حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مَخْلَدٍ الطَّالْقَانِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ، - يَعْنِي ابْنَ مَغْرَاءَ - حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، أَخْبَرَنَا أَصْحَابٌ، لَنَا عَنْ عُرْوَةَ الْمُزَنِيِّ، عَنْ عَائِشَةَ، بِهَذَا الْحَدِيثِ . قَالَ أَبُو دَاوُدَ قَالَ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ لِرَجُلٍ احْكِ عَنِّي أَنَّ هَذَيْنِ - يَعْنِي حَدِيثَ الأَعْمَشِ هَذَا عَنْ حَبِيبٍ وَحَدِيثَهُ بِهَذَا الإِسْنَادِ فِي الْمُسْتَحَاضَةِ أَنَّهَا تَتَوَضَّأُ لِكُلِّ صَلاَةٍ - قَالَ يَحْيَى احْكِ عَنِّي أَنَّهُمَا شِبْهُ لاَ شَىْءَ . قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَرُوِيَ عَنِ الثَّوْرِيِّ قَالَ مَا حَدَّثَنَا حَبِيبٌ إِلاَّ عَنْ عُرْوَةَ الْمُزَنِيِّ يَعْنِي لَمْ يُحَدِّثْهُمْ عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ بِشَىْءٍ . قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَقَدْ رَوَى حَمْزَةُ الزَّيَّاتُ عَنْ حَبِيبٍ عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ عَنْ عَائِشَةَ حَدِيثًا صَحِيحًا .
Oisha (roziyallohu anho)dan bu hadis boshqa sanad bilan rivoyat qilingan — (aʼmash): «Bizga doʻstlarimiz Urva al-Muzaniydan, u Oishadan (rivoyat qildi)», — dedi. Abu Dovud aytdi: Yahyo ibn Said al-Qatton bir kishiga: «Mendan naql qilki, bu ikki (hadis) — yaʼni aʼmashning Habibdan (qilgan) shu hadisi va xuddi shu sanad bilan istihoza haqidagi ‹u har namozga tahorat oladi› degan hadisi — sanadlari jihatidan deyarli hech narsa emas (zaif)», — dedi. Abu Dovud aytdi: Savriydan rivoyat qilinishicha, u: «Habib bizga faqat Urva al-Muzaniydan (rivoyat) aytgan», — degan — yaʼni ularga Urva ibn Zubayrdan hech narsa rivoyat qilmagan. Abu Dovud aytdi: Hamza az-Zayyot esa Habibdan, u Urva ibn Zubayrdan, u Oishadan sahih bir hadis rivoyat qilgan.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан бу ҳадис бошқа санад билан ривоят қилинган — (аъмаш): «Бизга дўстларимиз Урва ал-Музанийдан, у Оишадан (ривоят қилди)», — деди. Абу Довуд айтди: Яҳё ибн Саид ал-Қаттон бир кишига: «Мендан нақл қилки, бу икки (ҳадис) — яъни аъмашнинг Ҳабибдан (қилган) шу ҳадиси ва худди шу санад билан истиҳоза ҳақидаги ‹у ҳар намозга таҳорат олади› деган ҳадиси — санадлари жиҳатидан деярли ҳеч нарса эмас (заиф)», — деди. Абу Довуд айтди: Саврийдан ривоят қилинишича, у: «Ҳабиб бизга фақат Урва ал-Музанийдан (ривоят) айтган», — деган — яъни уларга Урва ибн Зубайрдан ҳеч нарса ривоят қилмаган. Абу Довуд айтди: Ҳамза аз-Зайёт эса Ҳабибдан, у Урва ибн Зубайрдан, у Оишадан саҳиҳ бир ҳадис ривоят қилган.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنِي بُكَيْرُ بْنُ عَطَاءٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي يَعْمَرَ الدِّيلِيِّ، قَالَ أَتَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ بِعَرَفَةَ فَجَاءَ نَاسٌ - أَوْ نَفَرٌ - مِنْ أَهْلِ نَجْدٍ فَأَمَرُوا رَجُلاً فَنَادَى رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَيْفَ الْحَجُّ فَأَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَجُلاً فَنَادَى " الْحَجُّ الْحَجُّ يَوْمُ عَرَفَةَ مَنْ جَاءَ قَبْلَ صَلاَةِ الصُّبْحِ مِنْ لَيْلَةِ جَمْعٍ فَتَمَّ حَجُّهُ أَيَّامُ مِنًى ثَلاَثَةٌ فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلاَ إِثْمَ عَلَيْهِ وَمَنْ تَأَخَّرَ فَلاَ إِثْمَ عَلَيْهِ " . قَالَ ثُمَّ أَرْدَفَ رَجُلاً خَلْفَهُ فَجَعَلَ يُنَادِي بِذَلِكَ . قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَكَذَلِكَ رَوَاهُ مِهْرَانُ عَنْ سُفْيَانَ قَالَ " الْحَجُّ الْحَجُّ " . مَرَّتَيْنِ وَرَوَاهُ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ عَنْ سُفْيَانَ قَالَ " الْحَجُّ " . مَرَّةً .
Abdurrahmon ibn Abu Yaʼmar ad-Diyliy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Men Nabiy ﷺ huzurlariga, u zot Arafotda turgan paytlarida keldim. Shunda Najd ahlidan bir necha kishi kelib, bir kishiga (savol berishni) buyurdilar. U Rasululloh ﷺ ni chaqirib: «Haj qanday boʻladi?» dedi. Rasululloh ﷺ bir kishiga buyurdilar, u baland ovoz bilan jar soldi: «Haj — haj Arafa kunidir. Kim Jamʼ (Muzdalifa) kechasida bomdod namozidan oldin (Arafaga) yetib kelsa, uning haji toʻliq boʻladi. Mino kunlari uchtadir. Bas, kim ikki kunda shoshilib (ketsa), unga gunoh yoʻq, kim kechiksa ham, unga gunoh yoʻq». Roviy aytdi: Soʻng u zot bir kishini orqalariga mindirdilar, u ham buni jar sola boshladi. Abu Dovud aytdi: Mihron ham Sufyondan shunday rivoyat qilib, «Haj — haj» deb ikki marta aytgan. Yahyo ibn Said al-Qatton esa Sufyondan «Haj» deb bir marta rivoyat qilgan.Абдурраҳмон ибн Абу Яъмар ад-Дийлий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Мен Набий ﷺ ҳузурларига, у зот Арафотда турган пайтларида келдим. Шунда Нажд аҳлидан бир неча киши келиб, бир кишига (савол беришни) буюрдилар. У Расулуллоҳ ﷺ ни чақириб: «Ҳаж қандай бўлади?» деди. Расулуллоҳ ﷺ бир кишига буюрдилар, у баланд овоз билан жар солди: «Ҳаж — ҳаж Арафа кунидир. Ким Жамъ (Муздалифа) кечасида бомдод намозидан олдин (Арафага) етиб келса, унинг ҳажи тўлиқ бўлади. Мино кунлари учтадир. Бас, ким икки кунда шошилиб (кетса), унга гуноҳ йўқ, ким кечикса ҳам, унга гуноҳ йўқ». Ровий айтди: Сўнг у зот бир кишини орқаларига миндирдилар, у ҳам буни жар сола бошлади. Абу Довуд айтди: Миҳрон ҳам Суфёндан шундай ривоят қилиб, «Ҳаж — ҳаж» деб икки марта айтган. Яҳё ибн Саид ал-Қаттон эса Суфёндан «Ҳаж» деб бир марта ривоят қилган.
وَقَدْ رُوِيَ فِي، حَدِيثٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ " مَنْ تَوَضَّأَ عَلَى طُهْرٍ كَتَبَ اللَّهُ لَهُ بِهِ عَشْرَ حَسَنَاتٍ " . قَالَ وَرَوَى هَذَا الْحَدِيثَ الإِفْرِيقِيُّ عَنْ أَبِي غُطَيْفٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . حَدَّثَنَا بِذَلِكَ الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ الْمَرْوَزِيُّ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَزِيدَ الْوَاسِطِيُّ عَنِ الإِفْرِيقِيِّ . وَهُوَ إِسْنَادٌ ضَعِيفٌ . قَالَ عَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ قَالَ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ ذُكِرَ لِهِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ هَذَا الْحَدِيثُ فَقَالَ هَذَا إِسْنَادٌ مَشْرِقِيٌّ . قَالَ سَمِعْتُ أَحْمَدَ بْنَ الْحَسَنِ يَقُولُ سَمِعْتُ أَحْمَدَ بْنَ حَنْبَلٍ يَقُولُ مَا رَأَيْتُ بِعَيْنِي مِثْلَ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الْقَطَّانِ .
Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan Paygʻambar ﷺning shunday deganlari rivoyat qilingan: U zot: «Kim tahoratli holida (yangidan) tahorat qilsa, Alloh unga buning evaziga oʻnta savob yozadi», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu hadisni Ifriqiy Abu Gʻutayfdan, u Ibn Umardan, u Paygʻambar ﷺdan rivoyat qilgan. Buni bizga Husayn ibn Hurays al-Marvaziy soʻzlab berdi, unga Muhammad ibn Yazid al-Vositiy Ifriqiydan rivoyat qildi. Bu zaif isnoddir. Ali ibn al-Madiniy aytdi: Yahyo ibn Said al-Qatton aytdi: Hishom ibn Urvaga bu hadis zikr qilinganda, u: ‹Bu mashriqiy isnoddir›, dedi. (Abu Iso) aytdi: Men Ahmad ibn al-Hasanning shunday deganini eshitdim: Men Ahmad ibn Hanbalning: ‹Men oʻz koʻzim bilan Yahyo ibn Said al-Qattonga oʻxshaganini koʻrmadim›, deganini eshitdim.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан Пайғамбар ﷺнинг шундай деганлари ривоят қилинган: У зот: «Ким таҳоратли ҳолида (янгидан) таҳорат қилса, Аллоҳ унга бунинг эвазига ўнта савоб ёзади», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу ҳадисни Ифриқий Абу Ғутайфдан, у Ибн Умардан, у Пайғамбар ﷺдан ривоят қилган. Буни бизга Ҳусайн ибн Ҳурайс ал-Марвазий сўзлаб берди, унга Муҳаммад ибн Язид ал-Воситий Ифриқийдан ривоят қилди. Бу заиф исноддир. Али ибн ал-Мадиний айтди: Яҳё ибн Саид ал-Қаттон айтди: Ҳишом ибн Урвага бу ҳадис зикр қилинганда, у: ‹Бу машриқий исноддир›, деди. (Абу Исо) айтди: Мен Аҳмад ибн ал-Ҳасаннинг шундай деганини эшитдим: Мен Аҳмад ибн Ҳанбалнинг: ‹Мен ўз кўзим билан Яҳё ибн Саид ал-Қаттонга ўхшаганини кўрмадим›, деганини эшитдим.
حَدَّثَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الأَرْقَمِ، قَالَ أُقِيمَتِ الصَّلاَةُ فَأَخَذَ بِيَدِ رَجُلٍ فَقَدَّمَهُ وَكَانَ إِمَامَ قَوْمِهِ وَقَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ " إِذَا أُقِيمَتِ الصَّلاَةُ وَوَجَدَ أَحَدُكُمُ الْخَلاَءَ فَلْيَبْدَأْ بِالْخَلاَءِ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَثَوْبَانَ وَأَبِي أُمَامَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الأَرْقَمِ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . هَكَذَا رَوَى مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَيَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ وَغَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الْحُفَّاظِ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الأَرْقَمِ . وَرَوَى وُهَيْبٌ وَغَيْرُهُ عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ رَجُلٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الأَرْقَمِ . وَهُوَ قَوْلُ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ . وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ قَالاَ لاَ يَقُومُ إِلَى الصَّلاَةِ وَهُوَ يَجِدُ شَيْئًا مِنَ الْغَائِطِ وَالْبَوْلِ . وَقَالاَ إِنْ دَخَلَ فِي الصَّلاَةِ فَوَجَدَ شَيْئًا مِنْ ذَلِكَ فَلاَ يَنْصَرِفْ مَا لَمْ يَشْغَلْهُ . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ بَأْسَ أَنْ يُصَلِّيَ وَبِهِ غَائِطٌ أَوْ بَوْلٌ مَا لَمْ يَشْغَلْهُ ذَلِكَ عَنِ الصَّلاَةِ .
Abdulloh ibn al-Arqam (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Namozga iqomat aytildi, shunda u (Abdulloh) bir kishining qoʻlidan ushlab, uni oldinga surdi — uning oʻzi qavmining imomi edi — va: «Men Rasululloh ﷺning shunday deganlarini eshitganman», dedi: «Namozga iqomat aytilsa-yu, biringiz hojatxonaga (borish ehtiyojini) sezsa, avval hojatxonadan boshlasin». (Rovi) aytdi: Bu bobda Oisha, Abu Hurayra, Savbon va Abu Umoma (roziyallohu anhum)dan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Abdulloh ibn al-Arqamning hadisi hasan sahihdir. Molik ibn Anas, Yahyo ibn Said al-Qatton va boshqa bir necha hofizlar buni shu tarzda Hishom ibn Urvadan, u otasidan, u Abdulloh ibn al-Arqamdan (deb) rivoyat qilgan. Vuhayb va boshqalar esa Hishom ibn Urvadan, u otasidan, u bir kishidan, u Abdulloh ibn al-Arqamdan (deb) rivoyat qilgan. Bu — Nabiy ﷺning sahobalaridan va tobeinlardan bir nechasining soʻzidir. Ahmad va Ishoq ham shuni aytib: «Gʻoit yoki bavl (siyish ehtiyoji)dan biror narsani sezib turib namozga turmasin», deyishgan. Va: «Agar namozga kirgan boʻlsa-yu, shundan biror narsani sezsa, uni (namozdan) chalgʻitmas ekan, namozdan chiqmasin», deyishgan. Baʼzi ilm ahli esa: «Gʻoit yoki bavl namozdan chalgʻitmas ekan, shu holida namoz oʻqishida zarar yoʻq», degan.Абдуллоҳ ибн ал-Арқам (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Намозга иқомат айтилди, шунда у (Абдуллоҳ) бир кишининг қўлидан ушлаб, уни олдинга сурди — унинг ўзи қавмининг имоми эди — ва: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деганларини эшитганман», деди: «Намозга иқомат айтилса-ю, бирингиз ҳожатхонага (бориш эҳтиёжини) сезса, аввал ҳожатхонадан бошласин». (Рови) айтди: Бу бобда Оиша, Абу Ҳурайра, Савбон ва Абу Умома (розияллоҳу анҳум)дан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Абдуллоҳ ибн ал-Арқамнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Молик ибн Анас, Яҳё ибн Саид ал-Қаттон ва бошқа бир неча ҳофизлар буни шу тарзда Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Абдуллоҳ ибн ал-Арқамдан (деб) ривоят қилган. Вуҳайб ва бошқалар эса Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у бир кишидан, у Абдуллоҳ ибн ал-Арқамдан (деб) ривоят қилган. Бу — Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва тобеинлардан бир нечасининг сўзидир. Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтиб: «Ғоит ёки бавл (сийиш эҳтиёжи)дан бирор нарсани сезиб туриб намозга турмасин», дейишган. Ва: «Агар намозга кирган бўлса-ю, шундан бирор нарсани сезса, уни (намоздан) чалғитмас экан, намоздан чиқмасин», дейишган. Баъзи илм аҳли эса: «Ғоит ёки бавл намоздан чалғитмас экан, шу ҳолида намоз ўқишида зарар йўқ», деган.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نَافِعٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَسَنٍ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " يَعْمِدُ أَحَدُكُمْ فَيَبْرُكُ فِي صَلاَتِهِ بَرْكَ الْجَمَلِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ أَبِي الزِّنَادِ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ . وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم . وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيُّ ضَعَّفَهُ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ وَغَيْرُهُ .
Qutayba bizga hadis aytib berdi, (u): Abdulloh ibn Nofeʼ bizga hadis aytib berdi, (u) Muhammad ibn Abdulloh ibn Hasandan, (u) Abu Zinoddan, (u) al-Aʼrajdan, (u) Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladiki, Nabiy ﷺ shunday dedilar: «Biringiz qasddan namozida tuya choʻkkani kabi choʻkadimi?» Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi gʻarib hadisdir; biz uni Abu Zinodning hadisidan faqat shu yoʻl bilan bilamiz. Bu hadis Abdulloh ibn Said al-Maqburiydan, (u) otasidan, (u) Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan, (u) Nabiy ﷺdan ham rivoyat qilingan. Abdulloh ibn Said al-Maqburiyni Yahyo ibn Said al-Qatton va boshqalar zaif (deb) sanaganlar.Қутайба бизга ҳадис айтиб берди, (у): Абдуллоҳ ибн Нофеъ бизга ҳадис айтиб берди, (у) Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Ҳасандан, (у) Абу Зиноддан, (у) ал-Аъраждан, (у) Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қиладики, Набий ﷺ шундай дедилар: «Бирингиз қасддан намозида туя чўккани каби чўкадими?» Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ғариб ҳадисдир; биз уни Абу Зиноднинг ҳадисидан фақат шу йўл билан биламиз. Бу ҳадис Абдуллоҳ ибн Саид ал-Мақбурийдан, (у) отасидан, (у) Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан, (у) Набий ﷺдан ҳам ривоят қилинган. Абдуллоҳ ибн Саид ал-Мақбурийни Яҳё ибн Саид ал-Қаттон ва бошқалар заиф (деб) санаганлар.
قَالَ عَبْدُ اللَّهِ وَقَالَ مُعَلَّى بْنُ أَسَدٍ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ مَسْعَدَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَامِرِ بْنِ سَعْدٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَمَرَ بِوَضْعِ الْيَدَيْنِ فَذَكَرَ نَحْوَهُ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ أَبِيهِ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَرَوَى يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَجْلاَنَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ عَنْ عَامِرِ بْنِ سَعْدٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَمَرَ بِوَضْعِ الْيَدَيْنِ وَنَصْبِ الْقَدَمَيْنِ . مُرْسَلٌ وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ وُهَيْبٍ . وَهُوَ الَّذِي أَجْمَعَ عَلَيْهِ أَهْلُ الْعِلْمِ وَاخْتَارُوهُ .
Abdulloh aytdi: Muʼallo ibn Asad ham aytdi: Bizga Hammod ibn Masʼada Muhammad ibn Ajlondan, u Muhammad ibn Ibrohimdan, u Omir ibn Saʼddan rivoyat qilib aytdiki, Nabiy ﷺ ikki qoʻlni (yerga) qoʻyishga buyurdilar — soʻng shunga oʻxshashini zikr qildi va unda «otasidan» deb zikr qilmadi. Abu Iso aytdi: Yahyo ibn Said al-Qatton va boshqa bir necha (kishi) Muhammad ibn Ajlondan, u Muhammad ibn Ibrohimdan, u Omir ibn Saʼddan rivoyat qildiki, Nabiy ﷺ ikki qoʻlni (yerga) qoʻyishga va ikki oyoqni tik tutishga buyurdilar. (Bu rivoyat) mursaldir va u Vuhaybning hadisidan sahihroqdir. Ilm ahli shunga ittifoq qilgan va uni ixtiyor qilganlar.Абдуллоҳ айтди: Муъалло ибн Асад ҳам айтди: Бизга Ҳаммод ибн Масъада Муҳаммад ибн Ажлондан, у Муҳаммад ибн Иброҳимдан, у Омир ибн Саъддан ривоят қилиб айтдики, Набий ﷺ икки қўлни (ерга) қўйишга буюрдилар — сўнг шунга ўхшашини зикр қилди ва унда «отасидан» деб зикр қилмади. Абу Исо айтди: Яҳё ибн Саид ал-Қаттон ва бошқа бир неча (киши) Муҳаммад ибн Ажлондан, у Муҳаммад ибн Иброҳимдан, у Омир ибн Саъддан ривоят қилдики, Набий ﷺ икки қўлни (ерга) қўйишга ва икки оёқни тик тутишга буюрдилар. (Бу ривоят) мурсалдир ва у Вуҳайбнинг ҳадисидан саҳиҳроқдир. Илм аҳли шунга иттифоқ қилган ва уни ихтиёр қилганлар.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، حَدَّثَنَا سُوَيْدُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ، عَنْ زَيْدِ بْنِ جَبِيرَةَ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ حُصَيْنٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ بِمَعْنَاهُ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي مَرْثَدٍ وَجَابِرٍ وَأَنَسٍ . أَبُو مَرْثَدٍ اسْمُهُ كَنَّازُ بْنُ حُصَيْنٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ ابْنِ عُمَرَ إِسْنَادُهُ لَيْسَ بِذَاكَ الْقَوِيِّ . وَقَدْ تُكُلِّمَ فِي زَيْدِ بْنِ جَبِيرَةَ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَزَيْدُ بْنُ جُبَيْرٍ الْكُوفِيُّ أَثْبَتُ مِنْ هَذَا وَأَقْدَمُ وَقَدْ سَمِعَ مِنَ ابْنِ عُمَرَ . وَقَدْ رَوَى اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ الْعُمَرِيِّ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنْ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَهُ . وَحَدِيثُ دَاوُدَ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَشْبَهُ وَأَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ اللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ . وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ الْعُمَرِيُّ ضَعَّفَهُ بَعْضُ أَهْلِ الْحَدِيثِ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ مِنْهُمْ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ .
Ibn Umar (roziyallohu anhumo) Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash va shu maʼnoda rivoyat qiladi. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Abu Marsad, Jobir va Anasdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Marsadning ismi Kannoz ibn Husayndir. Abu Iso aytdi: Ibn Umarning hadisi isnodi unchalik kuchli emas. Zayd ibn Jabira haqida uning yodlashi (hifzi) jihatidan gap (eʼtiroz) boʻlgan. Abu Iso aytdi: Zayd ibn Jubayr al-Kufiy bundan koʻra ishonchliroq va qadimroq boʻlib, u Ibn Umardan eshitgandir. Lays ibn Saʼd bu hadisni Abdulloh ibn Umar al-Umariydan, u Nofiʼdan, u Ibn Umardan, u Umardan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash rivoyat qilgan. Dovudning Nofiʼdan, uning Ibn Umardan, uning Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan hadisi Lays ibn Saʼdning hadisidan koʻra mosroq va sahihroqdir. Abdulloh ibn Umar al-Umariyni hadis ahlining baʼzilari, jumladan Yahyo ibn Said al-Qatton, uning yodlashi jihatidan zaif sanaganlar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) Набий ﷺдан шунга ўхшаш ва шу маънода ривоят қилади. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Абу Марсад, Жобир ва Анасдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Марсаднинг исми Канноз ибн Ҳусайндир. Абу Исо айтди: Ибн Умарнинг ҳадиси исноди унчалик кучли эмас. Зайд ибн Жабира ҳақида унинг ёдлаши (ҳифзи) жиҳатидан гап (эътироз) бўлган. Абу Исо айтди: Зайд ибн Жубайр ал-Куфий бундан кўра ишончлироқ ва қадимроқ бўлиб, у Ибн Умардан эшитгандир. Лайс ибн Саъд бу ҳадисни Абдуллоҳ ибн Умар ал-Умарийдан, у Нофиъдан, у Ибн Умардан, у Умардан, у Набий ﷺдан шунга ўхшаш ривоят қилган. Довуднинг Нофиъдан, унинг Ибн Умардан, унинг Набий ﷺдан ривоят қилган ҳадиси Лайс ибн Саъднинг ҳадисидан кўра мосроқ ва саҳиҳроқдир. Абдуллоҳ ибн Умар ал-Умарийни ҳадис аҳлининг баъзилари, жумладан Яҳё ибн Саид ал-Қаттон, унинг ёдлаши жиҳатидан заиф санаганлар.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَى الْمُلَقَّبُ، مَرْدَوَيْهِ قَالَ أَخْبَرَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ زِيَادِ بْنِ أَنْعُمَ، أَنَّ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ رَافِعٍ، وَبَكْرَ بْنَ سَوَادَةَ، أَخْبَرَاهُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِذَا أَحْدَثَ - يَعْنِي الرَّجُلَ - وَقَدْ جَلَسَ فِي آخِرِ صَلاَتِهِ قَبْلَ أَنْ يُسَلِّمَ فَقَدْ جَازَتْ صَلاَتُهُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ إِسْنَادُهُ لَيْسَ بِذَاكَ الْقَوِيِّ وَقَدِ اضْطَرَبُوا فِي إِسْنَادِهِ . وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى هَذَا . قَالُوا إِذَا جَلَسَ مِقْدَارَ التَّشَهُّدِ وَأَحْدَثَ قَبْلَ أَنْ يُسَلِّمَ فَقَدْ تَمَّتْ صَلاَتُهُ . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِذَا أَحْدَثَ قَبْلَ أَنْ يَتَشَهَّدَ وَقَبْلَ أَنْ يُسَلِّمَ أَعَادَ الصَّلاَةَ . وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ . وَقَالَ أَحْمَدُ إِذَا لَمْ يَتَشَهَّدْ وَسَلَّمَ أَجْزَأَهُ لِقَوْلِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم " وَتَحْلِيلُهَا التَّسْلِيمُ " وَالتَّشَهُّدُ أَهْوَنُ قَامَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي اثْنَتَيْنِ فَمَضَى فِي صَلاَتِهِ وَلَمْ يَتَشَهَّدْ . وَقَالَ إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ إِذَا تَشَهَّدَ وَلَمْ يُسَلِّمْ أَجْزَأَهُ . وَاحْتَجَّ بِحَدِيثِ ابْنِ مَسْعُودٍ حِينَ عَلَّمَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم التَّشَهُّدَ فَقَالَ " إِذَا فَرَغْتَ مِنْ هَذَا فَقَدْ قَضَيْتَ مَا عَلَيْكَ " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ زِيَادِ بْنِ أَنْعُمٍ هُوَ الإِفْرِيقِيُّ وَقَدْ ضَعَّفَهُ بَعْضُ أَهْلِ الْحَدِيثِ مِنْهُمْ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ وَأَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ .
Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Agar (kishi) — yaʼni er kishi — namozining oxirida, salom berishdan oldin oʻtirgan holida hadas yetkazib qoʻysa, namozi joiz boʻlgandir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisning isnodi unchalik kuchli emas, uning isnodida ixtilof (iztirob) qilganlar. Baʼzi ilm ahli shunga (rivoyatga) borib: Kishi tashahhud miqdoricha oʻtirib, salom berishdan oldin hadas yetkazsa, namozi tugagan boʻladi, dedilar. Baʼzi ilm ahli esa: Agar tashahhuddan oldin va salomdan oldin hadas yetkazsa, namozni qaytadan oʻqiydi, dedilar. Bu Shofeiyning soʻzidir. Ahmad: Agar tashahhud oʻqimasdan salom bersa, kifoya qiladi, dedi — Nabiy ﷺning «uning tahlili — salomdir» degan soʻzlari sababli, tashahhud esa undan yengilroqdir; Nabiy ﷺ ikki rakaatdan (oʻtirmay) turib ketib, namozlarida davom etganlar va tashahhud oʻqimaganlar. Ishoq ibn Ibrohim esa: Agar tashahhud oʻqib, salom bermasa, kifoya qiladi, dedi va Ibn Masʼudning hadisi bilan dalil keltirdi — qachonki Nabiy ﷺ unga tashahhudni oʻrgatib: «Buni tugatsang, zimmangdagini ado qilgan boʻlasan», degan edilar. Abu Iso aytdi: Abdurrahmon ibn Ziyod ibn Anʼum — u al-Ifriqiydir, uni baʼzi hadis ahli zaif sanagan, ular orasida Yahyo ibn Said al-Qatton va Ahmad ibn Hanbal bor.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Агар (киши) — яъни эр киши — намозининг охирида, салом беришдан олдин ўтирган ҳолида ҳадас етказиб қўйса, намози жоиз бўлгандир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадиснинг исноди унчалик кучли эмас, унинг иснодида ихтилоф (изтироб) қилганлар. Баъзи илм аҳли шунга (ривоятга) бориб: Киши ташаҳҳуд миқдорича ўтириб, салом беришдан олдин ҳадас етказса, намози тугаган бўлади, дедилар. Баъзи илм аҳли эса: Агар ташаҳҳуддан олдин ва саломдан олдин ҳадас етказса, намозни қайтадан ўқийди, дедилар. Бу Шофеийнинг сўзидир. Аҳмад: Агар ташаҳҳуд ўқимасдан салом берса, кифоя қилади, деди — Набий ﷺнинг «унинг таҳлили — саломдир» деган сўзлари сабабли, ташаҳҳуд эса ундан енгилроқдир; Набий ﷺ икки ракаатдан (ўтирмай) туриб кетиб, намозларида давом этганлар ва ташаҳҳуд ўқимаганлар. Ишоқ ибн Иброҳим эса: Агар ташаҳҳуд ўқиб, салом бермаса, кифоя қилади, деди ва Ибн Масъуднинг ҳадиси билан далил келтирди — қачонки Набий ﷺ унга ташаҳҳудни ўргатиб: «Буни тугатсанг, зиммангдагини адо қилган бўласан», деган эдилар. Абу Исо айтди: Абдурраҳмон ибн Зиёд ибн Анъум — у ал-Ифриқийдир, уни баъзи ҳадис аҳли заиф санаган, улар орасида Яҳё ибн Саид ал-Қаттон ва Аҳмад ибн Ҳанбал бор.
حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ مَدُّويَهْ، قَالاَ حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ دُكَيْنٍ، حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ، عَنْ ثُوَيْرٍ، عَنْ رَجُلٍ، مِنْ أَهْلِ قُبَاءَ عَنْ أَبِيهِ، وَكَانَ، مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم - قَالَ أَمَرَنَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ نَشْهَدَ الْجُمُعَةَ مِنْ قُبَاءَ . وَقَدْ رُوِيَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي هَذَا وَلاَ يَصِحُّ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَلاَ يَصِحُّ فِي هَذَا الْبَابِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم شَيْءٌ . وَقَدْ رُوِيَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ " الْجُمُعَةُ عَلَى مَنْ آوَاهُ اللَّيْلُ إِلَى أَهْلِهِ " . وَهَذَا حَدِيثٌ إِسْنَادُهُ ضَعِيفٌ إِنَّمَا يُرْوَى مِنْ حَدِيثِ مُعَارِكِ بْنِ عَبَّادٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ . وَضَعَّفَ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيَّ فِي الْحَدِيثِ . قَالَ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ عَلَى مَنْ تَجِبُ الْجُمُعَةُ فَقَالَ بَعْضُهُمْ تَجِبُ الْجُمُعَةُ عَلَى مَنْ آوَاهُ اللَّيْلُ إِلَى مَنْزِلِهِ . وَقَالَ بَعْضُهُمْ لاَ تَجِبُ الْجُمُعَةُ إِلاَّ عَلَى مَنْ سَمِعَ النِّدَاءَ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ .
Suvayr (rahimahulloh) Qubo ahlidan bir kishidan, u otasidan — u Nabiy ﷺning ashoblaridan edi — rivoyat qiladiki, u dedi: Nabiy ﷺ bizni Quboda jumaga hozir boʻlishimizga buyurdilar. Bu haqida Abu Hurayradan ham Nabiy ﷺdan rivoyat qilingan, lekin u sahih emas. Abu Iso aytdi: Biz bu hadisni faqat shu vajhdan bilamiz, bu bobda Nabiy ﷺdan biror sahih narsa (kelmagan). Abu Hurayradan Nabiy ﷺning: «Juma — kechasi oilasiga (qaytib) sigʻadigan kishi zimmasidadir», deganlari rivoyat qilingan. Bu hadisning isnodi zaifdir; u faqat Muoraka ibn Abbodning, uning Abdulloh ibn Said al-Maqburiydan (rivoyat qilgan) hadisidan rivoyat qilinadi. Yahyo ibn Said al-Qatton Abdulloh ibn Said al-Maqburiyni hadisda zaiflashtirgan. (U) dediki: Ahli ilm jumaning kimga vojib boʻlishida ixtilof qildilar. Baʼzilari: «Juma kechasi manziliga (qaytib) sigʻadigan kishiga vojib boʻladi», dedilar. Baʼzilari: «Juma faqat azonni eshitgan kishigagina vojib boʻladi», dedilar. Bu Shofeiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir.Сувайр (раҳимаҳуллоҳ) Қубо аҳлидан бир кишидан, у отасидан — у Набий ﷺнинг ашобларидан эди — ривоят қиладики, у деди: Набий ﷺ бизни Қубода жумага ҳозир бўлишимизга буюрдилар. Бу ҳақида Абу Ҳурайрадан ҳам Набий ﷺдан ривоят қилинган, лекин у саҳиҳ эмас. Абу Исо айтди: Биз бу ҳадисни фақат шу важҳдан биламиз, бу бобда Набий ﷺдан бирор саҳиҳ нарса (келмаган). Абу Ҳурайрадан Набий ﷺнинг: «Жума — кечаси оиласига (қайтиб) сиғадиган киши зиммасидадир», деганлари ривоят қилинган. Бу ҳадиснинг исноди заифдир; у фақат Муорака ибн Аббоднинг, унинг Абдуллоҳ ибн Саид ал-Мақбурийдан (ривоят қилган) ҳадисидан ривоят қилинади. Яҳё ибн Саид ал-Қаттон Абдуллоҳ ибн Саид ал-Мақбурийни ҳадисда заифлаштирган. (У) дедики: Аҳли илм жуманинг кимга вожиб бўлишида ихтилоф қилдилар. Баъзилари: «Жума кечаси манзилига (қайтиб) сиғадиган кишига вожиб бўлади», дедилар. Баъзилари: «Жума фақат азонни эшитган кишигагина вожиб бўлади», дедилар. Бу Шофеий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ ضَمْرَةَ، عَنْ عَلِيٍّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ . وَقَالَ إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ أَحْسَنُ شَيْءٍ رُوِيَ فِي تَطَوُّعِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي النَّهَارِ هَذَا . وَرُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ أَنَّهُ كَانَ يُضَعِّفُ هَذَا الْحَدِيثَ . وَإِنَّمَا ضَعَّفَهُ عِنْدَنَا وَاللَّهُ أَعْلَمُ لأَنَّهُ لاَ يُرْوَى مِثْلُ هَذَا عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ عَنْ عَاصِمِ بْنِ ضَمْرَةَ عَنْ عَلِيٍّ . وَعَاصِمُ بْنُ ضَمْرَةَ هُوَ ثِقَةٌ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ . قَالَ عَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ قَالَ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ قَالَ سُفْيَانُ كُنَّا نَعْرِفُ فَضْلَ حَدِيثِ عَاصِمِ بْنِ ضَمْرَةَ عَلَى حَدِيثِ الْحَارِثِ .
Ali (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash (hadis)ni rivoyat qiladi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Ishoq ibn Ibrohim: ‹Nabiy ﷺning kunduzgi nafl namozi haqida rivoyat qilingan eng yaxshi (hadis) shudir›, dedi. Abdulloh ibn Muborakdan rivoyat qilinishicha, u bu hadisni zaif sanar edi. Bizning nazdimizda — Alloh bilguvchiroqdir — uni zaif sanaganining sababi shuki, Nabiy ﷺdan bu kabi (hadis) faqat shu yoʻldan, Osim ibn Zamradan, Alidan rivoyat qilinadi. Osim ibn Zamra esa baʼzi ilm ahli nazdida ishonchlidir. Ali ibn Madiniy aytdi: Yahyo ibn Said al-Qatton aytdi: Sufyon aytdi: ‹Biz Osim ibn Zamra hadisining Horis hadisidan ustunligini bilar edik›.Али (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан шунга ўхшаш (ҳадис)ни ривоят қилади. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Ишоқ ибн Иброҳим: ‹Набий ﷺнинг кундузги нафл намози ҳақида ривоят қилинган энг яхши (ҳадис) шудир›, деди. Абдуллоҳ ибн Муборакдан ривоят қилинишича, у бу ҳадисни заиф санар эди. Бизнинг наздимизда — Аллоҳ билгувчироқдир — уни заиф санаганининг сабаби шуки, Набий ﷺдан бу каби (ҳадис) фақат шу йўлдан, Осим ибн Замрадан, Алидан ривоят қилинади. Осим ибн Замра эса баъзи илм аҳли наздида ишончлидир. Али ибн Мадиний айтди: Яҳё ибн Саид ал-Қаттон айтди: Суфён айтди: ‹Биз Осим ибн Замра ҳадисининг Ҳорис ҳадисидан устунлигини билар эдик›.
حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، حَدَّثَنَا حَبَّانُ بْنُ هِلاَلٍ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، قَالَ قُلْتُ لأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ كَمْ حَجَّ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم قَالَ حَجَّةٌ وَاحِدَةٌ وَاعْتَمَرَ أَرْبَعَ عُمَرٍ عُمْرَةٌ فِي ذِي الْقَعْدَةِ وَعُمْرَةُ الْحُدَيْبِيَةِ وَعُمْرَةٌ مَعَ حَجَّتِهِ وَعُمْرَةُ الْجِعِرَّانَةِ إِذْ قَسَّمَ غَنِيمَةَ حُنَيْنٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَحَبَّانُ بْنُ هِلاَلٍ هُوَ أَبُو حَبِيبٍ الْبَصْرِيُّ هُوَ جَلِيلٌ ثِقَةٌ وَثَّقَهُ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ .
Qatoda (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Men Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan: «Nabiy ﷺ necha marta haj qildilar?» deb soʻradim. U: «Bir marta haj qildilar va toʻrt marta umra qildilar: Zulqaʼdadagi umra, Hudaybiya umrasi, haji bilan birgalikdagi umra va Junayn oʻljasini taqsimlaganlarida Jiʼrronadagi umra», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir. Habbon ibn Hilol — u Abu Habib al-Basriy boʻlib, u jalil (ulugʻ) va siqa (ishonchli) (roviy)dir; uni Yahyo ibn Said al-Qatton siqa deb tasdiqlagan.Қатода (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Мен Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан: «Набий ﷺ неча марта ҳаж қилдилар?» деб сўрадим. У: «Бир марта ҳаж қилдилар ва тўрт марта умра қилдилар: Зулқаъдадаги умра, Ҳудайбия умраси, ҳажи билан биргаликдаги умра ва Жунайн ўлжасини тақсимлаганларида Жиърронадаги умра», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Ҳаббон ибн Ҳилол — у Абу Ҳабиб ал-Басрий бўлиб, у жалил (улуғ) ва сиқа (ишончли) (ровий)дир; уни Яҳё ибн Саид ал-Қаттон сиқа деб тасдиқлаган.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ حَارِثَةَ بْنِ وَهْبٍ، قَالَ صَلَّيْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِمِنًى آمَنَ مَا كَانَ النَّاسُ وَأَكْثَرَهُ رَكْعَتَيْنِ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَابْنِ عُمَرَ وَأَنَسٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ حَارِثَةَ بْنِ وَهْبٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ قَالَ صَلَّيْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِمِنًى رَكْعَتَيْنِ وَمَعَ أَبِي بَكْرٍ وَمَعَ عُمَرَ وَمَعَ عُثْمَانَ رَكْعَتَيْنِ صَدْرًا مِنْ إِمَارَتِهِ . وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي تَقْصِيرِ الصَّلاَةِ بِمِنًى لأَهْلِ مَكَّةَ فَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لَيْسَ لأَهْلِ مَكَّةَ أَنْ يَقْصُرُوا الصَّلاَةَ بِمِنًى إِلاَّ مَنْ كَانَ بِمِنًى مُسَافِرًا . وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ جُرَيْجٍ وَسُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَيَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ الْقَطَّانِ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ . وَقَالَ بَعْضُهُمْ لاَ بَأْسَ لأَهْلِ مَكَّةَ أَنْ يَقْصُرُوا الصَّلاَةَ بِمِنًى . وَهُوَ قَوْلُ الأَوْزَاعِيِّ وَمَالِكٍ وَسُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مَهْدِيٍّ .
Horisa ibn Vahb (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Men Nabiy ﷺ bilan birga Minoda namoz oʻqidim — odamlar eng tinch va eng koʻp boʻlgan paytda — (namoz) ikki rakaat (oʻqildi)», dedi. (Roviy) aytdi: Bu bobda Ibn Masʼud, Ibn Umar va Anasdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Horisa ibn Vahbning hadisi hasan sahih hadisdir. Ibn Masʼuddan rivoyat qilinishicha, u: «Men Nabiy ﷺ bilan Minoda ikki rakaat namoz oʻqidim, Abu Bakr bilan ham, Umar bilan ham, Usmon bilan ham — uning xalifaligi boshida — ikki rakaatdan oʻqidim», degan. Ilm ahli Makka aholisi uchun Minoda namozni qasr qilish (qisqartirish) xususida ixtilof qilishgan. Baʼzi ilm ahli: «Makka aholisining Minoda namozni qasr qilishlari mumkin emas, faqat Minoda musofir boʻlgan kishigina (qasr qiladi)», dedilar. Bu Ibn Jurayj, Sufyon Savriy, Yahyo ibn Said al-Qatton, Shofiiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Baʼzilari esa: «Makka aholisining Minoda namozni qasr qilishlarida hech qanday zarar yoʻq», dedilar. Bu Avzoiy, Molik, Sufyon ibn Uyayna va Abdurrahmon ibn Mahdiyning soʻzidir.Ҳориса ибн Ваҳб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Мен Набий ﷺ билан бирга Минода намоз ўқидим — одамлар энг тинч ва энг кўп бўлган пайтда — (намоз) икки ракаат (ўқилди)», деди. (Ровий) айтди: Бу бобда Ибн Масъуд, Ибн Умар ва Анасдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Ҳориса ибн Ваҳбнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Ибн Масъуддан ривоят қилинишича, у: «Мен Набий ﷺ билан Минода икки ракаат намоз ўқидим, Абу Бакр билан ҳам, Умар билан ҳам, Усмон билан ҳам — унинг халифалиги бошида — икки ракаатдан ўқидим», деган. Илм аҳли Макка аҳолиси учун Минода намозни қаср қилиш (қисқартириш) хусусида ихтилоф қилишган. Баъзи илм аҳли: «Макка аҳолисининг Минода намозни қаср қилишлари мумкин эмас, фақат Минода мусофир бўлган кишигина (қаср қилади)», дедилар. Бу Ибн Журайж, Суфён Саврий, Яҳё ибн Саид ал-Қаттон, Шофиий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзилари эса: «Макка аҳолисининг Минода намозни қаср қилишларида ҳеч қандай зарар йўқ», дедилар. Бу Авзоий, Молик, Суфён ибн Уяйна ва Абдурраҳмон ибн Маҳдийнинг сўзидир.
حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ مَسْعَدَةَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ حَبِيبٍ، عَنِ الْحَجَّاجِ الصَّوَّافِ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّ اللَّهَ يَغَارُ وَالْمُؤْمِنُ يَغَارُ وَغَيْرَةُ اللَّهِ أَنْ يَأْتِيَ الْمُؤْمِنُ مَا حَرَّمَ عَلَيْهِ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ . وَقَدْ رُوِيَ عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم هَذَا الْحَدِيثُ وَكِلاَ الْحَدِيثَيْنِ صَحِيحٌ . وَالْحَجَّاجُ الصَّوَّافُ هُوَ الْحَجَّاجُ بْنُ أَبِي عُثْمَانَ وَأَبُو عُثْمَانَ اسْمُهُ مَيْسَرَةُ وَالْحَجَّاجُ يُكْنَى أَبَا الصَّلْتِ وَثَّقَهُ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ . حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ الْعَطَّارُ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْمَدِينِيِّ قَالَ سَأَلْتُ يَحْيَى بْنَ سَعِيدٍ الْقَطَّانَ عَنْ حَجَّاجٍ الصَّوَّافِ فَقَالَ ثِقَةٌ فَطِنٌ كَيِّسٌ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Albatta, Alloh gʻayrat qiladi, moʻmin ham gʻayrat qiladi. Allohning gʻayrati — moʻmin Alloh unga harom qilgan narsani qilishidadir», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Oisha va Abdulloh ibn Umardan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan gʻaribdir. Bu hadis Yahyo ibn Abu Kasirdan, u Abu Salamadan, u Urvadan, u Asmo binti Abu Bakrdan, u Paygʻambar ﷺdan (qilingan tariqda) ham rivoyat qilingan va har ikkala hadis ham sahihdir. Hajjoj as-Savvof — bu Hajjoj ibn Abu Usmondir, Abu Usmonning ismi Maysaradir, Hajjojning kunyasi Abus-Saltdir, uni Yahyo ibn Said al-Qatton ishonchli (siqa) sanagan. Bizga Abu Bakr al-Attor Ali ibn al-Madiniydan rivoyat qildiki, u: Men Yahyo ibn Said al-Qattondan Hajjoj as-Savvof haqida soʻradim, u: «Ishonchli, ziyrak, aql-idrokli», dedi, dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, Аллоҳ ғайрат қилади, мўмин ҳам ғайрат қилади. Аллоҳнинг ғайрати — мўмин Аллоҳ унга ҳаром қилган нарсани қилишидадир», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Оиша ва Абдуллоҳ ибн Умардан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан ғарибдир. Бу ҳадис Яҳё ибн Абу Касирдан, у Абу Саламадан, у Урвадан, у Асмо бинти Абу Бакрдан, у Пайғамбар ﷺдан (қилинган тариқда) ҳам ривоят қилинган ва ҳар иккала ҳадис ҳам саҳиҳдир. Ҳажжож ас-Саввоф — бу Ҳажжож ибн Абу Усмондир, Абу Усмоннинг исми Майсарадир, Ҳажжожнинг куняси Абус-Салтдир, уни Яҳё ибн Саид ал-Қаттон ишончли (сиқа) санаган. Бизга Абу Бакр ал-Аттор Али ибн ал-Мадинийдан ривоят қилдики, у: Мен Яҳё ибн Саид ал-Қаттондан Ҳажжож ас-Саввоф ҳақида сўрадим, у: «Ишончли, зийрак, ақл-идрокли», деди, деди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ شُجَاعٍ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا أَبُو عُبَيْدَةَ الْحَدَّادُ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ سَعْدٍ، عَنِ ابْنِ سِيرِينَ، قَالَ صَنَعْتُ سَيْفِي عَلَى سَيْفِ سَمُرَةَ بْنِ جُنْدَبٍ وَزَعَمَ سَمُرَةُ أَنَّهُ صَنَعَ سَيْفَهُ عَلَى سَيْفِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَكَانَ حَنَفِيًّا . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَ حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ . وَقَدْ تَكَلَّمَ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ فِي عُثْمَانَ بْنِ سَعْدٍ الْكَاتِبِ وَضَعَّفَهُ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ .
Samura ibn Jundab (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Ibn Sirin aytdi: «Men oʻz qilichimni Samura ibn Jundabning qilichiga oʻxshatib yasadim. Samura esa oʻz qilichini Rasululloh ﷺning qilichlariga oʻxshatib yasaganini aytar edi — u (qilich) hanafiy (uslubida) edi». Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, biz uni faqat shu yoʻldangina bilamiz. Yahyo ibn Said al-Qatton kotib Usmon ibn Saʼd haqida (tanqid bilan) gapirgan va uni xotirasi (yomonligi) sababli zaif sanagan.Самура ибн Жундаб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Ибн Сирин айтди: «Мен ўз қиличимни Самура ибн Жундабнинг қиличига ўхшатиб ясадим. Самура эса ўз қиличини Расулуллоҳ ﷺнинг қиличларига ўхшатиб ясаганини айтар эди — у (қилич) ҳанафий (услубида) эди». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат шу йўлдангина биламиз. Яҳё ибн Саид ал-Қаттон котиб Усмон ибн Саъд ҳақида (танқид билан) гапирган ва уни хотираси (ёмонлиги) сабабли заиф санаган.
حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ الْفَضْلِ، حَدَّثَنَا أَبُو نَضْرَةَ الْعَبْدِيُّ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لاَ تَقُومُ السَّاعَةُ حَتَّى تُكَلِّمَ السِّبَاعُ الإِنْسَ وَحَتَّى تُكَلِّمَ الرَّجُلَ عَذَبَةُ سَوْطِهِ وَشِرَاكُ نَعْلِهِ وَتُخْبِرَهُ فَخِذُهُ بِمَا أَحْدَثَ أَهْلُهُ مِنْ بَعْدِهِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ . وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ الْقَاسِمِ بْنِ الْفَضْلِ . وَالْقَاسِمُ بْنُ الْفَضْلِ ثِقَةٌ مَأْمُونٌ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ وَثَّقَهُ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ .
Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Jonim qoʻlida boʻlgan Zot bilan qasamki, yirtqich hayvonlar odamlar bilan gaplashmaguncha, kishining qamchisining uchi va oyogʻidagi poyabzalining tasmasi u bilan gaplashmaguncha va sonidagi etlari undan keyin ahli qilgan ishlardan unga xabar bermaguncha qiyomat qoim boʻlmaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Abu Hurayradan ham (rivoyat) bor. Bu hadis hasan gʻaribdir, biz uni faqat Qosim ibn Fazlning hadisidan bilamiz. Qosim ibn Fazl esa hadis ahli nazdida ishonchli va omonatlidir; uni Yahyo ibn Said al-Qatton va Abdurrahmon ibn Mahdiy ishonchli deb tasdiqlaganlar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Жоним қўлида бўлган Зот билан қасамки, йиртқич ҳайвонлар одамлар билан гаплашмагунча, кишининг қамчисининг учи ва оёғидаги поябзалининг тасмаси у билан гаплашмагунча ва сонидаги этлари ундан кейин аҳли қилган ишлардан унга хабар бермагунча қиёмат қоим бўлмайди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоят) бор. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Қосим ибн Фазлнинг ҳадисидан биламиз. Қосим ибн Фазл эса ҳадис аҳли наздида ишончли ва омонатлидир; уни Яҳё ибн Саид ал-Қаттон ва Абдурраҳмон ибн Маҳдий ишончли деб тасдиқлаганлар.
حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ دَخَلَ رَجُلٌ الْمَسْجِدَ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جَالِسٌ فِي نَاحِيَةِ الْمَسْجِدِ فَصَلَّى ثُمَّ جَاءَ فَسَلَّمَ عَلَيْهِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " وَعَلَيْكَ ارْجِعْ فَصَلِّ فَإِنَّكَ لَمْ تُصَلِّ " . فَذَكَرَ الْحَدِيثَ بِطُولِهِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ . وَرَوَى يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ هَذَا عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ فَقَالَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ فَسَلَّمَ عَلَيْهِ وَقَالَ " وَعَلَيْكَ " . قَالَ وَحَدِيثُ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ أَصَحُّ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi masjidga kirdi, Rasululloh ﷺ esa masjidning bir chetida oʻtirgan edilar. U namoz oʻqib, soʻng kelib u zotga salom berdi. Rasululloh ﷺ: «Va alayka. Qaytib namoz oʻqi, chunki sen (haqiqatda) namoz oʻqimading», dedilar. Va u (rovi) hadisni toʻliq zikr qildi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Yahyo ibn Said al-Qatton buni Ubaydulloh ibn Umardan, u Said al-Maqburiydan rivoyat qilib: «Otasidan, u Abu Hurayradan» dedi va unda «u zotga salom berdi» (jumlasini) zikr qilmadi, balki «va alayka» dedi (xolos). (Abu Iso) aytdi: Yahyo ibn Saidning hadisi sahihroqdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир киши масжидга кирди, Расулуллоҳ ﷺ эса масжиднинг бир четида ўтирган эдилар. У намоз ўқиб, сўнг келиб у зотга салом берди. Расулуллоҳ ﷺ: «Ва алайка. Қайтиб намоз ўқи, чунки сен (ҳақиқатда) намоз ўқимадинг», дедилар. Ва у (рови) ҳадисни тўлиқ зикр қилди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Яҳё ибн Саид ал-Қаттон буни Убайдуллоҳ ибн Умардан, у Саид ал-Мақбурийдан ривоят қилиб: «Отасидан, у Абу Ҳурайрадан» деди ва унда «у зотга салом берди» (жумласини) зикр қилмади, балки «ва алайка» деди (холос). (Абу Исо) айтди: Яҳё ибн Саиднинг ҳадиси саҳиҳроқдир.
حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ، وَأَبُو بَكْرٍ مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ وَغَيْرُ وَاحِدٍ قَالُوا حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم غَيَّرَ اسْمَ عَاصِيَةَ وَقَالَ " أَنْتِ جَمِيلَةُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ . وَإِنَّمَا أَسْنَدَهُ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنْ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَرَوَى بَعْضُهُمْ هَذَا عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنْ نَافِعٍ أَنَّ عُمَرَ . وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلاَمٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُطِيعٍ وَعَائِشَةَ وَالْحَكَمِ بْنِ سَعْدٍ وَمُسْلِمٍ وَأُسَامَةَ بْنِ أَخْدَرِيٍّ وَشُرَيْحِ بْنِ هَانِئٍ عَنْ أَبِيهِ وَخَيْثَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِيهِ .
Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ Osiya degan ismni oʻzgartirib: «Sen Jamilasan», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Buni Yahyo ibn Said al-Qatton Ubaydulloh, u Nofiʼ, u Ibn Umardan (deb) musnad qilib rivoyat qilgan. Baʼzilar esa buni Ubaydullohdan, u Nofiʼdan: «Umar (oʻzgartirdi)» deb rivoyat qilgan. Bu bobda Abdurrahmon ibn Avf, Abdulloh ibn Salom, Abdulloh ibn Mutiʼ, Oisha, Hakam ibn Saʼd, Muslim, Usoma ibn Axdariy, Shurayh ibn Honiʼ otasidan va Xaysama ibn Abdurrahmon otasidan (rivoyatlar) bor.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ Осия деган исмни ўзгартириб: «Сен Жамиласан», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Буни Яҳё ибн Саид ал-Қаттон Убайдуллоҳ, у Нофиъ, у Ибн Умардан (деб) муснад қилиб ривоят қилган. Баъзилар эса буни Убайдуллоҳдан, у Нофиъдан: «Умар (ўзгартирди)» деб ривоят қилган. Бу бобда Абдурраҳмон ибн Авф, Абдуллоҳ ибн Салом, Абдуллоҳ ибн Мутиъ, Оиша, Ҳакам ибн Саъд, Муслим, Усома ибн Ахдарий, Шурайҳ ибн Ҳониъ отасидан ва Хайсама ибн Абдурраҳмон отасидан (ривоятлар) бор.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ، أَخْبَرَنَا صَالِحُ بْنُ أَبِي الأَخْضَرِ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ لَمَّا قَفَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ خَيْبَرَ أَسْرَى لَيْلَةً حَتَّى أَدْرَكَهُ الْكَرَى أَنَاخَ فَعَرَّسَ ثُمَّ قَالَ " يَا بِلاَلُ اكْلأْ لَنَا اللَّيْلَةَ " . قَالَ فَصَلَّى بِلاَلٌ ثُمَّ تَسَانَدَ إِلَى رَاحِلَتِهِ مُسْتَقْبَلَ الْفَجْرِ فَغَلَبَتْهُ عَيْنَاهُ فَنَامَ فَلَمْ يَسْتَيْقِظْ أَحَدٌ مِنْهُمْ وَكَانَ أَوَّلَهُمُ اسْتِيقَاظًا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم . فَقَالَ " أَىْ بِلاَلُ " . فَقَالَ بِلاَلٌ بِأَبِي أَنْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَخَذَ بِنَفْسِي الَّذِي أَخَذَ بِنَفْسِكَ . فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " اقْتَادُوا " . ثُمَّ أَنَاخَ فَتَوَضَّأَ فَأَقَامَ الصَّلاَةَ ثُمَّ صَلَّى مِثْلَ صَلاَتِهِ لِلْوَقْتِ فِي تَمَكُّثٍ ثُمَّ قَالَ : (وأقِمِ الصَّلاَةَ لِذِكْرِي ) . قَالَ هَذَا حَدِيثٌ غَيْرُ مَحْفُوظٍ رَوَاهُ غَيْرُ وَاحِدٍ مِنَ الْحُفَّاظِ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَلَمْ يَذْكُرُوا فِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ . وَصَالِحُ بْنُ أَبِي الأَخْضَرِ يُضَعَّفُ فِي الْحَدِيثِ ضَعَّفَهُ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ وَغَيْرُهُ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Rasululloh ﷺ Xaybardan qaytayotganlarida tunda yurdilar, hatto uyqu ularni bosganda tushib, dam olish uchun toʻxtadilar, soʻng: «Ey Bilol, bu kecha biz uchun (uygʻoq turib) qorovullik qil», dedilar. Bilol namoz oʻqidi, soʻng tongga yuzlanib uloviga suyandi, koʻzlari uni yengib, uxlab qoldi va ulardan hech kim uygʻonmadi. Ularning birinchi boʻlib uygʻongani Nabiy ﷺ edilar. U zot: «Ey Bilol!» dedilar. Bilol: «Otam sizga fido boʻlsin, ey Rasululloh! Sizning joningizni olgan narsa mening ham jonimni oldi (uyqu bosdi)», dedi. Rasululloh ﷺ: «Ulovlaringizni yetaklab (bu yerdan) chiqinglar», dedilar. Soʻng tushib, tahorat oldilar va namozga iqomat aytib, vaqtida oʻqigan namozlaridek shoshmasdan namoz oʻqidilar, soʻng: {Meni eslash uchun namozni toʻkis ado et} (Toha 14) (oyatini oʻqidilar). Abu Iso aytdi: Bu hadis (bu yoʻl bilan) mahfuz emas. Huffozdan koʻplari uni az-Zuhriydan, u Said ibn al-Musayyabdan, Nabiy ﷺdan deb rivoyat qilganlar va unda Abu Hurayrani zikr qilmaganlar. Solih ibn Abil-Axzar esa hadisda zaif sanaladi; uni Yahyo ibn Said al-Qatton va boshqalar hifzi (yodlash quvvati) jihatidan zaif deganlar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У айтди: Расулуллоҳ ﷺ Хайбардан қайтаётганларида тунда юрдилар, ҳатто уйқу уларни босганда тушиб, дам олиш учун тўхтадилар, сўнг: «Эй Билол, бу кеча биз учун (уйғоқ туриб) қоровуллик қил», дедилар. Билол намоз ўқиди, сўнг тонгга юзланиб уловига суянди, кўзлари уни енгиб, ухлаб қолди ва улардан ҳеч ким уйғонмади. Уларнинг биринчи бўлиб уйғонгани Набий ﷺ эдилар. У зот: «Эй Билол!» дедилар. Билол: «Отам сизга фидо бўлсин, эй Расулуллоҳ! Сизнинг жонингизни олган нарса менинг ҳам жонимни олди (уйқу босди)», деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Уловларингизни етаклаб (бу ердан) чиқинглар», дедилар. Сўнг тушиб, таҳорат олдилар ва намозга иқомат айтиб, вақтида ўқиган намозларидек шошмасдан намоз ўқидилар, сўнг: {Мени эслаш учун намозни тўкис адо эт} (Тоҳа 14) (оятини ўқидилар). Абу Исо айтди: Бу ҳадис (бу йўл билан) маҳфуз эмас. Ҳуффоздан кўплари уни аз-Зуҳрийдан, у Саид ибн ал-Мусайябдан, Набий ﷺдан деб ривоят қилганлар ва унда Абу Ҳурайрани зикр қилмаганлар. Солиҳ ибн Абил-Ахзар эса ҳадисда заиф саналади; уни Яҳё ибн Саид ал-Қаттон ва бошқалар ҳифзи (ёдлаш қуввати) жиҳатидан заиф деганлар.
حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى، مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى وَإِبْرَاهِيمُ بْنُ يَعْقُوبَ وَغَيْرُ وَاحِدٍ قَالُوا حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ عِيسَى الْجُهَنِيُّ، عَنْ حَنْظَلَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ الْجُمَحِيِّ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا رَفَعَ يَدَيْهِ فِي الدُّعَاءِ لَمْ يَحُطَّهُمَا حَتَّى يَمْسَحَ بِهِمَا وَجْهَهُ . قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى فِي حَدِيثِهِ لَمْ يَرُدَّهُمَا حَتَّى يَمْسَحَ بِهِمَا وَجْهَهُ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ حَمَّادِ بْنِ عِيسَى . وَقَدْ تَفَرَّدَ بِهِ وَهُوَ قَلِيلُ الْحَدِيثِ وَقَدْ حَدَّثَ عَنْهُ النَّاسُ حَنْظَلَةُ بْنُ أَبِي سُفْيَانَ ثِقَةٌ وَثَّقَهُ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ .
Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ duoda qoʻllarini koʻtarganlarida, ularni yuzlariga surtmaguncha tushirmas edilar. Muhammad ibn al-Musanno oʻz rivoyatida: «Ularni yuzlariga surtmaguncha qaytarmas edilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis sahih gʻaribdir. Buni faqat Hammod ibn Iso hadisidan bilamiz. U buni yolgʻiz rivoyat qilgan, hadisi kam (rovi)dir, lekin odamlar undan hadis rivoyat qilishgan. Hanzala ibn Abu Sufyon ishonchli (rovi)dir, uni Yahyo ibn Said al-Qatton ishonchli deb tasdiqlagan.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ дуода қўлларини кўтарганларида, уларни юзларига суртмагунча туширмас эдилар. Муҳаммад ибн ал-Мусанно ўз ривоятида: «Уларни юзларига суртмагунча қайтармас эдилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис саҳиҳ ғарибдир. Буни фақат Ҳаммод ибн Исо ҳадисидан биламиз. У буни ёлғиз ривоят қилган, ҳадиси кам (рови)дир, лекин одамлар ундан ҳадис ривоят қилишган. Ҳанзала ибн Абу Суфён ишончли (рови)дир, уни Яҳё ибн Саид ал-Қаттон ишончли деб тасдиқлаган.
حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، قَالَ حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ عِيسَى بْنِ عُمَرَ، عَنِ السُّدِّيِّ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ كَانَ عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم طَيْرٌ فَقَالَ " اللَّهُمَّ ائْتِنِي بِأَحَبِّ خَلْقِكَ إِلَيْكَ يَأْكُلُ مَعِي هَذَا الطَّيْرَ " . فَجَاءَ عَلِيٌّ فَأَكَلَ مَعَهُ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ السُّدِّيِّ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أَنَسٍ . وَعِيسَى بْنُ عُمَرَ هُوَ كُوفِيٌّ وَالسُّدِّيُّ اسْمُهُ إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ قَدْ أَدْرَكَ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ وَرَأَى الْحُسَيْنَ بْنَ عَلِيٍّ وَثَّقَهُ شُعْبَةُ وَسُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَزَائِدَةُ وَوَثَّقَهُ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ .
Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺning huzurlarida (qovurilgan) qush goʻshti bor edi. U zot: «Ey Bor Xudoyo, huzuringda eng sevimli boʻlgan bandangni menga keltirgin, u men bilan birga bu qushni yesin», dedilar. Shunda Ali kelib, u zot bilan birga yedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, biz uni Suddiyning rivoyatidan faqat shu jihatdan bilamiz. Bu hadis Anasdan boshqa jihatlardan ham rivoyat qilingan. Iso ibn Umar kufalikdir. Suddiyning ismi Ismoil ibn Abdurrahmon boʻlib, u Anas ibn Molikka yetishgan va Husayn ibn Alini koʻrgan. Shuʼba, Sufyon as-Savriy va Zoida uni ishonchli deb bilganlar, Yahyo ibn Said al-Qatton ham uni ishonchli deb bilgan.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺнинг ҳузурларида (қовурилган) қуш гўшти бор эди. У зот: «Эй Бор Худоё, ҳузурингда энг севимли бўлган бандангни менга келтиргин, у мен билан бирга бу қушни есин», дедилар. Шунда Али келиб, у зот билан бирга еди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, биз уни Суддийнинг ривоятидан фақат шу жиҳатдан биламиз. Бу ҳадис Анасдан бошқа жиҳатлардан ҳам ривоят қилинган. Исо ибн Умар куфаликдир. Суддийнинг исми Исмоил ибн Абдурраҳмон бўлиб, у Анас ибн Моликка етишган ва Ҳусайн ибн Алини кўрган. Шуъба, Суфён ас-Саврий ва Зоида уни ишончли деб билганлар, Яҳё ибн Саид ал-Қаттон ҳам уни ишончли деб билган.
حَدَّثَنَا صَدَقَةُ بْنُ الْفَضْلِ، قَالَ: حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ، عَنْ عُبَيْدِ اللهِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ النَّبِيَّ غَيْرَ اسْمَ عَاصِيَةَ وَقَالَ: أَنْتِ جَمِيلَةُ.
Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ Osiya degan ismni oʻzgartirib: «Sen Jamilasan», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Buni Yahyo ibn Said al-Qatton Ubaydulloh, u Nofiʼ, u Ibn Umardan (deb) musnad qilib rivoyat qilgan. Baʼzilar esa buni Ubaydullohdan, u Nofiʼdan: «Umar (oʻzgartirdi)» deb rivoyat qilgan. Bu bobda Abdurrahmon ibn Avf, Abdulloh ibn Salom, Abdulloh ibn Mutiʼ, Oisha, Hakam ibn Saʼd, Muslim, Usoma ibn Axdariy, Shurayh ibn Honiʼ otasidan va Xaysama ibn Abdurrahmon otasidan (rivoyatlar) bor.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ Осия деган исмни ўзгартириб: «Сен Жамиласан», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Буни Яҳё ибн Саид ал-Қаттон Убайдуллоҳ, у Нофиъ, у Ибн Умардан (деб) муснад қилиб ривоят қилган. Баъзилар эса буни Убайдуллоҳдан, у Нофиъдан: «Умар (ўзгартирди)» деб ривоят қилган. Бу бобда Абдурраҳмон ибн Авф, Абдуллоҳ ибн Салом, Абдуллоҳ ибн Мутиъ, Оиша, Ҳакам ибн Саъд, Муслим, Усома ибн Ахдарий, Шурайҳ ибн Ҳониъ отасидан ва Хайсама ибн Абдурраҳмон отасидан (ривоятлар) бор.
حَدَّثَنَا محمد بن شجاع البغدادى , حَدَّثَنَا أبو عبيدة الحداد , عن عثمان بن سعد , عن ابن سيرين قال: صنعت سيفي على سيف سمرة بن جندب: وزعم سمرة أنه صنع سَيْفِه على سيف رَسُولِ اللهِصلى الله عليه وسلم , وكان حنيفيا.
حدثنا عقبة بن مكرم البصري , قال: حدثنا محمد بن بكر , عن عثمان بن سعد , بهذا الإسناد , نحوه.
Samura ibn Jundab (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Ibn Sirin aytdi: «Men oʻz qilichimni Samura ibn Jundabning qilichiga oʻxshatib yasadim. Samura esa oʻz qilichini Rasululloh ﷺning qilichlariga oʻxshatib yasaganini aytar edi — u (qilich) hanafiy (uslubida) edi». Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, biz uni faqat shu yoʻldangina bilamiz. Yahyo ibn Said al-Qatton kotib Usmon ibn Saʼd haqida (tanqid bilan) gapirgan va uni xotirasi (yomonligi) sababli zaif sanagan.Самура ибн Жундаб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Ибн Сирин айтди: «Мен ўз қиличимни Самура ибн Жундабнинг қиличига ўхшатиб ясадим. Самура эса ўз қиличини Расулуллоҳ ﷺнинг қиличларига ўхшатиб ясаганини айтар эди — у (қилич) ҳанафий (услубида) эди». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат шу йўлдангина биламиз. Яҳё ибн Саид ал-Қаттон котиб Усмон ибн Саъд ҳақида (танқид билан) гапирган ва уни хотираси (ёмонлиги) сабабли заиф санаган.
وَعَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «إِذَا أحدث أدكم وَقَدْ جَلَسَ فِي آخِرِ صَلَاتِهِ قَبْلَ أَنْ يُسَلِّمَ فَقَدْ جَازَتْ صَلَاتُهُ» . رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ وَقَالَ: هَذَا حَدِيثٌ إِسْنَادُهُ لَيْسَ بِالْقَوِيِّ وَقَدِ اضْطَرَبُوا فِي إِسْنَاده
Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Agar (kishi) — yaʼni er kishi — namozining oxirida, salom berishdan oldin oʻtirgan holida hadas yetkazib qoʻysa, namozi joiz boʻlgandir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisning isnodi unchalik kuchli emas, uning isnodida ixtilof (iztirob) qilganlar. Baʼzi ilm ahli shunga (rivoyatga) borib: Kishi tashahhud miqdoricha oʻtirib, salom berishdan oldin hadas yetkazsa, namozi tugagan boʻladi, dedilar. Baʼzi ilm ahli esa: Agar tashahhuddan oldin va salomdan oldin hadas yetkazsa, namozni qaytadan oʻqiydi, dedilar. Bu Shofeiyning soʻzidir. Ahmad: Agar tashahhud oʻqimasdan salom bersa, kifoya qiladi, dedi — Nabiy ﷺning «uning tahlili — salomdir» degan soʻzlari sababli, tashahhud esa undan yengilroqdir; Nabiy ﷺ ikki rakaatdan (oʻtirmay) turib ketib, namozlarida davom etganlar va tashahhud oʻqimaganlar. Ishoq ibn Ibrohim esa: Agar tashahhud oʻqib, salom bermasa, kifoya qiladi, dedi va Ibn Masʼudning hadisi bilan dalil keltirdi — qachonki Nabiy ﷺ unga tashahhudni oʻrgatib: «Buni tugatsang, zimmangdagini ado qilgan boʻlasan», degan edilar. Abu Iso aytdi: Abdurrahmon ibn Ziyod ibn Anʼum — u al-Ifriqiydir, uni baʼzi hadis ahli zaif sanagan, ular orasida Yahyo ibn Said al-Qatton va Ahmad ibn Hanbal bor.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Агар (киши) — яъни эр киши — намозининг охирида, салом беришдан олдин ўтирган ҳолида ҳадас етказиб қўйса, намози жоиз бўлгандир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадиснинг исноди унчалик кучли эмас, унинг иснодида ихтилоф (изтироб) қилганлар. Баъзи илм аҳли шунга (ривоятга) бориб: Киши ташаҳҳуд миқдорича ўтириб, салом беришдан олдин ҳадас етказса, намози тугаган бўлади, дедилар. Баъзи илм аҳли эса: Агар ташаҳҳуддан олдин ва саломдан олдин ҳадас етказса, намозни қайтадан ўқийди, дедилар. Бу Шофеийнинг сўзидир. Аҳмад: Агар ташаҳҳуд ўқимасдан салом берса, кифоя қилади, деди — Набий ﷺнинг «унинг таҳлили — саломдир» деган сўзлари сабабли, ташаҳҳуд эса ундан енгилроқдир; Набий ﷺ икки ракаатдан (ўтирмай) туриб кетиб, намозларида давом этганлар ва ташаҳҳуд ўқимаганлар. Ишоқ ибн Иброҳим эса: Агар ташаҳҳуд ўқиб, салом бермаса, кифоя қилади, деди ва Ибн Масъуднинг ҳадиси билан далил келтирди — қачонки Набий ﷺ унга ташаҳҳудни ўргатиб: «Буни тугатсанг, зиммангдагини адо қилган бўласан», деган эдилар. Абу Исо айтди: Абдурраҳмон ибн Зиёд ибн Анъум — у ал-Ифриқийдир, уни баъзи ҳадис аҳли заиф санаган, улар орасида Яҳё ибн Саид ал-Қаттон ва Аҳмад ибн Ҳанбал бор.
وَعَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَرْقَمَ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسلم يَقُول: «إِذَا أُقِيمَتِ الصَّلَاةُ وَوَجَدَ أَحَدُكُمُ الْخَلَاءَ فَلْيَبْدَأْ بِالْخَلَاءِ» . رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ وَرَوَى مَالِكٌ وَأَبُو دَاوُدَ وَالنَّسَائِيّ نَحوه
Abdulloh ibn al-Arqam (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Namozga iqomat aytildi, shunda u (Abdulloh) bir kishining qoʻlidan ushlab, uni oldinga surdi — uning oʻzi qavmining imomi edi — va: «Men Rasululloh ﷺning shunday deganlarini eshitganman», dedi: «Namozga iqomat aytilsa-yu, biringiz hojatxonaga (borish ehtiyojini) sezsa, avval hojatxonadan boshlasin». (Rovi) aytdi: Bu bobda Oisha, Abu Hurayra, Savbon va Abu Umoma (roziyallohu anhum)dan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Abdulloh ibn al-Arqamning hadisi hasan sahihdir. Molik ibn Anas, Yahyo ibn Said al-Qatton va boshqa bir necha hofizlar buni shu tarzda Hishom ibn Urvadan, u otasidan, u Abdulloh ibn al-Arqamdan (deb) rivoyat qilgan. Vuhayb va boshqalar esa Hishom ibn Urvadan, u otasidan, u bir kishidan, u Abdulloh ibn al-Arqamdan (deb) rivoyat qilgan. Bu — Nabiy ﷺning sahobalaridan va tobeinlardan bir nechasining soʻzidir. Ahmad va Ishoq ham shuni aytib: «Gʻoit yoki bavl (siyish ehtiyoji)dan biror narsani sezib turib namozga turmasin», deyishgan. Va: «Agar namozga kirgan boʻlsa-yu, shundan biror narsani sezsa, uni (namozdan) chalgʻitmas ekan, namozdan chiqmasin», deyishgan. Baʼzi ilm ahli esa: «Gʻoit yoki bavl namozdan chalgʻitmas ekan, shu holida namoz oʻqishida zarar yoʻq», degan.Абдуллоҳ ибн ал-Арқам (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Намозга иқомат айтилди, шунда у (Абдуллоҳ) бир кишининг қўлидан ушлаб, уни олдинга сурди — унинг ўзи қавмининг имоми эди — ва: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деганларини эшитганман», деди: «Намозга иқомат айтилса-ю, бирингиз ҳожатхонага (бориш эҳтиёжини) сезса, аввал ҳожатхонадан бошласин». (Рови) айтди: Бу бобда Оиша, Абу Ҳурайра, Савбон ва Абу Умома (розияллоҳу анҳум)дан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Абдуллоҳ ибн ал-Арқамнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Молик ибн Анас, Яҳё ибн Саид ал-Қаттон ва бошқа бир неча ҳофизлар буни шу тарзда Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у Абдуллоҳ ибн ал-Арқамдан (деб) ривоят қилган. Вуҳайб ва бошқалар эса Ҳишом ибн Урвадан, у отасидан, у бир кишидан, у Абдуллоҳ ибн ал-Арқамдан (деб) ривоят қилган. Бу — Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва тобеинлардан бир нечасининг сўзидир. Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтиб: «Ғоит ёки бавл (сийиш эҳтиёжи)дан бирор нарсани сезиб туриб намозга турмасин», дейишган. Ва: «Агар намозга кирган бўлса-ю, шундан бирор нарсани сезса, уни (намоздан) чалғитмас экан, намоздан чиқмасин», дейишган. Баъзи илм аҳли эса: «Ғоит ёки бавл намоздан чалғитмас экан, шу ҳолида намоз ўқишида зарар йўқ», деган.
وَعَنْ عُمَرَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِذَا رَفَعَ يَدَيْهِ فِي الدُّعَاءِ لَمْ يَحُطَّهُمَا حَتَّى يمسح بهما وَجهه. رَوَاهُ التِّرْمِذِيّ
Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ duoda qoʻllarini koʻtarganlarida, ularni yuzlariga surtmaguncha tushirmas edilar. Muhammad ibn al-Musanno oʻz rivoyatida: «Ularni yuzlariga surtmaguncha qaytarmas edilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis sahih gʻaribdir. Buni faqat Hammod ibn Iso hadisidan bilamiz. U buni yolgʻiz rivoyat qilgan, hadisi kam (rovi)dir, lekin odamlar undan hadis rivoyat qilishgan. Hanzala ibn Abu Sufyon ishonchli (rovi)dir, uni Yahyo ibn Said al-Qatton ishonchli deb tasdiqlagan.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ дуода қўлларини кўтарганларида, уларни юзларига суртмагунча туширмас эдилар. Муҳаммад ибн ал-Мусанно ўз ривоятида: «Уларни юзларига суртмагунча қайтармас эдилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис саҳиҳ ғарибдир. Буни фақат Ҳаммод ибн Исо ҳадисидан биламиз. У буни ёлғиз ривоят қилган, ҳадиси кам (рови)дир, лекин одамлар ундан ҳадис ривоят қилишган. Ҳанзала ибн Абу Суфён ишончли (рови)дир, уни Яҳё ибн Саид ал-Қаттон ишончли деб тасдиқлаган.
وَعَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَا تَقُومُ السَّاعَةُ حَتَّى تُكَلِّمَ السِّبَاعُ الْإِنْسَ وَحَتَّى تُكَلِّمَ الرَّجُلَ عَذَبَةُ سَوْطِهِ وَشِرَاكُ نَعْلِهِ وَيُخْبِرَهُ فَخِذُهُ بِمَا أَحْدَثَ أَهْلُهُ بَعْدَهُ» . رَوَاهُ التِّرْمِذِيّ
Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Jonim qoʻlida boʻlgan Zot bilan qasamki, yirtqich hayvonlar odamlar bilan gaplashmaguncha, kishining qamchisining uchi va oyogʻidagi poyabzalining tasmasi u bilan gaplashmaguncha va sonidagi etlari undan keyin ahli qilgan ishlardan unga xabar bermaguncha qiyomat qoim boʻlmaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Abu Hurayradan ham (rivoyat) bor. Bu hadis hasan gʻaribdir, biz uni faqat Qosim ibn Fazlning hadisidan bilamiz. Qosim ibn Fazl esa hadis ahli nazdida ishonchli va omonatlidir; uni Yahyo ibn Said al-Qatton va Abdurrahmon ibn Mahdiy ishonchli deb tasdiqlaganlar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Жоним қўлида бўлган Зот билан қасамки, йиртқич ҳайвонлар одамлар билан гаплашмагунча, кишининг қамчисининг учи ва оёғидаги поябзалининг тасмаси у билан гаплашмагунча ва сонидаги этлари ундан кейин аҳли қилган ишлардан унга хабар бермагунча қиёмат қоим бўлмайди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоят) бор. Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Қосим ибн Фазлнинг ҳадисидан биламиз. Қосим ибн Фазл эса ҳадис аҳли наздида ишончли ва омонатлидир; уни Яҳё ибн Саид ал-Қаттон ва Абдурраҳмон ибн Маҳдий ишончли деб тасдиқлаганлар.
أَخْبَرَنَا أَبُو النُّعْمَانِ ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ ، عَنْ حَفْصٍ ، عَنْ الْحَسَنِ ، قَالَ : كَانَ يَقُولُ : الْمُسْتَحَاضَةُ لَا يَغْشَاهَا زَوْجُهَا، قَالَ أَبُو النُّعْمَانِ : قَالَ لِي يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ : " لَا أَعْلَمُ أَحَدًا قَالَ هَذَا عَنْ الْحَسَنِ "
Hafsdan rivoyat qilinadi: Hasan: istihozali ayolga eri yaqinlik qilmaydi, der edi. Abu Nuʼmon aytdi: Yahyo ibn Said al-Qatton menga: «Men Hasandan buni aytgan birortasini bilmayman», dedi.Ҳафсдан ривоят қилинади: Ҳасан: истиҳозали аёлга эри яқинлик қилмайди, дер эди. Абу Нуъмон айтди: Яҳё ибн Саид ал-Қаттон менга: «Мен Ҳасандан буни айтган бирортасини билмайман», деди.
ثنا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ ، أَخْبَرَنَا حَمَّادٌ يَعْنِي ابْنَ زَيْدٍ ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ عَطَاءٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " أَكَلَ عَظْمًا أَوْ قَالَ لَحْمًا ، ثُمَّ صَلَّى وَلَمْ يَتَوَضَّأْ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : خَبَرُ حَمَّادِ بْنِ زَيْدٍ غَيْرُ مُتَّصِلِ الإِسْنَادِ ، غَلَطْنَا فِي إِخْرَاجِهِ ، فَإِنَّ بَيْنَ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ ، وَبَيْنَ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ عَطَاءٍ ، وَهْبُ بْنُ كَيْسَانَ . وَكَذَلِكَ رَوَاهُ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ ، وَعَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ suyak (goʻshti)ni — yoki: goʻshtni, dedi — yedilar, soʻng namoz oʻqidilar va tahorat qilmadilar. Abu Bakr aytdi: Hammod ibn Zaydning xabari isnodi ulanmagan; biz uni keltirishda xato qildik: Hishom ibn Urva bilan Muhammad ibn Amr ibn Ato orasida Vahb ibn Kayson bor. Yahyo ibn Said al-Qatton va Abda ibn Sulaymon ham shunday rivoyat qilishgan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ суяк (гўшти)ни — ёки: гўштни, деди — едилар, сўнг намоз ўқидилар ва таҳорат қилмадилар. Абу Бакр айтди: Ҳаммод ибн Зайднинг хабари исноди уланмаган; биз уни келтиришда хато қилдик: Ҳишом ибн Урва билан Муҳаммад ибн Амр ибн Ато орасида Ваҳб ибн Кайсон бор. Яҳё ибн Саид ал-Қаттон ва Абда ибн Сулаймон ҳам шундай ривоят қилишган.
حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ يَحْيَى بْنِ عَيَّاشٍ ، ثنا عَلِيُّ بْنُ مُسْلِمٍ , نا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى , ثنا شُعْبَةُ , وَهَمَّامُ بْنُ يَحْيَى , عَنْ قَتَادَةَ , عَنْ أَنَسٍ , " أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , وَأَبَا بَكْرٍ , وَعُمَرَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمَا لَمْ يَكُونُوا يَجْهَرُونَ بِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ " . وَرَوَاهُ يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ , وَيَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ , وَالْحَسَنُ بْنُ مُوسَى الأَشْيَبُ , وَيَحْيَى بْنُ السَّكَنِ , وَأَبُو عُمَرَ الْحَوْضِيُّ , وَعَمْرُو بْنُ مَرْزُوقٍ ، وَغَيْرُهُمْ , عَنْ شُعْبَةَ , عَنْ قَتَادَةَ , عَنْ أَنَسٍ بِغَيْرِ هَذَا اللَّفْظِ . الَّذِي تَقَدَّمَ فَقَالَ : إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , وَأَبَا بَكْرٍ , وَعُمَرَ , وَعُثْمَانَ " كَانُوا يَفْتَتِحُونَ الْقِرَاءَةَ بِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ " . وَكَذَلِكَ رُوِيَ عَنِ الأَعْمَشِ , عَنْ شُعْبَةَ , عَنْ قَتَادَةَ , وَثَابِتٍ , عَنْ أَنَسٍ . وَكَذَلِكَ رَوَاهُ عَامَّةُ أَصْحَابِ قَتَادَةَ , عَنْ قَتَادَةَ , مِنْهُمْ : هِشَامٌ الدَّسْتُوَائِيُّ , وَسَعِيدُ بْنُ أَبِي عَرُوبَةَ , وَأَبَانُ بْنُ يَزِيدَ الْعَطَّارُ , وَحَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ , وَحُمَيْدٌ الطَّوِيلُ , وَأَيُّوبُ السَّخْتِيَانِيُّ , وَالأَوْزَاعِيُّ , وَسَعِيدُ بْنُ بَشِيرٍ وَغَيْرُهُمْ . وَكَذَلِكَ رَوَاهُ مَعْمَرٌ , وَهَمَّامٌ وَاخْتَلَفَ عَنْهُمَا فِي لَفْظِهِ وَهُوَ الْمَحْفُوظُ , عَنْ قَتَادَةَ , وَغَيْرِهِ عَنْ أَنَسٍ
Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ, Abu Bakr va Umar (roziyallohu anhumo) {Bismillahir-Rohmanir-Rohiym}ni ovoz chiqarib oʻqimas edilar. Buni Yazid ibn Horun, Yahyo ibn Said al-Qatton, Hasan ibn Muso al-Ashyab, Yahyo ibn as-Sakan, Abu Umar al-Havziy, Amr ibn Marzuq va boshqalar Shuʼbadan, u Qatodadan, u Anasdan yuqorida oʻtgan lafzdan boshqa lafz bilan rivoyat qilib: «Rasululloh ﷺ, Abu Bakr, Umar va Usmon qiroatni {Alhamdu lillahi robbil-olamiyn} bilan boshlar edilar», deganlar. Shuningdek, Aʼmashdan ham Shuʼbadan, u Qatoda va Sobitdan, ular Anasdan (shunday) rivoyat qilingan. Xuddi shunday buni Qatodaning shogirdlari ham Qatodadan rivoyat qilganlar; ular orasida Hishom ad-Dastuvoiy, Said ibn Abu Aruba, Abon ibn Yazid al-Attor, Hammod ibn Salama, Humayd at-Taviyl, Ayyub as-Saxtiyoniy, al-Avzoiy, Said ibn Bashir va boshqalar bor. Shuningdek, buni Maʼmar va Hammom ham rivoyat qilganlar, ammo ularning lafzida ixtilof qilingan. Qatodadan va boshqalardan, ular Anasdan (rivoyat qilgan) mahfuz boʻlgani ana shudir.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ, Абу Бакр ва Умар (розияллоҳу анҳумо) {Бисмиллаҳир-Роҳманир-Роҳийм}ни овоз чиқариб ўқимас эдилар. Буни Язид ибн Ҳорун, Яҳё ибн Саид ал-Қаттон, Ҳасан ибн Мусо ал-Ашяб, Яҳё ибн ас-Сакан, Абу Умар ал-Ҳавзий, Амр ибн Марзуқ ва бошқалар Шуъбадан, у Қатодадан, у Анасдан юқорида ўтган лафздан бошқа лафз билан ривоят қилиб: «Расулуллоҳ ﷺ, Абу Бакр, Умар ва Усмон қироатни {Алҳамду лиллаҳи роббил-оламийн} билан бошлар эдилар», деганлар. Шунингдек, Аъмашдан ҳам Шуъбадан, у Қатода ва Собитдан, улар Анасдан (шундай) ривоят қилинган. Худди шундай буни Қатоданинг шогирдлари ҳам Қатодадан ривоят қилганлар; улар орасида Ҳишом ад-Дастувоий, Саид ибн Абу Аруба, Абон ибн Язид ал-Аттор, Ҳаммод ибн Салама, Ҳумайд ат-Тавийл, Айюб ас-Сахтиёний, ал-Авзоий, Саид ибн Башир ва бошқалар бор. Шунингдек, буни Маъмар ва Ҳаммом ҳам ривоят қилганлар, аммо уларнинг лафзида ихтилоф қилинган. Қатодадан ва бошқалардан, улар Анасдан (ривоят қилган) маҳфуз бўлгани ана шудир.