boʻladi. Soʻng: {Alhamdu lillahi robbil-olamiyn} deydi, Men: Bandam Menga hamd aytdi, deyman. Soʻng: {Ar-Rohmanir-Rohiym} deydi, Men: Bandam Menga sano aytdi, deyman. Soʻng: {Maliki yavmid-diyn} deydi, Men: Bandam Meni ulugʻladi, deyman. Soʻng: {Iyyaka naʼbudu va iyyaka nastaʼiyn} deydi — bu oyat Men bilan bandam orasida ikkiga (boʻlingan). Suraning oxiri esa bandamga (tegishli), bandamga soʻraganini beraman›». Ibn Samʼon — u Abdulloh ibn Ziyod ibn Samʼondir — hadisi tark qilingan kishidir. Bu hadisni al-Aloʼ ibn Abdurrahmondan ishonchli kishilardan bir jamoa rivoyat qilgan; ular orasida Molik ibn Anas, Ibn Jurayj, Ravh ibn al-Qosim, Ibn Uyayna, Ibn Ajlon, Hasan ibn al-Hurr, Abu Uvays va boshqalar bor. Ular isnodda ixtilof qilgan boʻlsalar-da, matnda ittifoq qilganlar; ulardan birortasi oʻz hadisida {Bismillahir-Rohmanir-Rohiym}ni zikr qilmagan. Ularning Ibn Samʼon rivoyat qilgan narsaga xilof qilishdagi ittifoqlari toʻgʻriroqdir.«Чунки мен Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деганларини эшитганман: ‹Аллоҳ азза ва жалла айтди: Мен намозни Ўзим билан бандам орасида иккига бўлдим, унинг ярми бандамга (тегишли). Бандам намозни бошлаганида: {Бисмиллаҳир-Роҳманир-Роҳийм} дейди, шунда бандам Мени зикр қилган бўлади. Сўнг: {Алҳамду лиллаҳи роббил-оламийн} дейди, Мен: Бандам Менга ҳамд айтди, дейман. Сўнг: {Ар-Роҳманир-Роҳийм} дейди, Мен: Бандам Менга сано айтди, дейман. Сўнг: {Малики явмид-дийн} дейди, Мен: Бандам Мени улуғлади, дейман. Сўнг: {Ийяка наъбуду ва ийяка настаъийн} дейди — бу оят Мен билан бандам орасида иккига (бўлинган). Суранинг охири эса бандамга (тегишли), бандамга сўраганини бераман›». Ибн Самъон — у Абдуллоҳ ибн Зиёд ибн Самъондир — ҳадиси тарк қилинган кишидир. Бу ҳадисни ал-Алў ибн Абдурраҳмондан ишончли кишилардан бир жамоа ривоят қилган; улар орасида Молик ибн Анас, Ибн Журайж, Равҳ ибн ал-Қосим, Ибн Уяйна, Ибн Ажлон, Ҳасан ибн ал-Ҳурр, Абу Увайс ва бошқалар бор. Улар иснодда ихтилоф қилган бўлсалар-да, матнда иттифоқ қилганлар; улардан бирортаси ўз ҳадисида {Бисмиллаҳир-Роҳманир-Роҳийм}ни зикр қилмаган. Уларнинг Ибн Самъон ривоят қилган нарсага хилоф қилишдаги иттифоқлари тўғрироқдир.
حَدَّثَنَا أَبُو مُحَمَّدِ بْنُ صَاعِدٍ ، ثنا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ زَنْجُوَيْهِ , ثنا عَبْدُ الرَّزَّاقِ , ثنا الثَّوْرِيُّ ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ , عَنْ نَافِعٍ , عَنِ ابْنِ عُمَرَ , قَالَ : " أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِزَكَاةِ الْفِطْرِ عَلَى كُلِّ مُسْلِمٍ حُرٍّ , وَعَبْدٍ صَغِيرٍ وَكَبِيرٍ صَاعًا مِنْ تَمْرٍ , أَوْ صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ " . حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ الْفَارِسِيُّ , ثنا إِسْحَاقُ الدَّبَرِيُّ , ثنا عَبْدُ الرَّزَّاقِ , ثنا الثَّوْرِيُّ ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ , وَابْنِ أَبِي لَيْلَى , عَنْ نَافِعٍ , عَنِ ابْنِ عُمَرَ , مثل حَدِيثِ ابْنِ زَنْجُوَيْهِ سَوَاءً . وَكَذَلِكَ رَوَاهُ سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْجُمَحِيُّ , عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ , وَقَالَ فِيهِ : مِنَ الْمُسْلِمِينَ . وَكَذَلِكَ رَوَاهُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ ، والضَّحَّاكُ بْنُ عُثْمَانَ , وَعُمَرُ بْنُ نَافِعٍ , وَالْمُعَلَّى بْنُ إِسْمَاعِيلَ , وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ الْعَمْرِيُّ , وَكُثَيْرُ بْنُ فَرْقَدٍ , وَيُونُسُ بْنُ يَزِيدَ , وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ شَوْذَبٍ , عَنْ أَيُّوبَ , عَنْ نَافِعٍ كَذَلِكَ
Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, u shunday dedi: Rasululloh ﷺ fitr zakotini har bir musulmon — hur va qul, kichik va kattaga bir soʻ xurmo yoki bir soʻ arpa qilib buyurdilar. Xuddi shunday uni Saʼid ibn Abdurahmon al-Jumahiy Ubaydulloh ibn Umardan rivoyat qilib, unda: «musulmonlardan», dedi. Xuddi shunday uni Molik ibn Anas, Zahhok ibn Usmon, Umar ibn Nofeʼ, Muallo ibn Ismoil, Abdulloh ibn Umar al-Amriy, Kasir ibn Farqad va Yunus ibn Yazid rivoyat qildilar. Yana Ibn Shavzabdan, u Ayyubdan, u Nofeʼdan shunday rivoyat qilingan.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, у шундай деди: Расулуллоҳ ﷺ фитр закотини ҳар бир мусулмон — ҳур ва қул, кичик ва каттага бир сў хурмо ёки бир сў арпа қилиб буюрдилар. Худди шундай уни Саъид ибн Абдураҳмон ал-Жумаҳий Убайдуллоҳ ибн Умардан ривоят қилиб, унда: «мусулмонлардан», деди. Худди шундай уни Молик ибн Анас, Заҳҳок ибн Усмон, Умар ибн Нофеъ, Муалло ибн Исмоил, Абдуллоҳ ибн Умар ал-Амрий, Касир ибн Фарқад ва Юнус ибн Язид ривоят қилдилар. Яна Ибн Шавзабдан, у Айюбдан, у Нофеъдан шундай ривоят қилинган.
حَدَّثَنِي أَبُو طَالِبٍ أَحْمَدُ بْنُ نَصْرٍ ، ثنا هَاشِمُ بْنُ يُونُسَ , نا أَبُو صَالِحٍ كَاتِبُ اللَّيْثِ , نا يَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ , عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ , وَإِسْمَاعِيلَ بْنِ أُمَيَّةَ , وَابْنِ جُرَيْجٍ , حَدَّثُوهُ عَنْ أَيُّوبَ السَّخْتِيَانِيِّ , عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ , عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ , أَنَّهُ قَالَ : " مَنْ نَسِيَ شَيْئًا مِنْ نُسُكِهِ أَوْ تَرَكَهُ فَلْيُهْرِقْ دَمًا " . وَكَذَلِكَ رَوَاهُ عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ , وَمَالِكُ بْنُ أَنَسٍ , وَسُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ ، وَغَيْرُهُمْ , عَنْ أَيُّوبَ , عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ , عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ . وَنا الْحُسَيْنُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ , نا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ الْحَسَّانِيُّ , نا ابْنُ نُمَيْرٍ , نا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ , عَنْ أَيُّوبَ السَّخْتِيَانِيِّ , عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ , عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ , مِثْلَهُ
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi: Kim haj amallaridan birortasini unutsa yoki tark qilsa, qon toʻksin (qurbonlik soʻysin). Buni Ubaydulloh ibn Umar, Molik ibn Anas, Sufyon as-Savriy va boshqalar ham Ayyubdan, u Said ibn Jubayrdan, u Ibn Abbosdan shunday rivoyat qildilar. Husayn ibn Ismoil bizga Muhammad ibn Ismoil al-Hassoniydan, u Ibn Numayrdan, u Ubaydulloh ibn Umardan, u Ayyub as-Saxtiyoniydan, u Said ibn Jubayrdan, u Ibn Abbosdan shuning oʻzini rivoyat qildi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди: Ким ҳаж амалларидан бирортасини унутса ёки тарк қилса, қон тўксин (қурбонлик сўйсин). Буни Убайдуллоҳ ибн Умар, Молик ибн Анас, Суфён ас-Саврий ва бошқалар ҳам Айюбдан, у Саид ибн Жубайрдан, у Ибн Аббосдан шундай ривоят қилдилар. Ҳусайн ибн Исмоил бизга Муҳаммад ибн Исмоил ал-Ҳассонийдан, у Ибн Нумайрдан, у Убайдуллоҳ ибн Умардан, у Айюб ас-Сахтиёнийдан, у Саид ибн Жубайрдан, у Ибн Аббосдан шунинг ўзини ривоят қилди.
ثنا أَبُو بَكْرٍ النَّيْسَابُورِيُّ ، نا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى , نا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ , أَخْبَرَنِي يَعْقُوبُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ , وَيَحْيَى بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَالِمٍ , أَنَّ عَمْرًا مَوْلَى الْمُطَّلِبِ أَخْبَرَهُمَا , عَنِ الْمُطَّلِبِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَنْطَبٍ , عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ , عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , قَالَ : " صَيْدُ الْبَرِّ لَكُمْ حَلالٌ , وَأَنْتُمْ حُرُمٌ مَا لَمْ تَصِيدُوهُ أَوْ يُصَادْ لَكُمْ " . ثنا أَبُو بَكْرٍ النَّيْسَابُورِيُّ , نا الرَّبِيعُ ، أنا الشَّافِعِيُّ , نا إِبْرَاهِيمُ بْنُ أَبِي يَحْيَى , عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِي عَمْرٍو , عَنِ الْمُطَّلِبِ , عَنْ جَابِرٍ , عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , مِثْلَهُ . ثنا أَبُو طَالِبٍ أَحْمَدُ بْنُ نَصْرٍ , نا عبْدُ اللَّهِ بْنُ يَزِيدَ بْنِ الأَعْمَى , نا محَمَّدُ بْنُ سُلَيْمَانَ بْنِ أَبِي دَاوُدَ , نا مالِكُ بْنُ أَنَسٍ , عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِي عَمْرٍو , عَنِ الْمُطَّلِبِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَنْطَبٍ , عَنْ جَابِرٍ , عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , نَحْوَهُ . ثنا أَبُو بَكْرٍ النَّيْسَابُورِيُّ , نا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى , نا أشْهَبُ بنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ , عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ بِلالٍ , عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِي عَمْرٍو , عَنْ رَجُلٍ مِنْ بَنِي سَلَمَةَ , عَنْ جَابِرٍ , عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , مِثْلَهُ . ثنا أَبُو بَكْرٍ , نا الرَّبِيعُ , نا الشَّافِعِيُّ , نا عبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ , عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِي عَمْرٍو , عَنْ رَجُلٍ مِنَ الأَنْصَارِ , عَنْ جَابِرٍ , عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , نَحْوَهُ . قَالَ الشَّافِعِيُّ , رَحِمَهُ اللَّهُ : ابْنُ أَبِي يَحْيَى أَحْفَظُ مِنَ الدَّرَاوَرْدِيِّ , وَمَعَ ابْنِ أَبِي يَحْيَى سُلَيْمَانُ بْنُ بِلالٍ , أَخْبَرَنِي مَنْ سَمِعَ سُلَيْمَانَ , عَنْ عَمْرٍو نَحْوَ حَدِيثِ ابْنِ أَبِي يَحْيَى
Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Quruqlik ovi sizlar ehromda boʻlsangiz ham sizlarga halol — toki uni oʻzlaringiz ovlamasangiz yoki u sizlar uchun ovlanmasa». Buni Ibrohim ibn Abu Yahyo, Molik ibn Anas, Sulaymon ibn Bilol va Abdulaziz ibn Muhammad ham Amr ibn Abu Amrdan, u Muttalib ibn Abdulloh ibn Hantabdan, u Jobirdan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash rivoyat qildilar; baʼzilari esa uni Amrdan, Bani Salimadan boʻlgan bir kishidan yoki ansorlardan boʻlgan bir kishidan, u Jobirdan deb keltirdilar. Shofiiy (rahimahulloh) aytdi: Ibn Abu Yahyo Darovardiydan koʻra yodida yaxshiroq saqlaydi, Ibn Abu Yahyo bilan birga Sulaymon ibn Bilol ham bor. Menga Sulaymondan eshitgan kishi Amrdan Ibn Abu Yahyoning hadisiga oʻxshash (rivoyat) xabar berdi.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Қуруқлик ови сизлар эҳромда бўлсангиз ҳам сизларга ҳалол — токи уни ўзларингиз овламасангиз ёки у сизлар учун овланмаса». Буни Иброҳим ибн Абу Яҳё, Молик ибн Анас, Сулаймон ибн Билол ва Абдулазиз ибн Муҳаммад ҳам Амр ибн Абу Амрдан, у Мутталиб ибн Абдуллоҳ ибн Ҳантабдан, у Жобирдан, у Набий ﷺдан шунга ўхшаш ривоят қилдилар; баъзилари эса уни Амрдан, Бани Салимадан бўлган бир кишидан ёки ансорлардан бўлган бир кишидан, у Жобирдан деб келтирдилар. Шофиий (раҳимаҳуллоҳ) айтди: Ибн Абу Яҳё Даровардийдан кўра ёдида яхшироқ сақлайди, Ибн Абу Яҳё билан бирга Сулаймон ибн Билол ҳам бор. Менга Сулаймондан эшитган киши Амрдан Ибн Абу Яҳёнинг ҳадисига ўхшаш (ривоят) хабар берди.
ثنا مُحَمَّدُ بْنُ سَهْلِ بْنِ الْفَضْلِ الْكَاتِبُ , نَا عَلِيُّ بْنُ زَيْدٍ الْفَرَائِضِيُّ , نَا الرَّبِيعُ بْنُ نَافِعٍ , نَا مُعَاوِيَةُ بْنُ سَلامٍ , عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ , أَخْبَرَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَزِيدَ , أَنَّ أَبَا عَيَّاشٍ أَخْبَرَهُ , أَنَّهُ سَمِعَ سَعْدَ بْنَ أَبِي وَقَّاصٍ , يَقُولُ : " نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنْ بَيْعِ الرُّطَبِ بِالتَّمْرِ نَسِيئَةً " ، تَابَعَهُ حَرْبُ بْنُ شَدَّادٍ عَنْ يَحْيَى ، وَخَالَفَهُ مَالِكٌ , وَإِسْمَاعِيلُ بْنُ أُمَيَّةَ , وَالضَّحَّاكُ بْنُ عُثْمَانَ , وَأُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ , رَوَوْهُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يَزِيدَ ، وَلَمْ يَقُولُوا فِيهِ : نَسِيئَةً . وَاجْتِمَاعُ هَؤُلاءِ الأَرْبَعَةِ عَلَى خِلافِ ، رَوَاهُ يَحْيَى يَدُلُّ عَلَى ضَبْطِهِمْ لِلْحَدِيثِ , وَفِيهِمْ إِمَامٌ حَافِظٌ ، وَهُوَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ
Saʼd ibn Abu Vaqqos (roziyallohu anhu)ning shunday deganini eshitdi: Rasululloh ﷺ hoʻl xurmoni quruq xurmoga nasiyaga sotishdan qaytardilar. Unga Harb ibn Shaddod Yahyodan rivoyat qilishda mutobaat qildi. Molik, Ismoil ibn Umayya, Zahhok ibn Usmon va Usoma ibn Zayd esa unga xilof qildilar: ular buni Abdulloh ibn Yaziddan rivoyat qilib, unda «nasiyaga» demaganlar. Bu toʻrt kishining Yahyo rivoyat qilgan narsaga xilof ravishda ittifoq qilishlari ularning hadisni yaxshi saqlaganlariga dalolat qiladi; ularning orasida imom, hofiz — Molik ibn Anas ham bor.Саъд ибн Абу Ваққос (розияллоҳу анҳу)нинг шундай деганини эшитди: Расулуллоҳ ﷺ ҳўл хурмони қуруқ хурмога насияга сотишдан қайтардилар. Унга Ҳарб ибн Шаддод Яҳёдан ривоят қилишда мутобаат қилди. Молик, Исмоил ибн Умайя, Заҳҳок ибн Усмон ва Усома ибн Зайд эса унга хилоф қилдилар: улар буни Абдуллоҳ ибн Язиддан ривоят қилиб, унда «насияга» демаганлар. Бу тўрт кишининг Яҳё ривоят қилган нарсага хилоф равишда иттифоқ қилишлари уларнинг ҳадисни яхши сақлаганларига далолат қилади; уларнинг орасида имом, ҳофиз — Молик ибн Анас ҳам бор.
نَا أَبُو بَكْرٍ ، نَا يُونُسُ , نَا ابْنُ وَهْبٍ , أَخْبَرَنِي رِجَالٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْهُمْ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ , وَيُونُسُ بْنُ يَزِيدَ , عَنِ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ حَرَامِ بْنِ سَعِيدِ بْنِ مُحَيِّصَةَ , أَنَّ نَاقَةً لِلْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ دَخَلَتْ حَائِطًا فَأَفْسَدَتْ فِيهِ , فَكُلِّمَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي ذَلِكَ , فَقَضَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَلَى أَهْلِ الْحَوَائِطِ ، حِفْظَهَا بِالنَّهَارِ , وَأَنَّ مَا أَفْسَدَتِ الْمَوَاشِي بِاللَّيْلِ ضَامِنٌ عَلَى أَهْلِهَا " ، وَكَذَلِكَ رَوَاهُ صَالِحُ بْنُ كَيْسَانَ , وَاللَّيْثُ , وَمُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ , وَعُقَيْلٌ , وَشُعَيْبٌ , وَمَعْمَرٌ , مِنْ غَيْرِ رِوَايَةِ عَبْدِ الرَّزَّاقِ . وَقَالَ ابْنُ عُيَيْنَةَ وَسُفْيَانُ بْنُ حُسَيْنٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيِّبِ وَحَرَامٍ , جَمِيعًا أَنَّ نَاقَةً لِلْبَرَاءِ . وَقَالَ قَتَادَةُ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيِّبِ وَحْدَهُ , وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ بْنِ سَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ ، أَنَّ نَاقَةً لِلْبَرَاءِ , قَالَهُ الْحَجَّاجُ , وَعَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنْهُ
Ibn Vahb dedi: Menga ilm ahlidan bir necha kishi — ular orasida Molik ibn Anas va Yunus ibn Yazid ham bor — Zuhriydan, u Harom ibn Saʼid ibn Muhayyisadan xabar berdilar: Baroʼ ibn Ozibning tuyasi bir bogʻga kirib, unda (ekinni) buzib tashladi va bu haqda Rasululloh ﷺga gapirildi. Shunda Rasululloh ﷺ bogʻ egalarining zimmasiga ularni kunduzi qoʻriqlashni, chorvalar kechasi buzgan narsa esa egalarining zimmasida zomin ekanini hukm qildilar. Buni Solih ibn Kayson, Lays, Muhammad ibn Ishoq, Uqayl, Shuayb va Maʼmar ham — Abdurrazzoqning rivoyatidan boshqasida — shunday rivoyat qilganlar. Ibn Uyayna va Sufyon ibn Husayn esa Zuhriydan, u Saʼid ibn Musayyab va Haromdan — ikkalasidan: Baroʼning bir tuyasi (bor edi), deb aytdilar. Qatoda Zuhriydan, u yolgʻiz Saʼid ibn Musayyabdan, dedi. Ibn Jurayj esa Zuhriydan, u Abu Umoma ibn Sahl ibn Hunayfdan: Baroʼning bir tuyasi (bor edi), dedi. Buni undan Hajjoj va Abdurrazzoq aytganlar.Ибн Ваҳб деди: Менга илм аҳлидан бир неча киши — улар орасида Молик ибн Анас ва Юнус ибн Язид ҳам бор — Зуҳрийдан, у Ҳаром ибн Саъид ибн Муҳаййисадан хабар бердилар: Барў ибн Озибнинг туяси бир боғга кириб, унда (экинни) бузиб ташлади ва бу ҳақда Расулуллоҳ ﷺга гапирилди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ боғ эгаларининг зиммасига уларни кундузи қўриқлашни, чорвалар кечаси бузган нарса эса эгаларининг зиммасида зомин эканини ҳукм қилдилар. Буни Солиҳ ибн Кайсон, Лайс, Муҳаммад ибн Ишоқ, Уқайл, Шуайб ва Маъмар ҳам — Абдурраззоқнинг ривоятидан бошқасида — шундай ривоят қилганлар. Ибн Уяйна ва Суфён ибн Ҳусайн эса Зуҳрийдан, у Саъид ибн Мусайяб ва Ҳаромдан — иккаласидан: Барўнинг бир туяси (бор эди), деб айтдилар. Қатода Зуҳрийдан, у ёлғиз Саъид ибн Мусайябдан, деди. Ибн Журайж эса Зуҳрийдан, у Абу Умома ибн Саҳл ибн Ҳунайфдан: Барўнинг бир туяси (бор эди), деди. Буни ундан Ҳажжож ва Абдурраззоқ айтганлар.
نَا أَبُو حَامِدٍ مُحَمَّدُ بْنُ هَارُونَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْحَضْرَمِيُّ , نَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ . ح وَنا الْحُسَيْنُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ , نَا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى , قَالا : نَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ , عَنْ زِيَادِ بْنِ سَعْدٍ , عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْفَضْلِ , عَنْ نَافِعِ بْنِ جُبَيْرٍ , عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ , يَبْلُغُ بِهِ إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ . وَقَالَ يُوسُفُ فِي حَدِيثِهِ : سَمِعَ نَافِعَ بْنَ جُبَيْرٍ يَذْكُرُ , عَنِ ابْنِ عَبَّاسِ , أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , قَالَ : " الثَّيِّبُ أَحَقُّ بِنَفْسِهَا مِنْ وَلِيِّهَا , وَالْبِكْرُ يَسْتَأْمِرُهَا أَبُوهَا فِي نَفْسَهَا " ، وَزَادَ عَمْرٌو : " وَإِذْنُهَا صُمَاتُهَا " . وَرَوَاهُ جَمَاعَةٌ ، عَنْ مَالِكٍ , عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْفَضْلِ بِهَذَا الإِسْنَادِ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " الثَّيِّبُ أَحَقُّ بِنَفْسِهَا " , مِنْهُمْ : شُعْبَةُ , وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ , وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ دَاوُدَ الْخُرَيْبِيُّ , وَسُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ , وَيَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ الْمِصْرِيُّ , وَغَيْرُهُمْ . نَا بِذَلِكَ الْحُسَيْنُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ , نَا ابْنُ زَنْجُوَيْهِ . ح وَنا أَبُو بَكْرٍ النَّيْسَابُورِيُّ , نَا الْعَبَّاسُ بْنُ مُحَمَّدٍ , قَالا : نَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ , نَا شُعْبَةُ , عَنْ مَالِكٍ . ح وَنا أَبُو بَكْرٍ النَّيْسَابُورِيُّ , نَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى , نَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ , عَنْ مَالِكٍ . ح وَنا أَحْمَدُ بْنُ يُوسُفَ بْنِ خَلادٍ , وَأَبُو بَكْرٍ الشَّافِعِيُّ ، قَالا : نَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِسْحَاقَ , نَا مُسَدَّدٌ ، نَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ دَاوُدَ , عَنْ مَالِكٍ . ح وَحَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ الشَّافِعِيُّ , نَا إِسْمَاعِيلُ الْقَاضِي , نَا عَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ , نَا سُفْيَانُ , حَدَّثَنِي زِيَادُ بْنُ سَعْدٍ , وَمَالِكُ بْنُ أَنَسٍ . ح وَنا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَكَرِيَّا , نَا أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ النَّسَائِيُّ , نَا عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ شُعَيْبِ بْنِ اللَّيْثِ , حَدَّثَنِي أَبِي , عَنْ جَدِّي , عَنْ يَحْيَى بْنِ أَيُّوبَ , عَنْ مَالِكٍ بِهَذَا الإِسْنَادِ , وَكُلُّهُمْ ، قَالَ : الثَّيِّبُ
Nofeʼ ibn Jubayr Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan zikr qilishicha, Rasululloh ﷺ: «Tul ayol oʻzi haqida valiysidan koʻra haqliroqdir, bokira qizdan esa otasi oʻzi haqida maslahat soʻraydi», dedilar. Amr oʻz rivoyatida: «va uning izni — jim turishidir», deb ziyoda qildi. Buni bir jamoat Molikdan, u Abdulloh ibn Fazldan shu isnod bilan, Nabiy ﷺdan: «Tul ayol oʻzi haqida haqliroqdir», deb rivoyat qilgan. Ular orasida Shuʼba, Abdurrahmon ibn Mahdiy, Abdulloh ibn Dovud al-Xuraybiy, Sufyon ibn Uyayna, Yahyo ibn Ayyub al-Misriy va boshqalar bor. Buni bizga Muslim ibn Ibrohim Shuʼbadan, u Molikdan; Abdurrahmon ibn Mahdiy Molikdan; Abdulloh ibn Dovud Molikdan; Sufyon — unga Ziyod ibn Saʼd va Molik ibn Anas aytgan holda; Yahyo ibn Ayyub Molikdan shu isnod bilan rivoyat qildilar. Ularning hammasi: «tul ayol», dedilar.Нофеъ ибн Жубайр Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан зикр қилишича, Расулуллоҳ ﷺ: «Тул аёл ўзи ҳақида валийсидан кўра ҳақлироқдир, бокира қиздан эса отаси ўзи ҳақида маслаҳат сўрайди», дедилар. Амр ўз ривоятида: «ва унинг изни — жим туришидир», деб зиёда қилди. Буни бир жамоат Моликдан, у Абдуллоҳ ибн Фазлдан шу иснод билан, Набий ﷺдан: «Тул аёл ўзи ҳақида ҳақлироқдир», деб ривоят қилган. Улар орасида Шуъба, Абдурраҳмон ибн Маҳдий, Абдуллоҳ ибн Довуд ал-Хурайбий, Суфён ибн Уяйна, Яҳё ибн Айюб ал-Мисрий ва бошқалар бор. Буни бизга Муслим ибн Иброҳим Шуъбадан, у Моликдан; Абдурраҳмон ибн Маҳдий Моликдан; Абдуллоҳ ибн Довуд Моликдан; Суфён — унга Зиёд ибн Саъд ва Молик ибн Анас айтган ҳолда; Яҳё ибн Айюб Моликдан шу иснод билан ривоят қилдилар. Уларнинг ҳаммаси: «тул аёл», дедилар.