Molik ibn Anas

حَدَّثَنَا مُجَاهِدُ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، - يَعْنِي ابْنَ دِينَارٍ - عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زَيْدٍ، بِهَذَا الْحَدِيثِ قَالَ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، أَنَّهَا سَأَلَتِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَتُصَلِّي الْمَرْأَةُ فِي دِرْعٍ وَخِمَارٍ لَيْسَ عَلَيْهَا إِزَارٌ قَالَ ‏"‏ إِذَا كَانَ الدِّرْعُ سَابِغًا يُغَطِّي ظُهُورَ قَدَمَيْهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَبَكْرُ بْنُ مُضَرَ وَحَفْصُ بْنُ غِيَاثٍ وَإِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ وَابْنُ أَبِي ذِئْبٍ وَابْنُ إِسْحَاقَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زَيْدٍ عَنْ أُمِّهِ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ لَمْ يَذْكُرْ أَحَدٌ مِنْهُمُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَصَرُوا بِهِ عَلَى أُمِّ سَلَمَةَ رضى الله عنها ‏.‏

Muhammad ibn Zayd shu hadisni rivoyat qildi va Ummu Salama (roziyallohu anho)dan rivoyat qildiki, u (Ummu Salama) Paygʻambar ﷺdan: «Ayol kishi belida izori boʻlmagan holda, koʻylak va x+imorda namoz oʻqiyveradimi?» deb soʻradi. U zot: «Agar koʻylak keng boʻlib, uning oyoqlari ustini (yuzasini) berkitsa (boʻladi)», dedilar. Abu Dovud aytdi: Bu hadisni Molik ibn Anas, Bakr ibn Muzar, Hafs ibn Gʻiyos, Ismoil ibn Jaʼfar, Ibn Abu Ziʼb va Ibn Ishoq Muhammad ibn Zayddan, u onasidan, u Ummu Salamadan rivoyat qilishgan. Ulardan hech biri Paygʻambar ﷺni zikr qilmagan; uni faqat Ummu Salama (roziyallohu anho)ga toʻxtatib (mavquf) qoldirishgan.Муҳаммад ибн Зайд шу ҳадисни ривоят қилди ва Умму Салама (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилдики, у (Умму Салама) Пайғамбар ﷺдан: «Аёл киши белида изори бўлмаган ҳолда, кўйлак ва х+иморда намоз ўқийверадими?» деб сўради. У зот: «Агар кўйлак кенг бўлиб, унинг оёқлари устини (юзасини) беркитса (бўлади)», дедилар. Абу Довуд айтди: Бу ҳадисни Молик ибн Анас, Бакр ибн Музар, Ҳафс ибн Ғиёс, Исмоил ибн Жаъфар, Ибн Абу Зиъб ва Ибн Ишоқ Муҳаммад ибн Зайддан, у онасидан, у Умму Саламадан ривоят қилишган. Улардан ҳеч бири Пайғамбар ﷺни зикр қилмаган; уни фақат Умму Салама (розияллоҳу анҳо)га тўхтатиб (мавқуф) қолдиришган.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ سَعِيدٍ الْهَمْدَانِيُّ، وَأَحْمَدُ بْنُ السَّرْحِ، قَالاَ أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ، أَنَّ أَبَاهُ، أَخْبَرَهُ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ أَخْبَرَهُ أَنَّ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ أَبِي عَمْرَةَ الأَنْصَارِيَّ أَخْبَرَهُ أَنَّ زَيْدَ بْنَ خَالِدٍ الْجُهَنِيَّ أَخْبَرَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَلاَ أُخْبِرُكُمْ بِخَيْرِ الشُّهَدَاءِ الَّذِي يَأْتِي بِشَهَادَتِهِ أَوْ يُخْبِرُ بِشَهَادَتِهِ قَبْلَ أَنْ يُسْأَلَهَا ‏"‏ ‏.‏ شَكَّ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ أَيَّتَهُمَا قَالَ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ قَالَ مَالِكٌ الَّذِي يُخْبِرُ بِشَهَادَتِهِ وَلاَ يَعْلَمُ بِهَا الَّذِي هِيَ لَهُ ‏.‏ قَالَ الْهَمْدَانِيُّ وَيَرْفَعُهَا إِلَى السُّلْطَانِ ‏.‏ قَالَ ابْنُ السَّرْحِ أَوْ يَأْتِي بِهَا الإِمَامَ ‏.‏ وَالإِخْبَارُ فِي حَدِيثِ الْهَمْدَانِيِّ ‏.‏ قَالَ ابْنُ السَّرْحِ ابْنَ أَبِي عَمْرَةَ ‏.‏ لَمْ يَقُلْ عَبْدَ الرَّحْمَنِ ‏.‏

Ahmad ibn Said al-Hamdoniy va Ahmad ibn as-Sarh bizga hadis aytib: «Bizga Ibn Vahb xabar berdi, Molik ibn Anas menga xabar berdi, u Abdulloh ibn Abu Bakrdan rivoyat qildiki, uning otasi unga xabar berdi: Abdulloh ibn Amr ibn Usmon ibn Affon unga xabar berdi: Abdurrahmon ibn Abu Amra al-Ansoriy unga xabar berdi: Zayd ibn Xolid al-Juhaniy (roziyallohu anhu) unga xabar berdiki, Rasululloh ﷺ: ‹Sizlarga guvohlarning eng yaxshisini xabar bermayinmi? U soʻralmasdan oldin oʻz guvohligini keltiradigan yoki oʻz guvohligini bildiradigan kishidir›, dedilar», dedi. Abdulloh ibn Abu Bakr bu ikkovidan qaysi birini aytganida shubha qildi. Abu Dovud aytdi: Molik aytdi: «Bu — oʻz guvohligini bildiradigan, lekin guvohlik kim foydasiga ekanini bilmaydigan kishi (haqida)». Al-Hamdoniy: «Va uni sultonga yetkazadi», dedi. Ibn as-Sarh: «Yoki uni imomga keltiradi», dedi. «Ixbor (bildirish)» soʻzi al-Hamdoniyning rivoyatidadir. Ibn as-Sarh «Ibn Abu Amra» dedi, «Abdurrahmon» demadi.Аҳмад ибн Саид ал-Ҳамдоний ва Аҳмад ибн ас-Сарҳ бизга ҳадис айтиб: «Бизга Ибн Ваҳб хабар берди, Молик ибн Анас менга хабар берди, у Абдуллоҳ ибн Абу Бакрдан ривоят қилдики, унинг отаси унга хабар берди: Абдуллоҳ ибн Амр ибн Усмон ибн Аффон унга хабар берди: Абдурраҳмон ибн Абу Амра ал-Ансорий унга хабар берди: Зайд ибн Холид ал-Жуҳаний (розияллоҳу анҳу) унга хабар бердики, Расулуллоҳ ﷺ: ‹Сизларга гувоҳларнинг энг яхшисини хабар бермайинми? У сўралмасдан олдин ўз гувоҳлигини келтирадиган ёки ўз гувоҳлигини билдирадиган кишидир›, дедилар», деди. Абдуллоҳ ибн Абу Бакр бу икковидан қайси бирини айтганида шубҳа қилди. Абу Довуд айтди: Молик айтди: «Бу — ўз гувоҳлигини билдирадиган, лекин гувоҳлик ким фойдасига эканини билмайдиган киши (ҳақида)». Ал-Ҳамдоний: «Ва уни султонга етказади», деди. Ибн ас-Сарҳ: «Ёки уни имомга келтиради», деди. «Ихбор (билдириш)» сўзи ал-Ҳамдонийнинг ривоятидадир. Ибн ас-Сарҳ «Ибн Абу Амра» деди, «Абдурраҳмон» демади.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَهَنَّادٌ، وَأَبُو كُرَيْبٍ وَأَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ وَمَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ وَأَبُو عَمَّارٍ الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ قَالُوا حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَبَّلَ بَعْضَ نِسَائِهِ ثُمَّ خَرَجَ إِلَى الصَّلاَةِ وَلَمْ يَتَوَضَّأْ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ مَنْ هِيَ إِلاَّ أَنْتِ قَالَ فَضَحِكَتْ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رُوِيَ نَحْوُ هَذَا عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ قَالُوا لَيْسَ فِي الْقُبْلَةِ وُضُوءٌ ‏.‏ وَقَالَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَالأَوْزَاعِيُّ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ فِي الْقُبْلَةِ وُضُوءٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ ‏.‏ وَإِنَّمَا تَرَكَ أَصْحَابُنَا حَدِيثَ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي هَذَا لأَنَّهُ لاَ يَصِحُّ عِنْدَهُمْ لِحَالِ الإِسْنَادِ ‏.‏ قَالَ وَسَمِعْتُ أَبَا بَكْرٍ الْعَطَّارَ الْبَصْرِيَّ يَذْكُرُ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْمَدِينِيِّ قَالَ ضَعَّفَ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ هَذَا الْحَدِيثَ جِدًّا ‏.‏ وَقَالَ هُوَ شِبْهُ لاَ شَىْءَ ‏.‏ قَالَ وَسَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ يُضَعِّفُ هَذَا الْحَدِيثَ وَقَالَ حَبِيبُ بْنُ أَبِي ثَابِتٍ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ عُرْوَةَ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ التَّيْمِيِّ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَبَّلَهَا وَلَمْ يَتَوَضَّأْ ‏.‏ وَهَذَا لاَ يَصِحُّ أَيْضًا ‏.‏ وَلاَ نَعْرِفُ لإِبْرَاهِيمَ التَّيْمِيِّ سَمَاعًا مِنْ عَائِشَةَ ‏.‏ وَلَيْسَ يَصِحُّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي هَذَا الْبَابِ شَيْءٌ ‏.‏

Urva (rahimahulloh) Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qiladiki, Nabiy ﷺ ayollaridan birini oʻpdilar, soʻng tahorat olmasdan namozga chiqdilar. (Urva) aytdi: «Men: ‹U (ayol) sizdan boshqa kim boʻlardi?› dedim». (Oisha) kuldi. Abu Iso aytdi: Bunga oʻxshash (rivoyat) Nabiy ﷺning sahobalaridan va tobeʼinlardan boʻlgan bir nechta ilm ahlidan rivoyat qilingan. Bu Sufyon Savriy va kufaliklarning soʻzi boʻlib, ular: «Oʻpishda tahorat (vojib) emas», dedilar. Molik ibn Anas, Avzoiy, Shofiʼiy, Ahmad va Ishoq esa: «Oʻpishda tahorat (vojib) boʻladi», dedilar. Bu Nabiy ﷺning sahobalaridan va tobeʼinlardan boʻlgan bir nechta ilm ahlining (ham) soʻzidir. Bizning ashoblarimiz (sheriklarimiz) bu masalada Oishaning Nabiy ﷺdan (qilgan) hadisini faqat shuning uchun tark etdilarki, u isnodi holati tufayli ularning nazdida sahih emas. (Abu Iso) aytdi: Men Abu Bakr Attor Basriyning Ali ibn Madiniydan zikr qilib aytganini eshitdim: Yahyo ibn Said Qatton bu hadisni juda zaif (sanagan) va: «U deyarli hech narsa (yoʻq) kabidir», degan. (Abu Iso) aytdi: Men Muhammad ibn Ismoilning (Buxoriyning) bu hadisni zaif sanaganini eshitdim, u: «Habib ibn Abu Sobit Urvadan (hadis) eshitmagan», dedi. Ibrohim Taymiydan, u Oishadan rivoyat qilinishicha, Nabiy ﷺ uni oʻpdilar va tahorat olmadilar. Bu ham sahih emas. Biz Ibrohim Taymiyning Oishadan (hadis) eshitganini bilmaymiz. Bu bobda Nabiy ﷺdan biror sahih (narsa) yoʻq.Урва (раҳимаҳуллоҳ) Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қиладики, Набий ﷺ аёлларидан бирини ўпдилар, сўнг таҳорат олмасдан намозга чиқдилар. (Урва) айтди: «Мен: ‹У (аёл) сиздан бошқа ким бўларди?› дедим». (Оиша) кулди. Абу Исо айтди: Бунга ўхшаш (ривоят) Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва тобеъинлардан бўлган бир нечта илм аҳлидан ривоят қилинган. Бу Суфён Саврий ва куфаликларнинг сўзи бўлиб, улар: «Ўпишда таҳорат (вожиб) эмас», дедилар. Молик ибн Анас, Авзоий, Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқ эса: «Ўпишда таҳорат (вожиб) бўлади», дедилар. Бу Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва тобеъинлардан бўлган бир нечта илм аҳлининг (ҳам) сўзидир. Бизнинг ашобларимиз (шерикларимиз) бу масалада Оишанинг Набий ﷺдан (қилган) ҳадисини фақат шунинг учун тарк этдиларки, у исноди ҳолати туфайли уларнинг наздида саҳиҳ эмас. (Абу Исо) айтди: Мен Абу Бакр Аттор Басрийнинг Али ибн Мадинийдан зикр қилиб айтганини эшитдим: Яҳё ибн Саид Қаттон бу ҳадисни жуда заиф (санаган) ва: «У деярли ҳеч нарса (йўқ) кабидир», деган. (Абу Исо) айтди: Мен Муҳаммад ибн Исмоилнинг (Бухорийнинг) бу ҳадисни заиф санаганини эшитдим, у: «Ҳабиб ибн Абу Собит Урвадан (ҳадис) эшитмаган», деди. Иброҳим Таймийдан, у Оишадан ривоят қилинишича, Набий ﷺ уни ўпдилар ва таҳорат олмадилар. Бу ҳам саҳиҳ эмас. Биз Иброҳим Таймийнинг Оишадан (ҳадис) эшитганини билмаймиз. Бу бобда Набий ﷺдан бирор саҳиҳ (нарса) йўқ.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي الزِّنَادِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ، قَالَ رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَمْسَحُ عَلَى الْخُفَّيْنِ عَلَى ظَاهِرِهِمَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ الْمُغِيرَةِ حَدِيثٌ حَسَنٌ وَهُوَ حَدِيثُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي الزِّنَادِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عُرْوَةَ عَنِ الْمُغِيرَةِ وَلاَ نَعْلَمُ أَحَدًا يَذْكُرُ عَنْ عُرْوَةَ عَنِ الْمُغِيرَةِ ‏"‏ عَلَى ظَاهِرِهِمَا ‏"‏ ‏.‏ غَيْرَهُ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَأَحْمَدُ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدٌ وَكَانَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ يُشِيرُ بِعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي الزِّنَادِ ‏.‏

Mugʻiyra ibn Shuʼba (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u aytdi: Men Nabiy ﷺ ikki mahsilarining ustki tomoniga mash tortayotganlarini koʻrdim. Abu Iso aytdi: Mugʻiyraning hadisi hasan hadisdir, u Abdurrahmon ibn Abu Zinodning hadisi boʻlib, u otasidan, u Urvadan, u Mugʻiyradan (rivoyat qilgan). Biz Urvadan, u Mugʻiyradan «ustki tomoniga» (deb) zikr qilgan undan boshqa hech kimni bilmaymiz. Bu koʻplab ilm ahlining soʻzidir, Sufyon Savriy va Ahmad ham shuni aytadilar. Muhammad (ibn Ismoil) aytdi: Molik ibn Anas Abdurrahmon ibn Abu Zinodga (ishonchli roviy sifatida) ishora qilar edi.Муғийра ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у айтди: Мен Набий ﷺ икки маҳсиларининг устки томонига маш тортаётганларини кўрдим. Абу Исо айтди: Муғийранинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир, у Абдурраҳмон ибн Абу Зиноднинг ҳадиси бўлиб, у отасидан, у Урвадан, у Муғийрадан (ривоят қилган). Биз Урвадан, у Муғийрадан «устки томонига» (деб) зикр қилган ундан бошқа ҳеч кимни билмаймиз. Бу кўплаб илм аҳлининг сўзидир, Суфён Саврий ва Аҳмад ҳам шуни айтадилар. Муҳаммад (ибн Исмоил) айтди: Молик ибн Анас Абдурраҳмон ибн Абу Зинодга (ишончли ровий сифатида) ишора қилар эди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ، عَنْ سُلَيْمَانَ التَّيْمِيِّ، عَنْ بَكْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْمُزَنِيِّ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنِ ابْنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ تَوَضَّأَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَمَسَحَ عَلَى الْخُفَّيْنِ وَالْعِمَامَةِ ‏.‏ قَالَ بَكْرٌ وَقَدْ سَمِعْتُ مِنِ ابْنِ الْمُغِيرَةِ ‏.‏ قَالَ وَذَكَرَ مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ فِي هَذَا الْحَدِيثِ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنَّهُ مَسَحَ عَلَى نَاصِيَتِهِ وَعِمَامَتِهِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ ذَكَرَ بَعْضُهُمُ الْمَسْحَ عَلَى النَّاصِيَةِ وَالْعِمَامَةِ وَلَمْ يَذْكُرْ بَعْضُهُمُ النَّاصِيَةَ ‏.‏ وَسَمِعْتُ أَحْمَدَ بْنَ الْحَسَنِ يَقُولُ سَمِعْتُ أَحْمَدَ بْنَ حَنْبَلٍ يَقُولُ مَا رَأَيْتُ بِعَيْنِي مِثْلَ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الْقَطَّانِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَمْرِو بْنِ أُمَيَّةَ وَسَلْمَانَ وَثَوْبَانَ وَأَبِي أُمَامَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَأَنَسٌ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ الأَوْزَاعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ قَالُوا يَمْسَحُ عَلَى الْعِمَامَةِ ‏.‏ وَقَالَ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ لاَ يَمْسَحُ عَلَى الْعِمَامَةِ إِلاَّ أَنْ يَمْسَحَ بِرَأْسِهِ مَعَ الْعِمَامَةِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَمَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَسَمِعْتُ الْجَارُودَ بْنَ مُعَاذٍ يَقُولُ سَمِعْتُ وَكِيعَ بْنَ الْجَرَّاحِ يَقُولُ إِنْ مَسَحَ عَلَى الْعِمَامَةِ يُجْزِئُهُ لِلأَثَرِ ‏.‏

Ibn Mugʻiyra ibn Shuʼbadan, u otasi (Mugʻiyra ibn Shuʼba (roziyallohu anhu))dan rivoyat qiladiki, u aytdi: Nabiy ﷺ tahorat oldilar va ikki mahsi hamda salla ustiga mash tortdilar. Bakr (ibn Abdulloh) aytdi: Men buni Ibn Mugʻiyradan eshitganman. (Roviy) aytdi: Muhammad ibn Bashshor bu hadisni boshqa bir oʻrinda u zot peshonalari va sallalari ustiga mash tortganlarini zikr qildi. Bu hadis Mugʻiyra ibn Shuʼbadan birnecha yoʻl bilan rivoyat qilingan, baʼzilari peshona va salla ustiga mash tortishni zikr qilgan, baʼzilari esa peshonani zikr qilmagan. Men Ahmad ibn Hasandan eshitdim, u: Men Ahmad ibn Hanbaldan eshitdim, u: Men oʻz koʻzim bilan Yahyo ibn Said Qattonga oʻxshashini koʻrmadim, der edi, der edi. (Roviy) aytdi: Bu bobda Amr ibn Umayya, Salmon, Savbon va Abu Umoma (roziyallohu anhum)dan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Mugʻiyra ibn Shuʼbaning hadisi hasan sahihdir. Bu Nabiy ﷺ ashoblaridan koʻplab ilm ahlining soʻzidir, ular orasida Abu Bakr, Umar va Anas (roziyallohu anhum) bor. Avzoʼiy, Ahmad va Ishoq ham shuni aytadilar — ular: Salla ustiga mash tortiladi, dedilar. Nabiy ﷺ ashoblari va tobeʼinlardan koʻplab ilm ahli esa: Salla bilan birga boshiga ham mash tortmaguncha, salla ustiga (yolgʻiz) mash tortilmaydi, dedilar. Bu Sufyon Savriy, Molik ibn Anas, Ibnul Muborak va Shofiʼiyning soʻzidir. Abu Iso aytdi: Men Jorud ibn Muozdan eshitdim, u: Men Vakiʼ ibn Jarrohdan eshitdim, u: Agar (kishi) salla ustiga mash tortsa, asar (hadis) sababli unga kifoya qiladi, der edi.Ибн Муғийра ибн Шуъбадан, у отаси (Муғийра ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу))дан ривоят қиладики, у айтди: Набий ﷺ таҳорат олдилар ва икки маҳси ҳамда салла устига маш тортдилар. Бакр (ибн Абдуллоҳ) айтди: Мен буни Ибн Муғийрадан эшитганман. (Ровий) айтди: Муҳаммад ибн Башшор бу ҳадисни бошқа бир ўринда у зот пешоналари ва саллалари устига маш тортганларини зикр қилди. Бу ҳадис Муғийра ибн Шуъбадан бирнеча йўл билан ривоят қилинган, баъзилари пешона ва салла устига маш тортишни зикр қилган, баъзилари эса пешонани зикр қилмаган. Мен Аҳмад ибн Ҳасандан эшитдим, у: Мен Аҳмад ибн Ҳанбалдан эшитдим, у: Мен ўз кўзим билан Яҳё ибн Саид Қаттонга ўхшашини кўрмадим, дер эди, дер эди. (Ровий) айтди: Бу бобда Амр ибн Умайя, Салмон, Савбон ва Абу Умома (розияллоҳу анҳум)дан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Муғийра ибн Шуъбанинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Бу Набий ﷺ ашобларидан кўплаб илм аҳлининг сўзидир, улар орасида Абу Бакр, Умар ва Анас (розияллоҳу анҳум) бор. Авзўий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар — улар: Салла устига маш тортилади, дедилар. Набий ﷺ ашоблари ва тобеъинлардан кўплаб илм аҳли эса: Салла билан бирга бошига ҳам маш тортмагунча, салла устига (ёлғиз) маш тортилмайди, дедилар. Бу Суфён Саврий, Молик ибн Анас, Ибнул Муборак ва Шофиъийнинг сўзидир. Абу Исо айтди: Мен Жоруд ибн Муоздан эшитдим, у: Мен Вакиъ ибн Жарроҳдан эшитдим, у: Агар (киши) салла устига маш тортса, асар (ҳадис) сабабли унга кифоя қилади, дер эди.

حَدَّثَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الأَرْقَمِ، قَالَ أُقِيمَتِ الصَّلاَةُ فَأَخَذَ بِيَدِ رَجُلٍ فَقَدَّمَهُ وَكَانَ إِمَامَ قَوْمِهِ وَقَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِذَا أُقِيمَتِ الصَّلاَةُ وَوَجَدَ أَحَدُكُمُ الْخَلاَءَ فَلْيَبْدَأْ بِالْخَلاَءِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَثَوْبَانَ وَأَبِي أُمَامَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الأَرْقَمِ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ هَكَذَا رَوَى مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَيَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ وَغَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الْحُفَّاظِ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الأَرْقَمِ ‏.‏ وَرَوَى وُهَيْبٌ وَغَيْرُهُ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ رَجُلٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الأَرْقَمِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ قَالاَ لاَ يَقُومُ إِلَى الصَّلاَةِ وَهُوَ يَجِدُ شَيْئًا مِنَ الْغَائِطِ وَالْبَوْلِ ‏.‏ وَقَالاَ إِنْ دَخَلَ فِي الصَّلاَةِ فَوَجَدَ شَيْئًا مِنْ ذَلِكَ فَلاَ يَنْصَرِفْ مَا لَمْ يَشْغَلْهُ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ بَأْسَ أَنْ يُصَلِّيَ وَبِهِ غَائِطٌ أَوْ بَوْلٌ مَا لَمْ يَشْغَلْهُ ذَلِكَ عَنِ الصَّلاَةِ ‏.‏

Abdulloh ibn al-Arqam (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Namozga iqomat aytildi, shunda u (Abdulloh) bir kishining qoʻlidan ushlab, uni oldinga surdi — uning oʻzi qavmining imomi edi — va: «Men Rasululloh ﷺning shunday deganlarini eshitganman», dedi: «Namozga iqomat aytilsa-yu, biringiz hojatxonaga (borish ehtiyojini) sezsa, avval hojatxonadan boshlasin». (Rovi) aytdi: Bu bobda Oisha, Abu Hurayra, Savbon va Abu Umoma (roziyallohu anhum)dan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Abdulloh ibn al-Arqamning hadisi hasan sahihdir. Molik ibn Anas, Yahyo ibn Said al-Qatton va boshqa bir necha hofizlar buni shu tarzda Hishom ibn Urvadan, u otasidan, u Abdulloh ibn al-Arqamdan (deb) rivoyat qilgan. Vuhayb va boshqalar esa Hishom ibn Urvadan, u otasidan, u bir kishidan, u Abdulloh ibn al-Arqamdan (deb) rivoyat qilgan. Bu — Nabiy ﷺning sahobalaridan va tobeinlardan bir nechasining soʻzidir. Ahmad va Ishoq ham shuni aytib: «Gʻoit yoki bavl (siyish ehtiyoji)dan biror narsani sezib turib namozga turmasin», deyishgan. Va: «Agar namozga kirgan boʻlsa-yu, shundan biror narsani sezsa, uni (namozdan) chalgʻitmas ekan, namozdan chiqmasin», deyishgan. Baʼzi ilm ahli esa: «Gʻoit yoki bavl namozdan chalgʻitmas ekan, shu holida namoz oʻqishida zarar yoʻq», degan.Абдуллоҳ ибн ал-Арқам (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Намозга иқомат айтилди, шунда у (Абдуллоҳ) бир кишининг қўлидан ушлаб, уни олдинга сурди — унинг ўзи қавмининг имоми эди — ва: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деганларини эшитганман», деди: «Намозга иқомат айтилса-ю, бирингиз ҳожатхонага (бориш эҳтиёжини) сезса, аввал ҳожатхонадан бошласин». (Рови) айтди: Бу бобда Оиша, Абу Ҳурайра, Савбон ва Абу Умома (розияллоҳу анҳум)дан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Абдуллоҳ ибн ал-Арқамнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Молик ибн Анас, Яҳё ибн Саид ал-Қаттон ва бошқа бир неча ҳофизлар буни шу тарзда Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Абдуллоҳ ибн ал-Арқамдан (деб) ривоят қилган. Вуҳайб ва бошқалар эса Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у бир кишидан, у Абдуллоҳ ибн ал-Арқамдан (деб) ривоят қилган. Бу — Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва тобеинлардан бир нечасининг сўзидир. Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтиб: «Ғоит ёки бавл (сийиш эҳтиёжи)дан бирор нарсани сезиб туриб намозга турмасин», дейишган. Ва: «Агар намозга кирган бўлса-ю, шундан бирор нарсани сезса, уни (намоздан) чалғитмас экан, намоздан чиқмасин», дейишган. Баъзи илм аҳли эса: «Ғоит ёки бавл намоздан чалғитмас экан, шу ҳолида намоз ўқишида зарар йўқ», деган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ إِنَّمَا صَلَّى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم الرَّكْعَتَيْنِ بَعْدَ الْعَصْرِ لأَنَّهُ أَتَاهُ مَالٌ فَشَغَلَهُ عَنِ الرَّكْعَتَيْنِ بَعْدَ الظُّهْرِ فَصَلاَّهُمَا بَعْدَ الْعَصْرِ ثُمَّ لَمْ يَعُدْ لَهُمَا ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَأُمِّ سَلَمَةَ وَمَيْمُونَةَ وَأَبِي مُوسَى ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ صَلَّى بَعْدَ الْعَصْرِ رَكْعَتَيْنِ ‏.‏ وَهَذَا خِلاَفُ مَا رُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُ نَهَى عَنِ الصَّلاَةِ بَعْدَ الْعَصْرِ حَتَّى تَغْرُبَ الشَّمْسُ ‏"‏ ‏.‏ وَحَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ أَصَحُّ حَيْثُ قَالَ لَمْ يَعُدْ لَهُمَا ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ نَحْوُ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَائِشَةَ فِي هَذَا الْبَابِ رِوَايَاتٌ رُوِيَ عَنْهَا أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم مَا دَخَلَ عَلَيْهَا بَعْدَ الْعَصْرِ إِلاَّ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ وَرُوِيَ عَنْهَا عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ نَهَى عَنِ الصَّلاَةِ بَعْدَ الْعَصْرِ حَتَّى تَغْرُبَ الشَّمْسُ وَبَعْدَ الصُّبْحِ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ ‏.‏ وَالَّذِي اجْتَمَعَ عَلَيْهِ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى كَرَاهِيَةِ الصَّلاَةِ بَعْدَ الْعَصْرِ حَتَّى تَغْرُبَ الشَّمْسُ وَبَعْدَ الصُّبْحِ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ إِلاَّ مَا اسْتُثْنِيَ مِنْ ذَلِكَ مِثْلُ الصَّلاَةِ بِمَكَّةَ بَعْدَ الْعَصْرِ حَتَّى تَغْرُبَ الشَّمْسُ وَبَعْدَ الصُّبْحِ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ بَعْدَ الطَّوَافِ فَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم رُخْصَةٌ فِي ذَلِكَ ‏.‏ وَقَدْ قَالَ بِهِ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ بَعْدَهُمْ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَدْ كَرِهَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ بَعْدَهُمُ الصَّلاَةَ بِمَكَّةَ أَيْضًا بَعْدَ الْعَصْرِ وَبَعْدَ الصُّبْحِ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَمَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَبَعْضُ أَهْلِ الْكُوفَةِ ‏.‏

Qutayba bizga hadis aytdi: Jarir bizga hadis aytdi, u Ato ibn as-Soibdan, u Said ibn Jubayrdan, u Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qildi. U aytdi: Nabiy ﷺ asrdan keyin ikki rakʼat namoz oʻqiganlarining sababi shuki, u zotga mol kelib qoldi va u peshindan keyingi ikki rakʼatdan u zotni mashgʻul qildi. Shunda u zot ularni asrdan keyin oʻqidilar, soʻng ularni qaytarmadilar. Bu bobda Oisha, Ummu Salama, Maymuna va Abu Musodan ham rivoyat bor. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi hasan hadisdir. Nabiy ﷺdan u zotning asrdan keyin ikki rakʼat oʻqiganlari haqida birortadan koʻprogʻi rivoyat qilgan. Bu esa u zotdan rivoyat qilingan — asrdan keyin quyosh botguncha namoz oʻqishdan qaytarganlari — bilan ziddir. Ibn Abbosning hadisi — u «ularni qaytarmadilar» deganidagi — aniqroqdir. Zayd ibn Sobitdan ham Ibn Abbosning hadisiga oʻxshash rivoyat qilingan. Oishadan bu bobda rivoyatlar rivoyat qilingan: undan rivoyat qilinishicha, Nabiy ﷺ asrdan keyin uning huzuriga kirsalar, albatta ikki rakʼat oʻqir edilar; yana undan, u Ummu Salamadan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilishicha, u zot asrdan keyin quyosh botguncha va bomdoddan keyin quyosh chiqquncha namoz oʻqishdan qaytarganlar. Koʻpchilik ilm ahli ittifoq qilgan narsa — asrdan keyin quyosh botguncha va bomdoddan keyin quyosh chiqquncha namoz oʻqishning makruhligidir, faqat shundan istisno qilinganlar bundan mustasno; masalan, Makkada asrdan keyin quyosh botguncha va bomdoddan keyin quyosh chiqquncha tavofdan soʻng namoz oʻqish — Nabiy ﷺdan bunda ruxsat rivoyat qilingan. Nabiy ﷺning ashoblaridan va ulardan keyingilardan boʻlgan bir qavm ilm ahli shu fikrni aytganlar. Shofeiy, Ahmad va Ishoq ham shuni aytadilar. Nabiy ﷺning ashoblaridan va ulardan keyingilardan boʻlgan bir qavm ilm ahli esa Makkada ham asrdan keyin va bomdoddan keyin namoz oʻqishni makruh sanaganlar. Sufyon as-Savriy, Molik ibn Anas va baʼzi Kufa ahli shuni aytadilar.Қутайба бизга ҳадис айтди: Жарир бизга ҳадис айтди, у Ато ибн ас-Соибдан, у Саид ибн Жубайрдан, у Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилди. У айтди: Набий ﷺ асрдан кейин икки ракъат намоз ўқиганларининг сабаби шуки, у зотга мол келиб қолди ва у пешиндан кейинги икки ракъатдан у зотни машғул қилди. Шунда у зот уларни асрдан кейин ўқидилар, сўнг уларни қайтармадилар. Бу бобда Оиша, Умму Салама, Маймуна ва Абу Мусодан ҳам ривоят бор. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Набий ﷺдан у зотнинг асрдан кейин икки ракъат ўқиганлари ҳақида бирортадан кўпроғи ривоят қилган. Бу эса у зотдан ривоят қилинган — асрдан кейин қуёш ботгунча намоз ўқишдан қайтарганлари — билан зиддир. Ибн Аббоснинг ҳадиси — у «уларни қайтармадилар» деганидаги — аниқроқдир. Зайд ибн Собитдан ҳам Ибн Аббоснинг ҳадисига ўхшаш ривоят қилинган. Оишадан бу бобда ривоятлар ривоят қилинган: ундан ривоят қилинишича, Набий ﷺ асрдан кейин унинг ҳузурига кирсалар, албатта икки ракъат ўқир эдилар; яна ундан, у Умму Саламадан, у Набий ﷺдан ривоят қилишича, у зот асрдан кейин қуёш ботгунча ва бомдоддан кейин қуёш чиққунча намоз ўқишдан қайтарганлар. Кўпчилик илм аҳли иттифоқ қилган нарса — асрдан кейин қуёш ботгунча ва бомдоддан кейин қуёш чиққунча намоз ўқишнинг макруҳлигидир, фақат шундан истисно қилинганлар бундан мустасно; масалан, Маккада асрдан кейин қуёш ботгунча ва бомдоддан кейин қуёш чиққунча тавофдан сўнг намоз ўқиш — Набий ﷺдан бунда рухсат ривоят қилинган. Набий ﷺнинг ашобларидан ва улардан кейингилардан бўлган бир қавм илм аҳли шу фикрни айтганлар. Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар. Набий ﷺнинг ашобларидан ва улардан кейингилардан бўлган бир қавм илм аҳли эса Маккада ҳам асрдан кейин ва бомдоддан кейин намоз ўқишни макруҳ санаганлар. Суфён ас-Саврий, Молик ибн Анас ва баъзи Куфа аҳли шуни айтадилар.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، وَعَنْ بُسْرِ بْنِ سَعِيدٍ، وَعَنِ الأَعْرَجِ، يُحَدِّثُونَهُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ أَدْرَكَ مِنَ الصُّبْحِ رَكْعَةً قَبْلَ أَنْ تَطْلُعَ الشَّمْسُ فَقَدْ أَدْرَكَ الصُّبْحَ وَمَنْ أَدْرَكَ مِنَ الْعَصْرِ رَكْعَةً قَبْلَ أَنْ تَغْرُبَ الشَّمْسُ فَقَدْ أَدْرَكَ الْعَصْرَ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ أَصْحَابُنَا وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَمَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَهُمْ لِصَاحِبِ الْعُذْرِ مِثْلُ الرَّجُلِ يَنَامُ عَنِ الصَّلاَةِ أَوْ يَنْسَاهَا فَيَسْتَيْقِظُ وَيَذْكُرُ عِنْدَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَعِنْدَ غُرُوبِهَا ‏.‏

Ishoq ibn Muso al-Ansoriy bizga hadis aytdi: Maʼn bizga hadis aytdi: Molik ibn Anas bizga hadis aytdi, u Zayd ibn Aslamdan, u Ato ibn Yasordan va Busr ibn Saiddan hamda al-Aʼrajdan — ular buni Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilib aytishgan — Nabiy ﷺ: «Kim quyosh chiqishidan oldin subh (bomdod)dan bir rakʼatga yetsa, u subhga yetibdi; kim quyosh botishidan oldin asrdan bir rakʼatga yetsa, u asrga yetibdi», dedilar. Bu bobda Oishadan ham rivoyat bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Bizning ashoblarimiz, Shofeiy, Ahmad va Ishoq shuni aytadilar. Bu hadisning maʼnosi ular nazdida uzrli kishi haqidadir; masalan, namozni uxlab qoldirgan yoki uni unutib, quyosh chiqishi yoki botishi paytida uygʻongan va eslagan kishi haqida.Ишоқ ибн Мусо ал-Ансорий бизга ҳадис айтди: Маън бизга ҳадис айтди: Молик ибн Анас бизга ҳадис айтди, у Зайд ибн Асламдан, у Ато ибн Ясордан ва Буср ибн Саиддан ҳамда ал-Аъраждан — улар буни Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилиб айтишган — Набий ﷺ: «Ким қуёш чиқишидан олдин субҳ (бомдод)дан бир ракъатга етса, у субҳга етибди; ким қуёш ботишидан олдин асрдан бир ракъатга етса, у асрга етибди», дедилар. Бу бобда Оишадан ҳам ривоят бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бизнинг ашобларимиз, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ шуни айтадилар. Бу ҳадиснинг маъноси улар наздида узрли киши ҳақидадир; масалан, намозни ухлаб қолдирган ёки уни унутиб, қуёш чиқиши ёки ботиши пайтида уйғонган ва эслаган киши ҳақида.

قَالَ أَبُو عِيسَى حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ الصَّبَّاحِ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، حَدَّثَنَا الزُّهْرِيُّ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَ حَدِيثِ ابْنِ أَبِي عُمَرَ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ، وَعَلِيٍّ، وَوَائِلِ بْنِ حُجْرٍ، وَمَالِكِ بْنِ الْحُوَيْرِثِ، وَأَنَسٍ، وَأَبِي، هُرَيْرَةَ وَأَبِي حُمَيْدٍ وَأَبِي أُسَيْدٍ وَسَهْلِ بْنِ سَعْدٍ وَمُحَمَّدِ بْنِ مَسْلَمَةَ وَأَبِي قَتَادَةَ وَأَبِي مُوسَى الأَشْعَرِيِّ وَجَابِرٍ وَعُمَيْرٍ اللَّيْثِيِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَبِهَذَا يَقُولُ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمُ ابْنُ عُمَرَ وَجَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ وَأَبُو هُرَيْرَةَ وَأَنَسٌ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ وَغَيْرُهُمْ وَمِنَ التَّابِعِينَ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ وَعَطَاءٌ وَطَاوُسٌ وَمُجَاهِدٌ وَنَافِعٌ وَسَالِمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَغَيْرُهُمْ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ مَالِكٌ وَمَعْمَرٌ وَالأَوْزَاعِيُّ وَابْنُ عُيَيْنَةَ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ قَدْ ثَبَتَ حَدِيثُ مَنْ يَرْفَعُ يَدَيْهِ وَذَكَرَ حَدِيثَ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَالِمٍ عَنْ أَبِيهِ وَلَمْ يَثْبُتْ حَدِيثُ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم لَمْ يَرْفَعْ يَدَيْهِ إِلاَّ فِي أَوَّلِ مَرَّةٍ ‏.‏ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الآمُلِيُّ حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ زَمْعَةَ عَنْ سُفْيَانَ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ ‏.‏ قَالَ وَحَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى قَالَ حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي أُوَيْسٍ قَالَ كَانَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ يَرَى رَفْعَ الْيَدَيْنِ فِي الصَّلاَةِ ‏.‏ وَقَالَ يَحْيَى وَحَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ قَالَ كَانَ مَعْمَرٌ يَرَى رَفْعَ الْيَدَيْنِ فِي الصَّلاَةِ ‏.‏ وَسَمِعْتُ الْجَارُودَ بْنَ مُعَاذٍ يَقُولُ كَانَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ وَعُمَرُ بْنُ هَارُونَ وَالنَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ يَرْفَعُونَ أَيْدِيَهُمْ إِذَا افْتَتَحُوا الصَّلاَةَ وَإِذَا رَكَعُوا وَإِذَا رَفَعُوا رُءُوسَهُمْ ‏.‏

Abu Iso aytdi: Bizga Fazl ibn Sabboh al-Bagʻdodiy hadis aytdi, (u dedi:) bizga Sufyon ibn Uyayna hadis aytdi, (u dedi:) bizga Zuhriy shu isnod bilan Ibn Abu Umarning hadisiga oʻxshash (qilib) hadis aytdi. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Umar, Ali, Voil ibn Hujr, Molik ibn Huvayris, Anas, Abu Hurayra, Abu Humayd, Abu Usayd, Sahl ibn Saʼd, Muhammad ibn Maslama, Abu Qatoda, Abu Muso al-Ashʼariy, Jobir va Umayr al-Laysiydan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Umarning hadisi hasan sahih hadisdir. Nabiy ﷺning ashoblaridan boʻlgan baʼzi ilm ahli shuni aytadi — jumladan Ibn Umar, Jobir ibn Abdulloh, Abu Hurayra, Anas, Ibn Abbos, Abdulloh ibn Zubayr va boshqalar; tobeinlardan esa Hasan al-Basriy, Ato, Tovus, Mujohid, Nofeʼ, Solim ibn Abdulloh, Said ibn Jubayr va boshqalar. Molik, Maʼmar, Avzoiy, Ibn Uyayna, Abdulloh ibn Muborak, Shofeiy, Ahmad va Ishoq ham shuni aytadilar. Abdulloh ibn Muborak: «(Namozda) qoʻllarini koʻtaradigan kishi (haqidagi) hadis sobit boʻlgan», deb Zuhriyning Solimdan, u otasidan (qilgan) hadisini zikr qildi va: «Nabiy ﷺ faqat birinchi marta (takbirdagina) qoʻllarini koʻtarganlari haqidagi Ibn Masʼud hadisi sobit boʻlmagan», dedi. Buni bizga Ahmad ibn Abda al-Omuliy hadis qilib aytdi, (u dedi:) bizga Vahb ibn Zamʼa Sufyon ibn Abdulmalikdan, u Abdulloh ibn Muborakdan hadis aytdi. (Abu Iso) aytdi: Bizga Yahyo ibn Muso hadis aytdi, (u dedi:) bizga Ismoil ibn Abu Uvays hadis aytdi, (u dedi:) Molik ibn Anas namozda qoʻllarni koʻtarishni (joiz deb) koʻrar edi. Yahyo aytdi: Bizga Abdurrazzoq hadis aytdi, (u dedi:) Maʼmar namozda qoʻllarni koʻtarishni (joiz deb) koʻrar edi. Men Jorud ibn Muozning shunday deyayotganini eshitdim: «Sufyon ibn Uyayna, Umar ibn Horun va Nazr ibn Shumayl namozni boshlaganlarida, rukuʼ qilganlarida va boshlarini (rukuʼdan) koʻtarganlarida qoʻllarini koʻtarar edilar».Абу Исо айтди: Бизга Фазл ибн Саббоҳ ал-Бағдодий ҳадис айтди, (у деди:) бизга Суфён ибн Уяйна ҳадис айтди, (у деди:) бизга Зуҳрий шу иснод билан Ибн Абу Умарнинг ҳадисига ўхшаш (қилиб) ҳадис айтди. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Умар, Али, Воил ибн Ҳужр, Молик ибн Ҳувайрис, Анас, Абу Ҳурайра, Абу Ҳумайд, Абу Усайд, Саҳл ибн Саъд, Муҳаммад ибн Маслама, Абу Қатода, Абу Мусо ал-Ашъарий, Жобир ва Умайр ал-Лайсийдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Ибн Умарнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий ﷺнинг ашобларидан бўлган баъзи илм аҳли шуни айтади — жумладан Ибн Умар, Жобир ибн Абдуллоҳ, Абу Ҳурайра, Анас, Ибн Аббос, Абдуллоҳ ибн Зубайр ва бошқалар; тобеинлардан эса Ҳасан ал-Басрий, Ато, Товус, Мужоҳид, Нофеъ, Солим ибн Абдуллоҳ, Саид ибн Жубайр ва бошқалар. Молик, Маъмар, Авзоий, Ибн Уяйна, Абдуллоҳ ибн Муборак, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар. Абдуллоҳ ибн Муборак: «(Намозда) қўлларини кўтарадиган киши (ҳақидаги) ҳадис собит бўлган», деб Зуҳрийнинг Солимдан, у отасидан (қилган) ҳадисини зикр қилди ва: «Набий ﷺ фақат биринчи марта (такбирдагина) қўлларини кўтарганлари ҳақидаги Ибн Масъуд ҳадиси собит бўлмаган», деди. Буни бизга Аҳмад ибн Абда ал-Омулий ҳадис қилиб айтди, (у деди:) бизга Ваҳб ибн Замъа Суфён ибн Абдулмаликдан, у Абдуллоҳ ибн Муборакдан ҳадис айтди. (Абу Исо) айтди: Бизга Яҳё ибн Мусо ҳадис айтди, (у деди:) бизга Исмоил ибн Абу Увайс ҳадис айтди, (у деди:) Молик ибн Анас намозда қўлларни кўтаришни (жоиз деб) кўрар эди. Яҳё айтди: Бизга Абдурраззоқ ҳадис айтди, (у деди:) Маъмар намозда қўлларни кўтаришни (жоиз деб) кўрар эди. Мен Жоруд ибн Муознинг шундай деяётганини эшитдим: «Суфён ибн Уяйна, Умар ибн Ҳорун ва Назр ибн Шумайл намозни бошлаганларида, рукуъ қилганларида ва бошларини (рукуъдан) кўтарганларида қўлларини кўтарар эдилар».

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، ح وَحَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حُنَيْنٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ لُبْسِ الْقَسِّيِّ وَالْمُعَصْفَرِ وَعَنْ تَخَتُّمِ الذَّهَبِ وَعَنْ قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ فِي الرُّكُوعِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَلِيٍّ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ كَرِهُوا الْقِرَاءَةَ فِي الرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ ‏.‏

Ishoq ibn Muso al-Ansoriy bizga hadis aytib berdi, (u): Maʼn bizga hadis aytib berdi, (u): Molik ibn Anas bizga hadis aytib berdi. Yana Qutayba bizga hadis aytib berdi, (u) Molikdan, (u) Nofeʼdan, (u) Ibrohim ibn Abdulloh ibn Hunayndan, (u) otasidan, (u) Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladiki, Nabiy ﷺ qassiy (ipakli mato) va saʼfar bilan boʻyalgan (kiyim) kiyishdan, oltin uzuk taqishdan hamda rukuʼda Qurʼon qiroat qilishdan qaytardilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Ibn Abbosdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Alining hadisi hasan sahih hadisdir. Bu Nabiy ﷺ ashoblaridan, tobeʼinlardan va ulardan keyingilardan boʻlgan ilm ahlining soʻzidir; ular rukuʼ va sajdada (Qurʼon) qiroat qilishni makruh sanaganlar.Ишоқ ибн Мусо ал-Ансорий бизга ҳадис айтиб берди, (у): Маън бизга ҳадис айтиб берди, (у): Молик ибн Анас бизга ҳадис айтиб берди. Яна Қутайба бизга ҳадис айтиб берди, (у) Моликдан, (у) Нофеъдан, (у) Иброҳим ибн Абдуллоҳ ибн Ҳунайндан, (у) отасидан, (у) Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қиладики, Набий ﷺ қассий (ипакли мато) ва саъфар билан бўялган (кийим) кийишдан, олтин узук тақишдан ҳамда рукуъда Қуръон қироат қилишдан қайтардилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Ибн Аббосдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Алининг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бу Набий ﷺ ашобларидан, тобеъинлардан ва улардан кейингилардан бўлган илм аҳлининг сўзидир; улар рукуъ ва саждада (Қуръон) қироат қилишни макруҳ санаганлар.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ مَكْحُولٍ، عَنْ مَحْمُودِ بْنِ الرَّبِيعِ، عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ، قَالَ صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الصُّبْحَ فَثَقُلَتْ عَلَيْهِ الْقِرَاءَةُ فَلَمَّا انْصَرَفَ قَالَ ‏"‏ إِنِّي أَرَاكُمْ تَقْرَءُونَ وَرَاءَ إِمَامِكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قُلْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ إِي وَاللَّهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَلاَ تَفْعَلُوا إِلاَّ بِأُمِّ الْقُرْآنِ فَإِنَّهُ لاَ صَلاَةَ لِمَنْ لَمْ يَقْرَأْ بِهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَعَائِشَةَ وَأَنَسٍ وَأَبِي قَتَادَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عُبَادَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَرَوَى هَذَا الْحَدِيثَ الزُّهْرِيُّ عَنْ مَحْمُودِ بْنِ الرَّبِيعِ عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ صَلاَةَ لِمَنْ لَمْ يَقْرَأْ بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَهَذَا أَصَحُّ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ فِي الْقِرَاءَةِ خَلْفَ الإِمَامِ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ يَرَوْنَ الْقِرَاءَةَ خَلْفَ الإِمَامِ ‏.‏

Uboda ibn Somit (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi. U aytdi: Rasululloh ﷺ bomdod namozini oʻqidilar va qiroat u zotga ogʻir keldi. (Namozdan) qaytganlarida (yuzlanib): «Aniqki, men sizlarni imomingiz ortida qiroat qilayotganingizni koʻrmoqdaman», dedilar. (Uboda) aytdi: Biz: «Ha, Allohga qasamki, ey Rasululloh», dedik. U zot: «Faqat Ummul Qurʼon (Fotiha)dan boshqasini qilmanglar (oʻqimanglar), chunki uni oʻqimagan kishiga namoz yoʻqdir», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Abu Hurayra, Oisha, Anas, Abu Qatoda va Abdulloh ibn Amrdan ham (rivoyatlar bor). Abu Iso aytdi: Uboda ﷺning hadisi hasan hadisdir. Bu hadisni az-Zuhriy Mahmud ibn ar-Rabidan, u Uboda ibn Somitdan, u Nabiy ﷺdan: «Kitobning Fotihasini oʻqimagan kishiga namoz yoʻqdir», deb (lafzda) rivoyat qilgan. (Abu Iso) aytdi: Bu (rivoyat) eng sahihdir. Nabiy ﷺ sahobalari va tobeinlardan boʻlgan koʻpchilik ilm ahli huzurida imom ortida qiroat qilish borasida amal shu hadisga muvofiqdir. Bu Molik ibn Anas, Ibn Muborak, Shofiiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir — ular imom ortida qiroat qilishni (joiz deb) koʻradilar.Убода ибн Сомит (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади. У айтди: Расулуллоҳ ﷺ бомдод намозини ўқидилар ва қироат у зотга оғир келди. (Намоздан) қайтганларида (юзланиб): «Аниқки, мен сизларни имомингиз ортида қироат қилаётганингизни кўрмоқдаман», дедилар. (Убода) айтди: Биз: «Ҳа, Аллоҳга қасамки, эй Расулуллоҳ», дедик. У зот: «Фақат Уммул Қуръон (Фотиҳа)дан бошқасини қилманглар (ўқиманглар), чунки уни ўқимаган кишига намоз йўқдир», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Абу Ҳурайра, Оиша, Анас, Абу Қатода ва Абдуллоҳ ибн Амрдан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо айтди: Убода ﷺнинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Бу ҳадисни аз-Зуҳрий Маҳмуд ибн ар-Рабидан, у Убода ибн Сомитдан, у Набий ﷺдан: «Китобнинг Фотиҳасини ўқимаган кишига намоз йўқдир», деб (лафзда) ривоят қилган. (Абу Исо) айтди: Бу (ривоят) энг саҳиҳдир. Набий ﷺ саҳобалари ва тобеинлардан бўлган кўпчилик илм аҳли ҳузурида имом ортида қироат қилиш борасида амал шу ҳадисга мувофиқдир. Бу Молик ибн Анас, Ибн Муборак, Шофиий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир — улар имом ортида қироат қилишни (жоиз деб) кўрадилар.

حَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنِ ابْنِ أُكَيْمَةَ اللَّيْثِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم انْصَرَفَ مِنْ صَلاَةٍ جَهَرَ فِيهَا بِالْقِرَاءَةِ فَقَالَ ‏"‏ هَلْ قَرَأَ مَعِي أَحَدٌ مِنْكُمْ آنِفًا ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ رَجُلٌ نَعَمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ إِنِّي أَقُولُ مَا لِي أُنَازَعُ الْقُرْآنَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَانْتَهَى النَّاسُ عَنِ الْقِرَاءَةِ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِيمَا جَهَرَ فِيهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنَ الصَّلَوَاتِ بِالْقِرَاءَةِ حِينَ سَمِعُوا ذَلِكَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَعِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ وَجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَابْنُ أُكَيْمَةَ اللَّيْثِيُّ اسْمُهُ عُمَارَةُ ‏.‏ وَيُقَالُ عَمْرُو بْنُ أُكَيْمَةَ ‏.‏ وَرَوَى بَعْضُ أَصْحَابِ الزُّهْرِيِّ هَذَا الْحَدِيثَ وَذَكَرُوا هَذَا الْحَرْفَ قَالَ قَالَ الزُّهْرِيُّ فَانْتَهَى النَّاسُ عَنِ الْقِرَاءَةِ حِينَ سَمِعُوا ذَلِكَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَلَيْسَ فِي هَذَا الْحَدِيثِ مَا يَدْخُلُ عَلَى مَنْ رَأَى الْقِرَاءَةَ خَلْفَ الإِمَامِ لأَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ هُوَ الَّذِي رَوَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم هَذَا الْحَدِيثَ وَرَوَى أَبُو هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ مَنْ صَلَّى صَلاَةً لَمْ يَقْرَأْ فِيهَا بِأُمِّ الْقُرْآنِ فَهِيَ خِدَاجٌ فَهِيَ خِدَاجٌ غَيْرُ تَمَامٍ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ لَهُ حَامِلُ الْحَدِيثِ إِنِّي أَكُونُ أَحْيَانًا وَرَاءَ الإِمَامِ قَالَ اقْرَأْ بِهَا فِي نَفْسِكَ ‏.‏ وَرَوَى أَبُو عُثْمَانَ النَّهْدِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ أَمَرَنِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ أُنَادِيَ أَنْ لاَ صَلاَةَ إِلاَّ بِقِرَاءَةِ فَاتِحَةِ الْكِتَابِ ‏.‏ وَاخْتَارَ أَكْثَرُ أَصْحَابِ الْحَدِيثِ أَنْ لاَ يَقْرَأَ الرَّجُلُ إِذَا جَهَرَ الإِمَامُ بِالْقِرَاءَةِ وَقَالُوا يَتَتَبَّعُ سَكَتَاتِ الإِمَامِ ‏.‏ وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الْقِرَاءَةِ خَلْفَ الإِمَامِ فَرَأَى أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمُ الْقِرَاءَةَ خَلْفَ الإِمَامِ وَبِهِ يَقُولُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ أَنَّهُ قَالَ أَنَا أَقْرَأُ خَلْفَ الإِمَامِ وَالنَّاسُ يَقْرَءُونَ إِلاَّ قَوْمًا مِنَ الْكُوفِيِّينَ وَأَرَى أَنَّ مَنْ لَمْ يَقْرَأْ صَلاَتُهُ جَائِزَةٌ ‏.‏ وَشَدَّدَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي تَرْكِ قِرَاءَةِ فَاتِحَةِ الْكِتَابِ وَإِنْ كَانَ خَلْفَ الإِمَامِ فَقَالُوا لاَ تُجْزِئُ صَلاَةٌ إِلاَّ بِقِرَاءَةِ فَاتِحَةِ الْكِتَابِ وَحْدَهُ كَانَ أَوْ خَلْفَ الإِمَامِ ‏.‏ وَذَهَبُوا إِلَى مَا رَوَى عُبَادَةُ بْنُ الصَّامِتِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَقَرَأَ عُبَادَةُ بْنُ الصَّامِتِ بَعْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم خَلْفَ الإِمَامِ وَتَأَوَّلَ قَوْلَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ صَلاَةَ إِلاَّ بِقِرَاءَةِ فَاتِحَةِ الْكِتَابِ ‏"‏ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ وَإِسْحَاقُ وَغَيْرُهُمَا ‏.‏ وَأَمَّا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ فَقَالَ مَعْنَى قَوْلِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ صَلاَةَ لِمَنْ لَمْ يَقْرَأْ بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ ‏"‏ ‏.‏ إِذَا كَانَ وَحْدَهُ ‏.‏ وَاحْتَجَّ بِحَدِيثِ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ حَيْثُ قَالَ مَنْ صَلَّى رَكْعَةً لَمْ يَقْرَأْ فِيهَا بِأُمِّ الْقُرْآنِ فَلَمْ يُصَلِّ إِلاَّ أَنْ يَكُونَ وَرَاءَ الإِمَامِ ‏.‏ قَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ فَهَذَا رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم تَأَوَّلَ قَوْلَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ صَلاَةَ لِمَنْ لَمْ يَقْرَأْ بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ ‏"‏ ‏.‏ أَنَّ هَذَا إِذَا كَانَ وَحْدَهُ ‏.‏ وَاخْتَارَ أَحْمَدُ مَعَ هَذَا الْقِرَاءَةَ خَلْفَ الإِمَامِ وَأَنْ لاَ يَتْرُكَ الرَّجُلُ فَاتِحَةَ الْكِتَابِ وَإِنْ كَانَ خَلْفَ الإِمَامِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ qiroatni ovoz chiqarib oʻqigan bir namozdan qaytdilar-da: «Sizlardan birortangiz hozir men bilan (birga) oʻqidimi?», dedilar. Bir kishi: «Ha, ey Rasululloh», dedi. U zot: «Aniqki, men: ‹Nega Qurʼon (qiroati)da men bilan tortishilmoqda?› deb (oʻylayotgan edim)», dedilar. (Roviy) aytdi: Shunda odamlar Rasululloh ﷺdan buni eshitganlaridan keyin Rasululloh ﷺ ovoz chiqarib qiroat qiladigan namozlarda u zot bilan (birga) qiroat qilishdan toʻxtadilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Ibn Masʼud, Imron ibn Husayn va Jobir ibn Abdullohdan ham (rivoyatlar bor). Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan hadisdir. Ibn Ukayma al-Laysiyning ismi Umoradir. Amr ibn Ukayma ham deyiladi. Az-Zuhriyning baʼzi shogirdlari bu hadisni rivoyat qilib, bu jumlani zikr qilganlar: «Az-Zuhriy aytdi: ‹Odamlar Rasululloh ﷺdan buni eshitganlaridan keyin qiroatdan toʻxtadilar›». Bu hadisda imom ortida qiroat qilishni (joiz deb) koʻrgan kishiga (eʼtiroz) keltiradigan narsa yoʻq, chunki bu hadisni Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan Abu Hurayraning oʻzidir. Va Abu Hurayra Nabiy ﷺdan u zotning: «Kim bir namoz oʻqib, unda Ummul Qurʼon (Fotiha)ni oʻqimasa, u (namoz) noqis, u noqisdir, toʻliq emasdir», deganlarini rivoyat qilgan. Shunda hadis sohibi (Abu Hurayra)ga: «Men baʼzan imom ortida boʻlaman (qanday qilay)?», deyildi. U: «Uni ichingda (sekin) oʻqi», dedi. Abu Usmon an-Nahdiy Abu Hurayradan rivoyat qilib: «Nabiy ﷺ menga ‹Kitobning Fotihasini oʻqimasa namoz yoʻq› deb jar solishni buyurdilar», deb aytdi. Koʻpchilik hadis ahli imom qiroatni ovoz chiqarib oʻqiganda kishi (qiroat) oʻqimasligini ixtiyor qilganlar va: «Imomning sukut (toʻxtab turish) paytlarini izlasin (oʻshanda oʻqisin)», deyishgan. Ilm ahli imom ortida qiroat qilish borasida ixtilof qilganlar: Nabiy ﷺ sahobalari va tobeinlardan hamda ulardan keyingilardan boʻlgan koʻpchilik ilm ahli imom ortida qiroat qilishni (joiz deb) koʻrganlar, buni Molik ibn Anas, Abdulloh ibn Muborak, Shofiiy, Ahmad va Ishoq aytadilar. Abdulloh ibn Muborakdan esa u: «Men imom ortida qiroat qilaman, kufaliklardan boʻlgan bir guruhdan boshqa odamlar (ham) oʻqiydilar, men oʻqimagan kishining namozi joiz deb koʻraman», degani rivoyat qilingan. Ilm ahlidan bir guruh, imom ortida boʻlsa ham, Kitobning Fotihasini tark qilish (oʻqimaslik)da qattiq turib: «Faqat Kitobning Fotihasini oʻqish bilangina namoz joiz boʻladi, xoh yolgʻiz boʻlsin, xoh imom ortida», deyishgan. Ular Uboda ibn Somitning Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan (hadisi)ga (asoslanib) borganlar. Uboda ibn Somit Nabiy ﷺdan keyin imom ortida (Fotiha) oʻqigan va Nabiy ﷺning: «Kitobning Fotihasini oʻqishsiz namoz yoʻq», degan soʻzlarini shunday taʼvil qilgan. Buni Shofiiy, Ishoq va boshqalar aytadilar. Ahmad ibn Hanbal esa: «Nabiy ﷺning ‹Kitobning Fotihasini oʻqimagan kishiga namoz yoʻqdir› degan soʻzlarining maʼnosi — yolgʻiz boʻlganidadir», degan va Jobir ibn Abdullohning: «Kim bir rakat oʻqib, unda Ummul Qurʼon (Fotiha)ni oʻqimasa, u namoz oʻqimagan boʻladi, faqat imom ortida boʻlsa (bundan mustasno)», degan hadisi bilan dalil keltirgan. Ahmad ibn Hanbal aytdi: «Mana bu kishi Nabiy ﷺ sahobalaridan biri boʻlib, Nabiy ﷺning ‹Kitobning Fotihasini oʻqimagan kishiga namoz yoʻqdir› degan soʻzlarini ‹bu yolgʻiz boʻlganidadir› deb taʼvil qilgan». Ahmad shu bilan birga imom ortida qiroat qilishni va kishi imom ortida boʻlsa ham Kitobning Fotihasini tark qilmasligini ixtiyor qilgan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ қироатни овоз чиқариб ўқиган бир намоздан қайтдилар-да: «Сизлардан бирортангиз ҳозир мен билан (бирга) ўқидими?», дедилар. Бир киши: «Ҳа, эй Расулуллоҳ», деди. У зот: «Аниқки, мен: ‹Нега Қуръон (қироати)да мен билан тортишилмоқда?› деб (ўйлаётган эдим)», дедилар. (Ровий) айтди: Шунда одамлар Расулуллоҳ ﷺдан буни эшитганларидан кейин Расулуллоҳ ﷺ овоз чиқариб қироат қиладиган намозларда у зот билан (бирга) қироат қилишдан тўхтадилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Ибн Масъуд, Имрон ибн Ҳусайн ва Жобир ибн Абдуллоҳдан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ҳадисдир. Ибн Укайма ал-Лайсийнинг исми Уморадир. Амр ибн Укайма ҳам дейилади. Аз-Зуҳрийнинг баъзи шогирдлари бу ҳадисни ривоят қилиб, бу жумлани зикр қилганлар: «Аз-Зуҳрий айтди: ‹Одамлар Расулуллоҳ ﷺдан буни эшитганларидан кейин қироатдан тўхтадилар›». Бу ҳадисда имом ортида қироат қилишни (жоиз деб) кўрган кишига (эътироз) келтирадиган нарса йўқ, чунки бу ҳадисни Набий ﷺдан ривоят қилган Абу Ҳурайранинг ўзидир. Ва Абу Ҳурайра Набий ﷺдан у зотнинг: «Ким бир намоз ўқиб, унда Уммул Қуръон (Фотиҳа)ни ўқимаса, у (намоз) ноқис, у ноқисдир, тўлиқ эмасдир», деганларини ривоят қилган. Шунда ҳадис соҳиби (Абу Ҳурайра)га: «Мен баъзан имом ортида бўламан (қандай қилай)?», дейилди. У: «Уни ичингда (секин) ўқи», деди. Абу Усмон ан-Наҳдий Абу Ҳурайрадан ривоят қилиб: «Набий ﷺ менга ‹Китобнинг Фотиҳасини ўқимаса намоз йўқ› деб жар солишни буюрдилар», деб айтди. Кўпчилик ҳадис аҳли имом қироатни овоз чиқариб ўқиганда киши (қироат) ўқимаслигини ихтиёр қилганлар ва: «Имомнинг сукут (тўхтаб туриш) пайтларини изласин (ўшанда ўқисин)», дейишган. Илм аҳли имом ортида қироат қилиш борасида ихтилоф қилганлар: Набий ﷺ саҳобалари ва тобеинлардан ҳамда улардан кейингилардан бўлган кўпчилик илм аҳли имом ортида қироат қилишни (жоиз деб) кўрганлар, буни Молик ибн Анас, Абдуллоҳ ибн Муборак, Шофиий, Аҳмад ва Ишоқ айтадилар. Абдуллоҳ ибн Муборакдан эса у: «Мен имом ортида қироат қиламан, куфаликлардан бўлган бир гуруҳдан бошқа одамлар (ҳам) ўқийдилар, мен ўқимаган кишининг намози жоиз деб кўраман», дегани ривоят қилинган. Илм аҳлидан бир гуруҳ, имом ортида бўлса ҳам, Китобнинг Фотиҳасини тарк қилиш (ўқимаслик)да қаттиқ туриб: «Фақат Китобнинг Фотиҳасини ўқиш билангина намоз жоиз бўлади, хоҳ ёлғиз бўлсин, хоҳ имом ортида», дейишган. Улар Убода ибн Сомитнинг Набий ﷺдан ривоят қилган (ҳадиси)га (асосланиб) борганлар. Убода ибн Сомит Набий ﷺдан кейин имом ортида (Фотиҳа) ўқиган ва Набий ﷺнинг: «Китобнинг Фотиҳасини ўқишсиз намоз йўқ», деган сўзларини шундай таъвил қилган. Буни Шофиий, Ишоқ ва бошқалар айтадилар. Аҳмад ибн Ҳанбал эса: «Набий ﷺнинг ‹Китобнинг Фотиҳасини ўқимаган кишига намоз йўқдир› деган сўзларининг маъноси — ёлғиз бўлганидадир», деган ва Жобир ибн Абдуллоҳнинг: «Ким бир ракат ўқиб, унда Уммул Қуръон (Фотиҳа)ни ўқимаса, у намоз ўқимаган бўлади, фақат имом ортида бўлса (бундан мустасно)», деган ҳадиси билан далил келтирган. Аҳмад ибн Ҳанбал айтди: «Мана бу киши Набий ﷺ саҳобаларидан бири бўлиб, Набий ﷺнинг ‹Китобнинг Фотиҳасини ўқимаган кишига намоз йўқдир› деган сўзларини ‹бу ёлғиз бўлганидадир› деб таъвил қилган». Аҳмад шу билан бирга имом ортида қироат қилишни ва киши имом ортида бўлса ҳам Китобнинг Фотиҳасини тарк қилмаслигини ихтиёр қилган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّهُ قَالَ خَرَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ فَرَسٍ فَجُحِشَ فَصَلَّى بِنَا قَاعِدًا فَصَلَّيْنَا مَعَهُ قُعُودًا ثُمَّ انْصَرَفَ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّمَا الإِمَامُ أَوْ إِنَّمَا جُعِلَ الإِمَامُ لِيُؤْتَمَّ بِهِ فَإِذَا كَبَّرَ فَكَبِّرُوا وَإِذَا رَكَعَ فَارْكَعُوا وَإِذَا رَفَعَ فَارْفَعُوا وَإِذَا قَالَ سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ فَقُولُوا رَبَّنَا وَلَكَ الْحَمْدُ وَإِذَا سَجَدَ فَاسْجُدُوا وَإِذَا صَلَّى قَاعِدًا فَصَلُّوا قُعُودًا أَجْمَعُونَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَجَابِرٍ وَابْنِ عُمَرَ وَمُعَاوِيَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ أَنَسٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَرَّ عَنْ فَرَسٍ فَجُحِشَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِلَى هَذَا الْحَدِيثِ مِنْهُمْ جَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ وَأُسَيْدُ بْنُ حُضَيْرٍ وَأَبُو هُرَيْرَةَ وَغَيْرُهُمْ ‏.‏ وَبِهَذَا الْحَدِيثِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِذَا صَلَّى الإِمَامُ جَالِسًا لَمْ يُصَلِّ مَنْ خَلْفَهُ إِلاَّ قِيَامًا فَإِنْ صَلَّوْا قُعُودًا لَمْ تُجْزِهِمْ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَمَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ ‏.‏

Qutayba ibn Said bizga aytib berdi, Lays bizga aytib berdi, u Ibn Shihobdan, u Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladi. U shunday dedi: Rasululloh ﷺ otdan yiqilib, (badanlari) shilindi. Soʻng bizga oʻtirgan holda imom boʻlib (namoz oʻqib) berdilar, biz ham u zot bilan oʻtirgan holda oʻqidik. Soʻngra (namozdan) bursildilar-da, shunday dedilar: «Imom — unga ergashilishi uchungina (tayinlangan). Bas, qachon u takbir aytsa, takbir ayting; qachon ruku qilsa, ruku qiling; qachon (boshini) koʻtarsa, koʻtaring; qachon u ‹Samiʼallohu liman hamidah› desa, ‹Robbano va lakal-hamd› (Ey Robbimiz, hamd Sengadir) deng; qachon sajda qilsa, sajda qiling; qachon u oʻtirgan holda namoz oʻqisa, hammangiz oʻtirgan holda oʻqing». U (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Oisha, Abu Hurayra, Jobir, Ibn Umar va Muoviyadan (ham hadis) bor. Abu Iso aytdi: Anasning Rasululloh ﷺ otdan yiqilib (badanlari) shilingani haqidagi hadisi hasan sahihdir. Nabiy ﷺning ashoblaridan baʼzilari ushbu hadisga (amal qilish)ga oʻtganlar; ulardan Jobir ibn Abdulloh, Usayd ibn Huzayr, Abu Hurayra va boshqalar (bor). Ahmad va Ishoq ham ushbu hadis bilan (fatvo) aytadi. Ahli ilmdan baʼzilari esa: «Imom oʻtirgan holda namoz oʻqisa, uning ortidagilar faqat tik turgan holda oʻqiydilar; agar oʻtirgan holda oʻqisalar, ularga (namozi) kifoya qilmaydi», dedi. Bu Sufyon as-Savriy, Molik ibn Anas, Ibnul-Muborak va Shofiyning soʻzidir.Қутайба ибн Саид бизга айтиб берди, Лайс бизга айтиб берди, у Ибн Шиҳобдан, у Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилади. У шундай деди: Расулуллоҳ ﷺ отдан йиқилиб, (баданлари) шилинди. Сўнг бизга ўтирган ҳолда имом бўлиб (намоз ўқиб) бердилар, биз ҳам у зот билан ўтирган ҳолда ўқидик. Сўнгра (намоздан) бурсилдилар-да, шундай дедилар: «Имом — унга эргашилиши учунгина (тайинланган). Бас, қачон у такбир айтса, такбир айтинг; қачон руку қилса, руку қилинг; қачон (бошини) кўтарса, кўтаринг; қачон у ‹Самиъаллоҳу лиман ҳамидаҳ› деса, ‹Роббано ва лакал-ҳамд› (Эй Роббимиз, ҳамд Сенгадир) денг; қачон сажда қилса, сажда қилинг; қачон у ўтирган ҳолда намоз ўқиса, ҳаммангиз ўтирган ҳолда ўқинг». У (Абу Исо) айтди: Бу бобда Оиша, Абу Ҳурайра, Жобир, Ибн Умар ва Муовиядан (ҳам ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Анаснинг Расулуллоҳ ﷺ отдан йиқилиб (баданлари) шилингани ҳақидаги ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Набий ﷺнинг ашобларидан баъзилари ушбу ҳадисга (амал қилиш)га ўтганлар; улардан Жобир ибн Абдуллоҳ, Усайд ибн Ҳузайр, Абу Ҳурайра ва бошқалар (бор). Аҳмад ва Ишоқ ҳам ушбу ҳадис билан (фатво) айтади. Аҳли илмдан баъзилари эса: «Имом ўтирган ҳолда намоз ўқиса, унинг ортидагилар фақат тик турган ҳолда ўқийдилар; агар ўтирган ҳолда ўқисалар, уларга (намози) кифоя қилмайди», деди. Бу Суфён ас-Саврий, Молик ибн Анас, Ибнул-Муборак ва Шофийнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدِ بْنِ أَبِي هِنْدٍ، عَنْ سَالِمٍ أَبِي النَّضْرِ، عَنْ بُسْرِ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَفْضَلُ صَلاَتِكُمْ فِي بُيُوتِكُمْ إِلاَّ الْمَكْتُوبَةَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ وَجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَأَبِي سَعِيدٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ عُمَرَ وَعَائِشَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَعْدٍ وَزَيْدِ بْنِ خَالِدٍ الْجُهَنِيِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدِ اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي رِوَايَةِ هَذَا الْحَدِيثِ فَرَوَاهُ مُوسَى بْنُ عُقْبَةَ وَإِبْرَاهِيمُ بْنُ أَبِي النَّضْرِ عَنْ أَبِي النَّضْرِ مَرْفُوعًا وَرَوَاهُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ عَنْ أَبِي النَّضْرِ وَلَمْ يَرْفَعْهُ وَأَوْقَفَهُ بَعْضُهُمْ وَالْحَدِيثُ الْمَرْفُوعُ أَصَحُّ ‏.‏

Muhammad ibn Bashshor bizga aytib berdi: Muhammad ibn Jaʼfar bizga aytib berdi: Abdulloh ibn Said ibn Abu Hind bizga Solim Abu Nazrdan, u Busr ibn Saiddan, u Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qildi. U zot: «Eng afzal namozingiz — uylaringizdagi (nafl) namozdir, farz (namoz)dan boshqasi», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Umar ibn al-Xattob, Jobir ibn Abdulloh, Abu Said, Abu Hurayra, Ibn Umar, Oisha, Abdulloh ibn Saʼd va Zayd ibn Xolid al-Juhaniydan ham (rivoyatlar bor). Abu Iso aytdi: Zayd ibn Sobitning hadisi hasan hadisdir. Odamlar bu hadisni rivoyat qilishda ixtilof qilganlar: uni Muso ibn Uqba va Ibrohim ibn Abu Nazr Abu Nazrdan marfuʼ (Nabiyga ulangan) holda rivoyat qilgan, Molik ibn Anas esa Abu Nazrdan uni marfuʼ qilmay rivoyat qilgan; baʼzilari uni mavquf (sahobaga toʻxtatib) qilgan. Marfuʼ hadis esa eng sahihroqdir.Муҳаммад ибн Башшор бизга айтиб берди: Муҳаммад ибн Жаъфар бизга айтиб берди: Абдуллоҳ ибн Саид ибн Абу Ҳинд бизга Солим Абу Назрдан, у Буср ибн Саиддан, у Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺдан ривоят қилди. У зот: «Энг афзал намозингиз — уйларингиздаги (нафл) намоздир, фарз (намоз)дан бошқаси», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Умар ибн ал-Хаттоб, Жобир ибн Абдуллоҳ, Абу Саид, Абу Ҳурайра, Ибн Умар, Оиша, Абдуллоҳ ибн Саъд ва Зайд ибн Холид ал-Жуҳанийдан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо айтди: Зайд ибн Собитнинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Одамлар бу ҳадисни ривоят қилишда ихтилоф қилганлар: уни Мусо ибн Уқба ва Иброҳим ибн Абу Назр Абу Назрдан марфуъ (Набийга уланган) ҳолда ривоят қилган, Молик ибн Анас эса Абу Назрдан уни марфуъ қилмай ривоят қилган; баъзилари уни мавқуф (саҳобага тўхтатиб) қилган. Марфуъ ҳадис эса энг саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا مُلاَزِمُ بْنُ عَمْرٍو، حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ بَدْرٍ، عَنْ قَيْسِ بْنِ طَلْقِ بْنِ عَلِيٍّ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ لاَ وِتْرَانِ فِي لَيْلَةٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الَّذِي يُوتِرُ مِنْ أَوَّلِ اللَّيْلِ ثُمَّ يَقُومُ مِنْ آخِرِهِ فَرَأَى بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ بَعْدَهُمْ نَقْضَ الْوِتْرِ وَقَالُوا يُضِيفُ إِلَيْهَا رَكْعَةً وَيُصَلِّي مَا بَدَا لَهُ ثُمَّ يُوتِرُ فِي آخِرِ صَلاَتِهِ لأَنَّهُ ‏"‏ لاَ وِتْرَانِ فِي لَيْلَةٍ ‏"‏ ‏.‏ وَهُوَ الَّذِي ذَهَبَ إِلَيْهِ إِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ إِذَا أَوْتَرَ مِنْ أَوَّلِ اللَّيْلِ ثُمَّ نَامَ ثُمَّ قَامَ مِنْ آخِرِ اللَّيْلِ فَإِنَّهُ يُصَلِّي مَا بَدَا لَهُ وَلاَ يَنْقُضُ وِتْرَهُ وَيَدَعُ وِتْرَهُ عَلَى مَا كَانَ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَمَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ وَأَحْمَدَ ‏.‏ وَهَذَا أَصَحُّ لأَنَّهُ قَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَدْ صَلَّى بَعْدَ الْوِتْرِ ‏.‏

Talq ibn Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u aytdi: Rasululloh ﷺning: «Bir kechada ikkita vitr boʻlmaydi», deganlarini eshitdim. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Ilm ahli tunning avvalida vitr oʻqib, soʻng tunning oxirida turadigan kishi haqida ixtilof qildilar. Nabiy ﷺning sahobalaridan va ulardan keyingilardan baʼzi ilm ahli vitrni buzishni (maʼqul) koʻrdilar va: «Unga bir rakaat qoʻshib, oʻziga (xush keladigancha) namoz oʻqiydi, soʻng namozining oxirida vitrni ado etadi, chunki ‹bir kechada ikkita vitr boʻlmaydi›», dedilar. Ishoq shu (fikr)ga boribdi. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan baʼzi ilm ahli esa: «Agar tunning avvalida vitr oʻqib, soʻng uxlab, keyin tunning oxirida tursa, oʻziga (xush keladigancha) namoz oʻqiydi, vitrini buzmaydi va vitrini boʻlganicha qoldiradi», dedilar. Bu Sufyon as-Savriy, Molik ibn Anas, Ibn Muborak, Shofeiy, Kufa ahli va Ahmadning soʻzidir. Bu (qaviroq) sahihdir, chunki Nabiy ﷺ vitrdan keyin namoz oʻqiganlari bir necha yoʻl bilan rivoyat qilingan.Талқ ибн Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у айтди: Расулуллоҳ ﷺнинг: «Бир кечада иккита витр бўлмайди», деганларини эшитдим. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Илм аҳли туннинг аввалида витр ўқиб, сўнг туннинг охирида турадиган киши ҳақида ихтилоф қилдилар. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва улардан кейингилардан баъзи илм аҳли витрни бузишни (маъқул) кўрдилар ва: «Унга бир ракаат қўшиб, ўзига (хуш келадиганча) намоз ўқийди, сўнг намозининг охирида витрни адо этади, чунки ‹бир кечада иккита витр бўлмайди›», дедилар. Ишоқ шу (фикр)га борибди. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан баъзи илм аҳли эса: «Агар туннинг аввалида витр ўқиб, сўнг ухлаб, кейин туннинг охирида турса, ўзига (хуш келадиганча) намоз ўқийди, витрини бузмайди ва витрини бўлганича қолдиради», дедилар. Бу Суфён ас-Саврий, Молик ибн Анас, Ибн Муборак, Шофеий, Куфа аҳли ва Аҳмаднинг сўзидир. Бу (қавироқ) саҳиҳдир, чунки Набий ﷺ витрдан кейин намоз ўқиганлари бир неча йўл билан ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ عَمْرٍو أَبُو عَمْرٍو الْحَذَّاءُ الْمَدِينِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نَافِعٍ الصَّائِغُ، عَنْ كَثِيرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَبَّرَ فِي الْعِيدَيْنِ فِي الأُولَى سَبْعًا قَبْلَ الْقِرَاءَةِ وَفِي الآخِرَةِ خَمْسًا قَبْلَ الْقِرَاءَةِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَابْنِ عُمَرَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ جَدِّ كَثِيرٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ وَهُوَ أَحْسَنُ شَيْءٍ رُوِيَ فِي هَذَا الْبَابِ عَنِ النَّبِيِّ عَلَيْهِ السَّلاَمُ وَاسْمُهُ عَمْرُو بْنُ عَوْفٍ الْمُزَنِيُّ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ ‏.‏ وَهَكَذَا رُوِيَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّهُ صَلَّى بِالْمَدِينَةِ نَحْوَ هَذِهِ الصَّلاَةِ وَهُوَ قَوْلُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ قَالَ فِي التَّكْبِيرِ فِي الْعِيدَيْنِ تِسْعَ تَكْبِيرَاتٍ فِي الرَّكْعَةِ الأُولَى خَمْسًا قَبْلَ الْقِرَاءَةِ وَفِي الرَّكْعَةِ الثَّانِيَةِ يَبْدَأُ بِالْقِرَاءَةِ ثُمَّ يُكَبِّرُ أَرْبَعًا مَعَ تَكْبِيرَةِ الرُّكُوعِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوُ هَذَا وَهُوَ قَوْلُ أَهْلِ الْكُوفَةِ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ ‏.‏

Amr ibn Avf al-Muzaniy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ ikki hayitda birinchi (rakaat)da qiroatdan oldin yetti marta, oxirgi (rakaat)da qiroatdan oldin besh marta takbir aytdilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Oisha, Ibn Umar va Abdulloh ibn Amrdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Kasirning bobosining hadisi hasan hadisdir va u bu bobda Nabiy alayhis-salomdan rivoyat qilingan eng yaxshi narsadir. Uning ismi Amr ibn Avf al-Muzaniydir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan boʻlgan baʼzi ilm ahllari shu boʻyicha amal qiladilar. Abu Hurayradan ham u Madinada shu namozga oʻxshash namoz oʻqigani rivoyat qilingan va bu Madina ahlining soʻzidir. Molik ibn Anas, Shofiʼiy, Ahmad va Ishoq ham shuni aytadilar. Abdulloh ibn Masʼuddan u ikki hayitdagi takbir haqida: toʻqqiz takbir, birinchi rakaatda qiroatdan oldin besh marta, ikkinchi rakaatda esa qiroatdan boshlanadi, soʻng rukuʼ takbiri bilan birga toʻrt marta takbir aytiladi, degani rivoyat qilingan. Nabiy ﷺning bir qancha sahobalaridan ham shunga oʻxshash (rivoyat) keltirilgan va bu Kufa ahlining soʻzidir. Sufyon Savriy ham shuni aytadi.Амр ибн Авф ал-Музаний (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ икки ҳайитда биринчи (ракаат)да қироатдан олдин етти марта, охирги (ракаат)да қироатдан олдин беш марта такбир айтдилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Оиша, Ибн Умар ва Абдуллоҳ ибн Амрдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Касирнинг бобосининг ҳадиси ҳасан ҳадисдир ва у бу бобда Набий алайҳис-саломдан ривоят қилинган энг яхши нарсадир. Унинг исми Амр ибн Авф ал-Музанийдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган баъзи илм аҳллари шу бўйича амал қиладилар. Абу Ҳурайрадан ҳам у Мадинада шу намозга ўхшаш намоз ўқигани ривоят қилинган ва бу Мадина аҳлининг сўзидир. Молик ибн Анас, Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар. Абдуллоҳ ибн Масъуддан у икки ҳайитдаги такбир ҳақида: тўққиз такбир, биринчи ракаатда қироатдан олдин беш марта, иккинчи ракаатда эса қироатдан бошланади, сўнг рукуъ такбири билан бирга тўрт марта такбир айтилади, дегани ривоят қилинган. Набий ﷺнинг бир қанча саҳобаларидан ҳам шунга ўхшаш (ривоят) келтирилган ва бу Куфа аҳлининг сўзидир. Суфён Саврий ҳам шуни айтади.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا يَحْيَى بْنُ أَبِي إِسْحَاقَ الْحَضْرَمِيُّ، حَدَّثَنَا أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ، قَالَ خَرَجْنَا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنَ الْمَدِينَةِ إِلَى مَكَّةَ فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ لأَنَسٍ كَمْ أَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِمَكَّةَ قَالَ عَشْرًا ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَجَابِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَنَسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ أَقَامَ فِي بَعْضِ أَسْفَارِهِ تِسْعَ عَشْرَةَ يُصَلِّي رَكْعَتَيْنِ ‏.‏ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَنَحْنُ إِذَا أَقَمْنَا مَا بَيْنَنَا وَبَيْنَ تِسْعَ عَشْرَةَ صَلَّيْنَا رَكْعَتَيْنِ وَإِنْ زِدْنَا عَلَى ذَلِكَ أَتْمَمْنَا الصَّلاَةَ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ عَلِيٍّ أَنَّهُ قَالَ مَنْ أَقَامَ عَشَرَةَ أَيَّامٍ أَتَمَّ الصَّلاَةَ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ قَالَ مَنْ أَقَامَ خَمْسَةَ عَشَرَ يَوْمًا أَتَمَّ الصَّلاَةَ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْهُ ثِنْتَىْ عَشْرَةَ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ أَنَّهُ قَالَ إِذَا أَقَامَ أَرْبَعًا صَلَّى أَرْبَعًا ‏.‏ وَرَوَى عَنْهُ ذَلِكَ قَتَادَةُ وَعَطَاءٌ الْخُرَاسَانِيُّ ‏.‏ وَرَوَى عَنْهُ دَاوُدُ بْنُ أَبِي هِنْدٍ خِلاَفَ هَذَا ‏.‏ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ بَعْدُ فِي ذَلِكَ فَأَمَّا سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَأَهْلُ الْكُوفَةِ فَذَهَبُوا إِلَى تَوْقِيتِ خَمْسَ عَشْرَةَ وَقَالُوا إِذَا أَجْمَعَ عَلَى إِقَامَةِ خَمْسَ عَشْرَةَ أَتَمَّ الصَّلاَةَ ‏.‏ وَقَالَ الأَوْزَاعِيُّ إِذَا أَجْمَعَ عَلَى إِقَامَةِ ثِنْتَىْ عَشْرَةَ أَتَمَّ الصَّلاَةَ ‏.‏ وَقَالَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ إِذَا أَجْمَعَ عَلَى إِقَامَةِ أَرْبَعَةٍ أَتَمَّ الصَّلاَةَ ‏.‏ وَأَمَّا إِسْحَاقُ فَرَأَى أَقْوَى الْمَذَاهِبِ فِيهِ حَدِيثَ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ لأَنَّهُ رَوَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ تَأَوَّلَهُ بَعْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِذَا أَجْمَعَ عَلَى إِقَامَةِ تِسْعَ عَشْرَةَ أَتَمَّ الصَّلاَةَ ‏.‏ ثُمَّ أَجْمَعَ أَهْلُ الْعِلْمِ عَلَى أَنَّ الْمُسَافِرَ يَقْصُرُ مَا لَمْ يُجْمِعْ إِقَامَةً وَإِنْ أَتَى عَلَيْهِ سِنُونَ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Biz Nabiy ﷺ bilan Madinadan Makkaga chiqdik, u zot ikki rakaat oʻqidilar», dedi. (Roviy) aytdi: Men Anasga: «Rasululloh ﷺ Makkada qancha turdilar?» dedim. U: «Oʻn (kun)», dedi. Abu Iso aytdi: Anasning hadisi hasan sahihdir. Ibn Abbosdan Nabiy ﷺning baʼzi safarlarida oʻn toʻqqiz (kun) turib, ikki rakaat oʻqiganlari rivoyat qilingan. Ibn Abbos: «Biz oʻn toʻqqiz (kun)gacha tursak, ikki rakaat oʻqiymiz, agar bundan ortiq tursak, namozni toʻliq oʻqiymiz», dedi. Alidan rivoyat qilinishicha, u: «Kim oʻn kun tursa, namozni toʻliq oʻqisin», degan. Ibn Umardan rivoyat qilinishicha, u: «Kim oʻn besh kun tursa, namozni toʻliq oʻqisin», degan. Undan oʻn ikki (kun) deb ham rivoyat qilingan. Said ibn al-Musayyabdan rivoyat qilinishicha, u: «Toʻrt (kun) tursa, toʻrt (rakaat) oʻqiydi», degan. Buni undan Qatoda va Ato al-Xurosoniy rivoyat qilgan. Dovud ibn Abu Hind esa undan bunga teskarisini rivoyat qilgan. Keyin ilm ahli bu masalada ixtilof qildi. Sufyon as-Savriy va kufaliklar oʻn beshni belgilashga moyil boʻlib: «Agar oʻn besh (kun) turishni qatʼiy niyat qilsa, namozni toʻliq oʻqiydi», dedilar. Avzoiy: «Agar oʻn ikki (kun) turishni qatʼiy niyat qilsa, namozni toʻliq oʻqiydi», dedi. Molik ibn Anas, Shofeiy va Ahmad: «Agar toʻrt (kun) turishni qatʼiy niyat qilsa, namozni toʻliq oʻqiydi», dedilar. Ishoq esa bu boradagi eng kuchli mazhab Ibn Abbosning hadisi deb koʻrib: «Chunki u buni Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan, soʻng Nabiy ﷺdan keyin uni shunday taʼvil qilgan: agar oʻn toʻqqiz (kun) turishni qatʼiy niyat qilsa, namozni toʻliq oʻqiydi», dedi. Soʻng ilm ahli musofir qancha yil oʻtsa-da, (bir joyda) turishni qatʼiy niyat qilmagunicha qasr qilishi (mumkinligiga) ittifoq qildilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Биз Набий ﷺ билан Мадинадан Маккага чиқдик, у зот икки ракаат ўқидилар», деди. (Ровий) айтди: Мен Анасга: «Расулуллоҳ ﷺ Маккада қанча турдилар?» дедим. У: «Ўн (кун)», деди. Абу Исо айтди: Анаснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Ибн Аббосдан Набий ﷺнинг баъзи сафарларида ўн тўққиз (кун) туриб, икки ракаат ўқиганлари ривоят қилинган. Ибн Аббос: «Биз ўн тўққиз (кун)гача турсак, икки ракаат ўқиймиз, агар бундан ортиқ турсак, намозни тўлиқ ўқиймиз», деди. Алидан ривоят қилинишича, у: «Ким ўн кун турса, намозни тўлиқ ўқисин», деган. Ибн Умардан ривоят қилинишича, у: «Ким ўн беш кун турса, намозни тўлиқ ўқисин», деган. Ундан ўн икки (кун) деб ҳам ривоят қилинган. Саид ибн ал-Мусайябдан ривоят қилинишича, у: «Тўрт (кун) турса, тўрт (ракаат) ўқийди», деган. Буни ундан Қатода ва Ато ал-Хуросоний ривоят қилган. Довуд ибн Абу Ҳинд эса ундан бунга тескарисини ривоят қилган. Кейин илм аҳли бу масалада ихтилоф қилди. Суфён ас-Саврий ва куфаликлар ўн бешни белгилашга мойил бўлиб: «Агар ўн беш (кун) туришни қатъий ният қилса, намозни тўлиқ ўқийди», дедилар. Авзоий: «Агар ўн икки (кун) туришни қатъий ният қилса, намозни тўлиқ ўқийди», деди. Молик ибн Анас, Шофеий ва Аҳмад: «Агар тўрт (кун) туришни қатъий ният қилса, намозни тўлиқ ўқийди», дедилар. Ишоқ эса бу борадаги энг кучли мазҳаб Ибн Аббоснинг ҳадиси деб кўриб: «Чунки у буни Набий ﷺдан ривоят қилган, сўнг Набий ﷺдан кейин уни шундай таъвил қилган: агар ўн тўққиз (кун) туришни қатъий ният қилса, намозни тўлиқ ўқийди», деди. Сўнг илм аҳли мусофир қанча йил ўтса-да, (бир жойда) туришни қатъий ният қилмагунича қаср қилиши (мумкинлигига) иттифоқ қилдилар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ، مُحَمَّدُ بْنُ أَبَانَ حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ صَدَقَةَ، عَنْ سُفْيَانَ بْنِ حُسَيْنٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم صَلَّى صَلاَةَ الْكُسُوفِ وَجَهَرَ بِالْقِرَاءَةِ فِيهَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَرَوَاهُ أَبُو إِسْحَاقَ الْفَزَارِيُّ عَنْ سُفْيَانَ بْنِ حُسَيْنٍ نَحْوَهُ ‏.‏ وَبِهَذَا الْحَدِيثِ يَقُولُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ kusuf namozini oʻqidilar va unda qiroatni ovoz chiqarib (jahr bilan) oʻqidilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Buni Abu Ishoq al-Fazoriy ham Sufyon ibn Husayndan shunga oʻxshash rivoyat qilgan. Molik ibn Anas, Ahmad va Ishoq shu hadisga aytadilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ кусуф намозини ўқидилар ва унда қироатни овоз чиқариб (жаҳр билан) ўқидилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Буни Абу Ишоқ ал-Фазорий ҳам Суфён ибн Ҳусайндан шунга ўхшаш ривоят қилган. Молик ибн Анас, Аҳмад ва Ишоқ шу ҳадисга айтадилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي الشَّوَارِبِ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم صَلَّى صَلاَةَ الْخَوْفِ بِإِحْدَى الطَّائِفَتَيْنِ رَكْعَةً وَالطَّائِفَةُ الأُخْرَى مُوَاجِهَةُ الْعَدُوِّ ثُمَّ انْصَرَفُوا فَقَامُوا فِي مَقَامِ أُولَئِكَ وَجَاءَ أُولَئِكَ فَصَلَّى بِهِمْ رَكْعَةً أُخْرَى ثُمَّ سَلَّمَ عَلَيْهِمْ فَقَامَ هَؤُلاَءِ فَقَضَوْا رَكْعَتَهُمْ وَقَامَ هَؤُلاَءِ فَقَضَوْا رَكْعَتَهُمْ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى مُوسَى بْنُ عُقْبَةَ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ مِثْلَ هَذَا ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَحُذَيْفَةَ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَسَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ وَأَبِي عَيَّاشٍ الزُّرَقِيِّ وَاسْمُهُ زَيْدُ بْنُ صَامِتٍ وَأَبِي بَكْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ ذَهَبَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ فِي صَلاَةِ الْخَوْفِ إِلَى حَدِيثِ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ قَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم صَلاَةُ الْخَوْفِ عَلَى أَوْجُهٍ وَمَا أَعْلَمُ فِي هَذَا الْبَابِ إِلاَّ حَدِيثًا صَحِيحًا وَأَخْتَارُ حَدِيثَ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ ‏.‏ وَهَكَذَا قَالَ إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ قَالَ ثَبَتَتِ الرِّوَايَاتُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي صَلاَةِ الْخَوْفِ ‏.‏ وَرَأَى أَنَّ كُلَّ مَا رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي صَلاَةِ الْخَوْفِ فَهُوَ جَائِزٌ وَهَذَا عَلَى قَدْرِ الْخَوْفِ ‏.‏ قَالَ إِسْحَاقُ وَلَسْنَا نَخْتَارُ حَدِيثَ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ عَلَى غَيْرِهِ مِنَ الرِّوَايَاتِ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ xavf namozini oʻqidilar: ikki toifadan biri bilan bir rakaat oʻqidilar, ikkinchi toifa esa dushmanga roʻbaroʻ turardi; soʻng ular qaytib, anavilarning oʻrnida turdilar, anavilar kelishdi va u zot ular bilan yana bir rakaat oʻqidilar; soʻng ularga salom berdilar; soʻng bular turib, oʻz rakaatlarini qazo qildilar, anavilar ham turib, oʻz rakaatlarini qazo qildilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis sahihdir. Muso ibn Uqba ham Nofedan, u Ibn Umardan shunga oʻxshash rivoyat qilgan. (Abu Iso) dedi: Bu bobda Jobir, Huzayfa, Zayd ibn Sobit, Ibn Abbos, Abu Hurayra, Ibn Masʼud, Sahl ibn Abu Hasma, Abu Ayyosh az-Zuraqiy — ismi Zayd ibn Somit — va Abu Bakralardan ham (hadis) bor. Abu Iso aytdi: Molik ibn Anas xavf namozida Sahl ibn Abu Hasmaning hadisiga borgan va bu Shofeiyning soʻzidir. Ahmad: «Paygʻambar ﷺdan xavf namozi bir necha vajh bilan rivoyat qilingan, men bu bobda sahih hadisdan boshqasini bilmayman va Sahl ibn Abu Hasmaning hadisini tanlayman» degan. Ishoq ibn Ibrohim ham shunday degan: «Paygʻambar ﷺdan xavf namozi haqidagi rivoyatlar sobit boʻlgan», deb Paygʻambar ﷺdan xavf namozi haqida rivoyat qilingan har bir narsa joiz va bu xavfning miqdoriga koʻra deb koʻrgan. Ishoq aytdi: Biz Sahl ibn Abu Hasmaning hadisini boshqa rivoyatlardan ustun qoʻyib tanlamaymiz.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ хавф намозини ўқидилар: икки тоифадан бири билан бир ракаат ўқидилар, иккинчи тоифа эса душманга рўбарў турарди; сўнг улар қайтиб, анавиларнинг ўрнида турдилар, анавилар келишди ва у зот улар билан яна бир ракаат ўқидилар; сўнг уларга салом бердилар; сўнг булар туриб, ўз ракаатларини қазо қилдилар, анавилар ҳам туриб, ўз ракаатларини қазо қилдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис саҳиҳдир. Мусо ибн Уқба ҳам Нофедан, у Ибн Умардан шунга ўхшаш ривоят қилган. (Абу Исо) деди: Бу бобда Жобир, Ҳузайфа, Зайд ибн Собит, Ибн Аббос, Абу Ҳурайра, Ибн Масъуд, Саҳл ибн Абу Ҳасма, Абу Айёш аз-Зурақий — исми Зайд ибн Сомит — ва Абу Бакралардан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Молик ибн Анас хавф намозида Саҳл ибн Абу Ҳасманинг ҳадисига борган ва бу Шофеийнинг сўзидир. Аҳмад: «Пайғамбар ﷺдан хавф намози бир неча важҳ билан ривоят қилинган, мен бу бобда саҳиҳ ҳадисдан бошқасини билмайман ва Саҳл ибн Абу Ҳасманинг ҳадисини танлайман» деган. Ишоқ ибн Иброҳим ҳам шундай деган: «Пайғамбар ﷺдан хавф намози ҳақидаги ривоятлар собит бўлган», деб Пайғамбар ﷺдан хавф намози ҳақида ривоят қилинган ҳар бир нарса жоиз ва бу хавфнинг миқдорига кўра деб кўрган. Ишоқ айтди: Биз Саҳл ибн Абу Ҳасманинг ҳадисини бошқа ривоятлардан устун қўйиб танламаймиз.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ مَنِ اسْتَفَادَ مَالاً فَلاَ زَكَاةَ فِيهِ حَتَّى يَحُولَ عَلَيْهِ الْحَوْلُ عِنْدَ رَبِّهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَرَوَى أَيُّوبُ وَعُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ مَوْقُوفًا ‏.‏ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ ضَعِيفٌ فِي الْحَدِيثِ ضَعَّفَهُ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ وَعَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ وَغَيْرُهُمَا مِنْ أَهْلِ الْحَدِيثِ وَهُوَ كَثِيرُ الْغَلَطِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنْ لاَ زَكَاةَ فِي الْمَالِ الْمُسْتَفَادِ حَتَّى يَحُولَ عَلَيْهِ الْحَوْلُ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِذَا كَانَ عِنْدَهُ مَالٌ تَجِبُ فِيهِ الزَّكَاةُ فَفِيهِ الزَّكَاةُ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ عِنْدَهُ سِوَى الْمَالِ الْمُسْتَفَادِ مَا تَجِبُ فِيهِ الزَّكَاةُ لَمْ يَجِبْ عَلَيْهِ فِي الْمَالِ الْمُسْتَفَادِ زَكَاةٌ حَتَّى يَحُولَ عَلَيْهِ الْحَوْلُ فَإِنِ اسْتَفَادَ مَالاً قَبْلَ أَنْ يَحُولَ عَلَيْهِ الْحَوْلُ فَإِنَّهُ يُزَكِّي الْمَالَ الْمُسْتَفَادَ مَعَ مَالِهِ الَّذِي وَجَبَتْ فِيهِ الزَّكَاةُ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَأَهْلُ الْكُوفَةِ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Kim biror mol topsa, toki uning ustidan Robbi huzurida bir yil aylanmaguncha, unda zakot yoʻq». Abu Iso aytdi: Bu (rivoyat) Abdurrahmon ibn Zayd ibn Aslamning hadisidan sahihroqdir. Abu Iso aytdi: Ayyub, Ubaydulloh ibn Umar va boshqa bir nechalar Nofeʼdan, u Ibn Umardan mavquf holda rivoyat qilganlar. Abdurrahmon ibn Zayd ibn Aslam esa hadisda zaifdir; uni Ahmad ibn Hanbal, Ali ibn Madiniy va hadis ahlidan boshqalar zaif sanaganlar, u koʻp xatoga yoʻl qoʻyuvchidir. Nabiy ﷺning sahobalaridan bir nechalaridan topilgan molda toki uning ustidan bir yil oʻtmaguncha zakot yoʻqligi rivoyat qilingan. Molik ibn Anas, Shofiiy, Ahmad va Ishoq shuni aytadilar. Ilm ahlidan baʼzilari aytdi: Agar uning oldida zakot vojib boʻladigan mol boʻlsa, unda zakot bor; agar uning oldida zakot vojib boʻladigan mol topgan molidan boshqa hech narsa boʻlmasa, topilgan molda toki uning ustidan bir yil oʻtmaguncha zakot vojib boʻlmaydi. Agar bir yil oʻtishidan oldin biror mol topsa, u topilgan molni zakot vojib boʻlgan moli bilan birga zakot qiladi. Sufyon Savriy va Kufa ahli shuni aytadilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Ким бирор мол топса, токи унинг устидан Робби ҳузурида бир йил айланмагунча, унда закот йўқ». Абу Исо айтди: Бу (ривоят) Абдурраҳмон ибн Зайд ибн Асламнинг ҳадисидан саҳиҳроқдир. Абу Исо айтди: Айюб, Убайдуллоҳ ибн Умар ва бошқа бир нечалар Нофеъдан, у Ибн Умардан мавқуф ҳолда ривоят қилганлар. Абдурраҳмон ибн Зайд ибн Аслам эса ҳадисда заифдир; уни Аҳмад ибн Ҳанбал, Али ибн Мадиний ва ҳадис аҳлидан бошқалар заиф санаганлар, у кўп хатога йўл қўювчидир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан бир нечаларидан топилган молда токи унинг устидан бир йил ўтмагунча закот йўқлиги ривоят қилинган. Молик ибн Анас, Шофиий, Аҳмад ва Ишоқ шуни айтадилар. Илм аҳлидан баъзилари айтди: Агар унинг олдида закот вожиб бўладиган мол бўлса, унда закот бор; агар унинг олдида закот вожиб бўладиган мол топган молидан бошқа ҳеч нарса бўлмаса, топилган молда токи унинг устидан бир йил ўтмагунча закот вожиб бўлмайди. Агар бир йил ўтишидан олдин бирор мол топса, у топилган молни закот вожиб бўлган моли билан бирга закот қилади. Суфён Саврий ва Куфа аҳли шуни айтадилар.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا وَائِلٍ، يُحَدِّثُ عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ ابْنِ أَخِي، زَيْنَبَ امْرَأَةِ عَبْدِ اللَّهِ - عَنْ زَيْنَبَ، - امْرَأَةِ عَبْدِ اللَّهِ - عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي مُعَاوِيَةَ وَأَبُو مُعَاوِيَةَ وَهِمَ فِي حَدِيثِهِ فَقَالَ عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ عَنِ ابْنِ أَخِي زَيْنَبَ ‏.‏ وَالصَّحِيحُ إِنَّمَا هُوَ عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ ابْنِ أَخِي زَيْنَبَ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ رَأَى فِي الْحُلِيِّ زَكَاةً ‏.‏ وَفِي إِسْنَادِ هَذَا الْحَدِيثِ مَقَالٌ ‏.‏ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي ذَلِكَ فَرَأَى بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ فِي الْحُلِيِّ زَكَاةَ مَا كَانَ مِنْهُ ذَهَبٌ وَفِضَّةٌ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمُ ابْنُ عُمَرَ وَعَائِشَةُ وَجَابِرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ وَأَنَسُ بْنُ مَالِكٍ لَيْسَ فِي الْحُلِيِّ زَكَاةٌ ‏.‏ وَهَكَذَا رُوِيَ عَنْ بَعْضِ فُقَهَاءِ التَّابِعِينَ وَبِهِ يَقُولُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏

Zaynab — Abdullohning ayoli (roziyallohu anho)dan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash rivoyat qiladi. Abu Iso aytdi: Bu (rivoyat) Abu Muoviyaning hadisidan sahihroqdir. Abu Muoviya oʻz hadisida vahm qilib (xatoga yoʻl qoʻyib): «Amr ibn Horisdan, u Zaynabning jiyanidan» degan. Sahih (rivoyat) esa: «Amr ibn Horisdan — u Zaynabning jiyanidir» (degan)dir. Amr ibn Shuaybdan, u otasidan, u bobosidan, u Nabiy ﷺdan, u zot taqinchoqda zakot borligini koʻrganlari rivoyat qilingan, ammo bu hadisning isnodida soʻz bor (eʼtiroz oʻrni bor). Ilm ahli bu haqda ixtilof qilgan. Ilm ahlidan baʼzilari — Nabiy ﷺning sahobalaridan va tobeinlardan — taqinchoqning oltin va kumushdan boʻlganida zakot bor deb koʻrganlar. Sufyon Savriy va Abdulloh ibn Muborak shuni aytadilar. Nabiy ﷺning sahobalaridan baʼzilari — ular orasida Ibn Umar, Oisha, Jobir ibn Abdulloh va Anas ibn Molik — taqinchoqda zakot yoʻq deganlar. Tobeinlarning baʼzi fuqaholaridan ham shunday rivoyat qilingan. Molik ibn Anas, Shofiiy, Ahmad va Ishoq shuni aytadilar.Зайнаб — Абдуллоҳнинг аёли (розияллоҳу анҳо)дан, у Набий ﷺдан шунга ўхшаш ривоят қилади. Абу Исо айтди: Бу (ривоят) Абу Муовиянинг ҳадисидан саҳиҳроқдир. Абу Муовия ўз ҳадисида ваҳм қилиб (хатога йўл қўйиб): «Амр ибн Ҳорисдан, у Зайнабнинг жиянидан» деган. Саҳиҳ (ривоят) эса: «Амр ибн Ҳорисдан — у Зайнабнинг жиянидир» (деган)дир. Амр ибн Шуайбдан, у отасидан, у бобосидан, у Набий ﷺдан, у зот тақинчоқда закот борлигини кўрганлари ривоят қилинган, аммо бу ҳадиснинг иснодида сўз бор (эътироз ўрни бор). Илм аҳли бу ҳақда ихтилоф қилган. Илм аҳлидан баъзилари — Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва тобеинлардан — тақинчоқнинг олтин ва кумушдан бўлганида закот бор деб кўрганлар. Суфён Саврий ва Абдуллоҳ ибн Муборак шуни айтадилар. Набий ﷺнинг саҳобаларидан баъзилари — улар орасида Ибн Умар, Оиша, Жобир ибн Абдуллоҳ ва Анас ибн Молик — тақинчоқда закот йўқ деганлар. Тобеинларнинг баъзи фуқаҳоларидан ҳам шундай ривоят қилинган. Молик ибн Анас, Шофиий, Аҳмад ва Ишоқ шуни айтадилар.

حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ الأَشَجُّ، حَدَّثَنَا أَبُو خَالِدٍ الأَحْمَرُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ قَيْسٍ الْمُلاَئِيِّ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ صِلَةَ بْنِ زُفَرَ، قَالَ كُنَّا عِنْدَ عَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ فَأُتِيَ بِشَاةٍ مَصْلِيَّةٍ فَقَالَ كُلُوا ‏.‏ فَتَنَحَّى بَعْضُ الْقَوْمِ فَقَالَ إِنِّي صَائِمٌ ‏.‏ فَقَالَ عَمَّارٌ مَنْ صَامَ الْيَوْمَ الَّذِي يَشُكُّ فِيهِ النَّاسُ فَقَدْ عَصَى أَبَا الْقَاسِمِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَأَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَمَّارٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ بَعْدَهُمْ مِنَ التَّابِعِينَ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَمَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ كَرِهُوا أَنْ يَصُومَ الرَّجُلُ الْيَوْمَ الَّذِي يُشَكُّ فِيهِ وَرَأَى أَكْثَرُهُمْ إِنْ صَامَهُ فَكَانَ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ أَنْ يَقْضِيَ يَوْمًا مَكَانَهُ ‏.‏

Sila ibn Zufar (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Biz Ammor ibn Yosirning huzurida edik. (Unga) qovurilgan qoʻy keltirildi va u: «Yenglar», dedi. Shunda qavmdan baʼzilari chetga chiqib: «Men roʻzadorman», dedi. Ammor: «Kim odamlar shubha qiladigan kunda roʻza tutsa, u Abul-Qosim ﷺga osiy boʻlibdi», dedi. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Abu Hurayra va Anasdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Ammorning hadisi hasan sahih hadisdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan boʻlgan ilm ahlining koʻpchiligi va ulardan keyingi tobeʼinlarning amali shunga muvofiqdir. Sufyon as-Savriy, Molik ibn Anas, Abdulloh ibn al-Muborak, Shofiʼiy, Ahmad va Ishoq ham shuni aytadilar — ular kishining shubha qilinadigan kunda roʻza tutishini makruh sanaganlar. Ularning koʻpchiligi, agar kishi uni tutsa-yu, u Ramazon oyidan boʻlib chiqsa, uning oʻrniga bir kun qazo tutishni (lozim) deb koʻrgan.Сила ибн Зуфар (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Биз Аммор ибн Ёсирнинг ҳузурида эдик. (Унга) қовурилган қўй келтирилди ва у: «Енглар», деди. Шунда қавмдан баъзилари четга чиқиб: «Мен рўзадорман», деди. Аммор: «Ким одамлар шубҳа қиладиган кунда рўза тутса, у Абул-Қосим ﷺга осий бўлибди», деди. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Абу Ҳурайра ва Анасдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Амморнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан бўлган илм аҳлининг кўпчилиги ва улардан кейинги тобеъинларнинг амали шунга мувофиқдир. Суфён ас-Саврий, Молик ибн Анас, Абдуллоҳ ибн ал-Муборак, Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар — улар кишининг шубҳа қилинадиган кунда рўза тутишини макруҳ санаганлар. Уларнинг кўпчилиги, агар киши уни тутса-ю, у Рамазон ойидан бўлиб чиқса, унинг ўрнига бир кун қазо тутишни (лозим) деб кўрган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَرَجَ إِلَى مَكَّةَ عَامَ الْفَتْحِ فَصَامَ حَتَّى بَلَغَ كُرَاعَ الْغَمِيمِ وَصَامَ النَّاسُ مَعَهُ فَقِيلَ لَهُ إِنَّ النَّاسَ قَدْ شَقَّ عَلَيْهِمُ الصِّيَامُ وَإِنَّ النَّاسَ يَنْظُرُونَ فِيمَا فَعَلْتَ ‏.‏ فَدَعَا بِقَدَحٍ مِنْ مَاءٍ بَعْدَ الْعَصْرِ فَشَرِبَ وَالنَّاسُ يَنْظُرُونَ إِلَيْهِ فَأَفْطَرَ بَعْضُهُمْ وَصَامَ بَعْضُهُمْ فَبَلَغَهُ أَنَّ نَاسًا صَامُوا فَقَالَ ‏"‏ أُولَئِكَ الْعُصَاةُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ كَعْبِ بْنِ عَاصِمٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ جَابِرٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ لَيْسَ مِنَ الْبِرِّ الصِّيَامُ فِي السَّفَرِ ‏"‏ ‏.‏ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الصَّوْمِ فِي السَّفَرِ فَرَأَى بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنَّ الْفِطْرَ فِي السَّفَرِ أَفْضَلُ حَتَّى رَأَى بَعْضُهُمْ عَلَيْهِ الإِعَادَةَ إِذَا صَامَ فِي السَّفَرِ ‏.‏ وَاخْتَارَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ الْفِطْرَ فِي السَّفَرِ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ إِنْ وَجَدَ قُوَّةً فَصَامَ فَحَسَنٌ وَهُوَ أَفْضَلُ وَإِنْ أَفْطَرَ فَحَسَنٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَمَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ ‏.‏ وَقَالَ الشَّافِعِيُّ وَإِنَّمَا مَعْنَى قَوْلِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَيْسَ مِنَ الْبِرِّ الصِّيَامُ فِي السَّفَرِ ‏"‏ ‏.‏ وَقَوْلُهُ حِينَ بَلَغَهُ أَنَّ نَاسًا صَامُوا فَقَالَ ‏"‏ أُولَئِكَ الْعُصَاةُ ‏"‏ ‏.‏ فَوَجْهُ هَذَا إِذَا لَمْ يَحْتَمِلْ قَلْبُهُ قَبُولَ رُخْصَةِ اللَّهِ فَأَمَّا مَنْ رَأَى الْفِطْرَ مُبَاحًا وَصَامَ وَقَوِيَ عَلَى ذَلِكَ فَهُوَ أَعْجَبُ إِلَىَّ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Fath yili Makkaga (yurish qilib) chiqdilar va Kuroʼul Gʻamim degan joyga yetgunlaricha roʻza tutdilar, odamlar ham u zot bilan birga roʻza tutdilar. Soʻng u zotga: «Odamlarga roʻza ogʻir botdi va odamlar siz nima qilishingizga qarab turibdilar», deyildi. Shunda u zot asrdan keyin bir idish suv soʻrab keltirtirdilar va odamlar qarab turgan holda ichdilar. Shunda baʼzilari roʻzasini ochdi, baʼzilari roʻza tutaverdi. U zotga bir qancha odamlar roʻza tutaverganligi yetib borgach: «Anavilar — itoatsizlardir», dedilar. Abu Iso aytdi: Jobirning hadisi hasan sahih hadisdir. Nabiy ﷺdan: «Safarda roʻza tutish yaxshilik (taqvo)dan emasdir», deganliklari ham rivoyat qilingan. Ilm ahli safarda roʻza tutish haqida ixtilof qilganlar. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan baʼzi ilm ahli safarda roʻzani ochish afzal deb bilganlar, hatto ulardan baʼzilari safarda roʻza tutgan kishiga qazosi lozim deb hisoblaganlar. Ahmad va Ishoq safarda roʻzani ochishni ixtiyor qilganlar. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan baʼzi ilm ahli esa: «Agar kuch topib roʻza tutsa, yaxshidir va u afzaldir, agar roʻzasini ochsa, ham yaxshidir», deganlar. Bu Sufyon Savriy, Molik ibn Anas va Abdulloh ibn Muborakning soʻzidir. Shofiiy aytdi: Nabiy ﷺning «Safarda roʻza tutish yaxshilikdan emasdir» degan soʻzlari va bir qancha odamlar roʻza tutaverganligi yetib borganda «Anavilar — itoatsizlardir» degan soʻzlarining maʼnosi shuki, bu kishining qalbi Allohning ruxsatini qabul qila olmagan holatga tegishlidir. Roʻzani ochish mubohligini bila turib roʻza tutgan va bunga kuchi yetgan kishi esa men uchun yanada yoqimliroqdir.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Фатҳ йили Маккага (юриш қилиб) чиқдилар ва Курўул Ғамим деган жойга етгунларича рўза тутдилар, одамлар ҳам у зот билан бирга рўза тутдилар. Сўнг у зотга: «Одамларга рўза оғир ботди ва одамлар сиз нима қилишингизга қараб турибдилар», дейилди. Шунда у зот асрдан кейин бир идиш сув сўраб келтиртирдилар ва одамлар қараб турган ҳолда ичдилар. Шунда баъзилари рўзасини очди, баъзилари рўза тутаверди. У зотга бир қанча одамлар рўза тутаверганлиги етиб боргач: «Анавилар — итоатсизлардир», дедилар. Абу Исо айтди: Жобирнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий ﷺдан: «Сафарда рўза тутиш яхшилик (тақво)дан эмасдир», деганликлари ҳам ривоят қилинган. Илм аҳли сафарда рўза тутиш ҳақида ихтилоф қилганлар. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан баъзи илм аҳли сафарда рўзани очиш афзал деб билганлар, ҳатто улардан баъзилари сафарда рўза тутган кишига қазоси лозим деб ҳисоблаганлар. Аҳмад ва Ишоқ сафарда рўзани очишни ихтиёр қилганлар. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан баъзи илм аҳли эса: «Агар куч топиб рўза тутса, яхшидир ва у афзалдир, агар рўзасини очса, ҳам яхшидир», деганлар. Бу Суфён Саврий, Молик ибн Анас ва Абдуллоҳ ибн Муборакнинг сўзидир. Шофиий айтди: Набий ﷺнинг «Сафарда рўза тутиш яхшиликдан эмасдир» деган сўзлари ва бир қанча одамлар рўза тутаверганлиги етиб борганда «Анавилар — итоатсизлардир» деган сўзларининг маъноси шуки, бу кишининг қалби Аллоҳнинг рухсатини қабул қила олмаган ҳолатга тегишлидир. Рўзани очиш мубоҳлигини била туриб рўза тутган ва бунга кучи етган киши эса мен учун янада ёқимлироқдир.

حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ عَوْفٍ، عَنِ ابْنِ سِيرِينَ، وَخِلاَسٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَهُ أَوْ نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ وَأُمِّ إِسْحَاقَ الْغَنَوِيَّةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَالَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ إِذَا أَكَلَ فِي رَمَضَانَ نَاسِيًا فَعَلَيْهِ الْقَضَاءُ ‏.‏ وَالْقَوْلُ الأَوَّلُ أَصَحُّ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash yoki shunga yaqin (hadis boshqa isnod bilan) rivoyat qilinadi. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Abu Said va Ummu Ishoq al-Gʻanaviyyadan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Koʻpchilik ilm ahli nazdida amal shunga binoandir va buni Sufyon Savriy, Shofiiy, Ahmad va Ishoq aytadilar. Molik ibn Anas: «Agar Ramazonda unutib yesa, unga qazo lozim», dedi. Birinchi soʻz esa sahihroqdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺдан шунга ўхшаш ёки шунга яқин (ҳадис бошқа иснод билан) ривоят қилинади. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Абу Саид ва Умму Ишоқ ал-Ғанавийядан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Кўпчилик илм аҳли наздида амал шунга биноандир ва буни Суфён Саврий, Шофиий, Аҳмад ва Ишоқ айтадилар. Молик ибн Анас: «Агар Рамазонда унутиб еса, унга қазо лозим», деди. Биринчи сўз эса саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا كَثِيرُ بْنُ هِشَامٍ، حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ بُرْقَانَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كُنْتُ أَنَا وَحَفْصَةُ، صَائِمَتَيْنِ فَعُرِضَ لَنَا طَعَامٌ اشْتَهَيْنَاهُ فَأَكَلْنَا مِنْهُ فَجَاءَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَبَدَرَتْنِي إِلَيْهِ حَفْصَةُ وَكَانَتِ ابْنَةَ أَبِيهَا فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّا كُنَّا صَائِمَتَيْنِ فَعُرِضَ لَنَا طَعَامٌ اشْتَهَيْنَاهُ فَأَكَلْنَا مِنْهُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ اقْضِيَا يَوْمًا آخَرَ مَكَانَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَرَوَى صَالِحُ بْنُ أَبِي الأَخْضَرِ وَمُحَمَّدُ بْنُ أَبِي حَفْصَةَ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ مِثْلَ هَذَا ‏.‏ وَرَوَاهُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَمَعْمَرٌ وَعُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ وَزِيَادُ بْنُ سَعْدٍ وَغَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الْحُفَّاظِ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عَائِشَةَ مُرْسَلاً ‏.‏ وَلَمْ يَذْكُرُوا فِيهِ عَنْ عُرْوَةَ وَهَذَا أَصَحُّ ‏.‏ لأَنَّهُ رُوِيَ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، قَالَ سَأَلْتُ الزُّهْرِيَّ قُلْتُ لَهُ أَحَدَّثَكَ عُرْوَةُ عَنْ عَائِشَةَ قَالَ لَمْ أَسْمَعْ مِنْ عُرْوَةَ فِي هَذَا شَيْئًا وَلَكِنِّي سَمِعْتُ فِي خِلاَفَةِ سُلَيْمَانَ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ مِنْ نَاسٍ عَنْ بَعْضِ مَنْ سَأَلَ عَائِشَةَ عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ عَلِيُّ بْنُ عِيسَى بْنِ يَزِيدَ الْبَغْدَادِيُّ حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ فَذَكَرَ الْحَدِيثَ ‏.‏ وَقَدْ ذَهَبَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ إِلَى هَذَا الْحَدِيثِ فَرَأَوْا عَلَيْهِ الْقَضَاءَ إِذَا أَفْطَرَ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Men va Hafsa ikkimiz roʻzador edik. Bizga oʻzimiz istagan bir taom keltirildi, biz undan yedik. Soʻng Rasululloh ﷺ keldilar. Hafsa mendan oldin u zotga (yetib): — u otasining qizi edi — ‹Ey Allohning Rasuli, biz ikkimiz roʻzador edik, bizga oʻzimiz istagan taom keltirildi, biz undan yedik›, dedi. U zot: ‹Uning oʻrniga boshqa bir kun qazo qilinglar›, dedilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadisni Soleh ibn Abul-Axzar va Muhammad ibn Abu Hafsa Zuhriydan, u Urvadan, u Oishadan shu kabi rivoyat qilganlar. Molik ibn Anas, Maʼmar, Ubaydulloh ibn Umar, Ziyod ibn Saʼd va huffozdan koʻplari uni Zuhriydan, u Oishadan mursal holda rivoyat qildilar va unda Urvani zikr qilmadilar — bu sahihroqdir. Chunki Ibn Jurayjdan rivoyat qilinadiki, u: «Men Zuhriydan soʻradim: ‹Senga Urva Oishadan rivoyat qildimi?›, dedim. U: ‹Men bu haqda Urvadan hech narsa eshitmadim, lekin Sulaymon ibn Abdulmalik xalifaligi davrida Oishadan bu hadisni soʻragan baʼzi kishilardan eshitdim›, dedi», dedi. Paygʻambar ﷺning sahobalaridan va boshqalardan ahli ilmning bir guruhi shu hadisga amal qildilar va iftor qilgan kishiga qazo lozim deb koʻrdilar. Bu Molik ibn Anasning soʻzidir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Мен ва Ҳафса иккимиз рўзадор эдик. Бизга ўзимиз истаган бир таом келтирилди, биз ундан едик. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ келдилар. Ҳафса мендан олдин у зотга (етиб): — у отасининг қизи эди — ‹Эй Аллоҳнинг Расули, биз иккимиз рўзадор эдик, бизга ўзимиз истаган таом келтирилди, биз ундан едик›, деди. У зот: ‹Унинг ўрнига бошқа бир кун қазо қилинглар›, дедилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадисни Солеҳ ибн Абул-Ахзар ва Муҳаммад ибн Абу Ҳафса Зуҳрийдан, у Урвадан, у Оишадан шу каби ривоят қилганлар. Молик ибн Анас, Маъмар, Убайдуллоҳ ибн Умар, Зиёд ибн Саъд ва ҳуффоздан кўплари уни Зуҳрийдан, у Оишадан мурсал ҳолда ривоят қилдилар ва унда Урвани зикр қилмадилар — бу саҳиҳроқдир. Чунки Ибн Журайждан ривоят қилинадики, у: «Мен Зуҳрийдан сўрадим: ‹Сенга Урва Оишадан ривоят қилдими?›, дедим. У: ‹Мен бу ҳақда Урвадан ҳеч нарса эшитмадим, лекин Сулаймон ибн Абдулмалик халифалиги даврида Оишадан бу ҳадисни сўраган баъзи кишилардан эшитдим›, деди», деди. Пайғамбар ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан аҳли илмнинг бир гуруҳи шу ҳадисга амал қилдилар ва ифтор қилган кишига қазо лозим деб кўрдилар. Бу Молик ибн Анаснинг сўзидир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُلَىٍّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَوْمُ عَرَفَةَ وَيَوْمُ النَّحْرِ وَأَيَّامُ التَّشْرِيقِ عِيدُنَا أَهْلَ الإِسْلاَمِ وَهِيَ أَيَّامُ أَكْلٍ وَشُرْبٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَسَعْدٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَجَابِرٍ وَنُبَيْشَةَ وَبِشْرِ بْنِ سُحَيْمٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ حُذَافَةَ وَأَنَسٍ وَحَمْزَةَ بْنِ عَمْرٍو الأَسْلَمِيِّ وَكَعْبِ بْنِ مَالِكٍ وَعَائِشَةَ وَعَمْرِو بْنِ الْعَاصِ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ يَكْرَهُونَ الصِّيَامَ أَيَّامَ التَّشْرِيقِ إِلاَّ أَنَّ قَوْمًا مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ رَخَّصُوا لِلْمُتَمَتِّعِ إِذَا لَمْ يَجِدْ هَدْيًا وَلَمْ يَصُمْ فِي الْعَشْرِ أَنْ يَصُومَ أَيَّامَ التَّشْرِيقِ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَأَهْلُ الْعِرَاقِ يَقُولُونَ مُوسَى بْنُ عَلِيِّ بْنِ رَبَاحٍ وَأَهْلُ مِصْرَ يَقُولُونَ مُوسَى بْنُ عُلَىٍّ ‏.‏ وَقَالَ سَمِعْتُ قُتَيْبَةُ يَقُولُ سَمِعْتُ اللَّيْثَ بْنَ سَعْدٍ يَقُولُ قَالَ مُوسَى بْنُ عَلِيٍّ لاَ أَجْعَلُ أَحَدًا فِي حِلٍّ صَغَّرَ اسْمَ أَبِي ‏.‏

Uqba ibn Omir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Arafa kuni, Qurbon kuni va tashriq kunlari biz islom ahli uchun bayramimizdir; ular yeyish va ichish kunlaridir», dedilar. Abu Iso aytdi: Uqba ibn Omirning hadisi hasan sahihdir. Ilm ahli huzurida shunga amal qilinadi — ular tashriq kunlarida roʻza tutishni makruh sanaydilar. Biroq Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalaridan bir qavm mutamattiʼ kishi hadiy topa olmasa va (zulhijjaning) oʻninchi kunlarida roʻza tutmagan boʻlsa, tashriq kunlarida roʻza tutishiga ruxsat berishgan. Molik ibn Anas, Shofiʼiy, Ahmad va Ishoq ham shunday deyishgan.Уқба ибн Омир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Арафа куни, Қурбон куни ва ташриқ кунлари биз ислом аҳли учун байрамимиздир; улар ейиш ва ичиш кунларидир», дедилар. Абу Исо айтди: Уқба ибн Омирнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли ҳузурида шунга амал қилинади — улар ташриқ кунларида рўза тутишни макруҳ санайдилар. Бироқ Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқаларидан бир қавм мутаматтиъ киши ҳадий топа олмаса ва (зулҳижжанинг) ўнинчи кунларида рўза тутмаган бўлса, ташриқ кунларида рўза тутишига рухсат беришган. Молик ибн Анас, Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шундай дейишган.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِدْرِيسَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي زِيَادٍ، عَنْ مِقْسَمٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم احْتَجَمَ فِيمَا بَيْنَ مَكَّةَ وَالْمَدِينَةِ وَهُوَ مُحْرِمٌ صَائِمٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ وَجَابِرٍ وَأَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ إِلَى هَذَا الْحَدِيثِ وَلَمْ يَرَوْا بِالْحِجَامَةِ لِلصَّائِمِ بَأْسًا ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَمَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَالشَّافِعِيِّ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ Makka bilan Madina oraligʻida ehromda va roʻzador holda qon oldirdilar. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi hasan sahihdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalaridan baʼzi ilm ahli shu hadisga amal qilgan va roʻzador uchun qon oldirishda zarar koʻrmagan. Bu Sufyon as-Savriy, Molik ibn Anas va Shofiʼiyning soʻzidir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ Макка билан Мадина оралиғида эҳромда ва рўзадор ҳолда қон олдирдилар. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқаларидан баъзи илм аҳли шу ҳадисга амал қилган ва рўзадор учун қон олдиришда зарар кўрмаган. Бу Суфён ас-Саврий, Молик ибн Анас ва Шофиъийнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، أَخْبَرَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ مَطَرٍ الْوَرَّاقِ، عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أَبِي رَافِعٍ، قَالَ تَزَوَّجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَيْمُونَةَ وَهُوَ حَلاَلٌ وَبَنَى بِهَا وَهُوَ حَلاَلٌ وَكُنْتُ أَنَا الرَّسُولَ فِيمَا بَيْنَهُمَا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ وَلاَ نَعْلَمُ أَحَدًا أَسْنَدَهُ غَيْرَ حَمَّادِ بْنِ زَيْدٍ عَنْ مَطَرٍ الْوَرَّاقِ عَنْ رَبِيعَةَ ‏.‏ وَرَوَى مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ عَنْ رَبِيعَةَ عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم تَزَوَّجَ مَيْمُونَةَ وَهُوَ حَلاَلٌ ‏.‏ رَوَاهُ مَالِكٌ مُرْسَلاً ‏.‏ قَالَ وَرَوَاهُ أَيْضًا سُلَيْمَانُ بْنُ بِلاَلٍ عَنْ رَبِيعَةَ مُرْسَلاً ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَرُوِيَ عَنْ يَزِيدَ بْنِ الأَصَمِّ عَنْ مَيْمُونَةَ قَالَتْ تَزَوَّجَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ حَلاَلٌ ‏.‏ وَيَزِيدُ بْنُ الأَصَمِّ هُوَ ابْنُ أُخْتِ مَيْمُونَةَ ‏.‏

Abu Rofeʼ (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Maymunaga halol (ehromsiz) holatlarida uylandilar va u bilan halol holatlarida qoʻshildilar. Men esa ikkalalari oʻrtasidagi elchi edim. Abu Iso aytdi: Bu hasan hadisdir. Buni Hammod ibn Zayddan, u Matar al-Varroqdan, u Robiʼadan rivoyat qilganidan boshqa hech kim musnad qilib (toʻliq sanad bilan) rivoyat qilganini bilmaymiz. Molik ibn Anas Robiʼadan, u Sulaymon ibn Yasordan: Paygʻambar ﷺ Maymunaga halol holatlarida uylandilar, deb rivoyat qildi. Molik buni mursal qilib rivoyat qildi. (Roviy) aytdi: Buni Sulaymon ibn Bilol ham Robiʼadan mursal qilib rivoyat qildi. Abu Iso aytdi: Yazid ibn al-Asammdan, u Maymunadan rivoyat qilinishicha, u: «Rasululloh ﷺ menga halol holatlarida uylandilar», degan. Yazid ibn al-Asamm esa Maymunaning jiyani (singlisining oʻgʻli)dir.Абу Рофеъ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Маймунага ҳалол (эҳромсиз) ҳолатларида уйландилар ва у билан ҳалол ҳолатларида қўшилдилар. Мен эса иккалалари ўртасидаги элчи эдим. Абу Исо айтди: Бу ҳасан ҳадисдир. Буни Ҳаммод ибн Зайддан, у Матар ал-Варроқдан, у Робиъадан ривоят қилганидан бошқа ҳеч ким муснад қилиб (тўлиқ санад билан) ривоят қилганини билмаймиз. Молик ибн Анас Робиъадан, у Сулаймон ибн Ясордан: Пайғамбар ﷺ Маймунага ҳалол ҳолатларида уйландилар, деб ривоят қилди. Молик буни мурсал қилиб ривоят қилди. (Ровий) айтди: Буни Сулаймон ибн Билол ҳам Робиъадан мурсал қилиб ривоят қилди. Абу Исо айтди: Язид ибн ал-Асаммдан, у Маймунадан ривоят қилинишича, у: «Расулуллоҳ ﷺ менга ҳалол ҳолатларида уйландилар», деган. Язид ибн ал-Асамм эса Маймунанинг жияни (синглисининг ўғли)дир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنْ بِلاَلٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم صَلَّى فِي جَوْفِ الْكَعْبَةِ ‏.‏ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ لَمْ يُصَلِّ وَلَكِنَّهُ كَبَّرَ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ وَالْفَضْلِ بْنِ عَبَّاسٍ وَعُثْمَانَ بْنِ طَلْحَةَ وَشَيْبَةَ بْنِ عُثْمَانَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ بِلاَلٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ يَرَوْنَ بِالصَّلاَةِ فِي الْكَعْبَةِ بَأْسًا ‏.‏ وَقَالَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ لاَ بَأْسَ بِالصَّلاَةِ النَّافِلَةِ فِي الْكَعْبَةِ ‏.‏ وَكَرِهَ أَنْ تُصَلَّى الْمَكْتُوبَةُ فِي الْكَعْبَةِ ‏.‏ وَقَالَ الشَّافِعِيُّ لاَ بَأْسَ أَنْ تُصَلَّى الْمَكْتُوبَةُ وَالتَّطَوُّعُ فِي الْكَعْبَةِ لأَنَّ حُكْمَ النَّافِلَةِ وَالْمَكْتُوبَةِ فِي الطَّهَارَةِ وَالْقِبْلَةِ سَوَاءٌ ‏.‏

Bilol (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ Kaʼbaning ichida namoz oʻqidilar. Ibn Abbos esa: «Namoz oʻqimadilar, balki takbir aytdilar», dedi. Bu bobda Usoma ibn Zayd, Fazl ibn Abbos, Usmon ibn Talha va Shayba ibn Usmondan ham (hadis) bor. Abu Iso aytdi: Bilolning hadisi hasan sahihdir. Koʻp ilm ahlining amali shunga binoan boʻlib, ular Kaʼbada namoz oʻqishni zarar deb koʻrmaydilar. Molik ibn Anas: ‹Kaʼbada nafl namoz oʻqishda zarar yoʻq›, dedi, ammo farz namozni Kaʼbada oʻqishni makruh sanadi. Shofiʼiy esa: ‹Kaʼbada farz va nafl namozni oʻqishda zarar yoʻq, chunki nafl bilan farzning hukmi taharat va qiblada birdir›, dedi.Билол (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ Каъбанинг ичида намоз ўқидилар. Ибн Аббос эса: «Намоз ўқимадилар, балки такбир айтдилар», деди. Бу бобда Усома ибн Зайд, Фазл ибн Аббос, Усмон ибн Талҳа ва Шайба ибн Усмондан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Билолнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Кўп илм аҳлининг амали шунга биноан бўлиб, улар Каъбада намоз ўқишни зарар деб кўрмайдилар. Молик ибн Анас: ‹Каъбада нафл намоз ўқишда зарар йўқ›, деди, аммо фарз намозни Каъбада ўқишни макруҳ санади. Шофиъий эса: ‹Каъбада фарз ва нафл намозни ўқишда зарар йўқ, чунки нафл билан фарзнинг ҳукми таҳарат ва қиблада бирдир›, деди.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي الْبَدَّاحِ بْنِ عَدِيٍّ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَرْخَصَ لِلرِّعَاءِ أَنْ يَرْمُوا يَوْمًا وَيَدَعُوا يَوْمًا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَكَذَا رَوَى ابْنُ عُيَيْنَةَ ‏.‏ وَرَوَى مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي الْبَدَّاحِ بْنِ عَاصِمِ بْنِ عَدِيٍّ عَنْ أَبِيهِ ‏.‏ وَرِوَايَةُ مَالِكٍ أَصَحُّ ‏.‏ وَقَدْ رَخَّصَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ لِلرِّعَاءِ أَنْ يَرْمُوا يَوْمًا وَيَدَعُوا يَوْمًا وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ ‏.‏

Abul-Baddoh ibn Adiy otasidan rivoyat qiladi: Nabiy ﷺ choʻponlarga bir kun (jamarot) otib, bir kun tark qilishlariga ruxsat berdilar. Abu Iso aytdi: Ibn Uyayna shunday rivoyat qildi. Molik ibn Anas esa uni Abdulloh ibn Abu Bakrdan, u otasidan, u Abul-Baddoh ibn Osim ibn Adiydan, u otasidan rivoyat qildi. Molikning rivoyati sahihroqdir. Ilm ahlidan bir guruh choʻponlarga bir kun otib, bir kun tark qilishlariga ruxsat berishgan; bu Shofeiyning soʻzidir.Абул-Баддоҳ ибн Адий отасидан ривоят қилади: Набий ﷺ чўпонларга бир кун (жамарот) отиб, бир кун тарк қилишларига рухсат бердилар. Абу Исо айтди: Ибн Уяйна шундай ривоят қилди. Молик ибн Анас эса уни Абдуллоҳ ибн Абу Бакрдан, у отасидан, у Абул-Баддоҳ ибн Осим ибн Адийдан, у отасидан ривоят қилди. Моликнинг ривояти саҳиҳроқдир. Илм аҳлидан бир гуруҳ чўпонларга бир кун отиб, бир кун тарк қилишларига рухсат беришган; бу Шофеийнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا خَالِدٌ، وَمَنْصُورٌ، وَهِشَامٌ، فَأَمَّا خَالِدٌ وَهِشَامٌ فَقَالاَ عَنْ مُحَمَّدٍ وَحَفْصَةَ وَقَالَ مَنْصُورٌ عَنْ مُحَمَّدٍ عَنْ أُمِّ عَطِيَّةَ قَالَتْ تُوُفِّيَتْ إِحْدَى بَنَاتِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ اغْسِلْنَهَا وِتْرًا ثَلاَثًا أَوْ خَمْسًا أَوْ أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ إِنْ رَأَيْتُنَّ وَاغْسِلْنَهَا بِمَاءٍ وَسِدْرٍ وَاجْعَلْنَ فِي الآخِرَةِ كَافُورًا أَوْ شَيْئًا مِنْ كَافُورٍ فَإِذَا فَرَغْتُنَّ فَآذِنَّنِي ‏"‏ ‏.‏ فَلَمَّا فَرَغْنَا آذَنَّاهُ فَأَلْقَى إِلَيْنَا حِقْوَهُ فَقَالَ ‏"‏ أَشْعِرْنَهَا بِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هُشَيْمٌ وَفِي حَدِيثِ غَيْرِ هَؤُلاَءِ وَلاَ أَدْرِي وَلَعَلَّ هِشَامًا مِنْهُمْ قَالَتْ وَضَفَّرْنَا شَعْرَهَا ثَلاَثَةَ قُرُونٍ ‏.‏ قَالَ هُشَيْمٌ أَظُنُّهُ قَالَ فَأَلْقَيْنَاهُ خَلْفَهَا ‏.‏ قَالَ هُشَيْمٌ فَحَدَّثَنَا خَالِدٌ مِنْ بَيْنِ الْقَوْمِ عَنْ حَفْصَةَ وَمُحَمَّدٍ عَنْ أُمِّ عَطِيَّةَ قَالَتْ وَقَالَ لَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَابْدَأْنَ بِمَيَامِنِهَا وَمَوَاضِعِ الْوُضُوءِ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أُمِّ سُلَيْمٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أُمِّ عَطِيَّةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ أَنَّهُ قَالَ غُسْلُ الْمَيِّتِ كَالْغُسْلِ مِنَ الْجَنَابَةِ ‏.‏ وَقَالَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ لَيْسَ لِغُسْلِ الْمَيِّتِ عِنْدَنَا حَدٌّ مُؤَقَّتٌ وَلَيْسَ لِذَلِكَ صِفَةٌ مَعْلُومَةٌ وَلَكِنْ يُطَهَّرُ ‏.‏ وَقَالَ الشَّافِعِيُّ إِنَّمَا قَالَ مَالِكٌ قَوْلاً مُجْمَلاً يُغَسَّلُ وَيُنْقَى وَإِذَا أُنْقِيَ الْمَيِّتُ بِمَاءٍ قَرَاحٍ أَوْ مَاءٍ غَيْرِهِ أَجْزَأَ ذَلِكَ مِنْ غُسْلِهِ وَلَكِنْ أَحَبُّ إِلَىَّ أَنْ يُغْسَلَ ثَلاَثًا فَصَاعِدًا لاَ يُنْقَصُ عَنْ ثَلاَثٍ لِمَا قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اغْسِلْنَهَا ثَلاَثًا أَوْ خَمْسًا ‏"‏ ‏.‏ وَإِنْ أَنْقَوْا فِي أَقَلَّ مِنْ ثَلاَثِ مَرَّاتٍ أَجْزَأَ وَلاَ يَرَى أَنَّ قَوْلَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِنَّمَا هُوَ عَلَى مَعْنَى الإِنْقَاءِ ثَلاَثًا أَوْ خَمْسًا وَلَمْ يُؤَقِّتْ ‏.‏ وَكَذَلِكَ قَالَ الْفُقَهَاءُ وَهُمْ أَعْلَمُ بِمَعَانِي الْحَدِيثِ ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ وَتَكُونُ الْغَسَلاَتُ بِمَاءٍ وَسِدْرٍ وَيَكُونُ فِي الآخِرَةِ شَيْءٌ مِنْ كَافُورٍ ‏.‏

Ummu Atiyya (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U: «Nabiy ﷺning qizlaridan biri vafot etdi. Shunda u zot: ‹Uni toq (marta) — uch, yoki besh, yoki kerak deb bilsangiz, undan koʻproq marta yuvinglar. Uni suv va sidr (bargi) bilan yuvinglar, oxirgisida kofur yoki bir oz kofur soling. Tugatganingizda menga xabar beringlar›, dedilar. Biz tugatganimizda u zotga xabar berdik. Shunda u zot bizga belboglarini berib: ‹Uni unga oʻranglar (taniga tegizinglar)›, dedilar», dedi. (Yana bir rivoyatda u): «Biz uning sochini uch oʻrim qilib oʻrdik» va «Uni (sochni) orqasiga qoʻyib qoʻydik», dedi. (Boshqa rivoyatda) Rasululloh ﷺ bizga: «Uning oʻng tomonlaridan va tahorat aʼzolaridan boshlanglar», dedilar. Bu bobda Ummu Sulaymdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Ummu Atiyyaning hadisi hasan sahihdir. Ilm ahli nazdida amal shunga muvofiqdir. Ibrohim Naxaʼiydan rivoyat qilinishicha, u: «Mayyitni gʻusl qildirish janobatdan qilinadigan gʻusl kabidir», degan. Molik ibn Anas: «Bizning nazdimizda mayyitni gʻusl qildirishning belgilangan chegarasi va maʼlum bir sifati yoʻq, balki u poklanadi (yetarli)», degan. Shofiʼiy: «Molik mujmal (umumiy) gap aytibdi — yuviladi va tozalanadi. Mayyit toza suv yoki boshqa suv bilan tozalansa, bu gʻusl oʻrnida yetarlidir. Lekin men uni uch va undan ortiq marta yuvilishini, Rasululloh ﷺning ‹Uni uch yoki besh marta yuvinglar› degan soʻzlariga binoan uchtadan kam boʻlmasligini afzal koʻraman. Agar uch martadan kamida tozalanib boʻlsa, yetarlidir», degan. Va u: «Nabiy ﷺning soʻzlari uch yoki besh marta tozalash maʼnosidadir, u zot (qatʼiy soni) belgilamaganlar», degan. Faqihlar ham shunday deganlar va ular hadisning maʼnolarini eng yaxshi biluvchidirlar. Ahmad va Ishoq: «Yuvishlar suv va sidr bilan boʻladi, oxirgisida esa bir oz kofur boʻladi», deganlar.Умму Атийя (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У: «Набий ﷺнинг қизларидан бири вафот этди. Шунда у зот: ‹Уни тоқ (марта) — уч, ёки беш, ёки керак деб билсангиз, ундан кўпроқ марта ювинглар. Уни сув ва сидр (барги) билан ювинглар, охиргисида кофур ёки бир оз кофур солинг. Тугатганингизда менга хабар беринглар›, дедилар. Биз тугатганимизда у зотга хабар бердик. Шунда у зот бизга белбогларини бериб: ‹Уни унга ўранглар (танига тегизинглар)›, дедилар», деди. (Яна бир ривоятда у): «Биз унинг сочини уч ўрим қилиб ўрдик» ва «Уни (сочни) орқасига қўйиб қўйдик», деди. (Бошқа ривоятда) Расулуллоҳ ﷺ бизга: «Унинг ўнг томонларидан ва таҳорат аъзоларидан бошланглар», дедилар. Бу бобда Умму Сулаймдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Умму Атийянинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли наздида амал шунга мувофиқдир. Иброҳим Нахаъийдан ривоят қилинишича, у: «Маййитни ғусл қилдириш жанобатдан қилинадиган ғусл кабидир», деган. Молик ибн Анас: «Бизнинг наздимизда маййитни ғусл қилдиришнинг белгиланган чегараси ва маълум бир сифати йўқ, балки у покланади (етарли)», деган. Шофиъий: «Молик мужмал (умумий) гап айтибди — ювилади ва тозаланади. Маййит тоза сув ёки бошқа сув билан тозаланса, бу ғусл ўрнида етарлидир. Лекин мен уни уч ва ундан ортиқ марта ювилишини, Расулуллоҳ ﷺнинг ‹Уни уч ёки беш марта ювинглар› деган сўзларига биноан учтадан кам бўлмаслигини афзал кўраман. Агар уч мартадан камида тозаланиб бўлса, етарлидир», деган. Ва у: «Набий ﷺнинг сўзлари уч ёки беш марта тозалаш маъносидадир, у зот (қатъий сони) белгиламаганлар», деган. Фақиҳлар ҳам шундай деганлар ва улар ҳадиснинг маъноларини энг яхши билувчидирлар. Аҳмад ва Ишоқ: «Ювишлар сув ва сидр билан бўлади, охиргисида эса бир оз кофур бўлади», деганлар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي الشَّوَارِبِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ الْمُخْتَارِ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مِنْ غُسْلِهِ الْغُسْلُ وَمِنْ حَمْلِهِ الْوُضُوءُ ‏"‏ ‏.‏ يَعْنِي الْمَيِّتَ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَعَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ مَوْقُوفًا ‏.‏ وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الَّذِي يُغَسِّلُ الْمَيِّتَ فَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ إِذَا غَسَّلَ مَيِّتًا فَعَلَيْهِ الْغُسْلُ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ عَلَيْهِ الْوُضُوءُ ‏.‏ وَقَالَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ أَسْتَحِبُّ الْغُسْلَ مِنْ غُسْلِ الْمَيِّتِ وَلاَ أَرَى ذَلِكَ وَاجِبًا ‏.‏ وَهَكَذَا قَالَ الشَّافِعِيُّ ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ مَنْ غَسَّلَ مَيِّتًا أَرْجُو أَنْ لاَ يَجِبَ عَلَيْهِ الْغُسْلُ وَأَمَّا الْوُضُوءُ فَأَقَلُّ مَا قِيلَ فِيهِ ‏.‏ وَقَالَ إِسْحَاقُ لاَ بُدَّ مِنَ الْوُضُوءِ ‏.‏ قَالَ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ أَنَّهُ قَالَ لاَ بَأْسَ أَنْ لاَ يَغْتَسِلَ وَلاَ يَتَوَضَّأَ مَنْ غَسَّلَ الْمَيِّتَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Uni (mayyitni) yuvgan kishiga gʻusl, uni koʻtargan kishiga tahorat (lozim boʻladi)», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan hadisdir. Bu (rivoyat) Abu Hurayradan mavquf holda ham rivoyat qilingan. Ilm ahli mayyitni yuvadigan kishi haqida ixtilof qilishgan: Paygʻambar ﷺ sahobalaridan va boshqalardan baʼzi ilm ahli, kim mayyitni yuvsa, unga gʻusl lozim, deyishgan. Baʼzilari esa, unga tahorat lozim, deyishgan. Molik ibn Anas: Mayyitni yuvgandan keyin gʻusl qilishni mustahab deb bilaman, lekin uni vojib deb koʻrmayman, degan. Shofiiy ham shunday degan. Ahmad: Kim mayyitni yuvsa, unga gʻusl vojib boʻlmasligini umid qilaman, tahorat haqida esa, bu eng kam aytilgan (qavl)dir, degan. Ishoq: Tahorat lozim, albatta, degan. Abdulloh ibn Muborakdan rivoyat qilinishicha, u: Mayyitni yuvgan kishi gʻusl ham, tahorat ham qilmasa, hech qisi yoʻq, degan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Уни (маййитни) ювган кишига ғусл, уни кўтарган кишига таҳорат (лозим бўлади)», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Бу (ривоят) Абу Ҳурайрадан мавқуф ҳолда ҳам ривоят қилинган. Илм аҳли маййитни ювадиган киши ҳақида ихтилоф қилишган: Пайғамбар ﷺ саҳобаларидан ва бошқалардан баъзи илм аҳли, ким маййитни ювса, унга ғусл лозим, дейишган. Баъзилари эса, унга таҳорат лозим, дейишган. Молик ибн Анас: Маййитни ювгандан кейин ғусл қилишни мустаҳаб деб биламан, лекин уни вожиб деб кўрмайман, деган. Шофиий ҳам шундай деган. Аҳмад: Ким маййитни ювса, унга ғусл вожиб бўлмаслигини умид қиламан, таҳорат ҳақида эса, бу энг кам айтилган (қавл)дир, деган. Ишоқ: Таҳорат лозим, албатта, деган. Абдуллоҳ ибн Муборакдан ривоят қилинишича, у: Маййитни ювган киши ғусл ҳам, таҳорат ҳам қилмаса, ҳеч қиси йўқ, деган.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم صَلَّى عَلَى النَّجَاشِيِّ فَكَبَّرَ أَرْبَعًا ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ أَبِي أَوْفَى وَجَابِرٍ وَيَزِيدَ بْنِ ثَابِتٍ وَأَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَيَزِيدُ بْنُ ثَابِتٍ هُوَ أَخُو زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَهُوَ أَكْبَرُ مِنْهُ شَهِدَ بَدْرًا وَزَيْدٌ لَمْ يَشْهَدْ بَدْرًا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ يَرَوْنَ التَّكْبِيرَ عَلَى الْجَنَازَةِ أَرْبَعَ تَكْبِيرَاتٍ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَمَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ Najoshiyga (janoza) namozini oʻqib, toʻrt marta takbir aytdilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Ibn Abbos, Ibn Abu Avfo, Jobir, Yazid ibn Sobit va Anasdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Yazid ibn Sobit Zayd ibn Sobitning akasi boʻlib, undan kattaroq edi; u Badrda qatnashgan, Zayd esa Badrda qatnashmagan. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahihdir. Nabiy ﷺ ashoblari va boshqalardan boʻlgan koʻpchilik ahli ilm shu (hadis) asosida amal qilib, janoza ustida toʻrt takbir aytiladi, deb biladilar. Bu Sufyon as-Savriy, Molik ibn Anas, Ibn Muborak, Shofiʼiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ Нажошийга (жаноза) намозини ўқиб, тўрт марта такбир айтдилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Ибн Аббос, Ибн Абу Авфо, Жобир, Язид ибн Собит ва Анасдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Язид ибн Собит Зайд ибн Собитнинг акаси бўлиб, ундан каттароқ эди; у Бадрда қатнашган, Зайд эса Бадрда қатнашмаган. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Набий ﷺ ашоблари ва бошқалардан бўлган кўпчилик аҳли илм шу (ҳадис) асосида амал қилиб, жаноза устида тўрт такбир айтилади, деб биладилар. Бу Суфён ас-Саврий, Молик ибн Анас, Ибн Муборак, Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ، نَحْوَهُ وَلَمْ يَرْفَعْهُ ‏.‏ وَهَذَا أَصَحُّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَيْرُ مَحْفُوظٍ لاَ نَعْلَمُ أَحَدًا رَفَعَهُ إِلاَّ مَا رُوِيَ عَنْ عَبْدِ الأَعْلَى عَنْ سَعِيدٍ عَنْ قَتَادَةَ مَرْفُوعًا ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ عَبْدِ الأَعْلَى عَنْ سَعِيدٍ هَذَا الْحَدِيثُ مَوْقُوفًا وَالصَّحِيحُ مَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَوْلُهُ لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِبَيِّنَةٍ هَكَذَا رَوَى أَصْحَابُ قَتَادَةَ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ جَابِرِ بْنِ زَيْدٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِبَيِّنَةٍ ‏.‏ وَهَكَذَا رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ نَحْوَ هَذَا مَوْقُوفًا ‏.‏ وَفِي هَذَا الْبَابِ عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ وَأَنَسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ بَعْدَهُمْ مِنَ التَّابِعِينَ وَغَيْرِهِمْ قَالُوا لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِشُهُودٍ ‏.‏ لَمْ يَخْتَلِفُوا فِي ذَلِكَ مَنْ مَضَى مِنْهُمْ إِلاَّ قَوْمًا مِنَ الْمُتَأَخِّرِينَ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏ وَإِنَّمَا اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي هَذَا إِذَا شَهِدَ وَاحِدٌ بَعْدَ وَاحِدٍ فَقَالَ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ وَغَيْرِهِمْ لاَ يَجُوزُ النِّكَاحُ حَتَّى يَشْهَدَ الشَّاهِدَانِ مَعًا عِنْدَ عُقْدَةِ النِّكَاحِ ‏.‏ وَقَدْ رَأَى بَعْضُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ إِذَا أُشْهِدَ وَاحِدٌ بَعْدَ وَاحِدٍ فَإِنَّهُ جَائِزٌ إِذَا أَعْلَنُوا ذَلِكَ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَغَيْرِهِ ‏.‏ هَكَذَا قَالَ إِسْحَاقُ فِيمَا حَكَى عَنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ يَجُوزُ شَهَادَةُ رَجُلٍ وَامْرَأَتَيْنِ فِي النِّكَاحِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Said ibn Abu Aruba(ning hadisi)dan shunga oʻxshash (rivoyat qilingan) boʻlib, uni marfuʼ qilmagan, bu sahihroqdir. Abu Iso aytdi: Bu hadis mahfuz (sobit) emas, uni Abdulaʼlodan, u Saiddan, u Qatodadan marfuʼ holda rivoyat qilingandan boshqa hech kim marfuʼ qilganini bilmaymiz. Abdulaʼlodan, u Saiddan bu hadis mavquf holda ham rivoyat qilingan. Sahihi esa Ibn Abbosdan rivoyat qilingan «Guvohsiz nikoh boʻlmaydi» degan soʻzidir. Qatodaning ashoblari Qatodadan, u Jobir ibn Zayddan, u Ibn Abbosdan «Guvohsiz nikoh boʻlmaydi» (deb) shunday rivoyat qilishgan. Said ibn Abu Arubadan ham birdan ortiq kishi shunga oʻxshashini mavquf holda rivoyat qilgan. Bu bobda Imron ibn Husayn, Anas va Abu Hurayradan (ham hadis bor). Bu bobda Nabiy ﷺning sahobalaridan va ulardan keyingi tobeʼinlar va boshqalardan ilm ahllarining ishi shu ustidadir: ular «Guvohsiz nikoh boʻlmaydi», deganlar. Oʻtganlardan hech biri bunda ixtilof qilmagan, faqat keyingi davr ilm ahllaridan baʼzi qavm (ixtilof qilgan). Ilm ahllari bunda faqat bir guvoh keyin yana bir guvoh (ketma-ket) guvohlik bergan holatda ixtilof qilganlar. Kufa ahli va boshqa koʻpchilik ilm ahllari: «Nikoh aqdi paytida ikki guvoh birga guvohlik bermaguncha nikoh joiz boʻlmaydi», deganlar. Madina ahlidan baʼzilari esa: «Agar bir guvoh keyin yana bir guvoh guvohlik berilsa, buni oshkor qilsalar, joizdir», deb koʻrganlar. Bu Molik ibn Anas va boshqalarning soʻzidir. Ishoq Madina ahlidan hikoya qilganda shunday degan. Baʼzi ilm ahllari esa: «Nikohda bir erkak va ikki ayolning guvohligi joizdir», deganlar. Bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir.Саид ибн Абу Аруба(нинг ҳадиси)дан шунга ўхшаш (ривоят қилинган) бўлиб, уни марфуъ қилмаган, бу саҳиҳроқдир. Абу Исо айтди: Бу ҳадис маҳфуз (собит) эмас, уни Абдулаълодан, у Саиддан, у Қатодадан марфуъ ҳолда ривоят қилингандан бошқа ҳеч ким марфуъ қилганини билмаймиз. Абдулаълодан, у Саиддан бу ҳадис мавқуф ҳолда ҳам ривоят қилинган. Саҳиҳи эса Ибн Аббосдан ривоят қилинган «Гувоҳсиз никоҳ бўлмайди» деган сўзидир. Қатоданинг ашоблари Қатодадан, у Жобир ибн Зайддан, у Ибн Аббосдан «Гувоҳсиз никоҳ бўлмайди» (деб) шундай ривоят қилишган. Саид ибн Абу Арубадан ҳам бирдан ортиқ киши шунга ўхшашини мавқуф ҳолда ривоят қилган. Бу бобда Имрон ибн Ҳусайн, Анас ва Абу Ҳурайрадан (ҳам ҳадис бор). Бу бобда Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва улардан кейинги тобеъинлар ва бошқалардан илм аҳлларининг иши шу устидадир: улар «Гувоҳсиз никоҳ бўлмайди», деганлар. Ўтганлардан ҳеч бири бунда ихтилоф қилмаган, фақат кейинги давр илм аҳлларидан баъзи қавм (ихтилоф қилган). Илм аҳллари бунда фақат бир гувоҳ кейин яна бир гувоҳ (кетма-кет) гувоҳлик берган ҳолатда ихтилоф қилганлар. Куфа аҳли ва бошқа кўпчилик илм аҳллари: «Никоҳ ақди пайтида икки гувоҳ бирга гувоҳлик бермагунча никоҳ жоиз бўлмайди», деганлар. Мадина аҳлидан баъзилари эса: «Агар бир гувоҳ кейин яна бир гувоҳ гувоҳлик берилса, буни ошкор қилсалар, жоиздир», деб кўрганлар. Бу Молик ибн Анас ва бошқаларнинг сўзидир. Ишоқ Мадина аҳлидан ҳикоя қилганда шундай деган. Баъзи илм аҳллари эса: «Никоҳда бир эркак ва икки аёлнинг гувоҳлиги жоиздир», деганлар. Бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تُنْكَحُ الثَّيِّبُ حَتَّى تُسْتَأْمَرَ وَلاَ تُنْكَحُ الْبِكْرُ حَتَّى تُسْتَأْذَنَ وَإِذْنُهَا الصُّمُوتُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَعَائِشَةَ وَالْعُرْسِ بْنِ عَمِيرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ الثَّيِّبَ لاَ تُزَوَّجُ حَتَّى تُسْتَأْمَرَ وَإِنْ زَوَّجَهَا الأَبُ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَسْتَأْمِرَهَا فَكَرِهَتْ ذَلِكَ فَالنِّكَاحُ مَفْسُوخٌ عِنْدَ عَامَّةِ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي تَزْوِيجِ الأَبْكَارِ إِذَا زَوَّجَهُنَّ الآبَاءُ فَرَأَى أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ وَغَيْرِهِمْ أَنَّ الأَبَ إِذَا زَوَّجَ الْبِكْرَ وَهِيَ بَالِغَةٌ بِغَيْرِ أَمْرِهَا فَلَمْ تَرْضَ بِتَزْوِيجِ الأَبِ فَالنِّكَاحُ مَفْسُوخٌ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ تَزْوِيجُ الأَبِ عَلَى الْبِكْرِ جَائِزٌ وَإِنْ كَرِهَتْ ذَلِكَ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Tul (ayol) maslahati soʻralmaguncha nikohga berilmaydi, bokira qiz esa izni soʻralmaguncha nikohga berilmaydi, uning izni — sukut (jim turishi)dir», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Bu bobda ilm ahllarining ishi shu ustidadir: tul (ayol) maslahati soʻralmaguncha (nikohga) berilmaydi, agar ota uning maslahatini soʻramay uni (nikohga) bersa-yu, u bunday boʻlishini yoqtirmasa, koʻpchilik ilm ahli nazdida nikoh buziladi. Ilm ahllari otalar bokira qizlarni nikohga berishlarida ixtilof qilganlar. Kufa ahli va boshqa koʻpchilik ilm ahllari: «Agar ota bokira qizni — u baligʻ boʻlsa — uning (roziligi) buyrugʻisiz nikohga bersa, u esa otaning bunday qilishidan rozi boʻlmasa, nikoh buziladi», deb koʻrganlar. Madina ahlidan baʼzilari esa: «Otaning bokira qizni (nikohga) berishi, garchi u buni yoqtirmasa ham, joizdir», deganlar. Bu Molik ibn Anas, Shofeiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Тул (аёл) маслаҳати сўралмагунча никоҳга берилмайди, бокира қиз эса изни сўралмагунча никоҳга берилмайди, унинг изни — сукут (жим туриши)дир», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бу бобда илм аҳлларининг иши шу устидадир: тул (аёл) маслаҳати сўралмагунча (никоҳга) берилмайди, агар ота унинг маслаҳатини сўрамай уни (никоҳга) берса-ю, у бундай бўлишини ёқтирмаса, кўпчилик илм аҳли наздида никоҳ бузилади. Илм аҳллари оталар бокира қизларни никоҳга беришларида ихтилоф қилганлар. Куфа аҳли ва бошқа кўпчилик илм аҳллари: «Агар ота бокира қизни — у балиғ бўлса — унинг (розилиги) буйруғисиз никоҳга берса, у эса отанинг бундай қилишидан рози бўлмаса, никоҳ бузилади», деб кўрганлар. Мадина аҳлидан баъзилари эса: «Отанинг бокира қизни (никоҳга) бериши, гарчи у буни ёқтирмаса ҳам, жоиздир», деганлар. Бу Молик ибн Анас, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، وَمُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَامِرِ بْنِ رَبِيعَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ امْرَأَةً، مِنْ بَنِي فَزَارَةَ تَزَوَّجَتْ عَلَى نَعْلَيْنِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَرَضِيتِ مِنْ نَفْسِكِ وَمَالِكِ بِنَعْلَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ فَأَجَازَهُ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَسَهْلِ بْنِ سَعْدٍ وَأَبِي سَعِيدٍ وَأَنَسٍ وَعَائِشَةَ وَجَابِرٍ وَأَبِي حَدْرَدٍ الأَسْلَمِيِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَامِرِ بْنِ رَبِيعَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الْمَهْرِ فَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ الْمَهْرُ عَلَى مَا تَرَاضَوْا عَلَيْهِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَالَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ لاَ يَكُونُ الْمَهْرُ أَقَلَّ مِنْ رُبْعِ دِينَارٍ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْكُوفَةِ لاَ يَكُونُ الْمَهْرُ أَقَلَّ مِنْ عَشْرَةِ دَرَاهِمَ ‏.‏

Abdulloh ibn Omir ibn Robiʼa otasidan rivoyat qilishicha, Banu Fazora qabilasidan boʻlgan bir ayol ikki kavush (sadoq) evaziga turmushga chiqdi. Shunda Rasululloh ﷺ unga: «Oʻzingni va molingni ikki kavush evaziga (berishga) rozimisan?» dedilar. U: «Ha», dedi. (Roviy) aytdi: Shunda u zot buni joiz qildilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Umar, Abu Hurayra, Sahl ibn Saʼd, Abu Said, Anas, Oisha, Jobir va Abu Hadrad al-Aslamiydan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Omir ibn Robiʼa hadisi hasan sahihdir. Ilm ahli mahr xususida ixtilof qilganlar. Baʼzi ilm ahli: Mahr ular oʻzaro rozi boʻlgan narsadir, deyishgan. Bu Sufyon as-Savriy, Shofeʼiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Molik ibn Anas esa: Mahr chorak dinordan kam boʻlmaydi, degan. Baʼzi Kufa ahli esa: Mahr oʻn dirhamdan kam boʻlmaydi, deyishgan.Абдуллоҳ ибн Омир ибн Робиъа отасидан ривоят қилишича, Бану Фазора қабиласидан бўлган бир аёл икки кавуш (садоқ) эвазига турмушга чиқди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ унга: «Ўзингни ва молингни икки кавуш эвазига (беришга) розимисан?» дедилар. У: «Ҳа», деди. (Ровий) айтди: Шунда у зот буни жоиз қилдилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Умар, Абу Ҳурайра, Саҳл ибн Саъд, Абу Саид, Анас, Оиша, Жобир ва Абу Ҳадрад ал-Асламийдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Омир ибн Робиъа ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли маҳр хусусида ихтилоф қилганлар. Баъзи илм аҳли: Маҳр улар ўзаро рози бўлган нарсадир, дейишган. Бу Суфён ас-Саврий, Шофеъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Молик ибн Анас эса: Маҳр чорак динордан кам бўлмайди, деган. Баъзи Куфа аҳли эса: Маҳр ўн дирҳамдан кам бўлмайди, дейишган.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، وَقُتَيْبَةُ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قُتَيْبَةُ يَبْلُغُ بِهِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَقَالَ أَحْمَدُ - قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يَبِيعُ الرَّجُلُ عَلَى بَيْعِ أَخِيهِ وَلاَ يَخْطُبُ عَلَى خِطْبَةِ أَخِيهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ سَمُرَةَ وَابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ إِنَّمَا مَعْنَى كَرَاهِيَةِ أَنْ يَخْطُبَ الرَّجُلُ عَلَى خِطْبَةِ أَخِيهِ إِذَا خَطَبَ الرَّجُلُ الْمَرْأَةَ فَرَضِيَتْ بِهِ فَلَيْسَ لأَحَدٍ أَنْ يَخْطُبَ عَلَى خِطْبَتِهِ ‏.‏ وَقَالَ الشَّافِعِيُّ مَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ ‏"‏ لاَ يَخْطُبُ الرَّجُلُ عَلَى خِطْبَةِ أَخِيهِ ‏"‏ ‏.‏ هَذَا عِنْدَنَا إِذَا خَطَبَ الرَّجُلُ الْمَرْأَةَ فَرَضِيَتْ بِهِ وَرَكَنَتْ إِلَيْهِ فَلَيْسَ لأَحَدٍ أَنْ يَخْطُبَ عَلَى خِطْبَتِهِ فَأَمَّا قَبْلَ أَنْ يَعْلَمَ رِضَاهَا أَوْ رُكُونَهَا إِلَيْهِ فَلاَ بَأْسَ أَنْ يَخْطُبَهَا وَالْحُجَّةُ فِي ذَلِكَ حَدِيثُ فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ حَيْثُ جَاءَتِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَتْ لَهُ أَنَّ أَبَا جَهْمِ بْنَ حُذَيْفَةَ وَمُعَاوِيَةَ بْنَ أَبِي سُفْيَانَ خَطَبَاهَا فَقَالَ ‏"‏ أَمَّا أَبُو جَهْمٍ فَرَجُلٌ لاَ يَرْفَعُ عَصَاهُ عَنِ النِّسَاءِ وَأَمَّا مُعَاوِيَةُ فَصُعْلُوكٌ لاَ مَالَ لَهُ وَلَكِنِ انْكِحِي أُسَامَةَ ‏"‏ ‏.‏ فَمَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَنَا وَاللَّهُ أَعْلَمُ أَنَّ فَاطِمَةَ لَمْ تُخْبِرْهُ بِرِضَاهَا بِوَاحِدٍ مِنْهُمَا وَلَوْ أَخْبَرَتْهُ لَمْ يُشِرْ عَلَيْهَا بِغَيْرِ الَّذِي ذَكَرَتْ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kishi birodarining savdosi ustiga savdo qilmasin va birodarining sovchiligi ustiga sovchilik qilmasin», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Samura va Ibn Umardan ham (hadis) rivoyat qilingan. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Molik ibn Anas aytdi: Kishi birodarining sovchiligi ustiga sovchilik qilishi makruh boʻlishining maʼnosi shuki, kishi bir ayolga sovchi qoʻygan va ayol unga rozi boʻlgan boʻlsa, hech kimga uning sovchiligi ustiga sovchilik qilish (joiz) emas. Shofiʼiy aytdi: «Kishi birodarining sovchiligi ustiga sovchilik qilmasin» degan bu hadisning maʼnosi bizning oldimizda shuki, kishi bir ayolga sovchi qoʻyib, ayol unga rozi boʻlsa va unga moyil boʻlsa, hech kimga uning sovchiligi ustiga sovchilik qilish (joiz) emas. Ammo ayolning roziligi yoki moyilligi maʼlum boʻlishidan oldin unga sovchilik qilishda zarar yoʻq. Bunga dalil Fotima bint Qaysning hadisidir: u Nabiy ﷺning huzurlariga kelib, Abu Jahm ibn Huzayfa va Muoviya ibn Abu Sufyon unga sovchi qoʻyganini aytdi. Shunda u zot: «Abu Jahmga kelsak, u xotinlardan asosini koʻtarmaydigan (urishqoq) kishidir, Muoviyaga kelsak, u moli yoʻq kambagʻaldir. Lekin sen Usomaga turmushga chiq», dedilar. Bu hadisning maʼnosi bizning oldimizda — Alloh yaxshi biluvchidir — shuki, Fotima u zotga ulardan birortasiga roziligini aytmagan, agar aytganida edi, u zot ayolga oʻzi zikr qilgandan boshqasini koʻrsatmas edilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Киши биродарининг савдоси устига савдо қилмасин ва биродарининг совчилиги устига совчилик қилмасин», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Самура ва Ибн Умардан ҳам (ҳадис) ривоят қилинган. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Молик ибн Анас айтди: Киши биродарининг совчилиги устига совчилик қилиши макруҳ бўлишининг маъноси шуки, киши бир аёлга совчи қўйган ва аёл унга рози бўлган бўлса, ҳеч кимга унинг совчилиги устига совчилик қилиш (жоиз) эмас. Шофиъий айтди: «Киши биродарининг совчилиги устига совчилик қилмасин» деган бу ҳадиснинг маъноси бизнинг олдимизда шуки, киши бир аёлга совчи қўйиб, аёл унга рози бўлса ва унга мойил бўлса, ҳеч кимга унинг совчилиги устига совчилик қилиш (жоиз) эмас. Аммо аёлнинг розилиги ёки мойиллиги маълум бўлишидан олдин унга совчилик қилишда зарар йўқ. Бунга далил Фотима бинт Қайснинг ҳадисидир: у Набий ﷺнинг ҳузурларига келиб, Абу Жаҳм ибн Ҳузайфа ва Муовия ибн Абу Суфён унга совчи қўйганини айтди. Шунда у зот: «Абу Жаҳмга келсак, у хотинлардан асосини кўтармайдиган (уришқоқ) кишидир, Муовияга келсак, у моли йўқ камбағалдир. Лекин сен Усомага турмушга чиқ», дедилар. Бу ҳадиснинг маъноси бизнинг олдимизда — Аллоҳ яхши билувчидир — шуки, Фотима у зотга улардан бирортасига розилигини айтмаган, агар айтганида эди, у зот аёлга ўзи зикр қилгандан бошқасини кўрсатмас эдилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَابْنُ أَبِي عُمَرَ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ كُنَّا نَعْزِلُ وَالْقُرْآنُ يَنْزِلُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ جَابِرٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ عَنْهُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ ‏.‏ وَقَدْ رَخَّصَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ فِي الْعَزْلِ ‏.‏ وَقَالَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ تُسْتَأْمَرُ الْحُرَّةُ فِي الْعَزْلِ وَلاَ تُسْتَأْمَرُ الأَمَةُ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Biz Qurʼon nozil boʻlib turgan paytda azl qilar edik.» Abu Iso aytdi: Jobirning hadisi hasan sahih hadisdir va undan boshqa yoʻllar bilan ham rivoyat qilingan. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan boʻlgan bir guruh ilm ahli azlga ruxsat bergan. Molik ibn Anas aytdi: Hur (ozod) ayoldan azl qilishda ruxsat soʻraladi, choʻridan esa ruxsat soʻralmaydi.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Биз Қуръон нозил бўлиб турган пайтда азл қилар эдик.» Абу Исо айтди: Жобирнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир ва ундан бошқа йўллар билан ҳам ривоят қилинган. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган бир гуруҳ илм аҳли азлга рухсат берган. Молик ибн Анас айтди: Ҳур (озод) аёлдан азл қилишда рухсат сўралади, чўридан эса рухсат сўралмайди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، وَهَنَّادٌ، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الْحَجَّاجِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَدَّ ابْنَتَهُ زَيْنَبَ عَلَى أَبِي الْعَاصِي بْنِ الرَّبِيعِ بِمَهْرٍ جَدِيدٍ وَنِكَاحٍ جَدِيدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ فِي إِسْنَادِهِ مَقَالٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ الْمَرْأَةَ إِذَا أَسْلَمَتْ قَبْلَ زَوْجِهَا ثُمَّ أَسْلَمَ زَوْجُهَا وَهِيَ فِي الْعِدَّةِ أَنَّ زَوْجَهَا أَحَقُّ بِهَا مَا كَانَتْ فِي الْعِدَّةِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَالأَوْزَاعِيِّ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Amr ibn Shuayb otasidan, u bobosidan rivoyat qiladiki, Rasululloh ﷺ qizlari Zaynabni Abul-Os ibn ar-Rabiega yangi mahr va yangi nikoh bilan qaytarib berdilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisning isnodida (gap-soʻz) bor. Ilm ahli huzurida bu hadisga amal qilinadi: ayol eridan oldin Islomga kirsa, soʻng eri ham ayol idda ichida turgan paytda Islomga kirsa, eri idda ichida boʻlgan muddatda unga (haqdor) ahaqdir. Bu Molik ibn Anas, Avzoiy, Shofiiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir.Амр ибн Шуайб отасидан, у бобосидан ривоят қиладики, Расулуллоҳ ﷺ қизлари Зайнабни Абул-Ос ибн ар-Рабиэга янги маҳр ва янги никоҳ билан қайтариб бердилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадиснинг иснодида (гап-сўз) бор. Илм аҳли ҳузурида бу ҳадисга амал қилинади: аёл эридан олдин Исломга кирса, сўнг эри ҳам аёл идда ичида турган пайтда Исломга кирса, эри идда ичида бўлган муддатда унга (ҳақдор) аҳақдир. Бу Молик ибн Анас, Авзоий, Шофиий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّنْعَانِيُّ، قَالَ حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ سَمِعْتُ أَيُّوبَ، يُحَدِّثُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَائِشَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ تُحَرِّمُ الْمَصَّةُ وَلاَ الْمَصَّتَانِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أُمِّ الْفَضْلِ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَالزُّبَيْرِ بْنِ الْعَوَّامِ وَابْنِ الزُّبَيْرِ ‏.‏ وَرَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ تُحَرِّمُ الْمَصَّةُ وَلاَ الْمَصَّتَانِ ‏"‏ ‏.‏ وَرَوَى مُحَمَّدُ بْنُ دِينَارٍ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ عَنِ الزُّبَيْرِ عَنِ النَّبِيِّ عَلَيْهِ الصَّلاَةُ وَالسَّلاَمُ ‏.‏ وَزَادَ فِيهِ مُحَمَّدُ بْنُ دِينَارٍ الْبَصْرِيُّ عَنِ الزُّبَيْرِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ غَيْرُ مَحْفُوظٍ ‏.‏ وَالصَّحِيحُ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ حَدِيثُ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَائِشَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَسَأَلْتُ مُحَمَّدًا عَنْ هَذَا فَقَالَ الصَّحِيحُ عَنِ ابْنِ الزُّبَيْرِ عَنْ عَائِشَةَ وَحَدِيثُ مُحَمَّدِ بْنِ دِينَارٍ خَطَأٌ أَخْطَأَ فِيهِ مُحَمَّدُ بْنُ دِينَارٍ وَزَادَ فِيهِ عَنِ الزُّبَيْرِ وَإِنَّمَا هُوَ هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ الزُّبَيْرِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ ‏.‏ وَقَالَتْ عَائِشَةُ أُنْزِلَ فِي الْقُرْآنِ عَشْرُ رَضَعَاتٍ مَعْلُومَاتٍ ‏.‏ فَنُسِخَ مِنْ ذَلِكَ خَمْسٌ وَصَارَ إِلَى خَمْسِ رَضَعَاتٍ مَعْلُومَاتٍ ‏.‏ فَتُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالأَمْرُ عَلَى ذَلِكَ ‏.‏ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ حَدَّثَنَا مَعْنٌ حَدَّثَنَا مَالِكٌ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ عَنْ عَمْرَةَ عَنْ عَائِشَةَ بِهَذَا ‏.‏ وَبِهَذَا كَانَتْ عَائِشَةُ تُفْتِي وَبَعْضُ أَزْوَاجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ بِحَدِيثِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تُحَرِّمُ الْمَصَّةُ وَلاَ الْمَصَّتَانِ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ إِنْ ذَهَبَ ذَاهِبٌ إِلَى قَوْلِ عَائِشَةَ فِي خَمْسِ رَضَعَاتٍ فَهُوَ مَذْهَبٌ قَوِيٌّ ‏.‏ وَجَبُنَ عَنْهُ أَنْ يَقُولَ فِيهِ شَيْئًا ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ يُحَرِّمُ قَلِيلُ الرَّضَاعِ وَكَثِيرُهُ إِذَا وَصَلَ إِلَى الْجَوْفِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَمَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَالأَوْزَاعِيِّ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ وَوَكِيعٍ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ ‏.‏ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي مُلَيْكَةَ هُوَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ وَيُكْنَى أَبَا مُحَمَّدٍ وَكَانَ عَبْدُ اللَّهِ قَدِ اسْتَقْضَاهُ عَلَى الطَّائِفِ وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ قَالَ أَدْرَكْتُ ثَلاَثِينَ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Bir marta emish ham, ikki marta emish ham (harom) qilmaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Ummu Fazl, Abu Hurayra, Zubayr ibn al-Avvom va Ibnuz-Zubayrdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Oishaning hadisi hasan sahihdir. Oisha aytdi: «Qurʼonda maʼlum oʻn marta emish (orqali harom boʻlishi) nozil boʻlgan edi. Soʻng undan beshtasi nasx qilinib, maʼlum besh marta emishga aylandi. Rasululloh ﷺ vafot etganlarida ish shu (hukm) ustida edi.» Paygʻambar ﷺning sahobalaridan baʼzi ilm ahli va boshqalar huzurida amal shunga binoandir. Oisha va Paygʻambar ﷺning baʼzi xotinlari shunga fatvo bergan boʻlib, bu Shofiiy va Ishoqning soʻzidir. Ahmad esa Paygʻambar ﷺning «Bir marta emish ham, ikki marta emish ham harom qilmaydi» hadisi bilan (hujjat keltirib) aytdi: «Agar kimdir Oishaning besh marta emish haqidagi soʻziga moyil boʻlsa, bu kuchli mazhabdir», dedi-yu, bu haqda biror narsa deyishdan tiyildi. Paygʻambar ﷺning baʼzi sahobalaridan boʻlmish ilm ahli va boshqalar esa: «Emizish ozi ham, koʻpi ham, agar ichga yetib borsa, harom qiladi», dedilar. Bu Sufyon as-Savriy, Molik ibn Anas, al-Avzoiy, Abdulloh ibnul-Muborak, Vakiʼ va Kufa ahlining soʻzidir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Бир марта эмиш ҳам, икки марта эмиш ҳам (ҳаром) қилмайди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Умму Фазл, Абу Ҳурайра, Зубайр ибн ал-Аввом ва Ибнуз-Зубайрдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Оишанинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Оиша айтди: «Қуръонда маълум ўн марта эмиш (орқали ҳаром бўлиши) нозил бўлган эди. Сўнг ундан бештаси насх қилиниб, маълум беш марта эмишга айланди. Расулуллоҳ ﷺ вафот этганларида иш шу (ҳукм) устида эди.» Пайғамбар ﷺнинг саҳобаларидан баъзи илм аҳли ва бошқалар ҳузурида амал шунга биноандир. Оиша ва Пайғамбар ﷺнинг баъзи хотинлари шунга фатво берган бўлиб, бу Шофиий ва Ишоқнинг сўзидир. Аҳмад эса Пайғамбар ﷺнинг «Бир марта эмиш ҳам, икки марта эмиш ҳам ҳаром қилмайди» ҳадиси билан (ҳужжат келтириб) айтди: «Агар кимдир Оишанинг беш марта эмиш ҳақидаги сўзига мойил бўлса, бу кучли мазҳабдир», деди-ю, бу ҳақда бирор нарса дейишдан тийилди. Пайғамбар ﷺнинг баъзи саҳобаларидан бўлмиш илм аҳли ва бошқалар эса: «Эмизиш ози ҳам, кўпи ҳам, агар ичга етиб борса, ҳаром қилади», дедилар. Бу Суфён ас-Саврий, Молик ибн Анас, ал-Авзоий, Абдуллоҳ ибнул-Муборак, Вакиъ ва Куфа аҳлининг сўзидир.