حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ ، عَنْ زَكَرِيَّا بْنِ إِسْحَاق ، عَنْ يَحْيَى بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ صَيْفِيٍّ ، عَنْ أَبِي مَعْبَدٍ ، عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ : أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَمَّا بَعَثَ مُعَاذًا إِلَى الْيَمَنِ ، فَقَالَ : " إِنَّكَ تَأْتِي قَوْمًا أَهْلَ كِتَابٍ ، فَادْعُهُمْ إِلَى أَنْ يَشْهَدُوا أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ، فَإِنْ أَطَاعُوا لَكَ فِي ذَلِكَ، فَأَخْبِرْهُمْ أَنَّ اللَّهَ فَرَضَ عَلَيْهِمْ خَمْسَ صَلَوَاتٍ فِي كُلِّ يَوْمٍ وَلَيْلَةٍ، فَإِنْ هُمْ أَطَاعُوا لَكَ فِي ذَلِكَ، فَأَخْبِرْهُمْ أَنَّ اللَّهَ فَرَضَ عَلَيْهِمْ صَدَقَةً فِي أَمْوَالِهِمْ، تُؤْخَذُ مِنْ أَغْنِيَائِهِمْ وَتُرَدُّ عَلَى فُقَرَائِهِمْ، فَإِنْ هُمْ أَطَاعُوا لَكَ فِي ذَلِكَ، فَإِيَّاكَ وَكَرَائِمَ أَمْوَالِهِمْ، وَإِيَّاكَ وَدَعْوَةَ الْمَظْلُومِ، فَإِنَّهُ لَيْسَ لَهَا مِنْ دُونِ اللَّهِ حِجَابٌ "

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ Muozni Yamanga yuborganlarida: «Sen kitob ahli boʻlgan bir qavm oldiga borasan. Ularni Allohdan boshqa iloh yoʻqligiga va Muhammad Allohning Rasuli ekaniga guvohlik berishga daʼvat qil. Agar ular bunda senga itoat qilsalar, ularga Alloh har bir kecha-kunduzda besh vaqt namozni farz qilganini bildir. Agar ular bunda ham senga itoat qilsalar, ularga Alloh mollarida boylaridan olinib, kambagʻallariga qaytariladigan sadaqa (zakot)ni farz qilganini bildir. Agar ular bunda ham senga itoat qilsalar, ularning mollarining sarasidan ehtiyot boʻl va mazlumning duosidan saqlan, chunki u bilan Alloh orasida hech qanday toʻsiq yoʻqdir», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ Муозни Яманга юборганларида: «Сен китоб аҳли бўлган бир қавм олдига борасан. Уларни Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқлигига ва Муҳаммад Аллоҳнинг Расули эканига гувоҳлик беришга даъват қил. Агар улар бунда сенга итоат қилсалар, уларга Аллоҳ ҳар бир кеча-кундузда беш вақт намозни фарз қилганини билдир. Агар улар бунда ҳам сенга итоат қилсалар, уларга Аллоҳ молларида бойларидан олиниб, камбағалларига қайтариладиган садақа (закот)ни фарз қилганини билдир. Агар улар бунда ҳам сенга итоат қилсалар, уларнинг молларининг сарасидан эҳтиёт бўл ва мазлумнинг дуосидан сақлан, чунки у билан Аллоҳ орасида ҳеч қандай тўсиқ йўқдир», дедилар.

أَخْبَرَنَا هَاشِمُ بْنُ الْقَاسِمِ ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زِيَادٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ يُحَدِّثُ، عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، أَنَّهُ قَالَ : " لَيْسَ الْمِسْكِينُ الَّذِي تَرُدُّهُ اللُّقْمَةُ وَاللُّقْمَتَانِ، وَالْكِسْرَةُ وَالْكِسْرَتَانِ، وَالتَّمْرَةُ وَالتَّمْرَتَانِ، وَلَكِنْ الْمِسْكِينُ الَّذِي لَيْسَ لَهُ غِنًى يُغْنِيهِ، يَسْتَحْيِي أَنْ يَسْأَلَ النَّاسَ إِلْحَافًا، أَوْ لَا يَسْأَلُ النَّاسَ إِلْحَافًا "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ shunday dedilar: «Miskin — bir-ikki luqma, bir-ikki burda non, bir-ikki dona xurmo bilan qaytariladigan kishi emas. Balki miskin — oʻzini boy qiladigan boyligi boʻlmagan, odamlardan qattiq turib soʻrashdan uyaladigan, yoki odamlardan qattiq turib soʻramaydigan kishidir».Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ шундай дедилар: «Мискин — бир-икки луқма, бир-икки бурда нон, бир-икки дона хурмо билан қайтариладиган киши эмас. Балки мискин — ўзини бой қиладиган бойлиги бўлмаган, одамлардан қаттиқ туриб сўрашдан уяладиган, ёки одамлардан қаттиқ туриб сўрамайдиган кишидир».

أَخْبَرَنَا يَعْلَى بْنُ عُبَيْدٍ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ ، عَنْ جَابِرٍ ، قَالَ : قَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَا مِنْ صَاحِبِ إِبِلٍ وَلَا بَقَرٍ وَلَا غَنَمٍ لَا يُؤَدِّي حَقَّهَا، إِلَّا أُقْعِدَ لَهَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِقَاعٍ قَرْقَرٍ تَطَؤُهُ ذَاتُ الظِّلْفِ بِظِلْفِهَا، وَتَنْطَحُهُ ذَاتُ الْقَرْنِ بِقَرْنِهَا، لَيْسَ فِيهَا يَوْمَئِذٍ جَمَّاءُ وَلَا مَكْسُورَةُ الْقَرْنِ ". قَالُوا : يَا رَسُولَ اللَّهِ، وَمَا حَقُّهَا؟ قَالَ : " إِطْرَاقُ فَحْلِهَا، وَإِعَارَةُ دَلْوِهَا، وَمِنْحَتُهَا، وَحَلَبُهَا عَلَى الْمَاءِ، وَحَمْلٌ عَلَيْهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ "

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ shunday dedilar: «Tuya, sigir va qoʻyga ega boʻlib, ularning haqqini ado etmaydigan hech kim yoʻqki, magar qiyomat kuni (egasi) ular uchun tep-tekis maydonga oʻtqaziladi; tuyoqlilari tuyoqlari bilan uni bosib oʻtadi, shoxlilari shoxlari bilan suzadi — oʻsha kuni ularda na shoxsizi, na shoxi singani boʻladi». Ular: «Yo Rasululloh, ularning haqqi nima?» dedilar. U zot: «Naslli erkagini (chatishtirishga) berish, chelagini ariyat berish, sutini sadaqa qilib berish, uni suv boshida sogʻib (berish) va Alloh yoʻlida unga (yuk) ortish», dedilar.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ шундай дедилар: «Туя, сигир ва қўйга эга бўлиб, уларнинг ҳаққини адо этмайдиган ҳеч ким йўқки, магар қиёмат куни (эгаси) улар учун теп-текис майдонга ўтқазилади; туёқлилари туёқлари билан уни босиб ўтади, шохлилари шохлари билан сузади — ўша куни уларда на шохсизи, на шохи сингани бўлади». Улар: «Ё Расулуллоҳ, уларнинг ҳаққи нима?» дедилар. У зот: «Наслли эркагини (чатиштиришга) бериш, челагини арият бериш, сутини садақа қилиб бериш, уни сув бошида соғиб (бериш) ва Аллоҳ йўлида унга (юк) ортиш», дедилар.

حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْحَكَمِ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ ، قَالَ : أَخْبَرَنِي أَبُو الزُّبَيْرِ ، أَنَّهُ سَمِعَ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ ، يَقُولُ : سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ : " مَا مِنْ صَاحِبِ إِبِلٍ لَا يَفْعَلُ فِيهَا حَقَّهَا، إِلَّا جَاءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَكْثَرُ مَا كَانَتْ قَطُّ، وَأُقْعِدَ لَهَا بِقَاعٍ قَرْقَرٍ تَسْتَنُّ عَلَيْهِ بِقَوَائِمِهَا وَأَخْفَافِهَا، وَلَا صَاحِبِ بَقَرٍ لَا يَفْعَلُ فِيهَا حَقَّهَا، إِلَّا جَاءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَكْثَرُ مَا كَانَتْ، وَأُقْعِدَ لَهَا بِقَاعٍ قَرْقَرٍ، تَنْطَحُهُ بِقُرُونِهَا وَتَطَؤُهُ بِقَوَائِمِهَا، وَلَا صَاحِبِ غَنَمٍ لَا يَفْعَلُ فِيهَا حَقَّهَا، إِلَّا جَاءَتْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَكْثَرُ مَا كَانَتْ، وَأُقْعِدَ لَهَا بِقَاعٍ قَرْقَرٍ، تَنْطَحُهُ بِقُرُونِهَا وَتَطَؤُهُ بِأَظْلَافِهَا، لَيْسَ فِيهَا جَمَّاءُ وَلَا مَكْسُورٍ قَرْنُهَا، وَلَا صَاحِبِ كَنْزٍ لَا يَفْعَلُ فِيهِ حَقَّهُ، إِلَّا جَاءَ كَنْزُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ شُجَاعًا أَقْرَعَ يَتْبَعُهُ فَاتِحًا فَاهُ، فَإِذَا أَتَاهُ، فَرَّ مِنْهُ، فَيُنَادِيهِ : خُذْ كَنْزَكَ الَّذِي خَبَّأْتَهُ. قَالَ : فَأَنَا عَنْهُ غَنِيٌّ، فَإِذَا رَأَى أَنَّهُ لَابُدَّ مِنْهُ، سَلَكَ يَدَهُ فِي فَمِهِ فَيَقْضِمُهَا قَضْمَ الْفَحْلِ " . قَالَ أَبُو الزُّبَيْرِ : سَمِعْتُ عُبَيْدَ بْنَ عُمَيْرٍ، يَقُولُ هَذَا الْقَوْلَ، ثُمَّ سَأَلْنَا جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، فَقَالَ مِثْلَ قَوْلِ عُبَيْدِ بْنِ عُمَيْرٍ

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺning shunday deganlarini eshitdim: «Tuyaga ega boʻlib, ularda (vojib boʻlgan) haqqini ado etmaydigan hech kim yoʻqki, magar (tuyalar) qiyomat kuni hech qachon boʻlmagancha koʻp holda kelib, (egasi) ular uchun tep-tekis maydonga oʻtqaziladi; ular oyoqlari va tuyoqlari bilan uni bosib oʻtadi. Sigirga ega boʻlib, ularda haqqini ado etmaydigan hech kim yoʻqki, magar (sigirlar) qiyomat kuni hech qachon boʻlmagancha koʻp holda kelib, (egasi) ular uchun tep-tekis maydonga oʻtqaziladi; ular shoxlari bilan suzadi va oyoqlari bilan bosib oʻtadi. Qoʻyga ega boʻlib, ularda haqqini ado etmaydigan hech kim yoʻqki, magar (qoʻylar) qiyomat kuni hech qachon boʻlmagancha koʻp holda kelib, (egasi) ular uchun tep-tekis maydonga oʻtqaziladi; ular shoxlari bilan suzadi va tuyoqlari bilan bosib oʻtadi — ularda na shoxsizi, na shoxi singani boʻladi. Xazinaga ega boʻlib, undagi haqqini ado etmaydigan hech kim yoʻqki, magar uning xazinasi qiyomat kuni ogʻzini ochgan, kal (zaharli) ilon boʻlib, uning ketidan quvib keladi. Egasiga yetganda, u undan qochadi, ilon esa unga: ‹Sen yashirgan xazinangni ol!› deb chaqiradi. U: ‹Men unga muhtoj emasman›, deydi. (Egasi) undan qutulib boʻlmasligini koʻrgach, qoʻlini uning ogʻziga soladi, ilon esa erkak tuya chaynagandek uni chaynaydi», dedilar. Abuz-Zubayr aytdi: Men Ubayd ibn Umayrning shu soʻzni aytganini eshitdim. Soʻng biz Jobir ibn Abdullohdan soʻradik, u ham Ubayd ibn Umayrning soʻzidek aytdi.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деганларини эшитдим: «Туяга эга бўлиб, уларда (вожиб бўлган) ҳаққини адо этмайдиган ҳеч ким йўқки, магар (туялар) қиёмат куни ҳеч қачон бўлмаганча кўп ҳолда келиб, (эгаси) улар учун теп-текис майдонга ўтқазилади; улар оёқлари ва туёқлари билан уни босиб ўтади. Сигирга эга бўлиб, уларда ҳаққини адо этмайдиган ҳеч ким йўқки, магар (сигирлар) қиёмат куни ҳеч қачон бўлмаганча кўп ҳолда келиб, (эгаси) улар учун теп-текис майдонга ўтқазилади; улар шохлари билан сузади ва оёқлари билан босиб ўтади. Қўйга эга бўлиб, уларда ҳаққини адо этмайдиган ҳеч ким йўқки, магар (қўйлар) қиёмат куни ҳеч қачон бўлмаганча кўп ҳолда келиб, (эгаси) улар учун теп-текис майдонга ўтқазилади; улар шохлари билан сузади ва туёқлари билан босиб ўтади — уларда на шохсизи, на шохи сингани бўлади. Хазинага эга бўлиб, ундаги ҳаққини адо этмайдиган ҳеч ким йўқки, магар унинг хазинаси қиёмат куни оғзини очган, кал (заҳарли) илон бўлиб, унинг кетидан қувиб келади. Эгасига етганда, у ундан қочади, илон эса унга: ‹Сен яширган хазинангни ол!› деб чақиради. У: ‹Мен унга муҳтож эмасман›, дейди. (Эгаси) ундан қутулиб бўлмаслигини кўргач, қўлини унинг оғзига солади, илон эса эркак туя чайнагандек уни чайнайди», дедилар. Абуз-Зубайр айтди: Мен Убайд ибн Умайрнинг шу сўзни айтганини эшитдим. Сўнг биз Жобир ибн Абдуллоҳдан сўрадик, у ҳам Убайд ибн Умайрнинг сўзидек айтди.

قَالَ : وَقَالَ أَبُو الزُّبَيْرِ : سَمِعْتُ عُبَيْدَ بْنَ عُمَيْرٍ يَقُولُ : قَالَ رَجُلٌ : يَا رَسُولَ اللَّهِ، مَا حَقُّ الْإِبِلِ؟ قَالَ : " حَلَبُهَا عَلَى الْمَاءِ، وَإِعَارَةُ دَلْوِهَا، وَإِعَارَةُ فَحْلِهَا، وَمَنْحَتُهَا، وَحَمْلٌ عَلَيْهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ " أَخْبَرَنَا الْحَسَنُ بْنُ الرَّبِيعِ ، حَدَّثَنَا أَبُو الْأَحْوَصِ ، عَنْ الْأَعْمَشِ ، عَنْ الْمَعْرُورِ بْنِ سُوَيْدٍ عَنْ أَبِي ذَرٍّ ، عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، ، بِبَعْضِ هَذَا الْحَدِيثِ

Abuz-Zubayr aytdi: Men Ubayd ibn Umayrning shunday deganini eshitdim: Bir kishi: «Yo Rasululloh, tuyaning haqqi nima?» dedi. U zot: «Uni suv boshida sogʻib (berish), chelagini ariyat berish, naslli erkagini (chatishtirishga) berish, sutini sadaqa qilib berish va Alloh yoʻlida unga (yuk) ortish», dedilar. Boshqa sanad bilan Abu Zardan, u Nabiy ﷺdan bu hadisning baʼzisi rivoyat qilingan.Абуз-Зубайр айтди: Мен Убайд ибн Умайрнинг шундай деганини эшитдим: Бир киши: «Ё Расулуллоҳ, туянинг ҳаққи нима?» деди. У зот: «Уни сув бошида соғиб (бериш), челагини арият бериш, наслли эркагини (чатиштиришга) бериш, сутини садақа қилиб бериш ва Аллоҳ йўлида унга (юк) ортиш», дедилар. Бошқа санад билан Абу Зардан, у Набий ﷺдан бу ҳадиснинг баъзиси ривоят қилинган.

أَخْبَرَنَا الْحَكَمُ بْنُ الْمُبَارَكِ ، حَدَّثَنَا عَبَّادُ بْنُ الْعَوَّامِ ، وَإِبْرَاهِيمُ بْنُ صَدَقَةَ ، عَنْ سُفْيَانَ بْنِ حُسَيْنٍ ، عَنْ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ سَالِمٍ ، عَنْ ابْنِ عُمَرَ ، أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " كَتَبَ الصَّدَقَةَ، فَكَانَ فِي الْغَنَمِ فِي كُلِّ أَرْبَعِينَ سَائِمَةً شَاةٌ إِلَى عِشْرِينَ وَمِئَةٍ، فَإِذَا زَادَتْ، فَفِيهَا شَاتَانِ إِلَى مِائَتَيْنِ، فَإِذَا زَادَتْ، فَفِيهَا ثَلَاثُ شِيَاهٍ إِلَى ثَلَاثِ مِئَةٍ، فَإِذَا زَادَتْ شَاةً، لَمْ يَجِبْ فِيهَا إِلَّا ثَلَاثُ شِيَاهٍ حَتَّى تَبْلُغَ أَرْبَعَ مِئَةٍ، فَإِذَا بَلَغَتْ أَرْبَعَ مِئَةِ شَاةٍ، فَفِي كُلِّ مِئَةٍ شَاةٌ، وَلَا تُؤْخَذُ فِي الصَّدَقَةِ هَرِمَةٌ، وَلَا ذَاتُ عَوَارٍ، وَلَا ذَاتُ عَيْبٍ "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ sadaqa (miqdorlari)ni yozdilar. Unda qoʻy haqida: har qirq boqiladigan (qoʻy)da bir qoʻy — bir yuz yigirmatagacha; ziyoda boʻlsa, ikki yuztagacha ikki qoʻy; ziyoda boʻlsa, uch yuztagacha uch qoʻy; agar bitta qoʻy ziyoda boʻlsa, toʻrt yuztaga yetmagunicha undan faqat uch qoʻy vojib boʻladi; toʻrt yuz qoʻyga yetganda esa har yuztada bir qoʻy (boʻladi). Sadaqada qari, ayibli va nuqsonli (hayvon) olinmaydi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ садақа (миқдорлари)ни ёздилар. Унда қўй ҳақида: ҳар қирқ боқиладиган (қўй)да бир қўй — бир юз йигирматагача; зиёда бўлса, икки юзтагача икки қўй; зиёда бўлса, уч юзтагача уч қўй; агар битта қўй зиёда бўлса, тўрт юзтага етмагунича ундан фақат уч қўй вожиб бўлади; тўрт юз қўйга етганда эса ҳар юзтада бир қўй (бўлади). Садақада қари, айибли ва нуқсонли (ҳайвон) олинмайди.

أَخْبَرَنَا الْحَكَمُ بْنُ مُوسَى ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَمْزَةَ ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ دَاوُدَ الْخَوْلَانِيِّ ، عَنْ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ جَدِّهِ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَتَبَ إِلَى أَهْلِ الْيَمَنِ مَعَ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ : " بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، مِنْ مُحَمَّدٍ النَّبِيِّ إِلَى شُرَحْبِيلَ بْنِ عَبْدِ كُلَالٍ، وَالْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ كُلَالٍ، وَنُعَيْمِ بْنِ عَبْدِ كُلَالٍ، فِي أَرْبَعِينَ شَاةً شَاةٌ إِلَى أَنْ تَبْلُغَ عِشْرِينَ وَمِئَةٍ، فَإِذَا زَادَتْ عَلَى عِشْرِينَ وَمِئَةٍ وَاحِدَةً، فَفِيهَا شَاتَانِ إِلَى أَنْ تَبْلُغَ مِائَتَيْنِ، فَإِذَا زَادَتْ وَاحِدَةً فَفِيهَا ثَلَاثَةٌ إِلَى أَنْ تَبْلُغَ ثَلَاثَ مِئَةٍ، فَمَا زَادَ، فَفِي كُلِّ مِئَةِ شَاةٍ شَاةٌ " . حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْحَكَمِ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ جَدِّهِ ، أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَتَبَ لَهُمْ كِتَابًا، فَذَكَرَ نَحْوَهُ

Amr ibn Hazm (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Amr ibn Hazm bilan Yaman ahliga (shunday) yozdilar: «Bismillahir rohmanir rohiym. Muhammad Nabiydan Shurahbil ibn Abdukulol, Horis ibn Abdukulol va Nuaym ibn Abdukulolga: qirq qoʻyda bir qoʻy — bir yuz yigirmataga yetgunicha; bir yuz yigirmatadan bittaga ziyoda boʻlsa, ikki yuztaga yetgunicha ikki qoʻy; bittaga ziyoda boʻlsa, uch yuztaga yetgunicha uchta; undan ziyodasida esa har yuz qoʻyda bir qoʻy». Boshqa sanad bilan ham (Amr ibn Hazmning) bobosidan: Nabiy ﷺ ularga bir maktub yozganlari zikr qilinib, shunga oʻxshash keltirilgan.Амр ибн Ҳазм (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Амр ибн Ҳазм билан Яман аҳлига (шундай) ёздилар: «Бисмиллаҳир роҳманир роҳийм. Муҳаммад Набийдан Шураҳбил ибн Абдукулол, Ҳорис ибн Абдукулол ва Нуайм ибн Абдукулолга: қирқ қўйда бир қўй — бир юз йигирматага етгунича; бир юз йигирматадан биттага зиёда бўлса, икки юзтага етгунича икки қўй; биттага зиёда бўлса, уч юзтага етгунича учта; ундан зиёдасида эса ҳар юз қўйда бир қўй». Бошқа санад билан ҳам (Амр ибн Ҳазмнинг) бобосидан: Набий ﷺ уларга бир мактуб ёзганлари зикр қилиниб, шунга ўхшаш келтирилган.

حَدَّثَنَا يَعْلَى بْنُ عُبَيْدٍ ، حَدَّثَنَا الْأَعْمَشُ ، عَنْ شَقِيقٍ ، عَنْ مَسْرُوقٍ ، وَالْأَعْمَشُ ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ ، قَالَا : قَالَ مُعَاذٌ : " بَعَثَنِي رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِلَى الْيَمَنِ فَأَمَرَنِي أَنْ آخُذَ مِنْ كُلِّ أَرْبَعِينَ بَقَرَةً، مُسِنَّةً، وَمِنْ كُلِّ ثَلَاثِينَ تَبِيعًا أَوْ تَبِيعَةً "

Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ meni Yamanga yubordilar va menga har qirq sigirdan uchinchi yoshga kirgan (musinna) bittasini, har oʻttiztasidan bir tabiʼ yoki tabiʼani olishni buyurdilar.Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ мени Яманга юбордилар ва менга ҳар қирқ сигирдан учинчи ёшга кирган (мусинна) биттасини, ҳар ўттизтасидан бир табиъ ёки табиъани олишни буюрдилар.

أَخْبَرَنَا عَاصِمُ بْنُ يُوسُف ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ ، عَنْ عَاصِمٍ ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ ، عَنْ مَسْرُوقٍ ، عَنْ مُعَاذٍ ، قَالَ : " بَعَثَنِي رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِلَى الْيَمَنِ ، فَأَمَرَنِي أَنْ آخُذَ مِنْ الْبَقَرِ مِنْ ثَلَاثِينَ تَبِيعًا حَوْلِيًّا، وَمِنْ أَرْبَعِينَ بَقَرَةً مُسِنَّةً " . حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَيَّاشٍ ، بِنَحْوِهِ

Muoz (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Rasululloh ﷺ meni Yamanga yubordilar va menga sigirlardan: har oʻttiztadan bir yashar tabiʼni, har qirq sigirdan esa musinnani olishni buyurdilar. Boshqa sanad bilan Abu Bakr ibn Ayyoshdan ham shunga oʻxshash rivoyat qilingan.Муоз (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У деди: Расулуллоҳ ﷺ мени Яманга юбордилар ва менга сигирлардан: ҳар ўттизтадан бир яшар табиъни, ҳар қирқ сигирдан эса мусиннани олишни буюрдилар. Бошқа санад билан Абу Бакр ибн Айёшдан ҳам шунга ўхшаш ривоят қилинган.

أَخْبَرَنَا الْحَكَمُ بْنُ الْمُبَارَكِ ، حَدَّثَنَا عَبَّادُ بْنُ الْعَوَّامِ ، وَإِبْرَاهِيمُ بْنُ صَدَقَةَ ، عَنْ سُفْيَانَ بْنِ حُسَيْنٍ ، عَنْ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ سَالِمٍ ، عَنْ ابْنِ عُمَرَ ، أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَتَبَ الصَّدَقَةَ، فَلَمْ تُخْرَجْ إِلَى عُمَّالِهِ حَتَّى قُبِضَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، فَلَمَّا قُبِضَ أَخَذَهَا أَبُو بَكْرٍ، فَعَمِلَ بِهَا مِنْ بَعْدِهِ، فَلَمَّا قُبِضَ أَبُو بَكْرٍ، أَخَذَهَا عُمَرُ فَعَمِلَ بِهَا مِنْ بَعْدِهِمَا، وَلَقَدْ قُتِلَ عُمَرُ وَإِنَّهَا لَمَقْرُونَةٌ بِسَيْفِهِ أَوْ بِوَصِيَّتِهِ، وَكَانَ فِي " صَدَقَةِ الْإِبِلِ : فِي كُلِّ خَمْسٍ شَاةٌ إِلَى خَمْسٍ وَعِشْرِينَ، فَإِذَا بَلَغَتْ خَمْسًا وَعِشْرِينَ، فَفِيهَا بِنْتُ مَخَاضٍ إِلَى خَمْسٍ وَثَلَاثِينَ، فَإِنْ لَمْ تَكُنْ بِنْتُ مَخَاضٍ، فَابْنُ لَبُونٍ ذَكَرٌ، فَإِذَا زَادَتْ، فَفِيهَا بِنْتُ لَبُونٍ إِلَى خَمْسٍ وَأَرْبَعِينَ، فَإِذَا زَادَتْ، فَفِيهَا حِقَّةٌ إِلَى سِتِّينَ، فَإِذَا زَادَتْ، فَفِيهَا جَذَعَةٌ إِلَى خَمْسٍ وَسَبْعِينَ، فَإِذَا زَادَتْ، فَفِيهَا بِنْتَا لَبُونٍ إِلَى تِسْعِينَ، فَإِذَا زَادَتْ، فِيهَا حِقَّتَانِ إِلَى عِشْرِينَ وَمِئَةٍ، فَإِذَا زَادَتْ، فَفِيهَا فِي كُلِّ خَمْسِينَ حِقَّةٌ، وَفِي كُلِّ أَرْبَعِينَ بِنْتُ لَبُونٍ " . حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُيَيْنَةَ ، عَنْ أَبِي إِسْحَاق الْفَزَارِيِّ ، عَنْ سُفْيَانَ بْنِ حُسَيْنٍ ، عَنْ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ سَالِمٍ ، عَنْ ابْنِ عُمَرَ ، عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، نَحْوَهُ

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ sadaqa (kitobi)ni yozdilar, lekin u Rasululloh ﷺ vafot etgunlariga qadar amillariga chiqarilmadi. U zot vafot etganlarida uni Abu Bakr oldi va undan keyin unga amal qildi; Abu Bakr vafot etganda uni Umar oldi va ikkalasidan keyin unga amal qildi. Umar oʻldirilganda ham u uning qilichiga yoki vasiyatiga qoʻshib qoʻyilgan edi. Unda tuya sadaqasi haqida (shunday) edi: har beshtada bir qoʻy — yigirma beshtagacha; yigirma beshtaga yetsa, oʻttiz beshtagacha bint maxoz; agar bint maxoz boʻlmasa, erkak ibn labun; ziyoda boʻlsa, qirq beshtagacha bint labun; ziyoda boʻlsa, oltmishtagacha hiqqa; ziyoda boʻlsa, yetmish beshtagacha jazaʼa; ziyoda boʻlsa, toʻqsontagacha ikki bint labun; ziyoda boʻlsa, bir yuz yigirmatagacha ikki hiqqa; ziyoda boʻlsa, har ellikta uchun bir hiqqa va har qirqta uchun bir bint labun. Boshqa sanad bilan ham Ibn Umardan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash rivoyat qilingan.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ садақа (китоби)ни ёздилар, лекин у Расулуллоҳ ﷺ вафот этгунларига қадар амилларига чиқарилмади. У зот вафот этганларида уни Абу Бакр олди ва ундан кейин унга амал қилди; Абу Бакр вафот этганда уни Умар олди ва иккаласидан кейин унга амал қилди. Умар ўлдирилганда ҳам у унинг қиличига ёки васиятига қўшиб қўйилган эди. Унда туя садақаси ҳақида (шундай) эди: ҳар бештада бир қўй — йигирма бештагача; йигирма бештага етса, ўттиз бештагача бинт махоз; агар бинт махоз бўлмаса, эркак ибн лабун; зиёда бўлса, қирқ бештагача бинт лабун; зиёда бўлса, олтмиштагача ҳиққа; зиёда бўлса, етмиш бештагача жазаъа; зиёда бўлса, тўқсонтагача икки бинт лабун; зиёда бўлса, бир юз йигирматагача икки ҳиққа; зиёда бўлса, ҳар элликта учун бир ҳиққа ва ҳар қирқта учун бир бинт лабун. Бошқа санад билан ҳам Ибн Умардан, у Набий ﷺдан шунга ўхшаш ривоят қилинган.

أَخْبَرَنَا الْحَكَمُ بْنُ مُوسَى ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَمْزَةَ ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ دَاوُدَ الْخَوْلَانِيِّ ، حَدَّثَنِي الزُّهْرِيُّ ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ جَدِّهِ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَتَبَ مَعَ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ إِلَى شُرَحْبِيلَ بْنِ عَبْدِ كُلَالٍ، وَالْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ كُلَالٍ، وَنُعَيْمِ بْنِ عَبْدِ كُلَالٍ : " أَنَّ فِي كُلِّ خَمْسِ أَوَاقٍ مِنْ الْوَرِقِ خَمْسَةَ دَرَاهِمَ، فَمَا زَادَ، فَفِي كُلِّ أَرْبَعِينَ دِرْهَمًا دِرْهَمٌ، وَلَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسِ أَوَاقٍ شَيْءٌ "

Amr ibn Hazm (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Amr ibn Hazm bilan Shurahbil ibn Abdukulol, Horis ibn Abdukulol va Nuaym ibn Abdukulolga (shunday) yozdilar: «Kumushdan har besh uqiyada besh dirham (bor); undan ziyodasida esa har qirq dirhamda bir dirham. Besh uqiyadan kamida hech narsa yoʻq».Амр ибн Ҳазм (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Амр ибн Ҳазм билан Шураҳбил ибн Абдукулол, Ҳорис ибн Абдукулол ва Нуайм ибн Абдукулолга (шундай) ёздилар: «Кумушдан ҳар беш уқияда беш дирҳам (бор); ундан зиёдасида эса ҳар қирқ дирҳамда бир дирҳам. Беш уқиядан камида ҳеч нарса йўқ».

أَخْبَرَنَا الْمُعَلَّى بْنُ أَسَدٍ ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ ، عَنْ أَبِي إِسْحَاق ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ ضَمْرَةَ ، عَنْ عَلِيٍّ ، رَفَعَهُ إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، قَالَ : " عَفَوْتُ عَنْ صَدَقَةِ الْخَيْلِ وَالرَّقِيقِ، هَاتُوا صَدَقَةَ الرِّقَةِ مِنْ كُلِّ أَرْبَعِينَ دِرْهَمًا دِرْهَمٌ، وَلَيْسَ فِي تِسْعِينَ وَمِئَةٍ شَيْءٌ حَتَّى تَبْلُغَ مِائَتَيْنِ "

Ali (roziyallohu anhu)dan Nabiy ﷺga koʻtarilgan holda rivoyat qilinadi: U zot: «Men otlar va qullar sadaqasidan kechdim; kumush sadaqasini keltiringlar: har qirq dirhamda bir dirham. Bir yuz toʻqsontada esa hech narsa yoʻq, toki ikki yuztaga yetgunicha», dedilar.Али (розияллоҳу анҳу)дан Набий ﷺга кўтарилган ҳолда ривоят қилинади: У зот: «Мен отлар ва қуллар садақасидан кечдим; кумуш садақасини келтиринглар: ҳар қирқ дирҳамда бир дирҳам. Бир юз тўқсонтада эса ҳеч нарса йўқ, токи икки юзтага етгунича», дедилар.

أَخْبَرَنَا الْأَسْوَدُ بْنُ عَامِرٍ ، حَدَّثَنَا شَرِيكٌ ، عَنْ عُثْمَانَ الثَّقَفِيِّ ، عَنْ أَبِي لَيْلَى هُوَ الْكِنْدِيُّ ، عَنْ سُوَيْدِ بْنِ غَفَلَةَ ، قَالَ : أَتَانَا مُصَدِّقُ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَأَخَذْتُ بِيَدِهِ، فَقَرَأْتُ فِي عَهْدِهِ : " أَنْ لَا يُجْمَعَ بَيْنَ مُتَفَرِّقٍ، وَلَا يُفَرَّقَ بَيْنَ مُجْتَمِعٍ خَشْيَةَ الصَّدَقَةِ "

Suvayd ibn Gʻafala aytdi: Bizga Nabiy ﷺning zakot amili keldi. Men uning qoʻlidan tutdim va uning farmonida shuni oʻqidim: «Sadaqadan (qochish) qoʻrquvi bilan ajralganlar birlashtirilmaydi va birlashganlar ajratilmaydi».Сувайд ибн Ғафала айтди: Бизга Набий ﷺнинг закот амили келди. Мен унинг қўлидан тутдим ва унинг фармонида шуни ўқидим: «Садақадан (қочиш) қўрқуви билан ажралганлар бирлаштирилмайди ва бирлашганлар ажратилмайди».

أَخْبَرَنَا أَبُو عَاصِمٍ ، عَنْ زَكَرِيَّا ، عَنْ يَحْيَى بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ صَيْفِيٍّ ، عَنْ أَبِي مَعْبَدٍ مَوْلَى ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ ، أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لَمَّا بَعَثَ مُعَاذًا إِلَى الْيَمَنِ ، قَالَ : " إِيَّاكَ وَكَرَائِمَ أَمْوَالِهِمْ "

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ Muozni Yamanga yuborganlarida: «Ularning mollarining sarasidan ehtiyot boʻl», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ Муозни Яманга юборганларида: «Уларнинг молларининг сарасидан эҳтиёт бўл», дедилар.

حَدَّثَنَا هَاشِمُ بْنُ الْقَاسِمِ ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ قَالَ : عَبْدُ اللَّهِ بْنُ دِينَارٍ أَخْبَرَنِي، قَالَ : سَمِعْتُ سُلَيْمَانَ بْنَ يَسَارٍ يُحَدِّثُ، عَنْ عِرَاكِ بْنِ مَالِكٍ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، قَالَ : " لَيْسَ عَلَى فَرَسِ الْمُسْلِمِ وَلَا عَلَى غُلَامِهِ صَدَقَةٌ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Musulmonning otida ham, gʻulomida ham sadaqa (zakot) yoʻq», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Мусулмоннинг отида ҳам, ғуломида ҳам садақа (закот) йўқ», дедилар.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى ، عَنْ سُفْيَانَ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ يَحْيَى ، أَخْبَرَنِي أَبِي عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ، عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، قَالَ : " لَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسَةِ أَوْسُقٍ صَدَقَةٌ، وَلَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسِ أَوَاقٍ صَدَقَةٌ، وَلَا فِيمَا دُونَ خَمْسِ ذَوْدٍ صَدَقَةٌ " . قَالَ أَبُو مُحَمَّد : الْوَسْقُ : سِتُّونَ صَاعًا، وَالصَّاعُ : مَنَوَانِ وَنِصْفٌ فِي قَوْلِ أَهْلِ الْحِجَازِ ، وَأَرْبَعَةُ أَمْنَاءٍ فِي قَوْلِ أَهْلِ الْعِرَاقِ

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Besh vasqdan kamida zakot yoʻq, besh uqiyadan kamida zakot yoʻq va besh bosh (tuya)dan kamida zakot yoʻq», dedilar. Abu Muhammad aytdi: Vasq — oltmish soʻdir; soʻ esa Hijoz ahlining soʻzida ikki yarim man, Iroq ahlining soʻzida toʻrt mandir.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Беш васқдан камида закот йўқ, беш уқиядан камида закот йўқ ва беш бош (туя)дан камида закот йўқ», дедилар. Абу Муҳаммад айтди: Васқ — олтмиш сўдир; сў эса Ҳижоз аҳлининг сўзида икки ярим ман, Ироқ аҳлининг сўзида тўрт мандир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ ، عَنْ سُفْيَانَ ، عَنْ إِسْمَاعِيل بْنِ أُمَيَّةَ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى بْنِ حَبَّانَ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ عُمَارَةَ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " لَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسَةِ أَوْسُقٍ صَدَقَةٌ مِنْ حَبٍّ وَلَا تَمْرٍ، وَلَا فِيمَا دُونَ خَمْسِ أَوَاقٍ صَدَقَةٌ، وَلَا فِيمَا دُونَ خَمْسِ ذَوْدٍ صَدَقَةٌ "

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Besh vasqdan kam don va xurmoda zakot yoʻq, besh uqiyadan kamida zakot yoʻq va besh bosh (tuya)dan kamida zakot yoʻq», dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Беш васқдан кам дон ва хурмода закот йўқ, беш уқиядан камида закот йўқ ва беш бош (туя)дан камида закот йўқ», дедилар.

أَخْبَرَنَا الْحَكَمُ بْنُ مُوسَى ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَمْزَةَ ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ دَاوُدَ الْخَوْلَانِيِّ ، حَدَّثَنِي الزُّهْرِيُّ ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ جَدِّهِ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَتَبَ مَعَ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ إِلَى شُرَحْبِيلَ بْنِ عَبْدِ كُلَالٍ، وَالْحَارِثِ بْنِ عَبْدِ كُلَالٍ، وَنُعَيْمِ بْنِ عَبْدِ كُلَالٍ : " إِنَّ فِي كُلِّ خَمْسِ أَوَاقٍ مِنْ الْوَرِقِ خَمْسَةَ دَرَاهِمَ فَمَا زَادَ، فَفِي كُلِّ أَرْبَعِينَ دِرْهَمًا دِرْهَمٌ، وَلَيْسَ فِيمَا دُونَ خَمْسِ أَوَاقٍ شَيْءٌ "

Amr ibn Hazm (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Amr ibn Hazm bilan Shurahbil ibn Abdukulol, Horis ibn Abdukulol va Nuaym ibn Abdukulolga (shunday) yozdilar: «Albatta, kumushdan har besh uqiyada besh dirham (bor); undan ziyodasida esa har qirq dirhamda bir dirham. Besh uqiyadan kamida hech narsa yoʻq».Амр ибн Ҳазм (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Амр ибн Ҳазм билан Шураҳбил ибн Абдукулол, Ҳорис ибн Абдукулол ва Нуайм ибн Абдукулолга (шундай) ёздилар: «Албатта, кумушдан ҳар беш уқияда беш дирҳам (бор); ундан зиёдасида эса ҳар қирқ дирҳамда бир дирҳам. Беш уқиядан камида ҳеч нарса йўқ».

أَخْبَرَنَا سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيل بْنُ زَكَرِيَّا ، عَنْ الْحَجَّاجِ بْنِ دِينَارٍ ، عَنْ الْحَكَمِ بْنِ عُتَيْبَةَ ، عَنْ حُجَيَّةَ بْنِ عَدِيٍّ ، عَنْ عَلِيٍّ : أَنَّ الْعَبَّاسَ " سَأَلَ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي تَعْجِيلِ صَدَقَتِهِ قَبْلَ أَنْ تَحِلَّ، فَرَخَّصَ فِي ذَلِكَ " . قَالَ أَبُو مُحَمَّد : آخُذُ بِهِ، وَلَا أَرَى فِي تَعْجِيلِ الزَّكَاةِ بَأْسًا

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Abbos Rasululloh ﷺdan sadaqasini (zakotini) vaqti kelmasdan oldin oldindan chiqarish haqida soʻradi, shunda u zot bunga ruxsat berdilar. Abu Muhammad aytdi: Men shunga amal qilaman va zakotni oldindan berishda bir zarar koʻrmayman.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Аббос Расулуллоҳ ﷺдан садақасини (закотини) вақти келмасдан олдин олдиндан чиқариш ҳақида сўради, шунда у зот бунга рухсат бердилар. Абу Муҳаммад айтди: Мен шунга амал қиламан ва закотни олдиндан беришда бир зарар кўрмайман.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الطُّفَيْلِ ، حَدَّثَنَا شَرِيكٌ ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ ، عَنْ عَامِرٍ ، عَنْ فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ ، قَالَتْ : سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، يَقُولُ : " إِنَّ فِي أَمْوَالِكُمْ حَقًّا سِوَى الزَّكَاةِ "

Fotima bint Qays (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U dedi: «Men Rasululloh ﷺning: ‹Albatta, mollaringizda zakotdan boshqa ham haq bor›, deganlarini eshitdim».Фотима бинт Қайс (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У деди: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Албатта, молларингизда закотдан бошқа ҳам ҳақ бор›, деганларини эшитдим».

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ ، حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ ، حَدَّثَنَا أَبُو الْجُوَيْرِيَةِ الْجَرْمِيُّ ، أَنَّ مَعْنَ بْنَ يَزِيدَ حَدَّثَهُ، قَالَ : بَايَعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَا وَأَبِي وَجَدِّي، وَخَطَبَ عَلَيَّ فَأَنْكَحَنِي، وَخَاصَمْتُ إِلَيْهِ، وَكَانَ أَبِي يَزِيدُ أَخْرَجَ دَنَانِيرَ يَتَصَدَّقُ بِهَا فَوَضَعَهَا عِنْدَ رَجُلٍ فِي الْمَسْجِدِ، فَجِئْتُ فَأَخَذْتُهَا، فَأَتَيْتُهُ بِهَا، فَقَالَ : وَاللَّهِ مَا إِيَّاكَ أَرَدْتُ بِهَا، فَخَاصَمْتُهُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، فَقَالَ : " لَكَ مَا نَوَيْتَ يَا يَزِيدُ، وَلَكَ يَا مَعْنُ مَا أَخَذْتَ "

Maʼn ibn Yazid (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Men, otam va bobom Rasululloh ﷺga bayʼat berdik. U zot menga sovchilik qilib, meni uylantirdilar va men u zotning huzurlarida daʼvolashdim. Otam Yazid sadaqa qilish uchun bir necha dinor chiqarib, ularni masjiddagi bir kishining oldiga qoʻygan edi. Men borib, ularni oldim va otamga keltirdim. U: «Allohga qasamki, men ularni senga (berishni) niyat qilmagandim», dedi. Shunda men u bilan Rasululloh ﷺning huzurlarida daʼvolashdim. U zot: «Ey Yazid, niyat qilganing senga (yozildi); ey Maʼn, olganing esa seniki», dedilar.Маън ибн Язид (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У деди: Мен, отам ва бобом Расулуллоҳ ﷺга байъат бердик. У зот менга совчилик қилиб, мени уйлантирдилар ва мен у зотнинг ҳузурларида даъволашдим. Отам Язид садақа қилиш учун бир неча динор чиқариб, уларни масжиддаги бир кишининг олдига қўйган эди. Мен бориб, уларни олдим ва отамга келтирдим. У: «Аллоҳга қасамки, мен уларни сенга (беришни) ният қилмагандим», деди. Шунда мен у билан Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларида даъволашдим. У зот: «Эй Язид, ният қилганинг сенга (ёзилди); эй Маън, олганинг эса сеники», дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ ، وَأَبُو نُعَيْمٍ ، عَنْ سُفْيَانَ ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ رَيْحَانَ بْنِ يَزِيدَ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " لَا تَحِلُّ الصَّدَقَةُ لِغَنِيٍّ وَلَا لِذِي مِرَّةٍ سَوِيٍّ " . قَالَ أَبُو مُحَمَّد : يَعْنِي : قَوِيٍّ

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Sadaqa boy kishiga ham, sogʻlom-baquvvat kishiga ham halol boʻlmaydi», dedilar. Abu Muhammad aytdi: Yaʼni kuchli (kishiga).Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Садақа бой кишига ҳам, соғлом-бақувват кишига ҳам ҳалол бўлмайди», дедилар. Абу Муҳаммад айтди: Яъни кучли (кишига).

أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ ، أَخْبَرَنَا شَرِيكٌ ، عَنْ حَكِيمِ بْنِ جُبَيْرٍ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَنْ سَأَلَ عَنْ ظَهْرِ غِنًى، جَاءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَفِي وَجْهِهِ خُمُوشٌ أَوْ كُدُوحٌ أَوْ خُدُوشٌ ". قِيلَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ، وَمَا الْغِنَى؟ قَالَ : " خَمْسُونَ دِرْهَمًا أَوْ قِيمَتُهَا مِنْ الذَّهَبِ " . أَخْبَرَنَا أَبُو عَاصِمٍ ، وَمُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ ، عَنْ سُفْيَانَ ، عَنْ حَكِيمِ بْنِ جُبَيْرٍ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، بِنَحْوِهِ

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kimki oʻzini beozor qiladigan narsasi (boyligi) boʻla turib (odamlardan) soʻrasa, qiyomat kuni yuzida tirnalgan yoki tilingan yoxud yirtilgan iz bilan keladi», dedilar. Shunda: «Yo Rasululloh, boylik nima (qancha mol)?» deb soʻraldi. U zot: «Ellik dirham yoki uning oltindan boʻlgan qiymati», dedilar. Buni Abu Osim va Muhammad ibn Yusuf ham Sufyondan, u Hakim ibn Jubayrdan, u Muhammad ibn Abdurahmondan, u otasidan, u Abdullohdan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash rivoyat qilganlar.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Кимки ўзини беозор қиладиган нарсаси (бойлиги) бўла туриб (одамлардан) сўраса, қиёмат куни юзида тирналган ёки тилинган ёхуд йиртилган из билан келади», дедилар. Шунда: «Ё Расулуллоҳ, бойлик нима (қанча мол)?» деб сўралди. У зот: «Эллик дирҳам ёки унинг олтиндан бўлган қиймати», дедилар. Буни Абу Осим ва Муҳаммад ибн Юсуф ҳам Суфёндан, у Ҳаким ибн Жубайрдан, у Муҳаммад ибн Абдураҳмондан, у отасидан, у Абдуллоҳдан, у Набий ﷺдан шунга ўхшаш ривоят қилганлар.

أَخْبَرَنَا هَاشِمُ بْنُ الْقَاسِمِ ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ ، أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ زِيَادٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ قَالَ : أَخَذَ الْحَسَنُ تَمْرَةً مِنْ تَمْرِ الصَّدَقَةِ، فَجَعَلَهَا فِي فِيهِ، فَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " كِخْ كِخْ أَلْقِهَا، أَمَا شَعَرْتَ أَنَّا لَا نَأْكُلُ الصَّدَقَةَ؟ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Hasan sadaqa (qilib berilgan) xurmolardan bir xurmoni olib, ogʻziga soldi. Shunda Nabiy ﷺ: «Kix, kix! Uni tashla. Biz sadaqa (qilib) berilgan narsani yemasligimizni bilmaysanmi?» dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Ҳасан садақа (қилиб берилган) хурмолардан бир хурмони олиб, оғзига солди. Шунда Набий ﷺ: «Ких, ких! Уни ташла. Биз садақа (қилиб) берилган нарсани емаслигимизни билмайсанми?» дедилар.

أَخْبَرَنَا الْأَسْوَدُ بْنُ عَامِرٍ ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عِيسَى ، عَنْ عِيسَى ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى ، عَنْ أَبِي لَيْلَى ، قَالَ : كُنْتُ عِنْدَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَعِنْدَهُ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ، فَأَخَذَ تَمْرَةً مِنْ تَمْرِ الصَّدَقَةِ فَانْتَزَعَهَا مِنْهُ، وَقَالَ : " أَمَا عَلِمْتَ أَنَّهُ لَا تَحِلُّ لَنَا الصَّدَقَةُ "

Abu Layla (roziyallohu anhu) aytdi: Men Nabiy ﷺ huzurlarida edim, u zotning yonlarida Hasan ibn Ali bor edi. U sadaqa xurmolaridan bir xurmoni oldi, u zot esa uni undan tortib olib: «Bizga sadaqa halol emasligini bilmasmiding?» dedilar.Абу Лайла (розияллоҳу анҳу) айтди: Мен Набий ﷺ ҳузурларида эдим, у зотнинг ёнларида Ҳасан ибн Али бор эди. У садақа хурмоларидан бир хурмони олди, у зот эса уни ундан тортиб олиб: «Бизга садақа ҳалол эмаслигини билмасмидинг?» дедилар.

أَخْبَرَنَا سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ ، عَنْ وَهْبِ بْنِ مُنَبِّهٍ ، عَنْ أَخِيهِ ، عَنْ مُعَاوِيَةَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " لَا تُلْحِفُوا بِي فِي الْمَسْأَلَةِ فَوَاللَّهِ لَا يَسْأَلُنِي أَحَدٌ شَيْئًا فَأُعْطِيَهُ وَأَنَا كَارِهٌ، فَيُبَارَكَ لَهُ فِيهِ "

Muoviya (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Mendan soʻrashda qattiq turmanglar. Allohga qasamki, birortangiz mendan biror narsa soʻrasa-yu, men koʻnglim istamagan holda unga bersam, unda unga baraka boʻlmaydi», dedilar.Муовия (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Мендан сўрашда қаттиқ турманглар. Аллоҳга қасамки, бирортангиз мендан бирор нарса сўраса-ю, мен кўнглим истамаган ҳолда унга берсам, унда унга барака бўлмайди», дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الرَّقَاشِيُّ ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ هُوَ ابْنُ زُرَيْعٍ ، أَخْبَرَنَا سَعِيدٌ ، عَنْ قَتَادَةَ ، عَنْ سَالِمِ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ ، عَنْ مَعْدَانَ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ ، عَنْ ثَوْبَانَ مَوْلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ : " مَنْ سَأَلَ النَّاسَ مَسْأَلَةً وَهُوَ عَنْهَا غَنِيٌّ، كَانَتْ شَيْنًا فِي وَجْهِهِ "

Rasululloh ﷺning ozod qilingan quli Savbon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Kim beniyoz (boy) boʻla turib odamlardan soʻrasa, bu (soʻragani) qiyomat kuni uning yuzida ayb boʻlib turadi», dedilar.Расулуллоҳ ﷺнинг озод қилинган қули Савбон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Ким бениёз (бой) бўла туриб одамлардан сўраса, бу (сўрагани) қиёмат куни унинг юзида айб бўлиб туради», дедилар.

أَخْبَرَنَا الْحَكَمُ بْنُ الْمُبَارَكِ ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ ، عَنْ ابْنِ شِهَابٍ ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَزِيدَ اللَّيْثِيِّ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ، أَنَّ نَاسًا مِنْ الْأَنْصَارِ سَأَلُوا رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَأَعْطَاهُمْ، ثُمَّ سَأَلُوهُ فَأَعْطَاهُمْ، حَتَّى إِذَا نَفِدَ مَا عِنْدَهُ، فَقَالَ : " مَا يَكُونُ عِنْدِي مِنْ خَيْرٍ، فَلَنْ أَدَّخِرَهُ عَنْكُمْ، وَمَنْ يَسْتَعْفِفْ، يُعِفَّهُ اللَّهُ، وَمَنْ يَسْتَغْنِ، يُغْنِهِ اللَّهُ، وَمَنْ يَتَصَبَّرْ، يُصَبِّرْهُ اللَّهُ، وَمَا أُعْطِيَ أَحَدٌ عَطَاءً هُوَ خَيْرٌ وَأَوْسَعُ مِنْ الصَّبْرِ "

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, ansorlardan baʼzi kishilar Rasululloh ﷺ dan (biror narsa) soʻradilar, u zot ularga berdilar. Soʻng yana soʻradilar, u zot yana berdilar — toki oldilaridagi (bor) narsa tugab qoldi. Soʻng u zot: «Menda boʻlgan har qanday yaxshilik (mol)ni sizlardan (asrab) yigʻib qoʻymayman. Kim iffatli boʻlishga (haromdan tiyilishga) intilsa, Alloh uni iffatli qiladi; kim (odamlardan) beniyoz boʻlishga intilsa, Alloh uni boy qiladi; kim sabrli boʻlishga urinsa, Alloh unga sabr beradi. Hech kimga sabrdan koʻra yaxshiroq va kengroq ato berilmagan», dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, ансорлардан баъзи кишилар Расулуллоҳ ﷺ дан (бирор нарса) сўрадилар, у зот уларга бердилар. Сўнг яна сўрадилар, у зот яна бердилар — токи олдиларидаги (бор) нарса тугаб қолди. Сўнг у зот: «Менда бўлган ҳар қандай яхшилик (мол)ни сизлардан (асраб) йиғиб қўймайман. Ким иффатли бўлишга (ҳаромдан тийилишга) интилса, Аллоҳ уни иффатли қилади; ким (одамлардан) бениёз бўлишга интилса, Аллоҳ уни бой қилади; ким сабрли бўлишга уринса, Аллоҳ унга сабр беради. Ҳеч кимга сабрдан кўра яхшироқ ва кенгроқ ато берилмаган», дедилар.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ صَالِحٍ ، قَالَ : حَدَّثَنِي اللَّيْثُ ، حَدَّثَنِي يُونُسُ ، عَنْ ابْنِ شِهَابٍ ، عَنْ سَالِمٍ ، أَنَّهُ قَالَ : قَالَ عَبْدُ اللَّهِ : سَمِعْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ، يَقُولُ : كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُعْطِينِي الْعَطَاءَ فَأَقُولُ : أَعْطِهِ مَنْ هُوَ أَفْقَرُ إِلَيْهِ مِنِّي. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " خُذْ، وَمَا آتَاكَ اللَّهُ مِنْ هَذَا الْمَالِ وَأَنْتَ غَيْرُ مُسْرِفٍ وَلَا سَائِلٍ، فَخُذْهُ، وَمَا لَا، فَلَا تُتْبِعْهُ نَفْسَكَ " . أَخْبَرَنَا الْحَكَمُ بْنُ نَافِعٍ ، عَنْ شُعَيْبِ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ ، عَنْ الزُّهْرِيِّ ، حَدَّثَنِي السَّائِبُ بْنُ يَزِيدَ ، أَنَّ حُوَيْطِبَ بْنَ عَبْدِ الْعُزَّى أَخْبَرَهُ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ السَّعْدِيِّ أَخْبَرَهُ، عَنْ عُمَرَ ، بِنَحْوِهِ. أَخْبَرَنَا أَبُو الْوَلِيدِ ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ ، عَنْ بُكَيْرٍ ، عَنْ بُسْرِ بْنِ سَعِيدٍ ، عَنْ ابْنِ السَّعْدِيِّ ، قَالَ : اسْتَعْمَلَنِي عُمَرُ ، فَذَكَرَ نَحْوًا مِنْهُ

Abdulloh ibn Umar aytdi: Men Umar ibn al-Xattobning shunday deganini eshitdim: Rasululloh ﷺ menga ato (mol) berar edilar, men esa: «Uni mendan koʻra muhtojroq kishiga bering», der edim. Shunda Rasululloh ﷺ: «Ol! Bu moldan senga tama qilmagan va soʻramagan holingda kelganini olaver; kelmaganiga esa koʻngil qoʻyma», dedilar. Buni Soib ibn Yazid ham Huvaytib ibn Abdul-Uzzodan, u Abdulloh ibn as-Saʼdiydan, u Umardan shunga oʻxshash rivoyat qilgan. Ibn as-Saʼdiy aytdi: Umar meni (zakot yigʻish) ishiga tayinladi — va u shunga oʻxshashini zikr qildi.Абдуллоҳ ибн Умар айтди: Мен Умар ибн ал-Хаттобнинг шундай деганини эшитдим: Расулуллоҳ ﷺ менга ато (мол) берар эдилар, мен эса: «Уни мендан кўра муҳтожроқ кишига беринг», дер эдим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Ол! Бу молдан сенга тама қилмаган ва сўрамаган ҳолингда келганини олавер; келмаганига эса кўнгил қўйма», дедилар. Буни Соиб ибн Язид ҳам Ҳувайтиб ибн Абдул-Уззодан, у Абдуллоҳ ибн ас-Саъдийдан, у Умардан шунга ўхшаш ривоят қилган. Ибн ас-Саъдий айтди: Умар мени (закот йиғиш) ишига тайинлади — ва у шунга ўхшашини зикр қилди.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ ، عَنْ الْأَوْزَاعِيِّ ، عَنْ ابْنِ شِهَابٍ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيِّبِ ، وَعُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ ، أَنَّ حَكِيمَ بْنَ حِزَامٍ قَالَ : سَأَلْتُ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَأَعْطَانِي، ثُمَّ سَأَلْتُهُ فَأَعْطَانِي، ثُمَّ سَأَلْتُهُ فَأَعْطَانِي، ثُمَّ سَأَلْتُهُ، فَقَالَ : " يَا حَكِيمُ، إِنَّ هَذَا الْمَالَ خَضِرٌ حُلْوٌ، فَمَنْ أَخَذَهُ بِسَخَاوَةِ نَفْسٍ، بُورِكَ لَهُ فِيهِ، وَمَنْ أَخَذَهُ بِإِشْرَافِ نَفْسٍ لَمْ يُبَارَكْ لَهُ فِيهِ، وَكَانَ كَالَّذِي يَأْكُلُ وَلَا يَشْبَعُ "

Hakim ibn Hizom (roziyallohu anhu) aytdi: Men Nabiy ﷺ dan (biror narsa) soʻradim, u zot menga berdilar; soʻng yana soʻradim, yana berdilar; soʻng yana soʻradim, yana berdilar; soʻng yana soʻraganimda u zot: «Ey Hakim! Bu mol — yashil va shirin (yaʼni mevadek jozibali); kim uni ochkoʻzliksiz olsa, unga (mol) baraka boʻladi; kim uni ochkoʻzlik bilan olsa, unga baraka boʻlmaydi va u — yeb-yeb (hech) toʻymaydigan kishidek boʻladi», dedilar.Ҳаким ибн Ҳизом (розияллоҳу анҳу) айтди: Мен Набий ﷺ дан (бирор нарса) сўрадим, у зот менга бердилар; сўнг яна сўрадим, яна бердилар; сўнг яна сўрадим, яна бердилар; сўнг яна сўраганимда у зот: «Эй Ҳаким! Бу мол — яшил ва ширин (яъни мевадек жозибали); ким уни очкўзликсиз олса, унга (мол) барака бўлади; ким уни очкўзлик билан олса, унга барака бўлмайди ва у — еб-еб (ҳеч) тўймайдиган кишидек бўлади», дедилар.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ صَالِحٍ ، حَدَّثَنِي اللَّيْثُ ، حَدَّثَنِي هِشَامٌ ، عَنْ عُرْوَةَ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ : " خَيْرُ الصَّدَقَةِ مَا تُصُدِّقَ بِهِ عَنْ ظَهْرِ غِنًى، وَلْيَبْدَأْ أَحَدُكُمْ بِمَنْ يَعُولُ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi: Men Rasululloh ﷺning shunday deganlarini eshitdim: «Sadaqaning yaxshisi — boylik ortidan (qoʻlda mol-davlat qolgan holda) berilganidir; biringiz (sadaqani) oʻzi boqadiganlardan boshlasin».Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деганларини эшитдим: «Садақанинг яхшиси — бойлик ортидан (қўлда мол-давлат қолган ҳолда) берилганидир; бирингиз (садақани) ўзи боқадиганлардан бошласин».

أَخْبَرَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ ، عَنْ أَيُّوبَ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنْ ابْنِ عُمَرَ ، قَالَ : سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ : " الْيَدُ الْعُلْيَا خَيْرٌ مِنْ الْيَدِ السُّفْلَى، قَالَ : وَالْيَدُ الْعُلْيَا يَدُ الْمُعْطِي، وَالْيَدُ السُّفْلَى يَدُ السَّائِلِ "

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi: Men Rasululloh ﷺning shunday deganlarini eshitdim: «Yuqori qoʻl pastki qoʻldan yaxshiroqdir; yuqori qoʻl — beruvchining qoʻli, pastki qoʻl esa soʻrovchining qoʻlidir».Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деганларини эшитдим: «Юқори қўл пастки қўлдан яхшироқдир; юқори қўл — берувчининг қўли, пастки қўл эса сўровчининг қўлидир».

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ ، قَالَ : سَمِعْتُ مُوسَى بْنَ طَلْحَةَ يَذْكُرُ، عَنْ حَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " خَيْرُ الصَّدَقَةِ عَنْ ظَهْرِ غِنًى، وَالْيَدُ الْعُلْيَا خَيْرٌ مِنْ الْيَدِ السُّفْلَى، وَابْدَأْ بِمَنْ تَعُولُ "

Hakim ibn Hizom (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Sadaqaning afzali — boylik ortidan (qoʻlda mol-davlat qolgan holda berilgani)dir; yuqori qoʻl pastki qoʻldan yaxshiroqdir; (sadaqani) oʻzing boqadiganlardan boshla», — dedilar.Ҳаким ибн Ҳизом (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Садақанинг афзали — бойлик ортидан (қўлда мол-давлат қолган ҳолда берилгани)дир; юқори қўл пастки қўлдан яхшироқдир; (садақани) ўзинг боқадиганлардан бошла», — дедилар.

أَخْبَرَنَا أَبُو الْوَلِيدِ الطَّيَالِسِيُّ ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ ، قَالَ : سُلَيْمَانُ أَخْبَرَنِي، قَالَ : سَمِعْتُ أَبَا وَائِلٍ يُحَدِّثُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ ، عَنْ زَيْنَبَ امْرَأَةِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّهَا قَالَتْ : إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ : " يَا مَعْشَرَ النِّسَاءِ، تَصَدَّقْنَ وَلَوْ مِنْ حُلِيِّكُنَّ "

Abdullohning xotini Zaynab (roziyallohu anho) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Ey ayollar jamoasi, sadaqa qilinglar — taqinchoqlaringizdan boʻlsa ham», dedilar.Абдуллоҳнинг хотини Зайнаб (розияллоҳу анҳо) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Эй аёллар жамоаси, садақа қилинглар — тақинчоқларингиздан бўлса ҳам», дедилар.

وَكَانَ عَبْدُ اللَّهِ خَفِيفَ ذَاتِ الْيَدِ، فَجِئْتُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَسْأَلُهُ، فَوَافَقَتْ زَيْنَبَ ، امْرَأَةٌ مِنْ الْأَنْصَارِ، تَسْأَلُ عَمَّا أَسْأَلُ عَنْهُ، فَقُلْتُ لِبِلَالٍ : سَلْ لِي رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَيْنَ أَضَعُ صَدَقَتِي؟ : عَلَى عَبْدِ اللَّهِ، أَوْ فِي قَرَابَتِي؟ فَسَأَلَ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَقَالَ : أَيُّ الزَّيَانِبِ؟ فَقَالَ : امْرَأَةُ عَبْدِ اللَّهِ، فَقَالَ : " لَهَا أَجْرَانِ، أَجْرُ الْقَرَابَةِ، وَأَجْرُ الصَّدَقَةِ "

Abdulloh esa qoʻli kalta (kambagʻal) edi. Men Rasululloh ﷺ huzurlariga soʻragani keldim; oʻsha yerda ansorlardan Zaynab ismli bir ayol ham men soʻrayotgan narsani soʻrayotgan ekan. Men Bilolga: «Rasululloh ﷺ dan men uchun soʻrab bergin: sadaqamni qayerga qoʻyay — Abdullohgami yoki qarindoshlarimgami?» dedim. U Nabiy ﷺ dan soʻradi. U zot: «Qaysi Zaynab?» dedilar. U: «Abdullohning xotini», dedi. Shunda u zot: «Unga ikki ajr bor: qarindoshlik ajri va sadaqa ajri», dedilar.Абдуллоҳ эса қўли калта (камбағал) эди. Мен Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига сўрагани келдим; ўша ерда ансорлардан Зайнаб исмли бир аёл ҳам мен сўраётган нарсани сўраётган экан. Мен Билолга: «Расулуллоҳ ﷺ дан мен учун сўраб бергин: садақамни қаерга қўяй — Абдуллоҳгами ёки қариндошларимгами?» дедим. У Набий ﷺ дан сўради. У зот: «Қайси Зайнаб?» дедилар. У: «Абдуллоҳнинг хотини», деди. Шунда у зот: «Унга икки ажр бор: қариндошлик ажри ва садақа ажри», дедилар.

أَخْبَرَنَا الْحَكَمُ بْنُ الْمُبَارَكِ ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ ، عَنْ إِسْحَاق بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ ، عَنْ أَنَسٍ ، قَالَ : كَانَ أَبُو طَلْحَةَ أَكْثَرَ أَنْصَارِيٍّ بِالْمَدِينَةِ مَالًا نَخْلًا، وَكَانَتْ أَحَبَّ أَمْوَالِهِ إِلَيْهِ بَيْرُحَاءُ ، وَكَانَتْ مُسْتَقْبِلَةَ الْمَسْجِدِ، وَكَانَ يَعْنِي النَّبِي صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَدْخُلُهَا وَيَشْرَبُ مِنْ مَاءٍ فِيهَا طَيِّبٌ. فَقَالَ أَنَسٌ : فَلَمَّا أُنْزِلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ : # لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ سورة آل عمران آية 92 #، قَالَ : إِنَّ أَحَبَّ أَمْوَالِي إِلَيَّ بَيْرُحَاءُ ، وَإِنَّهَا صَدَقَةٌ للَّهِ أَرْجُو بِرَّهَا وَذُخْرَهَا عِنْدَ اللَّهِ، فَضَعْهَا يَا رَسُولَ اللَّهِ حَيْثُ شِئْتَ. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " بَخٍ ذَلِكَ مَالٌ رَابِحٌ أَوْ رَائِحٌ، وَقَدْ سَمِعْتُ مَا قُلْتَ فِيهِ، وَإِنِّي أَرَى أَنْ تَجْعَلَهُ فِي الْأَقْرَبِينَ " . فَقَالَ أَبُو طَلْحَةَ : أَفْعَلُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، فَقَسَّمَهُ أَبُو طَلْحَةَ فِي قَرَابَةِ بَنِي عَمِّهِ

Anas (roziyallohu anhu) aytdi: Abu Talha Madinadagi ansorlar ichida xurmozorlardan eng koʻp mulkka ega edi va mollarining eng sevimlisi unga Bayruho (bogʻi) edi; u masjid roʻparasida edi. Nabiy ﷺ u yerga kirar va uning shirin suvidan ichar edilar. Anas aytdi: Bu oyat: {Sevgan (yaxshi koʻrgan) narsangizdan (Alloh yoʻlida) sarflamaguningizcha, hech qachon yaxshilikka erisha olmaysiz; nimani sarflasangiz, albatta Alloh uni biluvchidir} (Oli Imron, 92) nozil boʻlganida, u: «Mollarim ichida menga eng sevimlisi Bayruhodir; u — Alloh yoʻlida sadaqadir, uning yaxshiligi va Alloh huzurida zaxira boʻlishini umid qilaman. Yo Rasululloh, uni xohlagan yeringizga qoʻying», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Barakalla! Bu — foydali mol. Men sen aytgan narsani eshitdim va uni yaqin qarindoshlaringga berishingni maʼqul koʻraman», dedilar. Abu Talha: «Shunday qilaman, yo Rasululloh», dedi va uni amakivachchalari — qarindoshlari orasida taqsimladi.Анас (розияллоҳу анҳу) айтди: Абу Талҳа Мадинадаги ансорлар ичида хурмозорлардан энг кўп мулкка эга эди ва молларининг энг севимлиси унга Байруҳо (боғи) эди; у масжид рўпарасида эди. Набий ﷺ у ерга кирар ва унинг ширин сувидан ичар эдилар. Анас айтди: Бу оят: {Севган (яхши кўрган) нарсангиздан (Аллоҳ йўлида) сарфламагунингизча, ҳеч қачон яхшиликка эриша олмайсиз; нимани сарфласангиз, албатта Аллоҳ уни билувчидир} (Оли Имрон, 92) нозил бўлганида, у: «Молларим ичида менга энг севимлиси Байруҳодир; у — Аллоҳ йўлида садақадир, унинг яхшилиги ва Аллоҳ ҳузурида захира бўлишини умид қиламан. Ё Расулуллоҳ, уни хоҳлаган ерингизга қўйинг», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Баракалла! Бу — фойдали мол. Мен сен айтган нарсани эшитдим ва уни яқин қариндошларингга беришингни маъқул кўраман», дедилар. Абу Талҳа: «Шундай қиламан, ё Расулуллоҳ», деди ва уни амакиваччалари — қариндошлари орасида тақсимлади.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ هِشَامٍ ، حَدَّثَنَا أَبِي ، عَنْ قَتَادَةَ ، عَنْ الْحَسَنِ ، عَنْ هَيَّاجِ بْنِ عِمْرَانَ ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ ، قَالَ : " مَا خَطَبَنَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِلَّا أَمَرَنَا فِيهَا بِالصَّدَقَةِ، وَنَهَانَا عَنْ الْمُثْلَةِ "

Imron ibn Husayn (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ bizga qachon xutba qilsalar, albatta unda bizni sadaqaga buyurar va muslo qilishdan (jasadni maʼyub etishdan) qaytarar edilar.Имрон ибн Ҳусайн (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ бизга қачон хутба қилсалар, албатта унда бизни садақага буюрар ва мусло қилишдан (жасадни маъюб этишдан) қайтарар эдилар.

أَخْبَرَنَا أَبُو الْوَلِيدِ الطَّيَالِسِيُّ ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ ، أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ مُرَّةَ ، قَالَ : سَمِعْتُ خَيْثَمَةَ ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ ، عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، ، قَالَ : " اتَّقُوا النَّارَ وَلَوْ بِشِقِّ تَمْرَةٍ، فَإِنْ لَمْ تَجِدُوا، فَبِكَلِمَةٍ طَيِّبَةٍ "

Adiy ibn Hotim (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Yarim dona xurmo bilan boʻlsa-da, oʻzingizni doʻzaxdan saqlang; agar (uni ham) topmasangiz, chiroyli soʻz bilan (boʻlsa ham)», dedilar.Адий ибн Ҳотим (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Ярим дона хурмо билан бўлса-да, ўзингизни дўзахдан сақланг; агар (уни ҳам) топмасангиз, чиройли сўз билан (бўлса ҳам)», дедилар.

أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدِّمَشْقِيُّ دُحَيْمٌ ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ مَسْلَمَةَ ، عَنْ إِسْمَاعِيل بْنِ أُمَيَّةَ ، عَنْ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لُبَابَةَ ، أَنَّ أَبَا لُبَابَةَ أَخْبَرَهُ، أَنَّهُ لَمَّا رَضِيَ عَنْهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، قَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ مِنْ تَوْبَتِي أَنْ أَهْجُرَ دَارَ قَوْمِي، وَأُسَاكِنَكَ، وَأَنْخَلِعَ مِنْ مَالِي صَدَقَةً لِلَّهِ وَلِرَسُولِهِ. فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " يُجْزِي عَنْكَ الثُّلُثُ "

Abu Lubaba (roziyallohu anhu) xabar berdiki, Rasululloh ﷺ undan rozi boʻlganlarida, u: «Yo Rasululloh, tavbamning (belgilaridan biri) — qavmimning yurtini tark etib, siz bilan birga turishim va molimdan butunlay ajralib, uni Alloh va Uning Rasuli uchun sadaqa qilishimdir», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Sendan uchdan biri kifoya qiladi», dedilar.Абу Лубаба (розияллоҳу анҳу) хабар бердики, Расулуллоҳ ﷺ ундан рози бўлганларида, у: «Ё Расулуллоҳ, тавбамнинг (белгиларидан бири) — қавмимнинг юртини тарк этиб, сиз билан бирга туришим ва молимдан бутунлай ажралиб, уни Аллоҳ ва Унинг Расули учун садақа қилишимдир», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Сендан учдан бири кифоя қилади», дедилар.

أَخْبَرَنَا يَعْلَى ، وَأَحْمَدُ بْنُ خَالِدٍ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاق ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ عُمَرَ بْنِ قَتَادَةَ ، عَنْ مَحْمُودِ بْنِ لَبِيدٍ ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، قَالَ : بَيْنَا نَحْنُ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، إِذْ جَاءَ رَجُلٌ بِمِثْلِ الْبَيْضَةِ مِنْ ذَهَبٍ أَصَابَهَا فِي بَعْضِ الْمَغَازِي، قَالَ أَحْمَدُ : فِي بَعْضِ الْمَعَادِنِ، وَهُوَ الصَّوَابُ ، فَقَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ، خُذْهَا مِنِّي صَدَقَةً، فَوَاللَّهِ مَا لِي مَالٌ غَيْرَهَا، فَأَعْرَضَ عَنْهُ، ثُمَّ جَاءَهُ عَنْ رُكْنِهِ الْأَيْسَرِ، فَقَالَ مِثْلَ ذَلِكَ، ثُمَّ جَاءَهُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ، فَقَالَ مِثْلَ ذَلِكَ، ثُمَّ قَالَ : " هَاتِهَا "، مُغْضَبًا، فَحَذَفَهُ بِهَا حَذْفَةً لَوْ أَصَابَهُ لَأَوْجَعَهُ أَوْ عَقَرَهُ ثُمَّ، قَالَ : " يَعْمِدُ أَحَدُكُمْ إِلَى مَالِهِ لَا يَمْلِكُ غَيْرَهُ فَيَتَصَدَّقُ بِهِ، ثُمَّ يَقْعُدُ يَتَكَفَّفُ النَّاسَ، إِنَّمَا الصَّدَقَةُ عَنْ ظَهْرِ غِنًى، خُذْ الَّذِي لَكَ لَا حَاجَةَ لَنَا بِهِ " . فَأَخَذَ الرَّجُلُ مَالَهُ وَذَهَبَ. قَالَ أَبُو مُحَمَّد : كَانَ مَالِكٌ يَقُولُ : إِذَا جَعَلَ الرَّجُلُ مَالَهُ فِي الْمَسَاكِينِ يَتَصَدَّقُ بِثُلُثِ مَالِهِ

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu) aytdi: Biz Rasululloh ﷺ huzurlarida edik, shu payt bir kishi gʻazotlarning birida qoʻlga kiritgan tuxumdek oltin bilan keldi — Ahmad: «konlarning birida», dedi, toʻgʻrisi ham shudir — va: «Yo Rasululloh, buni mendan sadaqa qilib oling; Allohga qasamki, mening bundan boshqa molim yoʻq», dedi. U zot undan yuz oʻgirdilar. Soʻng u zotning chap tomonlaridan kelib, shuni aytdi. Soʻng oldilaridan kelib, yana shuni aytdi. Shunda u zot gʻazablangan holda: «Uni bu yoqqa ber!» dedilar-da, uni shunday otdilarki, agar unga tekkanida, uni ogʻritgan yoki jarohatlagan boʻlar edi. Soʻng: «Biringiz oʻzida boshqasi yoʻq boʻlgan molini olib sadaqa qiladi, keyin oʻtirib odamlardan qoʻl choʻzib soʻraydimi? Sadaqa faqat boylik ortidan (mol qolgan holda) boʻladi. Oʻzingnikini ol, bizga uning hojati yoʻq», dedilar. Shunda haligi kishi molini olib ketdi. Abu Muhammad aytdi: Molik: «Kishi molini miskinlarga ajratsa, molining uchdan birini sadaqa qiladi», der edi.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу) айтди: Биз Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларида эдик, шу пайт бир киши ғазотларнинг бирида қўлга киритган тухумдек олтин билан келди — Аҳмад: «конларнинг бирида», деди, тўғриси ҳам шудир — ва: «Ё Расулуллоҳ, буни мендан садақа қилиб олинг; Аллоҳга қасамки, менинг бундан бошқа молим йўқ», деди. У зот ундан юз ўгирдилар. Сўнг у зотнинг чап томонларидан келиб, шуни айтди. Сўнг олдиларидан келиб, яна шуни айтди. Шунда у зот ғазабланган ҳолда: «Уни бу ёққа бер!» дедилар-да, уни шундай отдиларки, агар унга текканида, уни оғритган ёки жароҳатлаган бўлар эди. Сўнг: «Бирингиз ўзида бошқаси йўқ бўлган молини олиб садақа қилади, кейин ўтириб одамлардан қўл чўзиб сўрайдими? Садақа фақат бойлик ортидан (мол қолган ҳолда) бўлади. Ўзингникини ол, бизга унинг ҳожати йўқ», дедилар. Шунда ҳалиги киши молини олиб кетди. Абу Муҳаммад айтди: Молик: «Киши молини мискинларга ажратса, молининг учдан бирини садақа қилади», дер эди.

أَخْبَرَنَا أَبُو نُعَيْمٍ ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ سَعْدٍ ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ ، عَنْ أَبِيهِ ، قَالَ سَمِعْتُ عُمَرَ ، قَالَ : أَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنْ نَتَصَدَّقَ، فَوَافَقَ ذَلِكَ مَالًا عِنْدِي، فَقُلْتُ : الْيَوْمَ أَسْبِقُ أَبَا بَكْرٍ إِنْ سَبَقْتُهُ يَوْمًا. قَالَ : فَجِئْتُ بِنِصْفِ مَالِي، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَا أَبْقَيْتَ لِأَهْلِكَ؟ " قُلْتُ : مِثْلَهُ، قَالَ : فَأَتَى أَبُو بَكْرٍ بِكُلِّ مَا عِنْدَهُ، فَقَالَ : " يَا أَبَا بَكْرٍ، مَا أَبْقَيْتَ لِأَهْلِكَ؟ ". فَقَالَ : أَبْقَيْتُ لَهُمْ اللَّهَ وَرَسُولَهُ . فَقُلْتُ : لَا أُسَابِقُكَ إِلَى شَيْءٍ أَبَدًا

Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ bizni sadaqa berishga buyurdilar. Oʻsha kunlari menda mol bor edi. Men: «Bugun Abu Bakrdan oʻzib ketsam, aynan shu kuni oʻzib ketaman», dedim. Shunday qilib, men molimning yarmini olib keldim. Rasululloh ﷺ: «Ahlingga nima qoldirding?» dedilar. Men: «Shuncha qoldirdim», dedim. Abu Bakr esa oʻzida bor narsaning hammasini olib keldi. U zot: «Ey Abu Bakr, ahlingga nima qoldirding?» dedilar. U: «Ularga Alloh va Uning Rasulini qoldirdim», dedi. Men: «Endi hech qachon hech narsada sen bilan bellashmayman», dedim.Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ бизни садақа беришга буюрдилар. Ўша кунлари менда мол бор эди. Мен: «Бугун Абу Бакрдан ўзиб кетсам, айнан шу куни ўзиб кетаман», дедим. Шундай қилиб, мен молимнинг ярмини олиб келдим. Расулуллоҳ ﷺ: «Аҳлингга нима қолдирдинг?» дедилар. Мен: «Шунча қолдирдим», дедим. Абу Бакр эса ўзида бор нарсанинг ҳаммасини олиб келди. У зот: «Эй Абу Бакр, аҳлингга нима қолдирдинг?» дедилар. У: «Уларга Аллоҳ ва Унинг Расулини қолдирдим», деди. Мен: «Энди ҳеч қачон ҳеч нарсада сен билан беллашмайман», дедим.

أَخْبَرَنَا خَالِدُ بْنُ مَخْلَدٍ ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ، قَالَ : " فَرَضَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ زَكَاةَ الْفِطْرِ مِنْ رَمَضَانَ صَاعًا مِنْ تَمْرٍ أَوْ صَاعًا، مِنْ شَعِيرٍ عَلَى كُلِّ حُرٍّ وَعَبْدٍ، ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى، مِنْ الْمُسْلِمِينَ " . قِيلَ لِأَبِي مُحَمَّدٍ : تَقُولُ بِهِ؟ قَالَ : مَالِكٌ كَانَ يَقُولُ بِهِ

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ Ramazon fitr zakotini musulmonlardan har bir ozod yoki qulga, erkak yoki ayolga bir soʼ xurmo yoki bir soʼ arpa (miqdorida) farz qildilar. Abu Muhammaddan: «Siz ham shunga qoʻshilasizmi?» deb soʻraldi. U: «Molik shunday der edi», dedi.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ Рамазон фитр закотини мусулмонлардан ҳар бир озод ёки қулга, эркак ёки аёлга бир сў хурмо ёки бир сў арпа (миқдорида) фарз қилдилар. Абу Муҳаммаддан: «Сиз ҳам шунга қўшиласизми?» деб сўралди. У: «Молик шундай дер эди», деди.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ ، عَنْ سُفْيَانَ ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ ، عَنْ نَافِعٍ ، عَنْ ابْنِ عُمَرَ ، قَالَ : " أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِزَكَاةِ الْفِطْرِ عَنْ كُلِّ صَغِيرٍ وَكَبِيرٍ، حُرٍّ وَعَبْدٍ، صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ، أَوْ صَاعًا مِنْ تَمْرٍ " . قَالَ ابْنُ عُمَرَ : فَعَدَلَهُ النَّاسُ بِمُدَّيْنِ مِنْ بُرٍّ

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi: Rasululloh ﷺ fitr zakotini har bir kichik va katta, ozod va qul uchun bir soʼ arpa yoki bir soʼ xurmo (miqdorida) berishga buyurdilar. Ibn Umar aytdi: Soʻng odamlar uni ikki mudd bugʻdoyga tenglashtirdilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди: Расулуллоҳ ﷺ фитр закотини ҳар бир кичик ва катта, озод ва қул учун бир сў арпа ёки бир сў хурмо (миқдорида) беришга буюрдилар. Ибн Умар айтди: Сўнг одамлар уни икки мудд буғдойга тенглаштирдилар.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ ، حَدَّثَنَا دَاوُدُ بْنُ قَيْسٍ ، عَنْ عِيَاضِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ، قَالَ : " كُنَّا نُخْرِجُ زَكَاةَ الْفِطْرِ إِذْ كَانَ فِينَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنْ كُلِّ صَغِيرٍ وَكَبِيرٍ، حُرٍّ وَمَمْلُوكٍ، صَاعًا مِنْ طَعَامٍ، أَوْ صَاعًا مِنْ تَمْرٍ، أَوْ صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ، أَوْ صَاعًا مِنْ أَقِطٍ، أَوْ صَاعًا مِنْ زَبِيبٍ ، فَلَمْ يَزَلْ ذَلِكَ كَذَلِكَ حَتَّى قَدِمَ عَلَيْنَا مُعَاوِيَةُ الْمَدِينَةَ حَاجًّا، أَوْ مُعْتَمِرًا، فَقَالَ : إِنِّي أَرَى مُدَّيْنِ مِنْ سَمْرَاءِ الشَّامِ يَعْدِلُ صَاعًا مِنْ التَّمْرِ، فَأَخَذَ النَّاسُ بِذَلِكَ ". قَالَ أَبُو سَعِيدٍ : أَمَّا أَنَا، فَلَا أَزَالُ أُخْرِجُهُ كَمَا كُنْتُ أُخْرِجُهُ. قَالَ أَبُو مُحَمَّد : أَرَى صَاعًا مِنْ كُلِّ شَيْءٍ

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu) aytdi: «Rasululloh ﷺ oramizda boʻlganlarida, biz fitr zakotini har bir kichik va katta, ozod va qul uchun bir soʼ taom, yoki bir soʼ xurmo, yoki bir soʼ arpa, yoki bir soʼ quritilgan sut (qatiq), yoki bir soʼ mayizdan chiqarar edik. Muoviya haj yoki umra qilib Madinaga kelgunicha shu zaylda davom etdi. U: ‹Men Shom bugʻdoyining ikki muddini bir soʼ xurmoga teng deb bilaman›, dedi. Shunda odamlar buni qabul qildilar». Abu Said aytdi: «Men esa avval qanday chiqargan boʻlsam, shundayligicha chiqaraveraman». Abu Muhammad aytdi: Men har bir narsadan bir soʼ (chiqarish)ni maʼqul koʻraman.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу) айтди: «Расулуллоҳ ﷺ орамизда бўлганларида, биз фитр закотини ҳар бир кичик ва катта, озод ва қул учун бир сў таом, ёки бир сў хурмо, ёки бир сў арпа, ёки бир сў қуритилган сут (қатиқ), ёки бир сў майиздан чиқарар эдик. Муовия ҳаж ёки умра қилиб Мадинага келгунича шу зайлда давом этди. У: ‹Мен Шом буғдойининг икки муддини бир сў хурмога тенг деб биламан›, деди. Шунда одамлар буни қабул қилдилар». Абу Саид айтди: «Мен эса аввал қандай чиқарган бўлсам, шундайлигича чиқаравераман». Абу Муҳаммад айтди: Мен ҳар бир нарсадан бир сў (чиқариш)ни маъқул кўраман.

حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ مَخْلَدٍ ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ ، عَنْ عِيَاضِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَعْدِ بْنِ أَبِي سَرْحٍ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ، قَالَ : " كُنَّا نُخْرِجُ زَكَاةَ الْفِطْرِ مِنْ رَمَضَانَ صَاعًا مِنْ طَعَامٍ، أَوْ صَاعًا مِنْ تَمْرٍ، أَوْ صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ، أَوْ صَاعًا مِنْ زَبِيبٍ، أَوْ صَاعًا مِنْ أَقِطٍ " . أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى ، عَنْ سُفْيَانَ ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ ، عَنْ عِيَاضِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ ، قَالَ : كُنَّا نُعْطِي عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، فَذَكَرَ نَحْوَهُ

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu) aytdi: Biz Ramazon fitr zakotini bir soʼ taom, yoki bir soʼ xurmo, yoki bir soʼ arpa, yoki bir soʼ mayiz, yoki bir soʼ quritilgan sut (qatiq)dan chiqarar edik. Yana Abu Saiddan rivoyat qilinadi: U: «Biz Nabiy ﷺ zamonlarida (shunday) berar edik», dedi — va shunga oʻxshashini zikr qildi.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу) айтди: Биз Рамазон фитр закотини бир сў таом, ёки бир сў хурмо, ёки бир сў арпа, ёки бир сў майиз, ёки бир сў қуритилган сут (қатиқ)дан чиқарар эдик. Яна Абу Саиддан ривоят қилинади: У: «Биз Набий ﷺ замонларида (шундай) берар эдик», деди — ва шунга ўхшашини зикр қилди.

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ خَالِدٍ ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاق ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ شِمَاسَةَ ، قَالَ : سَمِعْتُ عُقْبَةَ بْنَ عَامِرٍ يَقُولُ : سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ : " لَا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ صَاحِبُ مَكْسٍ " . قَالَ : قَالَ أَبُو مُحَمَّد : يَعْنِي : عَشَّارًا

Uqba ibn Omir (roziyallohu anhu) aytadilar: Men Rasululloh ﷺning: «Boj (maks) yigʻuvchi jannatga kirmaydi», deganlarini eshitdim. Abu Muhammad aytdi: Yaʼni ushr (boj) yigʻuvchi.Уқба ибн Омир (розияллоҳу анҳу) айтадилар: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: «Бож (макс) йиғувчи жаннатга кирмайди», деганларини эшитдим. Абу Муҳаммад айтди: Яъни ушр (бож) йиғувчи.

أَخْبَرَنَا عَاصِمُ بْنُ يُوسُفَ ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ ، عَنْ عَاصِمٍ ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ ، عَنْ مَسْرُوقٍ ، عَنْ مُعَاذٍ ، قَالَ : " بَعَثَنِي رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِلَى الْيَمَنِ ، فَأَمَرَنِي أَنْ آخُذَ مِنْ الثِّمَارِ مَا يُسْقَى بَعْلًا الْعُشْرَ، وَمَا سُقِيَ بِالسَّانِيَةِ، فَنِصْفَ الْعُشْرِ "

Muoz (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ meni Yamanga yubordilar va mevalardan yer nami bilan sugʻoriladiganidan oʻndan bir, chelak (tuya) bilan sugʻoriladiganidan esa oʻndan birning yarmini olishimga buyurdilar.Муоз (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ мени Яманга юбордилар ва мевалардан ер нами билан суғориладиганидан ўндан бир, челак (туя) билан суғориладиганидан эса ўндан бирнинг ярмини олишимга буюрдилар.

أَخْبَرَنَا خَالِدُ بْنُ مَخْلَدٍ ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ ، عَنْ ابْنِ شِهَابٍ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيِّبِ ، وَأَبِي سَلَمَةَ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، قَالَ : " جُرْحُ الْعَجْمَاءِ جُبَارٌ، وَالْبِئْرُ جُبَارٌ، وَالْمَعْدِنُ جُبَارٌ، وَفِي الرِّكَازِ الْخُمُسُ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Chorva hayvoni (yetkazgan) jarohat behuda (toʻlovsiz)dir, quduq (sabab boʻlgan halokat) behudadir, kon (sabab boʻlgan halokat) behudadir; dafina (yerdan topilgan xazina)da esa beshdan bir (zakot) bordir», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Чорва ҳайвони (етказган) жароҳат беҳуда (тўловсиз)дир, қудуқ (сабаб бўлган ҳалокат) беҳудадир, кон (сабаб бўлган ҳалокат) беҳудадир; дафина (ердан топилган хазина)да эса бешдан бир (закот) бордир», дедилар.

أَخْبَرَنَا أَبُو الْيَمَانِ الْحَكَمُ بْنُ نَافِعٍ ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ ، عَنْ الزُّهْرِيِّ ، حَدَّثَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ ، عَنْ أَبِي حُمَيْدٍ الْأَنْصَارِيِّ ثُمَّ السَّاعِدِيّ أَنَّهُ أَخْبَرَهُ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ اسْتَعْمَلَ عَامِلًا عَلَى الصَّدَقَةِ، فَجَاءَهُ الْعَامِلُ حِينَ فَرَغَ مِنْ عَمَلِهِ، فَقَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ، هَذَا الَّذِي لَكُمْ، وَهَذَا أُهْدِيَ لِي. فَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " فَهَلَّا قَعَدْتَ فِي بَيْتِ أَبِيكَ وَأُمِّكَ، فَنَظَرْتَ أَيُهْدَى لَكَ أَمْ لَا؟ ثُمَّ قَامَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَشِيَّةً بَعْدَ الصَّلَاةِ عَلَى الْمِنْبَرِ، فَتَشَهَّدَ وَأَثْنَى عَلَى اللَّهِ بِمَا هُوَ أَهْلُهُ، ثُمَّ قَالَ : " أَمَّا بَعْدُ مَا بَالُ الْعَامِلِ نَسْتَعْمِلُهُ فَيَأْتِينَا فَيَقُولُ : هَذَا مِنْ عَمَلِكُمْ وَهَذَا أُهْدِيَ لِي؟ ! فَهَلَّا قَعَدَ فِي بَيْتِ أَبِيهِ وَأُمِّهِ فَيَنْظُرَ هَلْ يُهْدَى لَهُ أَمْ لَا؟ وَالَّذِي نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ، لَا يَغُلُّ أَحَدُكُمْ مِنْهَا شَيْئًا، إِلَّا جَاءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَحْمِلُهُ عَلَى عُنُقِهِ : إِنْ كَانَ بَعِيرًا، جَاءَ بِهِ لَهُ رُغَاءٌ، وَإِنْ كَانَتْ بَقَرَةً، جَاءَ بِهَا لَهَا خُوَارٌ، وَإِنْ كَانَتْ شَاةً، جَاءَ بِهَا تَيْعَرُ، فَقَدْ بَلَّغْتُ " . قَالَ أَبُو حُمَيْدٍ : ثُمَّ رَفَعَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَدَيْهِ حَتَّى إِنَّا لَنَنْظُرُ إِلَى عُفْرَةِ إِبْطَيْهِ. قَالَ أَبُو حُمَيْدٍ : وَقَدْ سَمِعَ ذَلِكَ مَعِي مِنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ ، فَسَلُوهُ

Abu Humayd as-Soidiy (roziyallohu anhu) xabar berdiki, Nabiy ﷺ bir kishini (zakot yigʻishga) amal (xizmat)ga tayinladilar. Oʻsha amaldor ishidan boʻshagach (qaytib) kelib: «Yo Rasululloh, bu — sizniki, bu esa menga hadya qilingani», dedi. U zot unga: «Sen otang va onangning uyida oʻtirsang boʻlmasmidi — (shunda) senga hadya qilinarmidi yoki yoʻqmi, qarab koʻrarding?!» dedilar. Soʻng Nabiy ﷺ oqshom, namozdan keyin minbarda turib, tashahhud aytib, Allohga loyiq (hamd) bilan sano aytdilar, keyin: «Ammo baʼd: biz xizmatga tayinlagan amaldorga nima boʻldiki, u bizning oldimizga kelib: ‹Bu — sizning ishingizdan (kelgani), bu esa menga hadya qilingani› deydi? U otasi va onasining uyida oʻtirsa boʻlmasmidi — (shunda) unga hadya qilinarmidi yoki yoʻqmi, qarab koʻrarmidi?! Muhammadning joni qoʻlida boʻlgan Zot bilan qasamki, biringiz undan (xizmat molidan) biror narsani xiyonat bilan olsa, albatta Qiyomat kunida uni boʻyniga koʻtarib keladi: agar (oʻsha narsa) tuya boʻlsa, uni boʻkirgan holda keltiradi; sigir boʻlsa, uni maʼragan holda keltiradi; qoʻy boʻlsa, uni baʼragan holda keltiradi. Bas, men (Allohning amrini) yetkazdim», dedilar. Abu Humayd: «Soʻng Rasululloh ﷺ qoʻllarini shu qadar koʻtardilarki, biz hatto ikki qoʻltigʻining oqini koʻrdik», dedi. Abu Humayd (yana): «Buni men bilan birga Zayd ibn Sobit ham Nabiy ﷺ dan eshitgan; (xohlasangiz) undan soʻranglar», dedi.Абу Ҳумайд ас-Соидий (розияллоҳу анҳу) хабар бердики, Набий ﷺ бир кишини (закот йиғишга) амал (хизмат)га тайинладилар. Ўша амалдор ишидан бўшагач (қайтиб) келиб: «Ё Расулуллоҳ, бу — сизники, бу эса менга ҳадя қилингани», деди. У зот унга: «Сен отанг ва онангнинг уйида ўтирсанг бўлмасмиди — (шунда) сенга ҳадя қилинармиди ёки йўқми, қараб кўрардинг?!» дедилар. Сўнг Набий ﷺ оқшом, намоздан кейин минбарда туриб, ташаҳҳуд айтиб, Аллоҳга лойиқ (ҳамд) билан сано айтдилар, кейин: «Аммо баъд: биз хизматга тайинлаган амалдорга нима бўлдики, у бизнинг олдимизга келиб: ‹Бу — сизнинг ишингиздан (келгани), бу эса менга ҳадя қилингани› дейди? У отаси ва онасининг уйида ўтирса бўлмасмиди — (шунда) унга ҳадя қилинармиди ёки йўқми, қараб кўрармиди?! Муҳаммаднинг жони қўлида бўлган Зот билан қасамки, бирингиз ундан (хизмат молидан) бирор нарсани хиёнат билан олса, албатта Қиёмат кунида уни бўйнига кўтариб келади: агар (ўша нарса) туя бўлса, уни бўкирган ҳолда келтиради; сигир бўлса, уни маъраган ҳолда келтиради; қўй бўлса, уни баъраган ҳолда келтиради. Бас, мен (Аллоҳнинг амрини) етказдим», дедилар. Абу Ҳумайд: «Сўнг Расулуллоҳ ﷺ қўлларини шу қадар кўтардиларки, биз ҳатто икки қўлтиғининг оқини кўрдик», деди. Абу Ҳумайд (яна): «Буни мен билан бирга Зайд ибн Собит ҳам Набий ﷺ дан эшитган; (хоҳласангиз) ундан сўранглар», деди.

أَخْبَرَنَا عَمْرُو بْنُ عَوْنٍ ، أَخْبَرَنَا هُشَيْمٌ ، عَنْ دَاوُدَ ، وَمُجَالِدٍ ، عَنْ الشَّعْبِيِّ ، عَنْ جَرِيرٍ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " إِذَا جَاءَكُمْ الْمُصَدِّقُ، فَلَا يَصْدُرَنَّ عَنْكُمْ إِلَّا وَهُوَ رَاضٍ " . حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عُيَيْنَةَ ، عَنْ أَبِي إِسْحَاق الْفَزَارِيِّ ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ أَبِي هِنْدٍ ، عَنْ عَامِرٍ ، عَنْ جَرِيرٍ ، عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ نَحْوَهُ

Jarir (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Sizlarga zakot yigʻuvchi kelsa, u sizlardan faqat rozi boʻlgan holda qaytsin», dedilar. Buni Omir ham Jarirdan, u Nabiy ﷺ dan shunga oʻxshash rivoyat qilgan.Жарир (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Сизларга закот йиғувчи келса, у сизлардан фақат рози бўлган ҳолда қайтсин», дедилар. Буни Омир ҳам Жарирдан, у Набий ﷺ дан шунга ўхшаш ривоят қилган.

أَخْبَرَنَا الْحَكَمُ بْنُ الْمُبَارَكِ ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُعَاذٍ الْأَشْهَلِيِّ ، عَنْ جَدَّتِهِ يُقَالُ لَهَا حَوَّاءُ ، قَالَتْ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ يَا صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " يَا نِسَاءَ الْمُسْلِمَاتِ، لَا تَحْقِرَنَّ إِحْدَاكُنَّ لِجَارَتِهَا، وَلَوْ كُرَاعُ شَاةٍ مُحَرَّقٌ "

Havvo (roziyallohu anho) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Ey musulmon ayollar, biringiz qoʻshnisiga (beradigan narsasini) — kuydirilgan qoʻy tuyogʻi boʻlsa ham — mensimay qoʻymasin», dedilar.Ҳавво (розияллоҳу анҳо) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Эй мусулмон аёллар, бирингиз қўшнисига (берадиган нарсасини) — куйдирилган қўй туёғи бўлса ҳам — менсимай қўймасин», дедилар.

أَخْبَرَنَا أَبُو نُعَيْمٍ ، حَدَّثَنَا أَبَانُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْبَجَلِيُّ ، حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي حَازِمٍ ، عَنْ صَخْرِ بْنِ الْعَيْلَةِ ، قَالَ : أُخِذَتْ عَمَّةُ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ، فَقَدِمَتْ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، فَسَأَلَ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَمَّتَهُ، فَقَالَ : " يَا صَخْرُ، إِنَّ الْقَوْمَ إِذَا أَسْلَمُوا، أَحْرَزُوا أَمْوَالَهُمْ وَدِمَاءَهُمْ، فَادْفَعْهَا إِلَيْهِمْ " . وَكَانَ مَاءٌ لِبَنِي سُلَيْمٍ، فَأَسْلَمُوا، فَسَأَلُوهُ ذَلِكَ فَدَعَانِي، فَقَالَ : " يَا صَخْرُ، إِنَّ الْقَوْمَ إِذَا أَسْلَمُوا، أَحْرَزُوا أَمْوَالَهُمْ وَدِمَاءَهُمْ، فَادْفَعْهَا إِلَيْهِمْ " فَدَفَعْتُهَا. أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ ، حَدَّثَنَا أَبَانُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ، حَدَّثَنِي عُثْمَانُ بْنُ أَبِي حَازِمٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ جَدِّهِ صَخْرٍ ، أَطْوَلَ مِنْ حَدِيثِ أَبِي نُعَيْمٍ

Saxr ibn al-Ayla (roziyallohu anhu) aytdi: Mugʻira ibn Shuʼbaning ammasi asirga olingan edi. U Rasululloh ﷺ huzurlariga keldi va Nabiy ﷺ dan ammasini soʻradi. U zot: «Ey Saxr, qavm musulmon boʻlsa, mollarini ham, qonlarini ham (himoyaga) olgan boʻladi; bas, uni ularga qaytar», dedilar. Banu Sulaymning bir suvi (buloqlari) ham (qoʻlimda) edi; ular musulmon boʻlib, uni (qaytarishni) soʻradilar. U zot meni chaqirib: «Ey Saxr, qavm musulmon boʻlsa, mollarini ham, qonlarini ham (himoyaga) olgan boʻladi; bas, uni ularga qaytar», dedilar. Men ham uni qaytardim. Muhammad ibn Yusuf esa buni Abon ibn Abdullohdan, u Usmon ibn Abu Hozimdan, u otasidan, u bobosi Saxrdan — Abu Nuʼaymning hadisidan uzunroq qilib — rivoyat qilgan.Сахр ибн ал-Айла (розияллоҳу анҳу) айтди: Муғира ибн Шуъбанинг аммаси асирга олинган эди. У Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига келди ва Набий ﷺ дан аммасини сўради. У зот: «Эй Сахр, қавм мусулмон бўлса, молларини ҳам, қонларини ҳам (ҳимояга) олган бўлади; бас, уни уларга қайтар», дедилар. Бану Сулаймнинг бир суви (булоқлари) ҳам (қўлимда) эди; улар мусулмон бўлиб, уни (қайтаришни) сўрадилар. У зот мени чақириб: «Эй Сахр, қавм мусулмон бўлса, молларини ҳам, қонларини ҳам (ҳимояга) олган бўлади; бас, уни уларга қайтар», дедилар. Мен ҳам уни қайтардим. Муҳаммад ибн Юсуф эса буни Абон ибн Абдуллоҳдан, у Усмон ибн Абу Ҳозимдан, у отасидан, у бобоси Сахрдан — Абу Нуъаймнинг ҳадисидан узунроқ қилиб — ривоят қилган.

أَخْبَرَنَا سَعِيدُ بْنُ الْمُغِيرَةِ ، عَنْ عِيسَى بْنِ يُونُسَ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ يَسَارٍ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَا تَصَدَّقَ امْرُؤٌ بِصَدَقَةٍ مِنْ كَسْبٍ طَيِّبٍ، وَلَا يَقْبَلُ اللَّهُ إِلَّا طَيِّبًا، إِلَّا وَضَعَهَا حِينَ يَضَعُهَا فِي كَفِّ الرَّحْمَنِ، وَإِنَّ اللَّهَ لَيُرَبِّي لِأَحَدِكُمْ التَّمْرَةَ كَمَا يُرَبِّي أَحَدُكُمْ فَلُوَّهُ أَوْ فَصِيلَهُ حَتَّى تَكُونَ مِثْلَ أُحُدٍ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Bir kishi pok kasbdan sadaqa qilsa — Alloh esa faqat pokni qabul qiladi — albatta uni qoʻygan zahoti Rahmonning kaftiga qoʻygan boʻladi. Alloh biringiz uchun oʻsha bir dona xurmoni — biringiz toychogʻini yoki tuya bolasini boqib katta qilganidek — Uhud (togʻi)dek boʻlgunicha oʻstiradi», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Бир киши пок касбдан садақа қилса — Аллоҳ эса фақат покни қабул қилади — албатта уни қўйган заҳоти Раҳмоннинг кафтига қўйган бўлади. Аллоҳ бирингиз учун ўша бир дона хурмони — бирингиз тойчоғини ёки туя боласини боқиб катта қилганидек — Уҳуд (тоғи)дек бўлгунича ўстиради», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الرَّبِيعِ الزَّهْرَانِيُّ ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيل بْنُ جَعْفَرٍ ، عَنْ الْعَلَاءِ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ : " مَا نَقَصَتْ صَدَقَةٌ مِنْ مَالٍ، وَمَا زَادَ اللَّهُ عَبْدًا بِعَفْوٍ إِلَّا عِزًّا، وَمَا تَوَاضَعَ أَحَدٌ لِلَّهِ، إِلَّا رَفَعَهُ اللَّهُ "

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Sadaqa moldan (hech narsani) kamaytirmaydi; banda kechirim qilgani sayin Alloh uning izzatini ziyoda qiladi; va kim Alloh uchun tavozuʼ qilsa, Alloh uni yuksaltiradi», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Садақа молдан (ҳеч нарсани) камайтирмайди; банда кечирим қилгани сайин Аллоҳ унинг иззатини зиёда қилади; ва ким Аллоҳ учун тавозуъ қилса, Аллоҳ уни юксалтиради», — дедилар.

أَخْبَرَنَا النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ ، حَدَّثَنَا بَهْزُ بْنُ حَكِيمٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ جَدَّهِ ، قَالَ : سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ : " فِي كُلِّ إِبِلٍ سَائِمَةٍ فِي كُلِّ أَرْبَعِينَ بِنْتُ لَبُونٍ، لَا تُفَرَّقُ إِبِلٌ عَنْ حِسَابِهَا، مَنْ أَعْطَاهَا مُؤْتَجِرًا بِهَا، فَلَهُ أَجْرُهَا، وَمَنْ مَنَعَهَا، فَإِنَّا آخِذُوهَا وَشَطْرَ مَالِهِ عَزْمَةٌ مِنْ عَزَمَاتِ اللَّهِ، لَا يَحِلُّ لِآلِ مُحَمَّدٍ مِنْهَا شَيْءٌ "

Muoviya ibn Hayda (roziyallohu anhu) aytdi: Men Rasululloh ﷺning shunday deganlarini eshitdim: «Oʻtlab yuruvchi tuyalarning har qirqtasidan bittadan bint labun (ikki yoshga toʻlgan tuya) beriladi; tuyalar oʻz hisobidan ajratilmaydi. Kim uni savob umidida bersa, unga ajri bordir. Kim uni bermay tortsa, biz uni va molining yarmini olamiz — bu Allohning qatʼiy hukmlaridan biri sifatida. Undan Muhammad oilasiga esa hech narsa halol emasdir».Муовия ибн Ҳайда (розияллоҳу анҳу) айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деганларини эшитдим: «Ўтлаб юрувчи туяларнинг ҳар қирқтасидан биттадан бинт лабун (икки ёшга тўлган туя) берилади; туялар ўз ҳисобидан ажратилмайди. Ким уни савоб умидида берса, унга ажри бордир. Ким уни бермай тортса, биз уни ва молининг ярмини оламиз — бу Аллоҳнинг қатъий ҳукмларидан бири сифатида. Ундан Муҳаммад оиласига эса ҳеч нарса ҳалол эмасдир».

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ ، وَأَبُو نُعَيْمٍ ، قَالَا : حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ ، عَنْ هَارُونَ بْنِ رِئَابٍ ، حَدَّثَنِي كِنَانَةُ بْنُ نُعَيْمٍ ، عَنْ قَبِيصَةَ بْنِ مُخَارِقٍ الْهِلَالِيِّ ، قَالَ : تَحَمَّلْتُ بِحَمَالَةٍ فَأَتَيْتُ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَسْأَلُهُ فِيهَا، فَقَالَ : " أَقِمْ يَا قَبِيصَةُ حَتَّى تَأْتِيَنَا الصَّدَقَةُ، فَنَأْمُرَ لَكَ بِهَا "، ثُمَّ قَالَ : " يَا قَبِيصَةُ إِنَّ الْمَسْأَلَةَ لَا تَحِلُّ إِلَّا لِأَحَدِ ثَلَاثَةٍ : رَجُلٍ تَحَمَّلَ حَمَالَةً فَحَلَّتْ لَهُ الْمَسْأَلَةُ، فَسَأَلَ حَتَّى يُصِيبَهَا، ثُمَّ يُمْسِكَ. وَرَجُلٍ أَصَابَتْهُ جَائِحَةٌ فَاجْتَاحَتْ مَالَهُ، فَحَلَّتْ لَهُ الْمَسْأَلَةُ، فَسَأَلَ حَتَّى يُصِيبَ قِوَامًا مِنْ عَيْشٍ أَوْ قَالَ : سِدَادًا مِنْ عَيْشٍ . وَرَجُلٍ أَصَابَتْهُ فَاقَةٌ حَتَّى يَقُولَ ثَلَاثَةٌ مِنْ ذَوِي الْحِجَى مِنْ قَوْمِهِ : قَدْ أَصَابَ فُلَانًا الْفَاقَةُ، فَحَلَّتْ لَهُ الْمَسْأَلَةُ، فَسَأَلَ حَتَّى يُصِيبَ قِوَامًا مِنْ عَيْشٍ، أَوْ سِدَادًا مِنْ عَيْشٍ، ثُمَّ يُمْسِكَ، وَمَا سِوَاهُنَّ مِنْ الْمَسْأَلَةِ سُحْتٌ يَا قَبِيصَةُ يَأْكُلُهَا صَاحِبُهَا سُحْتًا "

Qabiysa ibn Muxoriq al-Hiloliy (roziyallohu anhu) aytadilar: Men (odamlar orasidagi nizoni bartaraf etish uchun) bir tovon (mol berish) majburiyatini zimmamga oldim. Soʻngra Nabiy ﷺ huzurlariga keldim. U zot: «Ey Qabiysa, sadaqa kelguncha shoshilmay turgin, soʻng uni senga (berishni) buyuramiz», dedilar. Keyin: «Ey Qabiysa, (boshqalardan biror narsa) soʻrash faqat uch kishidan biriga halol boʻladi: bir kishi (boshqalar uchun) tovon majburiyatini oʻz zimmasiga olibdi — unga soʻrash halol boʻladi, toki uni (oʻtab) topgunicha soʻraydi, soʻng (soʻrashni) toʻxtatadi. Yana bir kishiga ofat yetib, moli halok boʻlibdi — unga soʻrash halol boʻladi, toki turmushni tiklaydigan narsani topgunicha (yoki: turmushni qoplaydigan narsani topgunicha) soʻraydi. Yana bir kishiga qattiq muhtojlik yetibdi — toki uning qavmidan aqlli uch kishi: ‹Falon kishiga muhtojlik yetdi›, deb (guvohlik) aytguncha, unga soʻrash halol boʻladi, toki turmushni tiklaydigan narsani — yoki turmushni qoplaydigan narsani — topgunicha soʻraydi, soʻng (soʻrashni) toʻxtatadi. Bulardan boshqa soʻrash esa, ey Qabiysa, harom (mol) boʻlib, uni egasi harom yeb (oʻzlashtiribdi)», dedilar.Қабийса ибн Мухориқ ал-Ҳилолий (розияллоҳу анҳу) айтадилар: Мен (одамлар орасидаги низони бартараф этиш учун) бир товон (мол бериш) мажбуриятини зиммамга олдим. Сўнгра Набий ﷺ ҳузурларига келдим. У зот: «Эй Қабийса, садақа келгунча шошилмай тургин, сўнг уни сенга (беришни) буюрамиз», дедилар. Кейин: «Эй Қабийса, (бошқалардан бирор нарса) сўраш фақат уч кишидан бирига ҳалол бўлади: бир киши (бошқалар учун) товон мажбуриятини ўз зиммасига олибди — унга сўраш ҳалол бўлади, токи уни (ўтаб) топгунича сўрайди, сўнг (сўрашни) тўхтатади. Яна бир кишига офат етиб, моли ҳалок бўлибди — унга сўраш ҳалол бўлади, токи турмушни тиклайдиган нарсани топгунича (ёки: турмушни қоплайдиган нарсани топгунича) сўрайди. Яна бир кишига қаттиқ муҳтожлик етибди — токи унинг қавмидан ақлли уч киши: ‹Фалон кишига муҳтожлик етди›, деб (гувоҳлик) айтгунча, унга сўраш ҳалол бўлади, токи турмушни тиклайдиган нарсани — ёки турмушни қоплайдиган нарсани — топгунича сўрайди, сўнг (сўрашни) тўхтатади. Булардан бошқа сўраш эса, эй Қабийса, ҳаром (мол) бўлиб, уни эгаси ҳаром еб (ўзлаштирибди)», дедилар.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ سُلَيْمَانَ ، عَنْ عَبَّادِ بْنِ الْعَوَّامِ ، عَنْ سُفْيَانَ بْنِ حُسَيْنٍ ، عَنْ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ أَيُّوبَ بْنِ بَشِيرٍ ، عَنْ حَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ ، أَنَّ رَجُلًا سَأَلَ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَنْ الصَّدَقَاتِ أَيُّهَا أَفْضَلُ؟ قَالَ : " عَلَى ذِي الرَّحِمِ الْكَاشِحِ "

Hakim ibn Hizom (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, bir kishi Nabiy ﷺ dan sadaqalar haqida: «Qaysi biri afzal?» deb soʻradi. U zot: «Adovat saqlab yurgan qarindoshga (qilingani)», dedilar.Ҳаким ибн Ҳизом (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, бир киши Набий ﷺ дан садақалар ҳақида: «Қайси бири афзал?» деб сўради. У зот: «Адоват сақлаб юрган қариндошга (қилингани)», дедилар.

أَخْبَرَنَا أَبُو حَاتِمٍ الْبَصْرِيُّ ، حَدَّثَنَا ابْنُ عَوْنٍ ، عَنْ حَفْصَةَ بِنْتِ سِيرِينَ ، عَنْ أُمِّ الرَّائِحِ بِنْتِ صُلَيْعٍ ، عَنْ سَلْمَانَ بْنِ عَامِرٍ الضَّبِّيِّ ، ذَكَرَ أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، قَالَ : " إِنَّ الصَّدَقَةَ عَلَى الْمِسْكِينِ صَدَقَةٌ، وَإِنَّهَا عَلَى ذِي الرَّحِمِ اثْنَتَانِ، صَدَقَةٌ وَصِلَةٌ "

Salmon ibn Omir az-Zabbiy (roziyallohu anhu) zikr qildiki, Nabiy ﷺ: «Miskinga (qilingan) sadaqa — sadaqadir, qarindoshga (qilingani) esa ikkitadir: sadaqa va silai rahm (qarindoshlik aloqasini ulash)», dedilar.Салмон ибн Омир аз-Заббий (розияллоҳу анҳу) зикр қилдики, Набий ﷺ: «Мискинга (қилинган) садақа — садақадир, қариндошга (қилингани) эса иккитадир: садақа ва силаи раҳм (қариндошлик алоқасини улаш)», дедилар.

أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ ، عَنْ ابْنِ عُيَيْنَةَ ، قَالَ : وَقَدْ سَمِعْتُهُ مِنَ الثَّوْرِيِّ ، عَنْ عَاصِمٍ ، عَنْ حَفْصَةَ بِنْتِ سِيرِينَ ، عَنْ الرَّبَابِ ، عَنْ سَلْمَانَ بْنِ عَامِرٍ الضَّبِّيِّ يَرْفَعُهُ، قَالَ : " الصَّدَقَةُ عَلَى الْمِسْكِينِ صَدَقَةٌ، وَهِيَ عَلَى ذِي الرَّحِمِ اثْنَتَانِ : صَدَقَةٌ وَصِلَةٌ "

Salmon ibn Omir az-Zabbiy (roziyallohu anhu)dan — u buni Nabiy ﷺ ga yetkazib — rivoyat qilinadi: «Miskinga (qilingan) sadaqa — sadaqadir, qarindoshga (qilingani) esa ikkitadir: sadaqa va silai rahm (qarindoshlik aloqasini ulash)».Салмон ибн Омир аз-Заббий (розияллоҳу анҳу)дан — у буни Набий ﷺ га етказиб — ривоят қилинади: «Мискинга (қилинган) садақа — садақадир, қариндошга (қилингани) эса иккитадир: садақа ва силаи раҳм (қариндошлик алоқасини улаш)».