نَا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّدَفِيُّ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ ، أَنَّ مَالِكًا حَدَّثَهُ ، ح وَثنا الرَّبِيعُ ، قَالَ : قَالَ الشَّافِعِيُّ ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ ، ح وَثنا أَبُو مُوسَى مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى ، نَا رَوْحٌ ، ثنا مَالِكٌ ، عَنْ زَيْدٍ وَهُوَ ابْنُ أَسْلَمَ ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، أَنَّهُ قَالَ : كَسَفَتِ الشَّمْسُ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَالنَّاسُ مَعَهُ ، فَقَامَ قِيَامًا طَوِيلا نَحْوًا مِنْ سُورَةِ الْبَقَرَةِ ، ثُمَّ رَكَعَ رُكُوعًا طَوِيلا ، ثُمَّ رَفَعَ فَقَامَ قِيَامًا طَوِيلا ، وَهُوَ دُونَ الْقِيَامِ الأَوَّلِ ، ثُمَّ رَكَعَ رُكُوعًا طَوِيلا ، وَهُوَ دُونَ الرُّكُوعِ الأَوَّلِ ثُمَّ سَجَدَ ، ثُمَّ قَامَ قِيَامًا طَوِيلا ، وَهُوَ دُونَ ذَلِكَ الْقِيَامِ الأَوَّلِ ، ثُمَّ رَكَعَ رُكُوعًا طَوِيلا ، وَهُوَ دُونَ ذَاكَ الرُّكُوعِ الأَوَّلِ ، ثُمَّ رَفَعَ فَقَامَ قِيَامًا طَوِيلا ، وَهُوَ دُونَ ذَلِكَ الْقِيَامِ الأَوَّلِ ، ثُمَّ رَكَعَ رُكُوعًا طَوِيلا ، وَهُوَ دُونَ ذَلِكَ الرُّكُوعِ ، ثُمَّ سَجَدَ ، ثُمَّ انْصَرَفَ ، وَقَدْ تَجَلَّتِ الشَّمْسُ ، فَقَالَ : " إِنَّ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ آيَتَانِ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ ، لا يُخْسَفَانِ لِمَوْتِ أَحَدٍ وَلا لِحَيَاتِهِ ، فَإِذَا رَأَيْتُمْ ذَلِكَ فَاذْكُرُوا اللَّهَ " قَالُوا : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، رَأَيْنَاكَ تَنَاوَلْتَ فِي مَقَامِكَ هَذَا ، قَالَ الرَّبِيعُ شَيْئًا ، ثُمَّ رَأَيْنَاكَ كَأَنَّكَ تَكَعْكَعْتَ ، وَقَالَ الآخَرَانِ : تَكَعْكَعْتَ ، فَقَالَ : " إِنِّي رَأَيْتُ الْجَنَّةَ " ، وَقَالُوا " فَتَنَاوَلْتُ مِنْهَا عُنْقُودًا ، وَلَوْ أَخَذْتُهُ لأَكَلْتُمْ مِنْهُ مَا بَقِيَتِ الدُّنْيَا " قَالَ الرَّبِيعُ : " وَرَأَيْتُ أَوَ أُرِيتُ النَّارَ " ، وَقَالَ الآخَرَانِ : " وَرَأَيْتُ النَّارَ " ، وَقَالُوا : " فَلَمْ أَرَ كَالْيَوْمِ مَنْظَرًا ، وَرَأَيْتُ أَكْثَرَ أَهْلِهَا النِّسَاءَ " قَالَ الرَّبِيعُ : قَالُوا : لِمَ ؟ وَقَالَ الآخَرَانِ : مِمَّ يَا رَسُولَ اللَّهِ ؟ قَالَ : " بِكُفْرِهِنَّ " ، قِيلَ : أَيَكْفُرْنَ بِاللَّهِ ؟ قَالَ : " يَكْفُرْنَ الْعَشِيرَ ، وَيَكْفُرْنَ الإِحْسَانَ ، لَوْ أَحْسَنْتَ إِلَى إِحْدَاهُنَّ الدَّهْرَ ، ثُمَّ رَأَتْ مِنْكَ شَيْئًا ، قَالَتْ : مَا رَأَيْتُ مِنْكَ خَيْرًا قَطُّ " قَالَ أَبُو مُوسَى : قَالَ رَوْحٌ : " وَالْعَشِيرُ الزَّوْجُ "
Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi: Rasululloh ﷺ zamonlarida quyosh tutildi va odamlar u zot bilan birga edilar. U zot uzoq — Baqara surasi miqdoricha — qiyomda turdilar, soʻng uzoq rukuʼ qildilar, soʻng (boshlarini) koʻtarib, uzoq qiyomda turdilar — bu birinchi qiyomdan kamroq edi; soʻng uzoq rukuʼ qildilar — bu birinchi rukuʼdan kamroq edi; soʻng sajda qildilar. Soʻng uzoq qiyomda turdilar — bu birinchi qiyomdan kamroq edi; soʻng uzoq rukuʼ qildilar — bu birinchi rukuʼdan kamroq edi; soʻng (boshlarini) koʻtarib, uzoq qiyomda turdilar — bu birinchi qiyomdan kamroq edi; soʻng uzoq rukuʼ qildilar — bu oʻsha rukuʼdan kamroq edi; soʻng sajda qildilar; soʻng (namozdan) chiqdilar — quyosh esa ochilgan edi. Soʻng u zot: «Albatta, quyosh va oy Allohning oyatlaridan ikki oyatdir; ular biror kishining oʻlimi uchun ham, hayoti uchun ham tutilmaydi. Bas, buni koʻrsangiz, Allohni zikr qilinglar», dedilar. Ular: «Ey Allohning Rasuli, biz sizni shu turgan joyingizda bir narsani olmoqchi boʻlganingizni koʻrdik, soʻng goʻyo orqaga tisarilganingizni koʻrdik», dedilar. U zot: «Men jannatni koʻrdim va undan bir shingil (uzum) olmoqchi boʻldim; agar uni olganimda edi, dunyo turguncha undan yeb turgan boʻlar edingiz. Va men doʻzaxni koʻrdim — bugungidek dahshatli manzarani hech qachon koʻrmagan edim; va uning ahlining koʻpchiligi ayollar ekanini koʻrdim», dedilar. Ular: «Nimaga, ey Allohning Rasuli?» dedilar. U zot: «Ularning kufri (noshukrligi) sababli», dedilar. «Ular Allohga kufr keltiradilarmi?» deyildi. U zot: «Ular erga noshukrlik qiladilar va yaxshilikka noshukrlik qiladilar. Agar sen ulardan biriga butun umr yaxshilik qilsang-u, soʻng u sendan (yoqmaydigan) biror narsani koʻrsa: ‹Men sendan hech qachon yaxshilik koʻrmadim›, deydi», dedilar. Abu Muso aytdi: Ravh: «al-Ashir — er (degani)», dedi.Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди: Расулуллоҳ ﷺ замонларида қуёш тутилди ва одамлар у зот билан бирга эдилар. У зот узоқ — Бақара сураси миқдорича — қиёмда турдилар, сўнг узоқ рукуъ қилдилар, сўнг (бошларини) кўтариб, узоқ қиёмда турдилар — бу биринчи қиёмдан камроқ эди; сўнг узоқ рукуъ қилдилар — бу биринчи рукуъдан камроқ эди; сўнг сажда қилдилар. Сўнг узоқ қиёмда турдилар — бу биринчи қиёмдан камроқ эди; сўнг узоқ рукуъ қилдилар — бу биринчи рукуъдан камроқ эди; сўнг (бошларини) кўтариб, узоқ қиёмда турдилар — бу биринчи қиёмдан камроқ эди; сўнг узоқ рукуъ қилдилар — бу ўша рукуъдан камроқ эди; сўнг сажда қилдилар; сўнг (намоздан) чиқдилар — қуёш эса очилган эди. Сўнг у зот: «Албатта, қуёш ва ой Аллоҳнинг оятларидан икки оятдир; улар бирор кишининг ўлими учун ҳам, ҳаёти учун ҳам тутилмайди. Бас, буни кўрсангиз, Аллоҳни зикр қилинглар», дедилар. Улар: «Эй Аллоҳнинг Расули, биз сизни шу турган жойингизда бир нарсани олмоқчи бўлганингизни кўрдик, сўнг гўё орқага тисарилганингизни кўрдик», дедилар. У зот: «Мен жаннатни кўрдим ва ундан бир шингил (узум) олмоқчи бўлдим; агар уни олганимда эди, дунё тургунча ундан еб турган бўлар эдингиз. Ва мен дўзахни кўрдим — бугунгидек даҳшатли манзарани ҳеч қачон кўрмаган эдим; ва унинг аҳлининг кўпчилиги аёллар эканини кўрдим», дедилар. Улар: «Нимага, эй Аллоҳнинг Расули?» дедилар. У зот: «Уларнинг куфри (ношукрлиги) сабабли», дедилар. «Улар Аллоҳга куфр келтирадиларми?» дейилди. У зот: «Улар эрга ношукрлик қиладилар ва яхшиликка ношукрлик қиладилар. Агар сен улардан бирига бутун умр яхшилик қилсанг-у, сўнг у сендан (ёқмайдиган) бирор нарсани кўрса: ‹Мен сендан ҳеч қачон яхшилик кўрмадим›, дейди», дедилар. Абу Мусо айтди: Равҳ: «ал-Ашир — эр (дегани)», деди.
حَدَّثَنَا أَبُو مُوسَى ، حَدَّثَنَا يَحْيَى ، عَنْ سُفْيَانَ ، حَدَّثَنَا حَبِيبٌ ، عَنْ طَاوُسٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " أَنَّهُ صَلَّى فِي كُسُوفٍ ، فَقَرَأَ ، ثُمَّ رَكَعَ ، ثُمَّ قَرَأَ ، ثُمَّ رَكَعَ ، ثُمَّ قَرَأَ ، ثُمَّ رَكَعَ ، ثُمَّ قَرَأَ ، ثُمَّ رَكَعَ ، ثُمَّ سَجَدَ وَالأُخْرَى مَثَلُهَا " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : قَدْ خَرَّجْتُ طُرُقَ هَذِهِ الأَخْبَارِ فِي كِتَابِ الْكَبِيرُ ، فَجَائِزٌ لِلْمَرْءِ أَنْ يُصَلِّيَ فِي الْكُسُوفِ كَيْفَ أَحَبَّ ، وَشَاءَ مِمَّا فَعَلَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِنْ عَدَدِ الرُّكُوعِ ، إِنْ أَحَبَّ رَكَعَ فِي كُلِّ رَكْعَةٍ رُكُوعَيْنِ ، وَإِنْ أَحَبَّ رَكَعَ فِي كُلِّ رَكْعَةٍ ثَلاثَ رَكَعَاتٍ ، وَإِنْ أَحَبَّ رَكَعَ فِي كُلِّ رَكْعَةٍ أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ ؛ لأَنَّ جَمِيعَ هَذِهِ الأَخْبَارِ صِحَاحٌ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَهَذِهِ الأَخْبَارُ دَالَّةٌ عَلَى أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ صَلَّى فِي كُسُوفِ الشَّمْسِ مَرَّاتٍ لا مَرَّةً وَاحِدَةً
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan Nabiy ﷺ haqlarida rivoyat qilinadiki, u zot tutilishda namoz oʻqidilar: qiroat qildilar, soʻng rukuʼ qildilar, soʻng qiroat qildilar, soʻng rukuʼ qildilar, soʻng qiroat qildilar, soʻng rukuʼ qildilar, soʻng qiroat qildilar, soʻng rukuʼ qildilar, soʻng sajda qildilar. Ikkinchi rakatni ham xuddi shunday oʻqidilar. Abu Bakr aytdi: Men bu xabarlarning yoʻllarini «al-Kabir» kitobida chiqarganman. Bas, kishiga tutilish namozida Nabiy ﷺ qilgan rukuʼlar sonidan xohlagan va istaganini qilish joizdir: xohlasa, har bir rakatda ikki rukuʼ qiladi; xohlasa, har bir rakatda uch rukuʼ qiladi; xohlasa, har bir rakatda toʻrt rukuʼ qiladi — chunki bu xabarlarning barchasi Nabiy ﷺdan sahihdir. Bu xabarlar Nabiy ﷺ quyosh tutilishida bir marta emas, balki bir necha marta namoz oʻqiganlariga dalolat qiladi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан Набий ﷺ ҳақларида ривоят қилинадики, у зот тутилишда намоз ўқидилар: қироат қилдилар, сўнг рукуъ қилдилар, сўнг қироат қилдилар, сўнг рукуъ қилдилар, сўнг қироат қилдилар, сўнг рукуъ қилдилар, сўнг қироат қилдилар, сўнг рукуъ қилдилар, сўнг сажда қилдилар. Иккинчи ракатни ҳам худди шундай ўқидилар. Абу Бакр айтди: Мен бу хабарларнинг йўлларини «ал-Кабир» китобида чиқарганман. Бас, кишига тутилиш намозида Набий ﷺ қилган рукуълар сонидан хоҳлаган ва истаганини қилиш жоиздир: хоҳласа, ҳар бир ракатда икки рукуъ қилади; хоҳласа, ҳар бир ракатда уч рукуъ қилади; хоҳласа, ҳар бир ракатда тўрт рукуъ қилади — чунки бу хабарларнинг барчаси Набий ﷺдан саҳиҳдир. Бу хабарлар Набий ﷺ қуёш тутилишида бир марта эмас, балки бир неча марта намоз ўқиганларига далолат қилади.
ثنا سَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ ، نَا وَكِيعٌ ، عَنْ سُفْيَانَ ، عَنْ هِشَامِ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كِنَانَةَ ، عَنْ أَبِيهِ ، قَالَ : أَرْسَلَنِي أَمِيرٌ مِنَ الأُمَرَاءِ إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ أَسْأَلُهُ عَنِ الاسْتِسْقَاءِ ؟ فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ : مَا يَمْنَعُهُ أَنْ يَسْأَلَنِي ؟ خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " مُتَوَاضِعًا ، مُتَبَذِّلا ، مُتَخَشِّعًا ، مُتَضَرِّعًا ، فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ كَمَا يُصَلِّي فِي الْعِيدِ ، وَلَمْ يَخْطُبْ خُطْبَتَكُمْ هَذِهِ "
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Amirlardan biri meni istisqo haqida soʻrash uchun Ibn Abbosning oldiga yubordi. Ibn Abbos: «Uni mendan soʻrashdan nima toʻsdi?» dedi-da: «Rasululloh ﷺ kamtarona, oddiy kiyimda, boʻysunib va yolvorib chiqdilar, iydda oʻqiganlaridek ikki rakat namoz oʻqidilar, biroq sizlarning bu xutbangizga oʻxshash xutba qilmadilar», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Амирлардан бири мени истисқо ҳақида сўраш учун Ибн Аббоснинг олдига юборди. Ибн Аббос: «Уни мендан сўрашдан нима тўсди?» деди-да: «Расулуллоҳ ﷺ камтарона, оддий кийимда, бўйсуниб ва ёлвориб чиқдилар, ийдда ўқиганларидек икки ракат намоз ўқидилар, бироқ сизларнинг бу хутбангизга ўхшаш хутба қилмадилар», деди.
نَا أَبُو مُوسَى مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى ، نَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ ، عَنْ سُفْيَانَ ، عَنْ هِشَامِ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كِنَانَةَ ، عَنْ أَبِيهِ ، قَالَ : أَرْسَلَنِي فُلانٌ إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ أَسْأَلُهُ عَنْ صَلاةِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي الاسْتِسْقَاءِ ، قَالَ : " خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مُتَبَذِّلا ، مُتَضَرِّعًا ، مُتَوَاضِعًا ، فَلَمْ يَخْطُبْ نَحْوَ خُطْبَتِكُمْ هَذِهِ ، وَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ "
Ishoq ibn Abdulloh aytdi: Falonchi meni Rasululloh ﷺning istisqodagi namozlari haqida soʻrash uchun Ibn Abbosning oldiga yubordi. U dedi: «Rasululloh ﷺ tazarru qilib, kamtarona, oddiy kiyimda chiqdilar. Sizlarning ushbu xutbangizga oʻxshash xutba qilmadilar va ikki rakat namoz oʻqidilar».Ишоқ ибн Абдуллоҳ айтди: Фалончи мени Расулуллоҳ ﷺнинг истисқодаги намозлари ҳақида сўраш учун Ибн Аббоснинг олдига юборди. У деди: «Расулуллоҳ ﷺ тазарру қилиб, камтарона, оддий кийимда чиқдилар. Сизларнинг ушбу хутбангизга ўхшаш хутба қилмадилар ва икки ракат намоз ўқидилар».
نَا زَكَرِيَّا بْنُ يَحْيَى بْنِ أَبَانَ الْمِصْرِيُّ ، ثنا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ ، ثنا إِسْمَاعِيلُ بْنُ رَبِيعَةَ بْنِ هِشَامِ بْنِ إِسْحَاقَ ، عَنْ عَامِرِ بْنِ لُؤَيٍّ الْمَدِينِيِّ ، أَنَّهُ سَمِعَ جَدَّهُ هِشَامَ بْنَ إِسْحَاقَ يُحَدِّثُ ، عَنْ أَبِيهِ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، أَنَّ الْوَلِيدَ بْنَ عُتْبَةَ أَمِيرَ الْمَدِينَةِ ، أَرْسَلَهُ إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ ، فَقَالَ : يَا ابْنَ أَخِي ، سَلْهُ كَيْفَ صَنَعَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي الاسْتِسْقَاءِ يَوْمَ اسْتَسْقَى بِالنَّاسِ ؟ قَالَ إِسْحَاقُ : فَدَخَلْتُ عَلَى ابْنِ عَبَّاسٍ ، فَقُلْتُ : يَا أَبَا الْعَبَّاسِ ، كَيْفَ صَنَعَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي الاسْتِسْقَاءِ يَوْمَ اسْتَسْقَى ؟ قَالَ : " خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مُتَخَشِّعًا ، مُتَبَذِّلا ، فَصَنَعَ فِيهِ كَمَا يَصْنَعُ فِي الْفِطْرِ وَالأَضْحَى "
Ishoq ibn Abdulloh aytdi: Madina amiri Valid ibn Utba meni Ibn Abbosning oldiga yuborib: «Ey birodarimning oʻgʻli, undan Rasululloh ﷺ odamlar bilan yomgʻir soʻragan kuni istisqoda qanday qilganlarini soʻra», dedi. Ishoq aytdi: Men Ibn Abbosning huzuriga kirib: «Ey Abul-Abbos, Rasululloh ﷺ yomgʻir soʻragan kuni istisqoda qanday qildilar?» dedim. U: «Rasululloh ﷺ boʻysungan, oddiy kiyimda chiqdilar va unda Fitr hamda Azhada qiladigan ishlarini qildilar», dedi.Ишоқ ибн Абдуллоҳ айтди: Мадина амири Валид ибн Утба мени Ибн Аббоснинг олдига юбориб: «Эй биродаримнинг ўғли, ундан Расулуллоҳ ﷺ одамлар билан ёмғир сўраган куни истисқода қандай қилганларини сўра», деди. Ишоқ айтди: Мен Ибн Аббоснинг ҳузурига кириб: «Эй Абул-Аббос, Расулуллоҳ ﷺ ёмғир сўраган куни истисқода қандай қилдилар?» дедим. У: «Расулуллоҳ ﷺ бўйсунган, оддий кийимда чиқдилар ва унда Фитр ҳамда Азҳада қиладиган ишларини қилдилар», деди.
نَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، نَا مُحَمَّدٌ يَعْنِي ابْنَ جَعْفَرٍ ، ثنا شُعْبَةُ ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ سَعِيدَ بْنَ جُبَيْرٍ يُحَدِّثُ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ : أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ خَرَجَ يَوْمَ فِطْرٍ أَوْ أَضْحًى وَأَكْبَرُ عِلْمِي ، أَنَّهُ قَالَ : يَوْمَ الْفِطْرِ فَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ لَمْ يُصَلِّ قَبْلَهَا وَلا بَعْدَهَا ، ثُمَّ أَتَى النِّسَاءَ وَمَعَهُ بِلالٌ فَأَمَرَهُنَّ بِالصَّدَقَةِ ، فَجَعَلَتِ الْمَرْأَةُ تُلْقِي خِرْصَهَا وَصَخَابِهَا "
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ Fitr yoki Azha kuni chiqdilar — men eng koʻp bilganim shuki, u «Fitr kuni» dedi — va ikki rakat namoz oʻqidilar, undan oldin ham, keyin ham (boshqa) namoz oʻqimadilar. Soʻng Bilol bilan birga ayollarning oldiga kelib, ularni sadaqa berishga buyurdilar. Shunda ayol oʻzining isirgʻasini va munchogʻini tashlay boshladi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ Фитр ёки Азҳа куни чиқдилар — мен энг кўп билганим шуки, у «Фитр куни» деди — ва икки ракат намоз ўқидилар, ундан олдин ҳам, кейин ҳам (бошқа) намоз ўқимадилар. Сўнг Билол билан бирга аёлларнинг олдига келиб, уларни садақа беришга буюрдилар. Шунда аёл ўзининг исирғасини ва мунчоғини ташлай бошлади.
نَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ ، أَخْبَرَنَا حَمَّادٌ يَعْنِي ابْنَ زَيْدٍ ، عَنْ أَيُّوبَ ، عَنْ عَطَاءٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " صَلَّى قَبْلَ الْخُطْبَةِ فِي يَوْمِ الْعِيدِ "
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ iyd kuni xutbadan oldin namoz oʻqidilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ ийд куни хутбадан олдин намоз ўқидилар.
ثنا أَبُو مُوسَى مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى ، قَالَ : ، عَنِ الضَّحَّاكِ بْنِ مَخْلَدٍ الشَّيْبَانِيِّ ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ ، أَخْبَرَنِي الْحَسَنُ بْنُ مُسْلِمٍ ، عَنْ طَاوُسٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : " شَهِدْتُ صَلاةَ الْفِطْرِ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَأَبِي بَكْرٍ ، وَعُمَرَ ، وَعُثْمَانَ ، فَكُلُّهُمْ يُصَلِّيهَا قَبْلَ الْخُطْبَةِ ، فَنَزَلَ نَبِيُّ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَكَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَيْهِ يُجَلِّسُ الرِّجَالَ بِيَدِهِ ، ثُمَّ أَقْبَلَ يَشُقُّهُمْ حَتَّى جَاءَ النِّسَاءَ وَمَعَهُ بِلالٌ ، فَقَرَأَ : يَأَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا جَاءَكَ الْمُؤْمِنَاتُ يُبَايِعْنَكَ ، حَتَّى خَتَمَ الآيَةَ ، ثُمَّ قَالَ حِينَ فَرَغَ : أَنْتُنَّ عَلَى ذَلِكَ ؟ فَقَالَتِ امْرَأَةٌ وَاحِدَةٌ : لَمْ تُجِبْهُ غَيْرُهَا لا يَدْرِي الْحَسَنُ مَنْ هِيَ : نَعَمْ ، قَالَ : فَتَصَدَّقْنَ ، قَالَ : فَبَسَطَ بِلالٌ ثَوْبَهُ ، فَقَالَ : هَلُمَّ فِدًى لَكُنَّ ، فَجَعَلْنَ يُلْقِينَ الْفَتَخَ وَالْخَوَاتِمَ فِي ثَوْبِ بِلالٍ "
Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi: Men Rasululloh ﷺ, Abu Bakr, Umar va Usmon bilan birga Fitr namozida hozir boʻldim; ularning barchasi bu namozni xutbadan oldin oʻqir edilar. Soʻng Allohning Nabiysi ﷺ (minbardan) tushdilar. Goʻyo men hozir ham u zotni koʻrayotgandekman — u zot qoʻllari bilan erkaklarni oʻtqazib, soʻng ularning orasini yorib oʻtib, ayollarning oldiga keldilar, u zot bilan birga Bilol ham bor edi. Shunda u zot: {Ey Nabiy! Agar moʻmina ayollar senga bayʼat qilgani kelsalar} (oyatini) oxiriga yetguncha oʻqidilar. Soʻng (oyatni) tugatgach: «Sizlar shu (ahd) ustidamisizlar?» dedilar. Shunda bitta ayol — undan boshqa hech biri javob bermadi — «Ha», dedi; Hasan uning kim ekanini bilmaydi. U zot: «Bas, sadaqa qilinglar!» dedilar. Shunda Bilol oʻz kiyimini yoydi-da: «Keltiringlar! (Otam-onam) sizlarga fido boʻlsin!» dedi. Bas, (ayollar) Bilolning kiyimiga halqalar va uzuklarini tashlay boshladilar.Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺ, Абу Бакр, Умар ва Усмон билан бирга Фитр намозида ҳозир бўлдим; уларнинг барчаси бу намозни хутбадан олдин ўқир эдилар. Сўнг Аллоҳнинг Набийси ﷺ (минбардан) тушдилар. Гўё мен ҳозир ҳам у зотни кўраётгандекман — у зот қўллари билан эркакларни ўтқазиб, сўнг уларнинг орасини ёриб ўтиб, аёлларнинг олдига келдилар, у зот билан бирга Билол ҳам бор эди. Шунда у зот: {Эй Набий! Агар мўмина аёллар сенга байъат қилгани келсалар} (оятини) охирига етгунча ўқидилар. Сўнг (оятни) тугатгач: «Сизлар шу (аҳд) устидамисизлар?» дедилар. Шунда битта аёл — ундан бошқа ҳеч бири жавоб бермади — «Ҳа», деди; Ҳасан унинг ким эканини билмайди. У зот: «Бас, садақа қилинглар!» дедилар. Шунда Билол ўз кийимини ёйди-да: «Келтиринглар! (Отам-онам) сизларга фидо бўлсин!» деди. Бас, (аёллар) Билолнинг кийимига ҳалқалар ва узукларини ташлай бошладилар.
قَالَ أَبُو بَكْرٍ فِي خَبَرِ أَيُّوبَ ، عَنْ عَطَاءٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ " فَرَأَى أَنَّهُ لَمْ يُسْمَعِ النِّسَاءَ ، فَأَتَاهُنَّ ، يُذَكِّرُهُنَّ وَوَعَظَهُنَّ " ، الْخَبَرَانِ صَحِيحَانِ ، عَنْ عَطَاءٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسِ ، وَعَنْ عَطَاءٍ ، عَنْ جَابِرٍ
Abu Bakr Ayyubning Atodan, uning Ibn Abbosdan (rivoyat qilgan) xabari haqida aytdi: «U zot ayollarga eshittirilmaganini koʻrdilar va ularning oldiga kelib, ularga eslatma va vaʼz qildilar». Bu ikki xabar — Atodan, uning Ibn Abbosdan (rivoyat qilgani) hamda Atodan, uning Jobirdan (rivoyat qilgani) — sahihdir.Абу Бакр Айюбнинг Атодан, унинг Ибн Аббосдан (ривоят қилган) хабари ҳақида айтди: «У зот аёлларга эшиттирилмаганини кўрдилар ва уларнинг олдига келиб, уларга эслатма ва ваъз қилдилар». Бу икки хабар — Атодан, унинг Ибн Аббосдан (ривоят қилгани) ҳамда Атодан, унинг Жобирдан (ривоят қилгани) — саҳиҳдир.
نَا عَبَّادُ بْنُ يَعْقُوبَ الْمُتَّهَمُ فِي رَأْيِهِ الثِّقَةُ فِي حَدِيثِهِ ، ثنا عَمْرُو بْنُ ثَابِتٍ ، وَالْوَلِيدُ بْنُ أَبِي ثَوْرٍ ، عَنْ سِمَاكٍ ، عَنْ عِكْرِمَةَ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " عَلَى كُلٍّ مِنَ الإِنْسَانِ صَلاةٌ كُلَّ يَوْمٍ " ، فَقَالَ رَجُلٌ مِنَ الْقَوْمِ : هَذَا مِنْ أَشَدِّ مَا أَتَيْتَنَا بِهِ ، قَالَ : " أَمْرُكَ بِالْمَعْرُوفِ ، وَنَهْيُكَ عَنِ الْمُنْكَرِ صَلاةٌ ، وَحَمْلُكَ عَنِ الضَّعِيفِ صَلاةٌ ، وَإِنْحَاؤُكَ الْقَذَرَ عَنِ الطَّرِيقِ صَلاةٌ ، وَكُلُّ خُطْوَةٍ تَخْطُوهَا إِلَى الصَّلاةِ صَلاةٌ "
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Har bir insonning zimmasida har kuni bir namoz (sadaqa) bordir», dedilar. Shunda qavmdan bir kishi: «Bu bizga keltirgan narsalaringizning eng ogʻiridir», dedi. U zot: «Yaxshilikka buyurishing va yomonlikdan qaytarishing namozdir; ojizdan (yukni) koʻtarishing namozdir; yoʻldan najosatni chetlatishing namozdir; namoz tomon tashlagan har bir qadaming namozdir», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳар бир инсоннинг зиммасида ҳар куни бир намоз (садақа) бордир», дедилар. Шунда қавмдан бир киши: «Бу бизга келтирган нарсаларингизнинг энг оғиридир», деди. У зот: «Яхшиликка буюришинг ва ёмонликдан қайтаришинг намоздир; ожиздан (юкни) кўтаришинг намоздир; йўлдан нажосатни четлатишинг намоздир; намоз томон ташлаган ҳар бир қадаминг намоздир», дедилар.
ثنا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، وَسَعِيدُ ابْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَخْزُومِيُّ ، قَالا : ثنا سُفْيَانُ ، عَنْ عَمْرٍو ، قَالَ : سَمِعْتُ كُرَيْبًا مَوْلَى ابْنِ عَبَّاسٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : " بِتُّ عِنْدَ خَالَتِي مَيْمُونَةَ ، فَصَلَّى يَعْنِي النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَا شَاءَ اللَّهُ ، ثُمَّ اضْطَجَعَ ، فَنَامَ حَتَّى نَفَخَ ، ثُمَّ أَتَاهُ الْمُؤَذِّنُ يُؤْذِنُهُ بِالصَّلاةِ ، فَخَرَجَ فَصَلَّى " . هَذَا حَدِيثُ عَبْدِ الْجَبَّارِ
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytadi: Men xolam Maymunanikida tunadim. U zot — yaʼni Nabiy ﷺ — Alloh xohlagancha namoz oʻqidilar, soʻng yonboshlab, xurrak otguncha uxladilar. Soʻng muazzin kelib, u zotni namozga chaqirdi, u zot chiqib namoz oʻqidilar. Bu Abduljabborning hadisidir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтади: Мен холам Маймунаникида тунадим. У зот — яъни Набий ﷺ — Аллоҳ хоҳлаганча намоз ўқидилар, сўнг ёнбошлаб, хуррак отгунча ухладилар. Сўнг муаззин келиб, у зотни намозга чақирди, у зот чиқиб намоз ўқидилар. Бу Абдулжабборнинг ҳадисидир.
أنا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، وَسَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، قَالَ : ثنا سُفْيَانُ ، عَنْ عَمْرٍو وَهُوَ ابْنُ دِينَارٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ كُرَيْبًا مَوْلَى ابْنِ عَبَّاسٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : بِتُّ عِنْدَ خَالَتِي مَيْمُونَةَ ، فَلَمَّا كَانَ بَعْضُ اللَّيْلِ " قَامَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُصَلِّي فَأَتَى شَنًّا مُعَلَّقًا ، فَتَوَضَّأَ وَضُوءًا خَفِيفًا ، ثُمَّ قَامَ فَصَلَّى ، فَقُمْتُ فَتَوَضَّأْتُ ، وَصَنَعْتُ مِثْلَ الَّذِي صَنَعَ ، ثُمَّ قُمْتُ عَنْ يَسَارِهِ ، فَحَوَّلَنِي عَنْ يَمِينِهِ ، فَصَلَّى مَا شَاءَ اللَّهُ ، ثُمَّ اضْطَجَعَ فَنَامَ حَتَّى نَفَخَ ، ثُمَّ أَتَاهُ الْمُؤَذِّنُ يُؤْذِنُهُ بِالصَّلاةِ ، فَخَرَجَ فَصَلَّى " . هَذَا حَدِيثُ عَبْدِ الْجَبَّارِ . وَقَالَ الْمَخْزُومِيُّ : كُرَيْبٍ ، وَقَالَ : " فَخَرَجَ فَصَلَّى وَلَمْ يَتَوَضَّأْ " وَقَالَ : فَوَصَفَ وَضُوءَهُ ، وَجَعَلَ يُقَلِّلُهُ ، وَلَمْ يَقُلْ : وَضُوءًا خَفِيفًا
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytadi: Men xolam Maymunanikida tunadim. Kechaning bir qismi boʻlganda, Rasululloh ﷺ namoz oʻqish uchun turdilar, osilgan meshga borib, yengil taharat qildilar, soʻng turib namoz oʻqidilar. Men ham turib taharat qildim va u zot qilgandek qildim, soʻng u zotning chap tomonlarida turdim. U zot meni oʻng tomonlariga oʻtkazdilar. Soʻng Alloh xohlagancha namoz oʻqidilar, keyin yonboshlab, xurrak otguncha uxladilar. Soʻng muazzin kelib, u zotni namozga chaqirdi, u zot chiqib namoz oʻqidilar. Bu Abduljabborning hadisidir. Maxzumiy esa: Kuraybdan, dedi va: «U zot chiqib namoz oʻqidilar, taharat qilmadilar», dedi hamda: u zotning taharatlarini vasf qilib, uni oz qilib koʻrsatdi va: «yengil taharat», demadi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтади: Мен холам Маймунаникида тунадим. Кечанинг бир қисми бўлганда, Расулуллоҳ ﷺ намоз ўқиш учун турдилар, осилган мешга бориб, енгил таҳарат қилдилар, сўнг туриб намоз ўқидилар. Мен ҳам туриб таҳарат қилдим ва у зот қилгандек қилдим, сўнг у зотнинг чап томонларида турдим. У зот мени ўнг томонларига ўтказдилар. Сўнг Аллоҳ хоҳлаганча намоз ўқидилар, кейин ёнбошлаб, хуррак отгунча ухладилар. Сўнг муаззин келиб, у зотни намозга чақирди, у зот чиқиб намоз ўқидилар. Бу Абдулжабборнинг ҳадисидир. Махзумий эса: Курайбдан, деди ва: «У зот чиқиб намоз ўқидилар, таҳарат қилмадилар», деди ҳамда: у зотнинг таҳаратларини васф қилиб, уни оз қилиб кўрсатди ва: «енгил таҳарат», демади.
نا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ بُنْدَارٌ ، نا مُحَمَّدٌ يَعْنِي ابْنَ جَعْفَرٍ ، نا شُعْبَةُ ، عَنْ سَلَمَةَ وَهُوَ ابْنُ كُهَيْلٍ ، عَنْ كُرَيْبٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : " بِتُّ فِي بَيْتِ خَالَتِي مَيْمُونَةَ ، فَتَتَبَّعْتُ كَيْفَ يُصَلِّي رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، ثُمَّ قَامَ يُصَلِّي ، فَجِئْتُ فَقُمْتُ إِلَى جَنْبِهِ ، فَقُمْتُ عَنْ يَسَارِهِ ، وَقَالَ : فَأَخَذَنِي فَأَقَامَنِي عَنْ يَمِينِهِ "
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytadi: Men xolam Maymunaning uyida tunadim va Rasululloh ﷺ qanday namoz oʻqishlarini kuzatdim. Soʻng u zot namoz oʻqish uchun turdilar. Men kelib, u zotning yonlarida — chap tomonlarida turdim. U aytdi: Shunda u zot meni ushlab, oʻng tomonlariga turgʻizdilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтади: Мен холам Маймунанинг уйида тунадим ва Расулуллоҳ ﷺ қандай намоз ўқишларини кузатдим. Сўнг у зот намоз ўқиш учун турдилар. Мен келиб, у зотнинг ёнларида — чап томонларида турдим. У айтди: Шунда у зот мени ушлаб, ўнг томонларига турғиздилар.
نا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، وَأَحْمَدُ بْنُ مَنْصُورٍ الرَّمَادِيُّ ، قَالا : ثنا حَجَّاجٌ وَهُوَ ابْنُ مُحَمَّدٍ ، قَالَ : قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ : أَخْبَرَنِي زِيَادٌ وَهُوَ ابْنُ سَعْدٍ ، أَنَّ قَزْعَةَ مَوْلًى لِعَبْدِ الْقَيْسِ أَخْبَرَهُ ، أَنَّهُ سَمِعَ عِكْرِمَةَ مَوْلَى ابْنِ عَبَّاسٍ ، يَقُولُ : قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ : " صَلَّيْتُ إِلَى جَنْبِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَعَائِشَةُ خَلْفَنَا تُصَلِّي مَعَنَا ، وَأَنَا إِلَى جَنْبِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أُصَلِّي مَعَهُ "
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytadi: Men Nabiy ﷺning yonlarida namoz oʻqidim, Oisha esa ortimizda biz bilan namoz oʻqirdi; men Nabiy ﷺning yonlarida u zot bilan namoz oʻqirdim.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтади: Мен Набий ﷺнинг ёнларида намоз ўқидим, Оиша эса ортимизда биз билан намоз ўқирди; мен Набий ﷺнинг ёнларида у зот билан намоз ўқирдим.
نا بُنْدَارٌ ، نا أَبُو عَاصِمٍ ، ثنا جَعْفَرُ بْنُ يَحْيَى ، ثنا عَمِّي عُمَارَةُ بْنُ ثَوْبَانَ ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " خَيْرُكُمْ أَلْيَنُكُمْ مَنَاكِبَ فِي الصَّلاةِ "
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytadi: Rasululloh ﷺ: «Sizlarning eng yaxshingiz namozda yelkasi eng yumshoq boʻlganingizdir», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтади: Расулуллоҳ ﷺ: «Сизларнинг энг яхшингиз намозда елкаси энг юмшоқ бўлганингиздир», дедилар.
نا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، وَأَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ ، قَالا : حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ ، أَخْبَرَنَا أَبُو بِشْرٍ ، عَنْ سَعِيدٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، فِي قَوْلِهِ عَزَّ وَجَلَّ : وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَلا تُخَافِتْ بِهَا قَالَ : " نَزَلَتْ وَرَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مُخْتَفٍ بِمَكَّةَ ، فَكَانَ إِذَا صَلَّى بِأَصْحَابِهِ جَهَرَ بِالْقُرْآنِ " ، وَقَالَ الدَّوْرَقِيُّ : " رَفَعَ صَوْتَهُ بِالْقُرْآنِ " ، وَقَالا : " فَكَانَ الْمُشْرِكُونَ إِذَا سَمِعُوا ، سَبُّوا الْقُرْآنَ ، وَمَنْ أَنْزَلَهُ ، وَمَنْ جَاءَ بِهِ ، فَقَالَ اللَّهُ لِنَبِيِّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ أَيْ بِقِرَاءَتِكَ ، فَيَسْمَعَ الْمُشْرِكُونَ ، فَيَسُبُّونَ الْقُرْآنَ . وَلا تُخَافِتْ بِهَا عَنْ أَصْحَابِكَ ، فَلا يَسْمَعُونَ ، وَابْتَغِ بَيْنَ ذَلِكَ سَبِيلا " . قَالَ الدَّوْرَقِيُّ : " عَنْ أَصْحَابِكَ ، فَلا تُسْمِعُهُمْ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : هَذَا الْخَبَرُ مِنَ الْجِنْسِ الَّذِي أَعْلَمْتُ فِي كِتَابِ الإِيمَانِ أَنَّ الاسْمَ قَدْ يَقَعُ عَلَى بَعْضِ أَجْزَاءِ الشَّيْءِ ذِي الأَجْزَاءِ وَالشُّعَبِ ، قَدْ أَوْقَعَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ اسْمَ الصَّلاةِ عَلَى الْقِرَاءَةِ فِيهَا فَقَطْ ، وَلا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ ، أَرَادَ الْقِرَاءَةَ فِيهَا ، وَلَيْسَ الصَّلاةَ كُلَّهَا ، الْقِرَاءَةُ فِيهَا فَقَطْ
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U Allohning {Namozingda ovozingni juda ham koʻtarib yuborma va uni juda ham pasaytirib ham yuborma} degan soʻzi haqida dedi: «Bu oyat Rasululloh ﷺ Makkada yashirincha turgan paytlarida nozil boʻldi. U zot ashoblariga namoz oʻqib berganlarida, Qurʼonni ovoz chiqarib oʻqirdilar — Dawraqiy: Qurʼonga ovozlarini koʻtarardilar, dedi — mushriklar buni eshitsalar, Qurʼonni, uni nozil qilgan Zotni va uni olib kelgan kishini haqorat qilardilar. Shunda Alloh Oʻz Nabiysiga ﷺ: {Namozingda ovozingni koʻtarib yuborma}, yaʼni qiroatingni — mushriklar eshitib, Qurʼonni haqorat qilmasinlar; {va uni pasaytirib ham yuborma} — ashoblaringdan (yashirib), ular eshitmay qolmasinlar; {bularning orasidan bir yoʻlni ixtiyor qil}, dedi». Dawraqiy: «ashoblaringdan (yashirib), ularga eshittirmasliging» dedi. Abu Bakr aytdi: Bu xabar men Iymon kitobida bildirgan jinsdandirki, nom baʼzan boʻlaklari va shoxobchalari bor narsaning ayrim boʻlaklariga tushadi. Alloh azza va jalla namoz nomini undagi qiroatga — faqat oʻshangagina — tushirgan: {Namozingda ovozingni koʻtarib yuborma} deganida undagi qiroatni iroda qilgan, butun namozni emas, faqat undagi qiroatni.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У Аллоҳнинг {Намозингда овозингни жуда ҳам кўтариб юборма ва уни жуда ҳам пасайтириб ҳам юборма} деган сўзи ҳақида деди: «Бу оят Расулуллоҳ ﷺ Маккада яширинча турган пайтларида нозил бўлди. У зот ашобларига намоз ўқиб берганларида, Қуръонни овоз чиқариб ўқирдилар — Даwрақий: Қуръонга овозларини кўтарардилар, деди — мушриклар буни эшитсалар, Қуръонни, уни нозил қилган Зотни ва уни олиб келган кишини ҳақорат қилардилар. Шунда Аллоҳ Ўз Набийсига ﷺ: {Намозингда овозингни кўтариб юборма}, яъни қироатингни — мушриклар эшитиб, Қуръонни ҳақорат қилмасинлар; {ва уни пасайтириб ҳам юборма} — ашобларингдан (яшириб), улар эшитмай қолмасинлар; {буларнинг орасидан бир йўлни ихтиёр қил}, деди». Даwрақий: «ашобларингдан (яшириб), уларга эшиттирмаслигинг» деди. Абу Бакр айтди: Бу хабар мен Иймон китобида билдирган жинсдандирки, ном баъзан бўлаклари ва шохобчалари бор нарсанинг айрим бўлакларига тушади. Аллоҳ азза ва жалла намоз номини ундаги қироатга — фақат ўшангагина — туширган: {Намозингда овозингни кўтариб юборма} деганида ундаги қироатни ирода қилган, бутун намозни эмас, фақат ундаги қироатни.
نا الرَّبِيعُ بْنُ سُلَيْمَانَ ، قَالَ : قَالَ الشَّافِعِيُّ : أَخْبَرَنَا مَالِكٌ . ح وَثنا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ ، أَنَّ مَالِكًا ، حَدَّثَهُ ، عَنْ مَخْرَمَةَ بْنِ سُلَيْمَانَ ، عَنْ كُرَيْبٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ أَخْبَرَهُ ، أَنَّهُ بَاتَ عِنْدَ مَيْمُونَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ ، وَهِيَ خَالَتُهُ ، فَاضْطَجَعْتُ فِي عَرْضِ الْوِسَادِ ، " وَاضْطَجَعَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأَهْلُهُ فِي طُولِهَا ، فَنَامَ ، حَتَّى انْتَصَفَ اللَّيْلُ أَوْ قَبْلَهُ بِقَلِيلٍ أَوْ بَعْدَهُ بِقَلِيلٍ ، اسْتَيْقَظَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَجَلَسَ يَمْسَحُ وَجْهَهُ بِيَدِهِ ، ثُمَّ قَرَأَ الْعَشْرَ الآيَاتِ الْخَوَاتِمَ مِنْ سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ ، ثُمَّ قَامَ إِلَى شَنٍّ مُعَلَّقَةٍ ، فَتَوَضَّأَ مِنْهَا ، فَأَحْسَنَ وُضُوءَهُ ، ثُمَّ قَامَ يُصَلِّي " . قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ : فَقُمْتُ إِلَى جَنْبِهِ ، " فَوَضَعَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَدَهُ الْيُمْنَى عَلَى رَأْسِي ، وَأَخَذَ بِأُذُنِي الْيُمْنَى ، فَفَتَلَهَا ، وَصَلَّى رَكْعَتَيْنِ ، ثُمَّ رَكْعَتَيْنِ خَفِيفَتَيْنِ ، ثُمَّ خَرَجَ فَصَلَّى الصُّبْحَ " . هَذَا حَدِيثُ الرَّبِيعِ
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) xabar berdiki, u muʼminlar onasi Maymunanikida — u uning xolasi edi — tunadi. (U aytdi:) Men yostiqning eniga yotdim, «Rasululloh ﷺ va ahllari esa uning uzunasiga yotdilar. U zot uxladilar; kecha yarim boʻlganida — yoki undan sal oldin, yoki sal keyin — Rasululloh ﷺ uygʻonib, qoʻllari bilan yuzlarini silab oʻtirdilar, soʻng Oli Imron surasining oxirgi oʻn oyatini oʻqidilar; soʻng osilgan bir meshga turib, undan taharat oldilar va taharatlarini chiroyli qildilar, keyin turib namoz oʻqidilar». Ibn Abbos aytdi: Men u zotning yonlarida turdim; «Rasululloh ﷺ oʻng qoʻllarini boshimga qoʻyib, oʻng qulogʻimdan tutdilar va uni burdilar. U zot ikki rakat, soʻng ikki yengil rakat oʻqidilar, soʻng chiqib, bomdodni oʻqidilar». Bu Robiʼning hadisidir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) хабар бердики, у муъминлар онаси Маймунаникида — у унинг холаси эди — тунади. (У айтди:) Мен ёстиқнинг энига ётдим, «Расулуллоҳ ﷺ ва аҳллари эса унинг узунасига ётдилар. У зот ухладилар; кеча ярим бўлганида — ёки ундан сал олдин, ёки сал кейин — Расулуллоҳ ﷺ уйғониб, қўллари билан юзларини силаб ўтирдилар, сўнг Оли Имрон сурасининг охирги ўн оятини ўқидилар; сўнг осилган бир мешга туриб, ундан таҳарат олдилар ва таҳаратларини чиройли қилдилар, кейин туриб намоз ўқидилар». Ибн Аббос айтди: Мен у зотнинг ёнларида турдим; «Расулуллоҳ ﷺ ўнг қўлларини бошимга қўйиб, ўнг қулоғимдан тутдилар ва уни бурдилар. У зот икки ракат, сўнг икки енгил ракат ўқидилар, сўнг чиқиб, бомдодни ўқидилар». Бу Робиънинг ҳадисидир.
نا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيُّ ، أَخْبَرَنَا نُوحٌ يَعْنِي ابْنَ قَيْسٍ الْحُدَّانِيَّ ، ثنا عَمْرُو بْنُ مَالِكٍ ، عَنْ أَبِي الْجَوْزَاءِ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : " كَانَتْ تُصَلِّي خَلْفَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ امْرَأَةٌ حَسْنَاءُ مِنْ أَحْسَنِ النَّاسِ ، فَكَانَ بَعْضُ الْقَوْمِ يَتَقَدَّمُ فِي الصَّفِّ الأَوَّلِ لِئَلا يَرَاهَا ، وَيَسْتَأْخِرُ بَعْضُهُمْ حَتَّى يَكُونَ فِي الصَّفِّ الْمُؤَخِّرِ ، فَإِذَا رَكَعَ نَظَرَ مِنْ تَحْتِ إِبْطِهِ ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ فِي شَأْنِهَا : وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُمْ وَلَقَدْ عَلِمْنَا الْمُسْتَأْخِرِينَ " . نا أَبُو مُوسَى ، نا نُوحُ بْنُ قَيْسٍ الْحُدَّانِيُّ ، فَذَكَرَ الْحَدِيثَ بِهَذَا الْمَعْنَى . نا الْفَضْلُ بْنُ يَعْقُوبَ ، نا نُوحٌ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مَالِكٍ ، بِنَحْوِهِ
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ ning orqalarida odamlarning eng goʻzallaridan boʻlgan bir goʻzal ayol namoz oʻqir edi. Qavmdan baʼzilari uni koʻrmaslik uchun birinchi safga oʻtib olar, baʼzilari esa orqada qolib, oxirgi safda boʻlar edi; u rukuga borganida, qoʻltigʻi ostidan unga qarardi. Shunda Alloh azza va jalla uning haqida: {Sizlardan avval oʻtganlarni ham, albatta, bilamiz; keyin qolganlarni ham, albatta, bilamiz} oyatini nozil qildi. Abu Muso bizga Nuh ibn Qays al-Huddoniydan shu maʼnodagi hadisni zikr qildi. Fazl ibn Yaʼqub bizga Nuhdan, u Amr ibn Molikdan shunga oʻxshashini rivoyat qildi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ нинг орқаларида одамларнинг энг гўзалларидан бўлган бир гўзал аёл намоз ўқир эди. Қавмдан баъзилари уни кўрмаслик учун биринчи сафга ўтиб олар, баъзилари эса орқада қолиб, охирги сафда бўлар эди; у рукуга борганида, қўлтиғи остидан унга қарарди. Шунда Аллоҳ азза ва жалла унинг ҳақида: {Сизлардан аввал ўтганларни ҳам, албатта, биламиз; кейин қолганларни ҳам, албатта, биламиз} оятини нозил қилди. Абу Мусо бизга Нуҳ ибн Қайс ал-Ҳуддонийдан шу маънодаги ҳадисни зикр қилди. Фазл ибн Яъқуб бизга Нуҳдан, у Амр ибн Моликдан шунга ўхшашини ривоят қилди.
نا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، نا سُفْيَانُ ، نا عَمْرٌو وَهُوَ ابْنُ دِينَارٍ , أَخْبَرَنِي أَبُو مَعْبَدٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : " كُنْتُ أَعْرِفُ انْقِضَاءَ صَلاةِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِالتَّكْبِيرِ "
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Men Rasululloh ﷺ ning namozlari tugaganini takbir orqali bilar edim».Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг намозлари тугаганини такбир орқали билар эдим».
نا الْحَسَنُ بْنُ مَهْدِيٍّ ، ثنا عَبْدُ الرَّزَّاقِ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ ، أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ ، أَنَّ أَبَا مَعْبَدٍ أَخْبَرَهُ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، " أَنَّ رَفْعَ الصَّوْتِ بِالذِّكْرِ حِينَ يُنْصَرَفُ مِنَ الْمَكْتُوبَةِ كَانَ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " . قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ : فَكُنْتُ أَعْلَمُ إِذَا انْصَرَفُوا بِذَلِكَ إِذَا سَمِعْتُهُ
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Farz namozdan chiqilganda zikrni ovoz chiqarib aytish Rasululloh ﷺ zamonlarida boʻlgan amal edi. Ibn Abbos aytdi: Men uni eshitganimda, ular namozdan chiqqanini shu bilan bilar edim.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Фарз намоздан чиқилганда зикрни овоз чиқариб айтиш Расулуллоҳ ﷺ замонларида бўлган амал эди. Ибн Аббос айтди: Мен уни эшитганимда, улар намоздан чиққанини шу билан билар эдим.
نا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، ثنا أَبُو عَامِرٍ ، ثنا إِبْرَاهِيمُ وَهُوَ ابْنُ طَهْمَانَ , عَنْ أَبِي جَمْرَةَ الضُّبَعِيِّ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : " إِنَّ أَوَّلَ جُمُعَةٍ جُمِّعَتْ بَعْدَ جُمُعَةٍ فِي مَسْجِدِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَسْجِدُ عَبْدِ الْقَيْسِ بِجُوَاثَى مِنَ الْبَحْرَيْنِ "
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ ning masjidlaridagi jumadan keyin jamlangan birinchi juma — Bahrayndagi Javosoda Abdulqays masjididagi juma edi».Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ нинг масжидларидаги жумадан кейин жамланган биринчи жума — Баҳрайндаги Жавосода Абдулқайс масжидидаги жума эди».
حَدَّثَنَا الرَّبِيعُ بْنُ سُلَيْمَانَ الْمُرَادِيُّ ، ثنا ابْنُ وَهْبٍ ، أَخْبَرَنَا سُلَيْمَانُ وَهُوَ ابْنُ بِلالٍ , عَنْ عَمْرٍو وَهُوَ ابْنُ أَبِي عَمْرٍو مَوْلَى الْمُطَّلِبِ , عَنْ عِكْرِمَةَ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، أَنَّ رَجُلَيْنِ مِنْ أَهْلِ الْعِرَاقِ ، أَتَيَاهُ فَسَأَلاهُ عَنِ الْغُسْلِ يَوْمَ الْجُمُعَةِ أَوَاجِبٌ هُوَ ؟ فَقَالَ لَهُمَا ابْنُ عَبَّاسٍ : مَنِ اغْتَسَلَ فَهُوَ أَحْسَنُ وَأَطْهَرُ , وَسَأُخْبِرُكُمْ لِمَاذَا بَدَأَ الْغُسْلُ : كَانَ النَّاسُ فِي عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مُحْتَاجِينَ , يَلْبَسُونَ الصُّوفَ , وَيَسْقُونَ النَّخْلَ عَلَى ظُهُورِهِمْ , وَكَانَ الْمَسْجِدُ ضَيِّقًا , مُقَارِبَ السَّقْفِ , فَخَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ فِي يَوْمٍ صَائِفٍ شَدِيدِ الْحَرِّ , وَمِنْبَرُهُ قَصِيرٌ , إِنَّمَا هُوَ ثَلاثُ دَرَجَاتٍ , فَخَطَبَ النَّاسَ , فَعَرِقَ النَّاسُ فِي الصُّوفِ , فَثَارَتْ أَرْوَاحُهُمْ رِيحَ الْعَرَقِ وَالصُّوفِ حَتَّى كَانَ يُؤْذِي بَعْضُهُمْ بَعْضًا , حَتَّى بَلَغَتْ أَرْوَاحُهُمْ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَهُوَ عَلَى الْمِنْبَرِ , فَقَالَ : " أَيُّهَا النَّاسُ , إِذَا كَانَ هَذَا الْيَوْمُ فَاغْتَسِلُوا , وَلْيَمَسَّ أَحَدُكُمْ أَطْيَبَ مَا يَجِدُ مِنْ طِيبِهِ أَوْ دُهْنِهِ "
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Iroq ahlidan ikki kishi uning oldiga kelib, undan juma kunidagi gʻusl haqida — u vojibmi, deb soʻradilar. Ibn Abbos ularga dedi: «Kim gʻusl qilsa, bu yaxshiroq va pokroqdir. Men sizlarga gʻusl nimadan boshlanganini aytib beraman: Rasululloh ﷺ zamonlarida odamlar muhtoj edilar, jun kiyim kiyar va xurmoni yelkalarida suv tashib sugʻorar edilar. Masjid esa tor, shifti past edi. Rasululloh ﷺ juma kuni — issigʻi qattiq yoz kunida — chiqdilar; u zotning minbarlari past, atigi uch zinali edi. U zot odamlarga xutba qildilar, odamlar esa jun kiyim ichida terlab ketdilar va ulardan ter hamda jun hidi koʻtarildi, hatto ular bir-birlariga ozor bera boshladilar; hidlari minbar ustidagi Rasululloh ﷺ ga ham yetdi. Shunda u zot: ‹Ey odamlar, mana shu kun boʻlganda gʻusl qilinglar va biringiz oʻz xushboʻyligidan yoki moyidan topganining eng yaxshisini surtsin›, dedilar».Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Ироқ аҳлидан икки киши унинг олдига келиб, ундан жума кунидаги ғусл ҳақида — у вожибми, деб сўрадилар. Ибн Аббос уларга деди: «Ким ғусл қилса, бу яхшироқ ва покроқдир. Мен сизларга ғусл нимадан бошланганини айтиб бераман: Расулуллоҳ ﷺ замонларида одамлар муҳтож эдилар, жун кийим кияр ва хурмони елкаларида сув ташиб суғорар эдилар. Масжид эса тор, шифти паст эди. Расулуллоҳ ﷺ жума куни — иссиғи қаттиқ ёз кунида — чиқдилар; у зотнинг минбарлари паст, атиги уч зинали эди. У зот одамларга хутба қилдилар, одамлар эса жун кийим ичида терлаб кетдилар ва улардан тер ҳамда жун ҳиди кўтарилди, ҳатто улар бир-бирларига озор бера бошладилар; ҳидлари минбар устидаги Расулуллоҳ ﷺ га ҳам етди. Шунда у зот: ‹Эй одамлар, мана шу кун бўлганда ғусл қилинглар ва бирингиз ўз хушбўйлигидан ёки мойидан топганининг энг яхшисини суртсин›, дедилар».
نا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ الْمُخَرِّمِيُّ ، نا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ ، ثنا أَبِي ، عَنِ ابْنِ إِسْحَاقَ ، حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ شِهَابٍ الزُّهْرِيُّ ، عَنْ طَاوُسٍ الْيَمَانِيِّ ، قَالَ : قُلْتُ لابْنِ عَبَّاسٍ : زَعَمُوا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ : " اغْتَسِلُوا يَوْمَ الْجُمُعَةِ , وَاغْسِلُوا رُءُوسَكُمْ وَإِنْ لَمْ تَكُونُوا جُنُبًا , وَمَسُّوا مِنَ الطِّيبِ " . قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ : أَمَّا الطِّيبُ فَلا أَدْرِي , وَأَمَّا الْغُسْلُ , فَنَعَمْ
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Tovus al-Yamoniy aytdi: Men Ibn Abbosga: «Ular Rasululloh ﷺ: ‹Juma kuni gʻusl qilinglar va junub boʻlmasangiz ham boshlaringizni yuvinglar hamda xushboʻylikdan surtinglar›, deganlar, deb daʼvo qilishyapti», dedim. Ibn Abbos: «Xushboʻylikka kelsak, bilmayman; gʻuslga kelsak — ha», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Товус ал-Ямоний айтди: Мен Ибн Аббосга: «Улар Расулуллоҳ ﷺ: ‹Жума куни ғусл қилинглар ва жунуб бўлмасангиз ҳам бошларингизни ювинглар ҳамда хушбўйликдан суртинглар›, деганлар, деб даъво қилишяпти», дедим. Ибн Аббос: «Хушбўйликка келсак, билмайман; ғуслга келсак — ҳа», деди.
نا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، نا هِشَامُ بْنُ عَمَّارٍ ، نا الْوَلِيدُ ، نا ابْنُ جُرَيْجٍ ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : لَمَّا اسْتَوَى النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَلَى الْمِنْبَرِ ، قَالَ لِلنَّاسِ : " اجْلِسُوا " , فَسَمِعَهُ ابْنُ مَسْعُودٍ وَهُوَ عَلَى بَابِ الْمَسْجِدِ ، فَجَلَسَ . فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " تَعَالَ يَا ابْنَ مَسْعُودٍ "
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ minbarga chiqib joylashganlarida, odamlarga: «Oʻtiringlar», dedilar. Ibn Masʼud masjid eshigi oldida turgan holda buni eshitdi va oʻtirdi. Shunda Nabiy ﷺ unga: «Kel, ey Ibn Masʼud», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ минбарга чиқиб жойлашганларида, одамларга: «Ўтиринглар», дедилар. Ибн Масъуд масжид эшиги олдида турган ҳолда буни эшитди ва ўтирди. Шунда Набий ﷺ унга: «Кел, эй Ибн Масъуд», дедилар.
نا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ الأَشَجُّ ، ثنا حُسَيْنُ بْنُ عِيسَى يَعْنِي الْحَنَفِيَّ ، ثنا الْحَكَمُ بْنُ أَبَانَ ، عَنْ عِكْرِمَةَ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَخْطُبُ يَوْمَ الْجُمُعَةِ إِذْ تَلا آيَةً , فَقَالَ رَجُلٌ وَهُوَ إِلَى جَنْبِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ : مَتَى أُنْزِلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ؟ فَإِنِّي لَمْ أَسْمَعْهَا إِلا السَّاعَةَ . فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ : سُبْحَانَ اللَّهِ . فَسَكَتَ الرَّجُلُ . ثُمَّ تَلا آيَةً أُخْرَى , فَقَالَ الرَّجُلُ لِعَبْدِ اللَّهِ مِثْلَ ذَلِكَ . فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ : سُبْحَانَ اللَّهِ . فَلَمَّا قَضَى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الصَّلاةَ , قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ لِلرَّجُلِ : " إِنَّكَ لَمْ تَجْمَعْ مَعَنَا " . قَالَ : سُبْحَانَ اللَّهِ . قَالَ : فَذَهَبَ إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَذَكَرَ لَهُ ذَلِكَ , فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " صَدَقَ ابْنُ أُمِّ عَبْدٍ , صَدَقَ ابْنُ أُمِّ عَبْدٍ "
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ juma kuni xutba qilayotgan edilar, shu payt bir oyatni tilovat qildilar. Abdulloh ibn Masʼudning yonida turgan bir kishi: «Bu oyat qachon nozil qilingan? Men uni faqat shu soatda eshitdim», dedi. Abdulloh: «Subhanalloh», dedi. Kishi jim boʻldi. Soʻng u zot boshqa bir oyatni tilovat qildilar, kishi yana Abdullohga shunday dedi. Abdulloh: «Subhanalloh», dedi. Rasululloh ﷺ namozni tugatganlarida, Ibn Masʼud oʻsha kishiga: «Sen biz bilan juma oʻqigan boʻlmading», dedi. U: «Subhanalloh», dedi. U dedi: Bas, u Nabiy ﷺning huzurlariga borib, buni u zotga aytdi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Ibn Ummu Abd rost aytdi, Ibn Ummu Abd rost aytdi», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ жума куни хутба қилаётган эдилар, шу пайт бир оятни тиловат қилдилар. Абдуллоҳ ибн Масъуднинг ёнида турган бир киши: «Бу оят қачон нозил қилинган? Мен уни фақат шу соатда эшитдим», деди. Абдуллоҳ: «Субҳаналлоҳ», деди. Киши жим бўлди. Сўнг у зот бошқа бир оятни тиловат қилдилар, киши яна Абдуллоҳга шундай деди. Абдуллоҳ: «Субҳаналлоҳ», деди. Расулуллоҳ ﷺ намозни тугатганларида, Ибн Масъуд ўша кишига: «Сен биз билан жума ўқиган бўлмадинг», деди. У: «Субҳаналлоҳ», деди. У деди: Бас, у Набий ﷺнинг ҳузурларига бориб, буни у зотга айтди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Ибн Умму Абд рост айтди, Ибн Умму Абд рост айтди», дедилар.
نا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ ، أَخْبَرَنَا عَبَّادٌ يَعْنِي ابْنَ عَبَّادٍ ، ثنا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى ، ثنا جَرِيرٌ ، جَمِيعًا ، عَنْ عَاصِمٍ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ ، أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ أَمَرَ الْمُؤَذِّنَ أَنْ يُؤَذِّنَ يَوْمَ الْجُمُعَةِ ، وَذَلِكَ يَوْمٌ مَطِيرٌ ، فَقَالَ : اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، أَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ ، أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ ، ثُمَّ قَالَ لَهُ : " نَادِ النَّاسَ فَلْيُصَلُّوا فِي بُيُوتِهِمْ " . فَقَالَ لَهُ النَّاسُ : مَا هَذَا الَّذِي صَنَعْتَ ؟ قَالَ : " قَدْ فَعَلَ هَذَا مَنْ هُوَ خَيْرٌ مِنِّي . أَفَتَأْمُرُونِي أَنْ أُخْرِجَ النَّاسَ ، أَوْ أَنْ يَأْتُوا يَدُوسُونَ الطِّينَ إِلَى رُكَبِهِمْ " . هَذَا حَدِيثُ أَحْمَدَ بْنِ عَبْدَةَ . وَقَالَ يُوسُفُ : عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ رَجُلٍ مِنْ أَهْلِ الْبَصْرَةِ نَسِيبٍ لابْنِ سِيرِينَ ، وَقَالَ : " أَنْ أُخْرِجَ النَّاسَ ، وَنُكَلِّفَهُمْ أَنْ يَحْمِلُوا الْخَبَثَ مِنْ طُرُقِهِمْ إِلَى مَسْجِدِكُمْ "
Abdulloh ibn Horisdan rivoyat qilinadiki, Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) juma kuni muazzinga azon aytishni buyurdi, u kun yomgʻirli kun edi. Muazzin: «Allohu akbar, Allohu akbar, ashhadu an la ilaha illalloh, ashhadu anna Muhammadan Rasululloh», dedi. Soʻng Ibn Abbos unga: «Odamlarga nido qilib ayt, uylarida namoz oʻqishsin», dedi. Odamlar unga: «Bu qilganing nima?» dedilar. U: «Buni mendan yaxshiroq zot ham qilgan. Sizlar menga odamlarni chiqarishimni yoki ular tizzalarigacha loy kechib kelishlarini buyurasizlarmi?» dedi. Bu Ahmad ibn Abdaning hadisi. Yusuf esa: Abdulloh ibn Horisdan — u Basra ahlidan, Ibn Siyrinning qarindoshi — deb rivoyat qildi va: «odamlarni chiqarib, ularni yoʻllaridagi nopoklikni masjidingizga koʻtarib kelishga majbur qilishimnimi?» dedi.Абдуллоҳ ибн Ҳорисдан ривоят қилинадики, Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) жума куни муаззинга азон айтишни буюрди, у кун ёмғирли кун эди. Муаззин: «Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар, ашҳаду ан ла илаҳа иллаллоҳ, ашҳаду анна Муҳаммадан Расулуллоҳ», деди. Сўнг Ибн Аббос унга: «Одамларга нидо қилиб айт, уйларида намоз ўқишсин», деди. Одамлар унга: «Бу қилганинг нима?» дедилар. У: «Буни мендан яхшироқ зот ҳам қилган. Сизлар менга одамларни чиқаришимни ёки улар тиззаларигача лой кечиб келишларини буюрасизларми?» деди. Бу Аҳмад ибн Абданинг ҳадиси. Юсуф эса: Абдуллоҳ ибн Ҳорисдан — у Басра аҳлидан, Ибн Сийриннинг қариндоши — деб ривоят қилди ва: «одамларни чиқариб, уларни йўлларидаги нопокликни масжидингизга кўтариб келишга мажбур қилишимними?» деди.
نا مُؤَمَّلُ بْنُ هِشَامٍ ، ثنا إِسْمَاعِيلُ ، عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ صَاحِبِ الزِّيَادِيِّ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ ، أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ ، قَالَ لِمُؤَذِّنِهِ فِي يَوْمٍ مَطِيرٍ : " إِذَا قُلْتَ : أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ ، فَلا تَقُلْ : حَيَّ عَلَى الصَّلاةِ ، قُلْ : صَلُّوا فِي بُيُوتِكُمْ " . فَكَأَنَّ النَّاسَ اسْتَنْكَرُوا ذَلِكَ . فَقَالَ : " أَتَعْجَبُونَ مِنْ ذَا ، فَقَدْ فَعَلَهُ مَنْ هُوَ خَيْرٌ مِنِّي . إِنَّ الْجُمُعَةَ عَزْمَةٌ ، وَإِنِّي كَرِهْتُ أَنْ أُخْرِجَكُمْ فَتَمْشُوا فِي الطِّينِ وَالدَّحَضِ "
Abdulloh ibn Horisdan rivoyat qilinadiki, Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) yomgʻirli bir kunda oʻz muazziniga: «Qachon ‹Ashhadu anna Muhammadan rasululloh› desang, ‹Hayya alas-salah› dema, balki ‹Uylaringizda namoz oʻqinglar› degin» dedi. Shunda odamlar buni gʻalati koʻrgandek boʻldilar. Shunda u: «Bundan hayron boʻlyapsizlarmi? Buni mendan koʻra yaxshiroq zot ham qilgan. Albatta, juma (namozi) qatʼiy (vojib)dir, lekin men sizlarni chiqarib, loy va toyilchoq yerda yurishingizni yoqtirmadim» dedi.Абдуллоҳ ибн Ҳорисдан ривоят қилинадики, Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) ёмғирли бир кунда ўз муаззинига: «Қачон ‹Ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ› десанг, ‹Ҳайя алас-салаҳ› дема, балки ‹Уйларингизда намоз ўқинглар› дегин» деди. Шунда одамлар буни ғалати кўргандек бўлдилар. Шунда у: «Бундан ҳайрон бўляпсизларми? Буни мендан кўра яхшироқ зот ҳам қилган. Албатта, жума (намози) қатъий (вожиб)дир, лекин мен сизларни чиқариб, лой ва тойилчоқ ерда юришингизни ёқтирмадим» деди.
أنا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، ثنا أَبُو عَاصِمٍ ، أَخْبَرَنَا عَبَّادٌ وَهُوَ ابْنُ مَنْصُورٍ ، عَنْ عَطَاءٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ فِي يَوْمٍ مَطِيرٍ يَوْمَ الْجُمُعَةِ : " أَنْ صَلُّوا فِي رِحَالِكُمْ "
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ juma kuni, yomgʻirli kunda: «Oʻz turar joylaringizda namoz oʻqinglar», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ жума куни, ёмғирли кунда: «Ўз турар жойларингизда намоз ўқинглар», дедилар.
ثنا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، نا أَبُو عَامِرٍ ، ثنا قُرَّةُ ، عَنْ أَبِي جَمْرَةَ الضُّبَعِيِّ ، قَالَ : قُلْتُ لابْنِ عَبَّاسٍ : إِنَّ لِي جَرَّةً انْتُبِذَ لِي فِيهَا ، فَأَشْرَبُ مِنْهُ ، فَإِذَا أَطَلْتُ الْجُلُوسَ مَعَ الْقَوْمِ خَشِيتُ أَنْ أُفْتَضَحَ مِنْ حَلاوَتِهِ . فَقَالَ : قَدِمَ وَفْدُ عَبْدِ الْقَيْسِ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَقَالَ : " مَرْحَبًا بِالْوَفْدِ غَيْرَ خَزَايَا وَلا نَدَامَى " . قَالُوا : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، إِنَّ بَيْنَنَا وَبَيْنَكَ الْمُشْرِكِينَ مِنْ مُضَرَ ، وَإِنَّا لا نَصِلُ إِلَيْكَ إِلا فِي أَشْهُرِ الْحُرُمِ ، فَحَدِّثْنَا عَمَلا مِنَ الأَمْرِ إِذَا أَخَذْنَا بِهِ دَخَلْنَا بِهِ الْجَنَّةَ ، وَنَدْعُو إِلَيْهِ مَنْ وَرَاءَنَا . وَقَالَ : " آمُرُكُمْ بِأَرْبَعٍ ، وَأَنْهَاكُمْ عَنْ أَرْبَعٍ : الإِيمَانُ بِاللَّهِ ، وَهَلْ تَدْرُونَ مَا الإِيمَانُ بِاللَّهِ ؟ " قَالُوا : اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ . قَالَ : " شَهَادَةُ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ ، وَإِقَامُ الصَّلاةِ ، وَإِيتَاءُ الزَّكَاةِ ، وَصَوْمُ رَمَضَانَ ، وَتُعْطُوا الْخُمُسَ مِنَ الْمَغَانِمِ ، وَأَنْهَاكُمْ : عَنِ النَّبِيذِ فِي الدُّبَّاءِ ، وَالنَّقِيرِ ، وَالْحَنْتَمِ ، وَالْمُزَفَّتِ "
Abu Jamra az-Zubaʼiy aytadi: Men Ibn Abbosga: «Mening bir koʻzam bor, unda menga naviz tayyorlanadi, men undan ichaman. Odamlar bilan uzoq oʻtirsam, uning shirinligidan sharmanda boʻlishdan qoʻrqaman», dedim. U dedi: Abdulqays vakillari Rasululloh ﷺ huzurlariga kelishdi. U zot: «Xor ham boʻlmagan, pushaymon ham boʻlmagan vakillarga marhabo!» dedilar. Ular: «Ey Rasululloh, biz bilan sizning oraliqingizda Muzardan boʻlgan mushriklar bor, biz sizga faqat harom oylarda yeta olamiz. Bizga shunday bir amalni aytingki, uni tutsak, u bilan jannatga kiraylik va orqamizda qolganlarni ham unga chaqiraylik», deyishdi. U zot: «Sizlarni toʻrt narsaga buyuraman va toʻrt narsadan qaytaraman: Allohga iymon keltirish. Allohga iymon keltirish nima ekanini bilasizlarmi?» dedilar. Ular: «Alloh va Uning Rasuli bilguvchiroq», dedilar. U zot: «Allohdan oʻzga iloh yoʻqligiga guvohlik berish, namozni toʻkis ado etish, zakot berish, ramazon roʻzasini tutish va oʻljalardan beshdan birini berishingizdir. Sizlarni esa qovoq idish, oʻyilgan yogʻoch idish, hantam va smola surtilgan idishda tayyorlanadigan navizdan qaytaraman», dedilar.Абу Жамра аз-Зубаъий айтади: Мен Ибн Аббосга: «Менинг бир кўзам бор, унда менга навиз тайёрланади, мен ундан ичаман. Одамлар билан узоқ ўтирсам, унинг ширинлигидан шарманда бўлишдан қўрқаман», дедим. У деди: Абдулқайс вакиллари Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига келишди. У зот: «Хор ҳам бўлмаган, пушаймон ҳам бўлмаган вакилларга марҳабо!» дедилар. Улар: «Эй Расулуллоҳ, биз билан сизнинг оралиқингизда Музардан бўлган мушриклар бор, биз сизга фақат ҳаром ойларда ета оламиз. Бизга шундай бир амални айтингки, уни тутсак, у билан жаннатга кирайлик ва орқамизда қолганларни ҳам унга чақирайлик», дейишди. У зот: «Сизларни тўрт нарсага буюраман ва тўрт нарсадан қайтараман: Аллоҳга иймон келтириш. Аллоҳга иймон келтириш нима эканини биласизларми?» дедилар. Улар: «Аллоҳ ва Унинг Расули билгувчироқ», дедилар. У зот: «Аллоҳдан ўзга илоҳ йўқлигига гувоҳлик бериш, намозни тўкис адо этиш, закот бериш, рамазон рўзасини тутиш ва ўлжалардан бешдан бирини беришингиздир. Сизларни эса қовоқ идиш, ўйилган ёғоч идиш, ҳантам ва смола суртилган идишда тайёрланадиган навиздан қайтараман», дедилар.
ثنا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عِمْرَانَ الْعَابِدِيُّ ، نا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : " كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَجْوَدَ النَّاسِ بِالْخَيْرِ ، وَكَانَ أَجْوَدَ مَا يَكُونُ فِي شَهْرِ رَمَضَانَ حَتَّى يَنْسَلِخَ ، يَأْتِيهِ جِبْرِيلُ فَيَعْرِضُ عَلَيْهِ الْقُرْآنَ ، فَإِذَا لَقِيَهُ جِبْرِيلُ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَجْوَدَ بِالْخَيْرِ مِنَ الرِّيحِ الْمُرْسَلَةِ "
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ yaxshilik (xayr) qilishda odamlarning eng saxiysi edilar, ramazon oyida esa, u oy tugagunicha, eng saxiy boʻlar edilar. Jibril alayhissalom u zotning huzurlariga kelib, u zotga Qurʼonni oʻqib berar edi. Jibril u zot bilan uchrashganda, Rasululloh ﷺ yaxshilik qilishda esuvchi shamoldan ham saxiyroq boʻlar edilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ яхшилик (хайр) қилишда одамларнинг энг сахийси эдилар, рамазон ойида эса, у ой тугагунича, энг сахий бўлар эдилар. Жибрил алайҳиссалом у зотнинг ҳузурларига келиб, у зотга Қуръонни ўқиб берар эди. Жибрил у зот билан учрашганда, Расулуллоҳ ﷺ яхшилик қилишда эсувчи шамолдан ҳам сахийроқ бўлар эдилар.
حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ السَّكَنِ الْبَزَّارُ ، نا يَحْيَى بْنُ كَثِيرٍ ، ثنا شُعْبَةُ ، عَنْ سِمَاكٍ ، قَالَ : دَخَلْتُ عَلَى عِكْرِمَةَ فِي الْيَوْمِ الَّذِي يُشَكُّ فِيهِ مِنْ رَمَضَانَ ، وَهُوَ يَأْكُلُ ، فَقَالَ : ادْنُ فَكُلْ . فَقُلْتُ : إِنِّي صَائِمٌ ، قَالَ : وَاللَّهِ لَتَدْنُوَنَّ . قُلْتُ : فَحَدِّثْنِي . قَالَ : ثنا ابْنُ عَبَّاسٍ ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " لا تَسْتَقْبِلُوا الشَّهْرَ اسْتِقْبَالا ، صُومُوا لِرُؤْيَتِهِ ، وَأَفْطِرُوا لِرُؤْيَتِهِ ، فَإِنْ حَالَ بَيْنَكَ وَبَيْنَ مَنْظَرِهِ سَحَابٌ أَوْ قَتَرَةٌ ، فَأَكْمِلُوا الْعِدَّةَ ثَلاثِينَ "
Simok dedi: Ramazondan shubhali boʻlgan kunda Ikrimaning huzuriga kirdim, u ovqat yeyayotgan edi. U: «Yaqin kel, yeb ol», dedi. Men: «Men roʻzadorman», dedim. U: «Allohga qasamki, albatta yaqin kelasan», dedi. Men: «Unda menga hadis aytib ber», dedim. U dedi: Bizga Ibn Abbos hadis aytdiki, Rasululloh ﷺ: «Oyni (oldindan) qarshilab olmang. Uni koʻrib roʻza tuting va uni koʻrib iftor qiling. Agar sen bilan uni koʻrish orasiga bulut yoki gard toʻsiq boʻlsa, sanoqni oʻttizga toʻldiring», dedilar.Симок деди: Рамазондан шубҳали бўлган кунда Икриманинг ҳузурига кирдим, у овқат еяётган эди. У: «Яқин кел, еб ол», деди. Мен: «Мен рўзадорман», дедим. У: «Аллоҳга қасамки, албатта яқин келасан», деди. Мен: «Унда менга ҳадис айтиб бер», дедим. У деди: Бизга Ибн Аббос ҳадис айтдики, Расулуллоҳ ﷺ: «Ойни (олдиндан) қаршилаб олманг. Уни кўриб рўза тутинг ва уни кўриб ифтор қилинг. Агар сен билан уни кўриш орасига булут ёки гард тўсиқ бўлса, саноқни ўттизга тўлдиринг», дедилар.
حَدَّثَنَا بُنْدَارٌ ، نا مُحَمَّدٌ يَعْنِي ابْنَ جَعْفَرٍ ، نا شُعْبَةُ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبَا الْبَخْتَرِيِّ ، قَالَ : أَهْلَلْنَا هِلالَ رَمَضَانَ وَنَحْنُ بِذَاتِ عِرْقٍ ، قَالَ : فَأَرْسَلْنَا رَجُلا إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ يَسْأَلُهُ . فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ : إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " إِنَّ اللَّهَ قَدْ أَمَدَّهُ لَكُمْ لِرُؤْيَتِهِ ، فَإِنْ أُغْمِيَ عَلَيْكُمْ فَأَكْمِلُوا الْعِدَّةَ " . وَثنا يَحْيَى بْنُ حَكِيمٍ ، ثنا أَبُو دَاوُدَ ، ثنا شُعْبَةُ بِمِثْلِهِ
Abul-Baxtariy dedi: Biz Zotu Irqda boʻlganimizda Ramazon hilolini koʻrdik. Shunda Ibn Abbosning oldiga bir kishini yuborib, undan soʻradik. Ibn Abbos: «Albatta, Rasululloh ﷺ: ‹Alloh uni sizlar uchun koʻrilishiga qarab choʻzdi. Agar sizlarga bulut toʻsib qolsa, sanoqni toʻldiring›, dedilar», dedi. Bizga Yahyo ibn Hakim ham aytdi: bizga Abu Dovud aytdi: bizga Shuʼba xuddi shunday aytdi.Абул-Бахтарий деди: Биз Зоту Ирқда бўлганимизда Рамазон ҳилолини кўрдик. Шунда Ибн Аббоснинг олдига бир кишини юбориб, ундан сўрадик. Ибн Аббос: «Албатта, Расулуллоҳ ﷺ: ‹Аллоҳ уни сизлар учун кўрилишига қараб чўзди. Агар сизларга булут тўсиб қолса, саноқни тўлдиринг›, дедилар», деди. Бизга Яҳё ибн Ҳаким ҳам айтди: бизга Абу Довуд айтди: бизга Шуъба худди шундай айтди.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ السَّعْدِيُّ ، نا إِسْمَاعِيلُ يَعْنِي ابْنَ جَعْفَرٍ ، عَنْ مُحَمَّدٍ يَعْنِي ابْنَ أَبِي حَرْمَلَةَ ، عَنْ كُرَيْبٍ ، أَنَّ أُمَّ الْفَضْلِ بِنْتَ الْحَارِثِ بَعَثَتْهُ إِلَى مُعَاوِيَةَ بِالشَّامِ ، قَالَ : فَقَدِمْتُ الشَّامَ فَقَضَيْتُ حَاجَتَهَا ، وَاسْتَهَلَّ عَلَيَّ هِلالُ رَمَضَانَ وَأَنَا بِالشَّامِ ، فَرَأَيْنَا الْهِلالَ لَيْلَةَ الْجُمُعَةِ ، وَرَآهُ النَّاسُ وَصَامُوا ، وَصَامَ مُعَاوِيَةُ ، فَقَدِمْتُ الْمَدِينَةَ فِي آخِرِ الشَّهْرِ فَسَأَلَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ ثُمَّ ذَكَرَ الْهِلالَ ، فَقَالَ : " مَتَى رَأَيْتُمُ الْهِلالَ ؟ " فَقُلْتُ : رَأَيْنَاهُ لَيْلَةَ الْجُمُعَةِ . فَقَالَ : " أَنْتَ رَأَيْتَهُ لَيْلَةَ الْجُمُعَةِ ؟ " قُلْتُ : نَعَمْ أَنَا رَأَيْتُهُ لَيْلَةَ الْجُمُعَةِ ، وَرَآهُ النَّاسُ ، وَصَامُوا وَصَامَ مُعَاوِيَةُ . قَالَ : " لَكِنَّنَا رَأَيْنَاهُ لَيْلَةَ السَّبْتِ فَلا نَزَالُ نَصُومُهُ حَتَّى نُكْمِلَ ثَلاثِينَ أَوْ نَرَاهُ " ، فَقُلْتُ : أَوَلا تَكْتَفِي بِرُؤْيَةِ مُعَاوِيَةَ وَصِيَامِهِ ؟ قَالَ : " لا هكَذَا أَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ "
Kurayb (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Umm Fazl bint Horis uni Shomga Muoviyaning oldiga yubordi. U dedi: Men Shomga bordim va uning hojatini bajardim. Men Shomda ekanimda Ramazon hiloli koʻrindi. Hilolni juma kechasi koʻrdik, odamlar ham uni koʻrdi va roʻza tutishdi, Muoviya ham roʻza tutdi. Soʻng oy oxirida Madinaga keldim. Abdulloh ibn Abbos mendan (holimni) soʻradi, soʻng hilolni zikr etib: «Hilolni qachon koʻrdinglar?» dedi. Men: «Uni juma kechasi koʻrdik», dedim. U: «Sen oʻzing uni juma kechasi koʻrdingmi?» dedi. Men: «Ha, men uni juma kechasi koʻrdim, odamlar ham koʻrdi va roʻza tutishdi, Muoviya ham roʻza tutdi», dedim. U: «Lekin biz uni shanba kechasi koʻrdik. Toki oʻttizni toʻldirmagunimizcha yoki uni koʻrmagunimizcha roʻza tutaveramiz», dedi. Men: «Muoviyaning koʻrgani va roʻza tutgani senga kifoya qilmaydimi?» dedim. U: «Yoʻq, Rasululloh ﷺ bizni mana shunday buyurganlar», dedi.Курайб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Умм Фазл бинт Ҳорис уни Шомга Муовиянинг олдига юборди. У деди: Мен Шомга бордим ва унинг ҳожатини бажардим. Мен Шомда эканимда Рамазон ҳилоли кўринди. Ҳилолни жума кечаси кўрдик, одамлар ҳам уни кўрди ва рўза тутишди, Муовия ҳам рўза тутди. Сўнг ой охирида Мадинага келдим. Абдуллоҳ ибн Аббос мендан (ҳолимни) сўради, сўнг ҳилолни зикр этиб: «Ҳилолни қачон кўрдинглар?» деди. Мен: «Уни жума кечаси кўрдик», дедим. У: «Сен ўзинг уни жума кечаси кўрдингми?» деди. Мен: «Ҳа, мен уни жума кечаси кўрдим, одамлар ҳам кўрди ва рўза тутишди, Муовия ҳам рўза тутди», дедим. У: «Лекин биз уни шанба кечаси кўрдик. Токи ўттизни тўлдирмагунимизча ёки уни кўрмагунимизча рўза тутаверамиз», деди. Мен: «Муовиянинг кўргани ва рўза тутгани сенга кифоя қилмайдими?» дедим. У: «Йўқ, Расулуллоҳ ﷺ бизни мана шундай буюрганлар», деди.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْمُنْذِرِ ، نا ابْنُ فُضَيْلٍ ، نا حُصَيْنٌ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ ، عَنْ أَبِي الْبَخْتَرِيِّ ، قَالَ : خَرَجْنَا لِلْعُمْرَةِ ، فَلَمَّا نَزَلْنَا بِبَطْنِ نَخْلَةَ رَأَيْنَا الْهِلالَ ، فَقَالَ بَعْضُ الْقَوْمِ : هُوَ ابْنُ ثَلاثٍ ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ : هُوَ ابْنُ لَيْلَتَيْنِ . قَالَ : فَلَقِيَنَا ابْنُ عَبَّاسٍ ، فَقُلْنَا : رَأَيْنَا الْهِلالَ ، فَقَالَ بَعْضُ الْقَوْمِ : هُوَ ابْنُ ثَلاثٍ ، وَقَالَ بَعْضُهُمْ : هُوَ ابْنُ لَيْلَتَيْنِ . فَقَالَ : أَيَّ لَيْلَةٍ رَأَيْتُمُوهُ ؟ قُلْنَا : لَيْلَةَ كَذَا وَكَذَا . فَقَالَ : إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ : " إِنَّ اللَّهَ مَدَّهُ لِرُؤْيَتِهِ " فَهُوَ لِلَيْلَةِ رَأَيْتُمُوهُ
Abul-Baxtariy dedi: Biz umraga chiqdik. Botni Naxlaga tushganimizda hilolni koʻrdik. Qavmdan baʼzilari: «U uch kechalik», dedi. Baʼzilari: «U ikki kechalik», dedi. Soʻng biz Ibn Abbos bilan uchrashib: «Biz hilolni koʻrdik. Qavmdan baʼzilari ‹u uch kechalik› dedi, baʼzilari ‹u ikki kechalik› dedi», dedik. U: «Uni qaysi kechada koʻrdinglar?» dedi. Biz: «Falon-falon kechada», dedik. Shunda u: «Albatta, Rasululloh ﷺ: ‹Alloh uni koʻrilishi uchun choʻzdi›, dedilar. Bas, u siz koʻrgan kechaga (taalluqlidir)», dedi.Абул-Бахтарий деди: Биз умрага чиқдик. Ботни Нахлага тушганимизда ҳилолни кўрдик. Қавмдан баъзилари: «У уч кечалик», деди. Баъзилари: «У икки кечалик», деди. Сўнг биз Ибн Аббос билан учрашиб: «Биз ҳилолни кўрдик. Қавмдан баъзилари ‹у уч кечалик› деди, баъзилари ‹у икки кечалик› деди», дедик. У: «Уни қайси кечада кўрдинглар?» деди. Биз: «Фалон-фалон кечада», дедик. Шунда у: «Албатта, Расулуллоҳ ﷺ: ‹Аллоҳ уни кўрилиши учун чўзди›, дедилар. Бас, у сиз кўрган кечага (тааллуқлидир)», деди.
نا مُحَمَّدُ بْنُ عُثْمَانَ الْعِجْلِيُّ ، نا أَبُو أُسَامَةَ ، ثنا زَائِدَةُ ، نا سِمَاكُ بْنُ حَرْبٍ ، عَنْ عِكْرِمَةَ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : جَاءَ أَعْرَابِيٌّ إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , فَقَالَ : أَبْصَرْتُ الْهِلالَ اللَّيْلَةَ . فَقَالَ : " أَتَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ " ؟ قَالَ : نَعَمْ . قَالَ : " قُمْ يَا فُلانُ فَأَذِّنْ بِالنَّاسِ فَلْيَصُومُوا غَدًا " . ثنا مُوسَى بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَسْرُوقِيُّ ، نا حُسَيْنُ بْنُ عَلِيٍّ الْجُعْفِيُّ ، عَنْ زَائِدَةَ بِهَذَا الإِسْنَادِ وَنَحْوِهِ . وَقَالَ : أَمَرَ بِلالا فَأَذَّنَ بِالنَّاسِ
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Bir aʼrobiy Nabiy ﷺ huzurlariga kelib: «Bu kecha hilolni koʻrdim», dedi. U zot: «Allohdan boshqa iloh yoʻqligiga va Muhammad Uning bandasi va elchisi ekaniga guvohlik berasanmi?» dedilar. U: «Ha», dedi. U zot: «Ey falonchi, tur va odamlarga eʼlon qil, ertaga roʻza tutsinlar», dedilar. Bizga Muso ibn Abdurrahmon al-Masruqiy aytdi: bizga Husayn ibn Ali al-Juʼfiy Zoidadan shu isnod bilan shunga oʻxshashini aytdi va: «Bilolga buyurdilar, u odamlarga eʼlon qildi», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У деди: Бир аъробий Набий ﷺ ҳузурларига келиб: «Бу кеча ҳилолни кўрдим», деди. У зот: «Аллоҳдан бошқа илоҳ йўқлигига ва Муҳаммад Унинг бандаси ва элчиси эканига гувоҳлик берасанми?» дедилар. У: «Ҳа», деди. У зот: «Эй фалончи, тур ва одамларга эълон қил, эртага рўза тутсинлар», дедилар. Бизга Мусо ибн Абдурраҳмон ал-Масруқий айтди: бизга Ҳусайн ибн Али ал-Жуъфий Зоидадан шу иснод билан шунга ўхшашини айтди ва: «Билолга буюрдилар, у одамларга эълон қилди», деди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ مُحْرِزٍ أَصْلُهُ بَغْدَادِيٌّ انْتَقَلَ إِلَى فُسْطَاطٍ ، نا أَبُو أَحْمَدَ الزُّبَيْرِيُّ ، عَنْ سُفْيَانَ ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ ، عَنْ عَطَاءٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " الْفَجْرُ فَجْرَانِ : فَأَمَّا الأَوَّلُ فَإِنَّهُ لا يُحَرِّمُ الطَّعَامَ , وَلا يُحِلُّ الصَّلاةَ , وَأَمَّا الثَّانِي فَإِنَّهُ يُحَرِّمُ الطَّعَامَ , وَيُحِلُّ الصَّلاةَ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : هَذَا لَمْ يَرْوِهِ أَحَدٌ عَنْ أَبِي أَحْمَدَ إِلا ابْنُ مُحْرِزٍ هَذَا
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U dedi: Rasululloh ﷺ: «Fajr ikkitadir. Birinchisi taomni harom qilmaydi va namozni halol qilmaydi. Ikkinchisi esa taomni harom qiladi va namozni halol qiladi», dedilar. Abu Bakr aytdi: Buni Abu Ahmaddan mana shu Ibn Muhrizdan boshqa hech kim rivoyat qilmagan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Фажр иккитадир. Биринчиси таомни ҳаром қилмайди ва намозни ҳалол қилмайди. Иккинчиси эса таомни ҳаром қилади ва намозни ҳалол қилади», дедилар. Абу Бакр айтди: Буни Абу Аҳмаддан мана шу Ибн Муҳриздан бошқа ҳеч ким ривоят қилмаган.
نا بُنْدَارٌ ، نا أَبُو عَاصِمٍ ، نا زَمْعَةُ ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ وَهْرَامَ ، عَنْ عِكْرِمَةَ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " اسْتَعِينُوا بِطَعَامِ السَّحَرِ عَلَى صِيَامِ النَّهَارِ , وَبِقَيْلُولَةِ النَّهَارِ عَلَى قِيَامِ اللَّيْلِ "
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan, Nabiy ﷺdan rivoyat qilinadi: U zot: «Kunduzgi roʻzaga saharlik taomi bilan, tungi qiyomga kunduzgi qaylula bilan yordam soʻranglar», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан, Набий ﷺдан ривоят қилинади: У зот: «Кундузги рўзага саҳарлик таоми билан, тунги қиёмга кундузги қайлула билан ёрдам сўранглар», дедилар.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ الأَشَجُّ ، ثنا أَبُو خَالِدٍ ، ثنا الأَعْمَشُ ، عَنِ الْحَكَمِ ، وَسَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ ، وَمُسْلِمٍ الْبَطِينِ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ ، وَعَطَاءٍ ، وَمُجَاهِدٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : جَاءَتِ امْرَأَةٌ إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , فَقَالَتْ : إِنَّ أُخْتِي مَاتَتْ وَعَلَيْهَا صِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ , قَالَ : " لَوْ كَانَ عَلَى أُخْتِكَ دَيْنٌ , أَكُنْتِ تَقْضِينَهُ ؟ " قَالَتْ : نَعَمْ , قَالَ : " فَحَقُّ اللَّهِ أَحَقُّ "
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir ayol Nabiy ﷺning oldilariga keldi va: «Singlim vafot etdi, uning zimmasida ikki oy ketma-ket roʻza tutish (qarzi) bor edi», dedi. U zot: «Aytgin-chi, agar singling zimmasida bir qarz boʻlsa, sen uni toʻlarmiding?» dedilar. U: «Ha», dedi. U zot: «Allohning haqi (toʻlanishga) yanada haqliroqdir», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир аёл Набий ﷺнинг олдиларига келди ва: «Синглим вафот этди, унинг зиммасида икки ой кетма-кет рўза тутиш (қарзи) бор эди», деди. У зот: «Айтгин-чи, агар синглинг зиммасида бир қарз бўлса, сен уни тўлармидинг?» дедилар. У: «Ҳа», деди. У зот: «Аллоҳнинг ҳақи (тўланишга) янада ҳақлироқдир», дедилар.
حَدَّثَنَا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ ، حَدَّثَنَا الزُّهْرِيُّ . ح وَحَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ عُيَيْنَةَ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : " صَامَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَامَ الْفَتْحِ حَتَّى إِذَا بَلَغَ الْكَدِيدَ أَفْطَرَ " . وَإِنَّمَا يُؤْخَذُ بِالآخِرِ فَالآخِرِ مِنْ قَوْلِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ . هَذَا حَدِيثُ عَبْدِ الْجَبَّارِ , وَزَادَ : قَالَ سُفْيَانُ : لا أَدْرِي هَذَا مِنْ قَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ , أَوْ مِنْ قَوْلِ عُبَيْدِ اللَّهِ أَوْ مِنْ قَوْلِ الزُّهْرِيِّ ؟
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ Fath yili roʻza tutdilar, Kadidga yetganlarida esa iftor qildilar». (Bu masalada) Rasululloh ﷺning soʻzlaridan eng oxirgisi, eng keyingisi olinadi. Bu Abdul Jabborning hadisi. U (shuni) ziyoda qildi: Sufyon aytdi: Bu Ibn Abbosning soʻzimi, Ubaydullohning soʻzimi yoki Zuhriyning soʻzimi — bilmayman.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ Фатҳ йили рўза тутдилар, Кадидга етганларида эса ифтор қилдилар». (Бу масалада) Расулуллоҳ ﷺнинг сўзларидан энг охиргиси, энг кейингиси олинади. Бу Абдул Жабборнинг ҳадиси. У (шуни) зиёда қилди: Суфён айтди: Бу Ибн Аббоснинг сўзими, Убайдуллоҳнинг сўзими ёки Зуҳрийнинг сўзими — билмайман.
حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ الصَّبَّاحِ ، حَدَّثَنَا عَبِيدَةُ بْنُ حُمَيْدٍ ، حَدَّثَنَا مَنْصُورٌ . ح وَحَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ ، عَنْ مَنْصُورٍ ، عَنْ مُجَاهِدٍ ، عَنْ طَاوُسٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : " خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِنَ الْمَدِينَةِ يُرِيدُ مَكَّةَ , فَصَامَ حَتَّى أَتَى عُسْفَانَ , فَدَعَا بِإِنَاءٍ , فَوَضَعَهُ عَلَى يَدِهِ , حَتَّى نَظَرَ إِلَيْهِ النَّاسُ , ثُمَّ أَفْطَرَ " . وَكَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ يَقُولُ : مَنْ شَاءَ صَامَ , وَمَنْ شَاءَ أَفْطَرَ . هَذَا حَدِيثُ الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدٍ . وَقَالَ يُوسُفُ : " سَافَرَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي رَمَضَانَ فَصَامَ حَتَّى بَلَغَ عُسْفَانَ , ثُمَّ دَعَا بِإِنَاءٍ , فَشَرِبَ نَهَارًا ، لِيَرَاهُ النَّاسُ , ثُمَّ أَفْطَرَ حَتَّى قَدِمَ مَكَّةَ " . قَالَ : كَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ يَقُولُ : صَامَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي السَّفَرِ , وَأَفْطَرَ , وَمَنْ شَاءَ صَامَ , وَمَنْ شَاءَ أَفْطَرَ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : هَذَا الْخَبَرُ يُصَرِّحُ أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ كَانَ يَرَى صَوْمَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي السَّفَرِ فِي الابْتِدَاءِ , وَإِفْطَارَهُ بَعْدُ , هَذَا مِنَ الْجِنْسِ الْمُبَاحِ أَنَّ كِلا الْفِعْلَيْنِ جَائِزٌ , لا أَنَّ إِفْطَارَهُ بَعْدَ بُلُوغِهِ عُسْفَانَ كَانَ نَسْخًا لِمَا تَقَدَّمَ مِنْ صَوْمِهِ
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ Makkani koʻzlab Madinadan chiqdilar va Usfonga yetgunlaricha roʻza tutdilar. Soʻng bir idish soʻrab, uni qoʻllariga qoʻydilar — hatto odamlar unga qaradilar, keyin iftor qildilar». Ibn Abbos: «Kim xohlasa roʻza tutsin, kim xohlasa iftor qilsin», der edi. Bu Hasan ibn Muhammadning hadisi. Yusuf esa shunday dedi: «Rasululloh ﷺ Ramazonda safar qildilar va Usfonga yetgunlaricha roʻza tutdilar. Soʻng bir idish soʻrab, odamlar koʻrsin deb kunduzi ichdilar, soʻng Makkaga kelgunlaricha iftor qilgan holda boʻldilar». U aytdi: Ibn Abbos: «Rasululloh ﷺ safarda roʻza ham tutdilar, iftor ham qildilar; kim xohlasa roʻza tutsin, kim xohlasa iftor qilsin», der edi. Abu Bakr aytdi: Bu xabar Ibn Abbos Nabiy ﷺning safar boshida roʻza tutganlarini, keyin esa iftor qilganlarini — bu ikki ishning ham joiz boʻlgan turidan deb bilganini ochiq bayon qiladi; Usfonga yetganlaridan keyingi iftorlari esa avvalgi roʻzalarini nasx qilish emas edi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ Маккани кўзлаб Мадинадан чиқдилар ва Усфонга етгунларича рўза тутдилар. Сўнг бир идиш сўраб, уни қўлларига қўйдилар — ҳатто одамлар унга қарадилар, кейин ифтор қилдилар». Ибн Аббос: «Ким хоҳласа рўза тутсин, ким хоҳласа ифтор қилсин», дер эди. Бу Ҳасан ибн Муҳаммаднинг ҳадиси. Юсуф эса шундай деди: «Расулуллоҳ ﷺ Рамазонда сафар қилдилар ва Усфонга етгунларича рўза тутдилар. Сўнг бир идиш сўраб, одамлар кўрсин деб кундузи ичдилар, сўнг Маккага келгунларича ифтор қилган ҳолда бўлдилар». У айтди: Ибн Аббос: «Расулуллоҳ ﷺ сафарда рўза ҳам тутдилар, ифтор ҳам қилдилар; ким хоҳласа рўза тутсин, ким хоҳласа ифтор қилсин», дер эди. Абу Бакр айтди: Бу хабар Ибн Аббос Набий ﷺнинг сафар бошида рўза тутганларини, кейин эса ифтор қилганларини — бу икки ишнинг ҳам жоиз бўлган туридан деб билганини очиқ баён қилади; Усфонга етганларидан кейинги ифторлари эса аввалги рўзаларини насх қилиш эмас эди.