نا الرَّبِيعُ بْنُ سَلْمَانَ ، نا شُعَيْبٌ يَعْنِي ابْنَ اللَّيْثِ ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ ، وَطَاوُسٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، أَنَّهُ قَالَ : كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُعَلِّمُنَا التَّشَهُّدَ كَمَا يُعَلِّمُنَا الْقُرْآنَ ، وَكَانَ يَقُولُ : " التَّحِيَّاتُ الْمُبَارَكَاتُ الصَّلَوَاتُ الطَّيِّبَاتُ لِلَّهِ ، سَلامٌ عَلَيْكَ أَيُّهَا النَّبِيُّ وَرَحْمَةُ اللَّهِ وَبَرَكَاتُهُ ، سَلامٌ عَلَيْنَا وَعَلَى عِبَادِ اللَّهِ الصَّالِحِينَ ، أَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ ، وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ "
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ bizga tashahhudni xuddi Qurʼonni oʻrgatganlaridek oʻrgatardilar va: «At-tahiyyatul-muborakotus-salavotut-toyyibatu lillahi, salomun alayka ayyuhan-nabiyyu va rahmatullohi va barakotuh, salomun alayno va alo ibodillahis-solihin, ashhadu an la ilaha illalloh va ashhadu anna Muhammadan rasululloh», deb aytar edilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ бизга ташаҳҳудни худди Қуръонни ўргатганларидек ўргатардилар ва: «Ат-таҳийятул-муборакотус-салавотут-тоййибату лиллаҳи, саломун алайка айюҳан-набийю ва раҳматуллоҳи ва баракотуҳ, саломун алайно ва ало ибодиллаҳис-солиҳин, ашҳаду ан ла илаҳа иллаллоҳ ва ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ», деб айтар эдилар.
نا يَحْيَى بْنُ حَكِيمٍ ، نا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ . ح وَحَدَّثَنَا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، نا سُفْيَانُ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَهُوَ مَوْلَى آلِ طَلْحَةَ ، عَنْ كُرَيْبٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : قَالَتْ جُوَيْرِيَةُ بِنْتُ الْحَارِثِ ، وَكَانَ اسْمُهَا بَرَّةَ ، فَحَوَّلَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ اسْمَهَا وَسَمَّاهَا جُوَيْرِيَةَ ، وَكَرِهَ أَنْ يُقَالَ : خَرَجَ مِنْ عِنْدِ بَرَّةَ ، قَالَتْ : خَرَجَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَأَنَا فِي مُصَلاي ، فَرَجَعَ حِينَ تَعَالَى النَّهَارُ وَأَنَا فِيهِ ، فَقَالَ : " لَمْ تَزَالِي فِي مُصَلاكِ مُنْذُ خَرَجْتُ ؟ " ، قُلْتُ : نَعَمْ ، قَالَ : " قَدْ قُلْتُ أَرْبَعَ كَلِمَاتٍ ثَلاثَ مَرَّاتٍ لَوْ وُزِنَّ بِمَا قُلْتِ لَوَزَنَتْهُنَّ : سُبْحَانَ اللَّهِ وَبِحَمْدِهِ ، عَدَدَ خَلْقِهِ ، وَرِضَا نَفْسِهِ ، وَزِنَةَ عَرْشِهِ ، وَمِدَادَ كَلِمَاتِهِ " . هَذَا حَدِيثُ يَحْيَى بْنِ حَكِيمٍ ، وَقَالَ عَبْدُ الْجَبَّارِ : عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حِينَ خَرَجَ إِلَى صَلاةِ الصُّبْحِ وَجُوَيْرِيَةُ جَالِسَةٌ فِي الْمَسْجِدِ ، فَذَكَرَ الْحَدِيثَ وَلَمْ يَذْكُرْ مَا قَبْلَ هَذَا مِنَ الْكَلامِ
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) dedi: Juvayriya bint al-Horis — uning ismi Barra edi, Nabiy ﷺ uning ismini oʻzgartirib, Juvayriya deb qoʻydilar va: ‹Barraning oldidan chiqdi›, deyilishini yoqtirmadilar — dedi: Nabiy ﷺ chiqib ketdilar, men esa namozgohimda edim. Kun koʻtarilganda qaytdilar, men hamon oʻsha yerda edim. U zot: «Men chiqqanimdan beri namozgohingda turibsanmi?» dedilar. Men: ‹Ha›, dedim. U zot: «Men toʻrt kalimani uch marta aytdim; agar ular sen aytgan narsalar bilan tortilsa, ularning (tarozisi) bosib ketardi: Subhanallohi va bihamdihi, adada xalqihi, va rizo nafsihi, va zinata arshihi, va midada kalimatihi», dedilar. Bu Yahyo ibn Hakimning hadisidir. Abdujabbor esa Ibn Abbosdan (rivoyat qilib): Nabiy ﷺ subh namoziga chiqqanlarida Juvayriya masjidda oʻtirgan edi, deb hadisni zikr qildi va bundan oldingi soʻzni zikr qilmadi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) деди: Жувайрия бинт ал-Ҳорис — унинг исми Барра эди, Набий ﷺ унинг исмини ўзгартириб, Жувайрия деб қўйдилар ва: ‹Барранинг олдидан чиқди›, дейилишини ёқтирмадилар — деди: Набий ﷺ чиқиб кетдилар, мен эса намозгоҳимда эдим. Кун кўтарилганда қайтдилар, мен ҳамон ўша ерда эдим. У зот: «Мен чиққанимдан бери намозгоҳингда турибсанми?» дедилар. Мен: ‹Ҳа›, дедим. У зот: «Мен тўрт калимани уч марта айтдим; агар улар сен айтган нарсалар билан тортилса, уларнинг (тарозиси) босиб кетарди: Субҳаналлоҳи ва биҳамдиҳи, адада халқиҳи, ва ризо нафсиҳи, ва зината аршиҳи, ва мидада калиматиҳи», дедилар. Бу Яҳё ибн Ҳакимнинг ҳадисидир. Абдужаббор эса Ибн Аббосдан (ривоят қилиб): Набий ﷺ субҳ намозига чиққанларида Жувайрия масжидда ўтирган эди, деб ҳадисни зикр қилди ва бундан олдинги сўзни зикр қилмади.
نا بِشْرُ بْنُ مُعَاذٍ الْعَقَدِيُّ ، أَخْبَرَنَا أَبُو عَوَانَةَ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ ، عَنْ طَاوُسٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " أُمِرْتُ أَنْ أَسْجُدَ عَلَى سَبْعَةٍ ، وَلا أَكُفَّ شَعَرًا وَلا ثَوْبًا "
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) dedi: Rasululloh ﷺ: «Men yettita (aʼzo) ustida sajda qilishga hamda sochni ham, kiyimni ham yigʻmaslikka buyurilganman», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Мен еттита (аъзо) устида сажда қилишга ҳамда сочни ҳам, кийимни ҳам йиғмасликка буюрилганман», дедилар.
نَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْحَكَمِ بْنِ أَبَانَ ، حَدَّثَنِي أَبِي ، عَنْ عِكْرِمَةَ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : كَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " رُبَّمَا صَلَّى عَلَى الْمَكَانِ الَّذِي يُجَامِعُ عَلَيْهِ "
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) dedi: Nabiy ﷺ baʼzan oʻzlari jimo qilgan joyda namoz oʻqir edilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) деди: Набий ﷺ баъзан ўзлари жимо қилган жойда намоз ўқир эдилар.
أنا أَبُو طَاهِرٍ ، نَا الْفَضْلُ بْنُ يَعْقُوبَ الرُّخَامِيُّ ، نَا الْهَيْثَمُ بْنُ جَمِيلٍ ، نَا جَرِيرُ بْنُ حَازِمٍ ، عَنْ يَعْلَى بْنِ حَكِيمٍ ، وَالزُّبَيْرِ بْنِ الْخِرِّيتِ ، عَنْ عِكْرِمَةَ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ " يُصَلِّي فَمَرَّتْ شَاةٌ بَيْنَ يَدَيْهِ فَسَاعَاهَا إِلَى الْقِبْلَةِ حَتَّى أَلْزَقَ بَطْنُهُ بِالْقِبْلَةِ "
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ namoz oʻqiyotgan edilar, oldilaridan bir qoʻy oʻtdi. Shunda u zot uni qiblaga tomon siqib bordilar, hatto qorinlari qiblaga yopishdi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ намоз ўқиётган эдилар, олдиларидан бир қўй ўтди. Шунда у зот уни қиблага томон сиқиб бордилар, ҳатто қоринлари қиблага ёпишди.
نَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ هَاشِمٍ ، ثنا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ ، عَنْ شُعْبَةَ ، عَنْ قَتَادَةَ ، عَنْ جَابِرِ بْنِ يَزِيدَ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " يَقْطَعُ الصَّلاةَ الْكَلْبُ ، وَالْمَرْأَةُ الْحَائِضُ "
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «It va hayz koʻrgan ayol namozni uzadi», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Ит ва ҳайз кўрган аёл намозни узади», дедилар.
ناهُ أَبُو مُوسَى مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى ، وَعَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، وَسَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، قَالُوا : ثنا سُفْيَانُ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : جِئْتُ أَنَا وَالْفَضْلُ وَنَحْنُ عَلَى أَتَانٍ ، وَرَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " يُصَلِّي بِالنَّاسِ بِعَرَفَةَ ، فَمَرَرْنَا عَلَى بَعْضِ الصُّفُوفِ ، فَنَزَلْنَا عَنْهَا ، وَتَرَكْنَاهَا تَرْتَعُ ، فَلَمْ يَقُلْ لَنَا " ، قَالَ أَبُو مُوسَى : يَعْنِي شَيْئًا ، وَقَالَ عَبْدُ الْجَبَّارِ : فَلَمْ يَنْهَنَا النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَقَالَ الْمَخْزُومِيُّ : فَلَمْ يَقُلْ لَنَا شَيْئًا قَالَ أَبُو بَكْرٍ : رَوَاهُ مَعْمَرٌ ، وَمَالِكٌ ، فَقَالا : يُصَلِّي بِالنَّاسِ بِمِنًى
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi: Men va Fadl bir modaeshak ustida keldik, Rasululloh ﷺ esa Arafotda odamlarga namoz oʻqib berayotgan edilar. Biz saflarning baʼzisi yonidan oʻtdik, soʻng undan tushdik va uni oʻtlagani qoʻyib yubordik. U zot bizga (hech narsa) demadilar. Abu Muso: «yaʼni biror narsa (demadilar)», dedi. Abduljabbor: «Nabiy ﷺ bizni qaytarmadilar», dedi. Al-Maxzumiy esa: «Bizga hech narsa demadilar», dedi. Abu Bakr aytdi: Buni Maʼmar va Molik rivoyat qilib, ikkalasi: «Minoda odamlarga namoz oʻqib berardilar», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди: Мен ва Фадл бир модаэшак устида келдик, Расулуллоҳ ﷺ эса Арафотда одамларга намоз ўқиб бераётган эдилар. Биз сафларнинг баъзиси ёнидан ўтдик, сўнг ундан тушдик ва уни ўтлагани қўйиб юбордик. У зот бизга (ҳеч нарса) демадилар. Абу Мусо: «яъни бирор нарса (демадилар)», деди. Абдулжаббор: «Набий ﷺ бизни қайтармадилар», деди. Ал-Махзумий эса: «Бизга ҳеч нарса демадилар», деди. Абу Бакр айтди: Буни Маъмар ва Молик ривоят қилиб, иккаласи: «Минода одамларга намоз ўқиб берардилар», дедилар.
ثناهُ أَبُو موسى ، حَدَّثَنِي عَبْدُ الأَعْلَى ، ثنا مَعْمَرٌ ، ح وَثنا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ ، أَنَّ مَالِكًا حَدَّثَهُ ، ح وَحَدَّثَنَا يَعْقُوبُ الدَّوْرَقِيُّ ، ثنا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ ، عَنْ مَالِكٍ ، فِي خَبَرِ مَعْمَرٍ " وَمَرَّتِ الأَتَانُ بَيْنَ يَدَيِ النَّاسِ ، فَلَمْ يَقْطَعْ عَلَيْهِمُ الصَّلاةَ " وَفِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، عَنْ مَالِكٍ : " وَأَنَا عَلَى حِمَارٍ فَتَرَكْتُهُ بَيْنَ الصَّفِّ ، وَدَخَلْتُ فِي الصَّلاةِ ، فَلَمْ يَعِبْ عَلَيَّ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : وَلَيْسَ فِي هَذَا الْخَبَرِ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ رَأَى الأَتَانَ تَمُرُّ ، وَلا تَرْتَعُ بَيْنَ يَدَيِ الصُّفُوفِ ، وَلا أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أُعْلِمَ بِذَلِكَ فَلَمْ يَأْمُرْ مَنْ مَرَّتِ الأَتَانُ بَيْنَ يَدَيْهِ بِإِعَادَةِ الصَّلاةِ ، وَالْخَبَرُ ثَابِتٌ صَحِيحٌ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّ " الْكَلْبَ الأَسْوَدَ ، وَالْمَرْأَةَ الْحَائِضَ ، وَالْحِمَارَ ، يَقْطَعُ الصَّلاةَ " وَمَا لَمْ يَثْبُتْ خَبَرٌ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِضِدِّ ذَلِكَ لَمْ يَجُزِ الْقَوْلُ وَالْفُتْيَا بِخِلافِ مَا ثَبَتَ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ
Maʼmarning xabarida: «Modaeshak odamlarning oldidan oʻtdi, lekin ularning namozini uzmadi», (deb keladi). Abdurrahmonning Molikdan (rivoyatida) esa: «Men eshak ustida edim, uni safning orasida qoldirib, namozga kirdim; u zot buni menga ayb qilmadilar», (deb keladi). Abu Bakr aytdi: Bu xabarda Nabiy ﷺ modaeshakning saflar oldidan oʻtganini yoki oʻtlaganini koʻrganlari ham, Nabiy ﷺ ga bu haqda bildirilib, oldidan modaeshak oʻtgan kishiga namozni qayta oʻqishni buyurmaganlari ham yoʻq. Nabiy ﷺ dan qora it, hayz koʻrgan ayol va eshak namozni uzishi haqidagi xabar sobit va sahihdir. Nabiy ﷺ dan buning aksiga (dalolat qiluvchi) xabar sobit boʻlmas ekan, Nabiy ﷺ dan sobit boʻlgan narsaga xilof soʻz aytish ham, fatvo berish ham joiz emas.Маъмарнинг хабарида: «Модаэшак одамларнинг олдидан ўтди, лекин уларнинг намозини узмади», (деб келади). Абдурраҳмоннинг Моликдан (ривоятида) эса: «Мен эшак устида эдим, уни сафнинг орасида қолдириб, намозга кирдим; у зот буни менга айб қилмадилар», (деб келади). Абу Бакр айтди: Бу хабарда Набий ﷺ модаэшакнинг сафлар олдидан ўтганини ёки ўтлаганини кўрганлари ҳам, Набий ﷺ га бу ҳақда билдирилиб, олдидан модаэшак ўтган кишига намозни қайта ўқишни буюрмаганлари ҳам йўқ. Набий ﷺ дан қора ит, ҳайз кўрган аёл ва эшак намозни узиши ҳақидаги хабар собит ва саҳиҳдир. Набий ﷺ дан бунинг аксига (далолат қилувчи) хабар собит бўлмас экан, Набий ﷺ дан собит бўлган нарсага хилоф сўз айтиш ҳам, фатво бериш ҳам жоиз эмас.
وَقَدْ رَوَى شُعْبَةُ ، عَنِ الْحَكَمِ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ الْجَزَّارِ ، عَنْ صُهَيْبٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : " جِئْتُ أَنَا وَغُلامٌ مِنْ بَنِي هَاشِمٍ عَلَى حِمَارٍ ، أَوْ حِمَارَيْنِ ، فَمَرَرْتُ بَيْنَ يَدَيْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَهُوَ يُصَلِّي ، فَلَمْ يَنْصَرِفْ ، وَجَاءَتْ جَارِيَتَانِ مِنْ بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ ، فَأَخَذَتَا بِرُكْبَتَيْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَفَرَعَ أَوْ فَرَّقَ بَيْنَهُمَا ، وَلَمْ يَنْصَرِفْ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : وَلَيْسَ فِي هَذَا الْخَبَرِ أَنَّ الْحِمَارَ مَرَّ بَيْنَ يَدَيْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَإِنَّمَا قَالَ : فَمَرَرْتُ بَيْنَ يَدَيْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَهَذِهِ اللَّفْظَةُ تَدُلُّ أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ مَرَّ بَيْنَ يَدَيِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بَعْدَ نُزُولِهِ عَنِ الْحِمَارِ ؛ لأَنَّهُ قَالَ : فَمَرَرْتُ بَيْنَ يَدَيْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَهُوَ يُصَلِّي إِلا أَنَّ عُبَيْدَ اللَّهِ بْنَ مُوسَى رَوَاهُ ، عَنْ شُعْبَةَ ، قَالَ : فَمَرَرْنَا بَيْنَ يَدَيْهِ ، ثُمَّ نَزَلْنَا فَدَخَلْنَا مَعَهُ فِي الصَّلاةِ ، ناهُ مُحَمَّدُ بْنُ عُثْمَانَ الْعِجْلِيُّ ، ثنا عُبَيْدُ اللَّهِ ، وَالْحُكْمُ لِعُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ مُوسَى عَلَى مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ مُحَالٌ ، لا سِيَّمَا فِي حَدِيثِ شُعْبَةَ ، وَلَوْ خَالَفَ مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ عَدَدَ مِثْلِ عُبَيْدِ اللَّهِ فِي حَدِيثِ شُعْبَةَ ، لَكَانَ الْحُكْمُ لِمُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرٍ عَلَيْهِمْ . وَقَدْ رَوَى هَذَا الْخَبَرَ مَنْصُورُ بْنُ الْمُعْتَمِرِ ، عَنِ الْحَكَمِ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ الْجَزَّارِ ، عَنْ أَبِي الصَّهْبَاءِ ، وَهُوَ صُهَيْبٌ ، قَالَ : كُنَّا عِنْدَ ابْنِ عَبَّاسٍ ، فَذَكَرْنَا مَا يَقْطَعُ الصَّلاةَ ، فَقَالُوا : الْحِمَارُ وَالْمَرْأَةُ ، فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ : " لَقَدْ جِئْتُ أَنَا وَغُلامٌ مِنْ بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ مُرْتَدِفَيْنِ عَلَى حِمَارٍ ، وَرَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُصَلِّي بِالنَّاسِ فِي أَرْضٍ خَلاءٍ ، فَتَرَكْنَا الْحِمَارَ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ ، ثُمَّ جِئْنَا حَتَّى دَخَلْنَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ ، فَمَا بَالَى ذَلِكَ ، وَلَقَدْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُصَلِّي ، فَجَاءَتْ جَارِيَتَانِ مِنْ بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ اقْتَتَلَتَا ، " فَأَخَذَهُمَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَنَزَعَ إِحْدَاهُمَا مِنَ الأُخْرَى ، فَمَا بَالَى ذَلِكَ " . ناهُ يُوسُفُ بْنُ مُوسَى ، ثنا جَرِيرٌ ، عَنْ مَنْصُورٍ ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : وَهَذَا الْخَبَرُ ظَاهِرُهُ كَخَبَرِ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ الْحِمَارَ إِنَّمَا مَرَّ بَيْنَ يَدَيْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، لا بَيْنَ يَدَيِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَلَيْسَ فِيهِ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَلِمَ بِذَلِكَ ، فَإِنْ كَانَ فِي الْخَبَرِ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَلِمَ بِمُرُورِ الْحِمَارِ بَيْنَ يَدَيْ بَعْضِ مَنْ كَانَ خَلْفَهُ فَجَائِزٌ أَنْ تَكُونَ سُتْرَةُ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَتْ سُتْرَةً لِمَنْ خَلْفَهُ ، إِذِ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَدْ كَانَ يَسْتَتِرُ بِالْحَرْبَةِ إِذَا صَلَّى بِالْمُصَلَّى ، وَلَوْ كَانَتْ سُتْرَتُهُ لا تَكُونُ سُتْرَةً لِمَنْ خَلْفَهُ لاحْتَاجَ كُلُّ مَأْمُومٍ أَنْ يَسْتَتِرَ بِحَرْبَةٍ ، كَاسْتِتَارِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِهَا ، فَحَمْلُ الْعَنَزَةِ لِلنَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَسْتَتِرُ بِهَا دُونَ أَنْ يَأْمُرَ الْمَأْمُومِينَ بِالاسْتِتَارِ خَلْفَهُ كَالدَّالِ عَلَى أَنَّ سُتْرَةَ الإِمَامِ تَكُونُ سُتْرَةً لِمَنْ خَلْفَهُ
Shuʼba al-Hakamdan, u Yahyo ibn al-Jazzordan, u Suhaybdan, u Ibn Abbosdan rivoyat qildi. Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi: «Men va Bani Hoshimdan bir bola bir eshak — yoki ikki eshak — ustida keldik va Rasululloh ﷺ namoz oʻqiyotgan holda u zotning oldilaridan oʻtdik; u zot (namozdan) chiqmadilar. Soʻng Bani Abdulmuttalibdan ikki qizcha kelib, Rasululloh ﷺ ning ikki tizzalarini ushlashdi; u zot ikkovini ajratib qoʻydilar va (namozdan) chiqmadilar». Abu Bakr aytdi: Bu xabarda eshak Rasululloh ﷺ ning oldilaridan oʻtgani (aytilgani) yoʻq; balki u: «Rasululloh ﷺ ning oldilaridan oʻtdim», dedi. Bu lafz Ibn Abbos eshakdan tushganidan keyin Nabiy ﷺ ning oldilaridan oʻtganiga dalolat qiladi; chunki u: «Rasululloh ﷺ namoz oʻqiyotgan holda oldilaridan oʻtdim», dedi. Faqat Ubaydulloh ibn Muso buni Shuʼbadan rivoyat qilib: «Biz u zotning oldilaridan oʻtdik, soʻng tushdik va u zot bilan namozga kirdik», dedi. Buni bizga Muhammad ibn Usmon al-Ijliy Ubaydullohdan soʻzlab berdi. Shuʼbaning hadisida — ayniqsa — hukmning Ubaydulloh ibn Musoga berilib, Muhammad ibn Jaʼfarga berilmasligi mahol; agar Muhammad ibn Jaʼfar Shuʼbaning hadisida Ubaydullohga oʻxshash bir necha (roviy)ga xilof qilganda ham, hukm Muhammad ibn Jaʼfarniki boʻlur edi. Bu xabarni Mansur ibn al-Muʼtamir ham al-Hakamdan, u Yahyo ibn al-Jazzordan, u Abu-s-Sahbodan — u Suhaybdir — rivoyat qildi. U dedi: Biz Ibn Abbosning huzurida edik, namozni nima uzishini zikr qildik. (Odamlar): «Eshak va ayol», dedilar. Ibn Abbos: «Men va Bani Abdulmuttalibdan bir bola bir eshakka mingashib kelgan edik, Rasululloh ﷺ esa ochiq bir yerda odamlarga namoz oʻqib berayotgan edilar. Biz eshakni ularning oldilarida qoldirib, kelib ularning safiga kirdik; u zot bunga eʼtibor bermadilar. Rasululloh ﷺ namoz oʻqiyotgan edilar, Bani Abdulmuttalibdan ikki qizcha kelib urishib qolishdi. Rasululloh ﷺ ularni ushlab, birini ikkinchisidan ajratdilar va bunga eʼtibor bermadilar», dedi. Buni bizga Yusuf ibn Muso Jaririrdan, u Mansurdan soʻzlab berdi. Abu Bakr aytdi: Bu xabarning zohiri Ubaydulloh ibn Abdullohning Ibn Abbosdan (rivoyat qilgan) xabari kabidir: eshak Nabiy ﷺ ning oldilaridan emas, balki u zotning ashoblari oldidan oʻtgan; unda Nabiy ﷺ buni bilganlari (haqida ham hech narsa) yoʻq. Agar xabarda Nabiy ﷺ orqalaridagi baʼzi kishilarning oldidan eshak oʻtganini bilganlari (aytilgan) boʻlsa, Nabiy ﷺ ning sutralari orqalaridagilar uchun ham sutra boʻlgan boʻlishi joizdir; zero Nabiy ﷺ musallada namoz oʻqiganlarida nayza bilan toʻsinar edilar. Agar u zotning sutralari orqalaridagilar uchun sutra boʻlmaganida, har bir maʼmumga Nabiy ﷺ nayza bilan toʻsinganlari kabi (alohida) nayza bilan toʻsinishga hojat tushar edi. Nabiy ﷺ uchun u zot toʻsinadigan anaza koʻtarib borilishi va orqalaridagi maʼmumlarni toʻsinishga buyurmasliklari imomning sutrasi orqasidagilar uchun ham sutra boʻlishiga dalolat qiluvchidir.Шуъба ал-Ҳакамдан, у Яҳё ибн ал-Жаззордан, у Суҳайбдан, у Ибн Аббосдан ривоят қилди. Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди: «Мен ва Бани Ҳошимдан бир бола бир эшак — ёки икки эшак — устида келдик ва Расулуллоҳ ﷺ намоз ўқиётган ҳолда у зотнинг олдиларидан ўтдик; у зот (намоздан) чиқмадилар. Сўнг Бани Абдулмутталибдан икки қизча келиб, Расулуллоҳ ﷺ нинг икки тиззаларини ушлашди; у зот икковини ажратиб қўйдилар ва (намоздан) чиқмадилар». Абу Бакр айтди: Бу хабарда эшак Расулуллоҳ ﷺ нинг олдиларидан ўтгани (айтилгани) йўқ; балки у: «Расулуллоҳ ﷺ нинг олдиларидан ўтдим», деди. Бу лафз Ибн Аббос эшакдан тушганидан кейин Набий ﷺ нинг олдиларидан ўтганига далолат қилади; чунки у: «Расулуллоҳ ﷺ намоз ўқиётган ҳолда олдиларидан ўтдим», деди. Фақат Убайдуллоҳ ибн Мусо буни Шуъбадан ривоят қилиб: «Биз у зотнинг олдиларидан ўтдик, сўнг тушдик ва у зот билан намозга кирдик», деди. Буни бизга Муҳаммад ибн Усмон ал-Ижлий Убайдуллоҳдан сўзлаб берди. Шуъбанинг ҳадисида — айниқса — ҳукмнинг Убайдуллоҳ ибн Мусога берилиб, Муҳаммад ибн Жаъфарга берилмаслиги маҳол; агар Муҳаммад ибн Жаъфар Шуъбанинг ҳадисида Убайдуллоҳга ўхшаш бир неча (ровий)га хилоф қилганда ҳам, ҳукм Муҳаммад ибн Жаъфарники бўлур эди. Бу хабарни Мансур ибн ал-Муътамир ҳам ал-Ҳакамдан, у Яҳё ибн ал-Жаззордан, у Абу-с-Саҳбодан — у Суҳайбдир — ривоят қилди. У деди: Биз Ибн Аббоснинг ҳузурида эдик, намозни нима узишини зикр қилдик. (Одамлар): «Эшак ва аёл», дедилар. Ибн Аббос: «Мен ва Бани Абдулмутталибдан бир бола бир эшакка мингашиб келган эдик, Расулуллоҳ ﷺ эса очиқ бир ерда одамларга намоз ўқиб бераётган эдилар. Биз эшакни уларнинг олдиларида қолдириб, келиб уларнинг сафига кирдик; у зот бунга эътибор бермадилар. Расулуллоҳ ﷺ намоз ўқиётган эдилар, Бани Абдулмутталибдан икки қизча келиб уришиб қолишди. Расулуллоҳ ﷺ уларни ушлаб, бирини иккинчисидан ажратдилар ва бунга эътибор бермадилар», деди. Буни бизга Юсуф ибн Мусо Жаририрдан, у Мансурдан сўзлаб берди. Абу Бакр айтди: Бу хабарнинг зоҳири Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳнинг Ибн Аббосдан (ривоят қилган) хабари кабидир: эшак Набий ﷺ нинг олдиларидан эмас, балки у зотнинг ашоблари олдидан ўтган; унда Набий ﷺ буни билганлари (ҳақида ҳам ҳеч нарса) йўқ. Агар хабарда Набий ﷺ орқаларидаги баъзи кишиларнинг олдидан эшак ўтганини билганлари (айтилган) бўлса, Набий ﷺ нинг сутралари орқаларидагилар учун ҳам сутра бўлган бўлиши жоиздир; зеро Набий ﷺ мусаллада намоз ўқиганларида найза билан тўсинар эдилар. Агар у зотнинг сутралари орқаларидагилар учун сутра бўлмаганида, ҳар бир маъмумга Набий ﷺ найза билан тўсинганлари каби (алоҳида) найза билан тўсинишга ҳожат тушар эди. Набий ﷺ учун у зот тўсинадиган аназа кўтариб борилиши ва орқаларидаги маъмумларни тўсинишга буюрмасликлари имомнинг сутраси орқасидагилар учун ҳам сутра бўлишига далолат қилувчидир.
وَقَدْ رَوَى ابْنُ جُرَيْجٍ ، قَالَ : أَخْبَرَنِي عَبْدُ الْكَرِيمِ ، أَنَّ مُجَاهِدًا أَخْبَرَهُ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : " جِئْتُ أَنَا وَالْفَضْلُ عَلَى أَتَانٍ ، فَمَرَرْنَا بَيْنَ يَدَيْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِعَرَفَةَ وَهُوَ يُصَلِّي الْمَكْتُوبَةَ ، لَيْسَ شَيْءٌ يَسْتُرُهُ ، يَحُولُ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُ " . ثناهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِسْحَاقَ الْجَوْهَرِيُّ ، نَا أَبُو عَاصِمٍ ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : وَغَيْرُ جَائِزٍ أَنْ يُحْتَجَّ بِعَبْدِ الْكَرِيمِ ، عَنْ مُجَاهِدٍ ، عَلَى الزُّهْرِيِّ ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَهَذِهِ اللَّفْظَةُ قَدْ رُوِيَتْ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ خِلافَ هَذَا الْمَعْنَى
Ibn Jurayj rivoyat qilib dedi: Menga Abdulkarim xabar berdiki, unga Mujohid Ibn Abbosdan xabar bergan. Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi: «Men va Fadl bir modaeshak ustida keldik va Arafotda Rasululloh ﷺ farz namozini oʻqiyotgan holda oldilaridan oʻtdik; u zotni toʻsib turadigan, biz bilan u zot orasini ajratib turadigan hech narsa yoʻq edi». Buni bizga Abdulloh ibn Ishoq al-Javhariy Abu Osimdan, u Ibn Jurayjdan soʻzlab berdi. Abu Bakr aytdi: Abdulkarimning Mujohiddan (rivoyati) bilan Zuhriyning Ubaydulloh ibn Abdullohdan (rivoyati)ga qarshi hujjat keltirish joiz emas; bu lafz Ibn Abbosdan bu maʼnoning xilofi bilan ham rivoyat qilingan.Ибн Журайж ривоят қилиб деди: Менга Абдулкарим хабар бердики, унга Мужоҳид Ибн Аббосдан хабар берган. Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди: «Мен ва Фадл бир модаэшак устида келдик ва Арафотда Расулуллоҳ ﷺ фарз намозини ўқиётган ҳолда олдиларидан ўтдик; у зотни тўсиб турадиган, биз билан у зот орасини ажратиб турадиган ҳеч нарса йўқ эди». Буни бизга Абдуллоҳ ибн Ишоқ ал-Жавҳарий Абу Осимдан, у Ибн Журайждан сўзлаб берди. Абу Бакр айтди: Абдулкаримнинг Мужоҳиддан (ривояти) билан Зуҳрийнинг Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳдан (ривояти)га қарши ҳужжат келтириш жоиз эмас; бу лафз Ибн Аббосдан бу маънонинг хилофи билан ҳам ривоят қилинган.
نَا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ ، ثنا إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْحَكَمِ بْنِ أَبَانَ ، حَدَّثَنِي أَبِي ، ح وَثنا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْحَكَمِ ، نَا أَبِي ، ح وَثنا سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْحَكَمِ ، ثنا حَفْصُ بْنُ عُمَرَ الْمُقْرِئُ ، ثنا الْحَكَمُ بْنُ أَبَانَ ، عَنْ عِكْرِمَةَ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : " رُكِزَتِ الْعَنَزَةُ بَيْنَ يَدَيْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِعَرَفَاتٍ ، فَصَلَّى إِلَيْهَا ، وَالْحِمَارُ مِنْ وَرَاءِ الْعَنَزَةِ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : فَهَذَا الْخَبَرُ مُضَادُّ خَبَرِ عَبْدِ الْكَرِيمِ ، عَنْ مُجَاهِدٍ ؛ لأَنَّ فِي هَذَا الْخَبَرِ أَنَّ الْحِمَارَ إِنَّمَا كَانَ وَرَاءَ الْعَنَزَةِ ، وَقَدْ رَكَزَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الْعَنَزَةَ بَيْنَ يَدَيْهِ بِعَرَفَةَ ، فَصَلَّى إِلَيْهَا ، وَفِي خَبَرِ عَبْدِ الْكَرِيمِ ، عَنْ مُجَاهِدٍ ، قَالَ : وَهُوَ يُصَلِّي الْمَكْتُوبَةَ لَيْسَ شَيْءٌ يَسْتُرُهُ يَحُولُ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُ ، وَخَبَرُ عَبْدِ الْكَرِيمِ ، وَخَبَرُ الْحَكَمِ بْنِ أَبَانَ قَرِيبٌ مِنْ جِهَةِ النَّقْلِ ، لأَنَّ عَبْدَ الْكَرِيمِ قَدْ تَكَلَّمَ أَهْلُ الْمَعْرِفَةِ بِالْحَدِيثِ فِي الاحْتِجَاجِ بِخَبَرِهِ ، وَكَذَلِكَ خَبَرِ الْحَكَمِ بْنِ أَبَانَ ، غَيْرَ أَنَّ خَبَرَ الْحَكَمِ بْنِ أَبَانَ تُؤَيِّدُهُ أَخْبَارٌ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ صِحَاحٌ مِنْ جِهَةِ النَّقْلِ وَخَبَرُ عَبْدِ الْكَرِيمِ عَنْ مُجَاهِدٍ يَدْفَعُهُ أَخْبَارٌ صِحَاحٌ مِنْ جِهَةِ النَّقْلِ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَهَذَا الْفِعْلُ الَّذِي ذَكَرَهُ عَبْدُ الْكَرِيمِ ، عَنْ مُجَاهِدٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَدْ ثَبَتَ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّهُ قَدْ زَجَرَ عَنْ مِثْلِ هَذَا الْفِعْلِ فِي خَبَرِ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ ، أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " إِذَا صَلَّى أَحَدُكُمْ فَلْيُصَلِّ إِلَى سُتْرَةٍ ، وَلْيَدْنُ مِنْهَا ، لا يَقْطَعُ الشَّيْطَانُ عَلَيْهِ صَلاتَهُ "
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi: «Arafotda Rasululloh ﷺ ning oldilariga anaza sanchildi, u zot unga qarab namoz oʻqidilar; eshak esa anazaning ortida edi». Abu Bakr aytdi: Bu xabar Abdulkarimning Mujohiddan (rivoyat qilgan) xabariga ziddir; chunki bu xabarda eshak anazaning ortida boʻlgani va Nabiy ﷺ Arafotda oldilariga anazani sanchib, unga qarab namoz oʻqiganlari (aytilgan). Abdulkarimning Mujohiddan (rivoyatida) esa: «U zot farz namozini oʻqiyotgan edilar, u zotni toʻsadigan, biz bilan u zot orasini ajratadigan hech narsa yoʻq edi», deyilgan. Abdulkarimning xabari bilan Hakam ibn Abonning xabari naql jihatidan bir-biriga yaqin; chunki hadis ilmi ahli Abdulkarimning xabari bilan hujjat keltirish haqida soʻz aytganlar, Hakam ibn Abonning xabari haqida ham shunday. Faqat Hakam ibn Abonning xabarini Nabiy ﷺ dan naql jihatidan sahih xabarlar quvvatlaydi; Abdulkarimning Mujohiddan (rivoyat qilgan) xabarini esa Nabiy ﷺ dan naql jihatidan sahih xabarlar rad qiladi. Abdulkarim Mujohiddan, u Ibn Abbosdan zikr qilgan bu ishdan Nabiy ﷺ qaytarganlari sobit boʻlgan — Sahl ibn Abu Hasmaning xabarida Nabiy ﷺ: «Biringiz namoz oʻqisa, sutraga qarab oʻqisin va unga yaqin tursin, shayton uning namozini uzmasin», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди: «Арафотда Расулуллоҳ ﷺ нинг олдиларига аназа санчилди, у зот унга қараб намоз ўқидилар; эшак эса аназанинг ортида эди». Абу Бакр айтди: Бу хабар Абдулкаримнинг Мужоҳиддан (ривоят қилган) хабарига зиддир; чунки бу хабарда эшак аназанинг ортида бўлгани ва Набий ﷺ Арафотда олдиларига аназани санчиб, унга қараб намоз ўқиганлари (айтилган). Абдулкаримнинг Мужоҳиддан (ривоятида) эса: «У зот фарз намозини ўқиётган эдилар, у зотни тўсадиган, биз билан у зот орасини ажратадиган ҳеч нарса йўқ эди», дейилган. Абдулкаримнинг хабари билан Ҳакам ибн Абоннинг хабари нақл жиҳатидан бир-бирига яқин; чунки ҳадис илми аҳли Абдулкаримнинг хабари билан ҳужжат келтириш ҳақида сўз айтганлар, Ҳакам ибн Абоннинг хабари ҳақида ҳам шундай. Фақат Ҳакам ибн Абоннинг хабарини Набий ﷺ дан нақл жиҳатидан саҳиҳ хабарлар қувватлайди; Абдулкаримнинг Мужоҳиддан (ривоят қилган) хабарини эса Набий ﷺ дан нақл жиҳатидан саҳиҳ хабарлар рад қилади. Абдулкарим Мужоҳиддан, у Ибн Аббосдан зикр қилган бу ишдан Набий ﷺ қайтарганлари собит бўлган — Саҳл ибн Абу Ҳасманинг хабарида Набий ﷺ: «Бирингиз намоз ўқиса, сутрага қараб ўқисин ва унга яқин турсин, шайтон унинг намозини узмасин», дедилар.
نَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مَسْعُودِ بْنِ عَبْدِ الْحَمِيدِ ، ثنا الْقَاسِمُ يَعْنِي ابْنَ الْحَكَمِ الْعُرَنِيَّ ، ثنا سُفْيَانُ ، عَنْ قَابُوسِ بْنِ أَبِي ظَبْيَانَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ صَلَّى النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِمِنًى فَخَطَرَتْ مِنْهُ كَلِمَةٌ ، قَالَ : " فَسَمِعَهَا الْمُنَافِقُونَ ، فَقَالَ : فَأَكْثَرُوا ، فَقَالُوا : إِنَّ لَهُ قَلْبَيْنِ ، أَلا تَسْمَعُونَ إِلَى قَوْلِهِ وَكَلامِهِ فِي الصَّلاةِ إِنَّ لَهُ قَلْبًا مَعَكُمْ ، وَقَلْبًا مَعَ أَصْحَابِهِ ، فَنَزَلَتْ يَأَيُّهَا النَّبِيُّ اتَّقِ اللَّهَ وَلا تُطِعِ الْكَافِرِينَ وَالْمُنَافِقِينَ ، إِلَى قَوْلِهِ : مَا جَعَلَ اللَّهُ لِرَجُلٍ مِنْ قَلْبَيْنِ فِي جَوْفِهِ "
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi: Nabiy ﷺ Minoda namoz oʻqidilar va u zotdan bir kalima oʻtdi. Uni munofiqlar eshitib qolishdi va koʻp (gap) qildilar: «Uning ikki qalbi bor; namozdagi soʻzi va gapiga quloq solmaysizlarmi? Uning bir qalbi sizlar bilan, bir qalbi ashoblari bilandir», deyishdi. Shunda {Ey Nabiy, Allohdan qoʻrq, kofirlar va munofiqlarga itoat qilma} (oyati) — {Alloh bir kishining ichida ikkita qalb qilgani yoʻq} degan soʻzigacha — nozil boʻldi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди: Набий ﷺ Минода намоз ўқидилар ва у зотдан бир калима ўтди. Уни мунофиқлар эшитиб қолишди ва кўп (гап) қилдилар: «Унинг икки қалби бор; намоздаги сўзи ва гапига қулоқ солмайсизларми? Унинг бир қалби сизлар билан, бир қалби ашоблари биландир», дейишди. Шунда {Эй Набий, Аллоҳдан қўрқ, кофирлар ва мунофиқларга итоат қилма} (ояти) — {Аллоҳ бир кишининг ичида иккита қалб қилгани йўқ} деган сўзигача — нозил бўлди.
نَا الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ ، ثنا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَعِيدٍ وَهُوَ ابْنُ أَبِي هِنْدَ ، عَنْ ثَوْرِ بْنِ يَزِيدَ ، عَنْ عِكْرِمَةَ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " يَلْتَفِتُ فِي صَلاتِهِ يَمِينًا وَشِمَالا ، وَلا يَلْوِي عُنُقَهُ خَلْفَ ظَهْرِهِ "
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ namozlarida oʻngga va chapga oʻgirilar, ammo boʻynini orqasiga burmas edilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ намозларида ўнгга ва чапга ўгирилар, аммо бўйнини орқасига бурмас эдилар.
نَا يُوسُفُ بْنُ مُوسَى ، ثنا جَرِيرٌ ، عَنْ مَنْصُورٍ ، عَنِ الْحَكَمِ ، عَنْ يَحْيَى بْنِ الْجَزَّارِ ، عَنْ أَبِي الصَّهْبَاءِ ، قَالَ : كُنَّا عِنْدَ ابْنِ عَبَّاسٍ ، فَقَالَ : لَقَدْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " يُصَلِّي بِالنَّاسِ ، فَجَاءَتْ جَارِيَتَانِ مِنْ بَنِي عَبْدِ الْمُطَّلِبِ ، اقْتَتَلَتَا ، فَأَخَذَهُمَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَنَزَعَ إِحْدَاهُمَا مِنَ الأُخْرَى ، ثُمَّ مَا بَالَى ذَلِكَ "
Abu-s-Sahbo aytdi: Biz Ibn Abbosning huzurida edik. U dedi: «Rasululloh ﷺ odamlarga namoz oʻqib berayotgan edilar. Bani Abdulmuttalibdan ikki qizcha kelib urishib qolishdi. Rasululloh ﷺ ularni ushlab, birini ikkinchisidan ajratdilar, soʻng bunga eʼtibor bermadilar».Абу-с-Саҳбо айтди: Биз Ибн Аббоснинг ҳузурида эдик. У деди: «Расулуллоҳ ﷺ одамларга намоз ўқиб бераётган эдилар. Бани Абдулмутталибдан икки қизча келиб уришиб қолишди. Расулуллоҳ ﷺ уларни ушлаб, бирини иккинчисидан ажратдилар, сўнг бунга эътибор бермадилар».
ثنا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، ثنا سُفْيَانُ ، عَنْ عَمْرٍو وَهُوَ ابْنُ دِينَارٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ كُرَيْبًا ، مَوْلَى ابْنِ عَبَّاسٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : " بِتُّ عِنْدَ خَالَتِي مَيْمُونَةَ ، فَلَمَّا كَانَ بَعْضُ اللَّيْلِ قَامَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُصَلِّي ، فَذَكَرَ بَعْضَ الْحَدِيثِ ، وَقَالَ : ثُمَّ قُمْتُ عَنْ يَسَارِهِ فَحَوَّلَنِي عَنْ يَمِينِهِ " قَالَ : أَخْبَرَنَا بِنَحْوِهِ سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَخْزُومِيُّ ، وَقَالَ : عَنْ كُرَيْبٍ
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi: «Xolam Maymunanikida tunab qoldim. Kechaning bir qismi boʻlganda Rasululloh ﷺ namoz oʻqishga turdilar» — (roviy) hadisning bir qismini zikr qildi va: «Soʻng men u zotning chap tomonlarida turdim, u zot meni oʻng tomonlariga oʻtkazdilar», dedi. U dedi: Bunga oʻxshashini bizga Said ibn Abdurrahmon al-Maxzumiy xabar berdi va: «Kuraybdan», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди: «Холам Маймунаникида тунаб қолдим. Кечанинг бир қисми бўлганда Расулуллоҳ ﷺ намоз ўқишга турдилар» — (ровий) ҳадиснинг бир қисмини зикр қилди ва: «Сўнг мен у зотнинг чап томонларида турдим, у зот мени ўнг томонларига ўтказдилар», деди. У деди: Бунга ўхшашини бизга Саид ибн Абдурраҳмон ал-Махзумий хабар берди ва: «Курайбдан», деди.
نَا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى ، وَعِيسَى بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْغَافِقِيُّ ، قَالا : ثنا ابْنُ وَهْبٍ ، أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ الْحَارِثِ ، وَقَالَ عِيسَى : عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ ، أَنَّ بُكَيْرًا حَدَّثَهُ ، أَنَّ كُرَيْبًا مَوْلَى ابْنِ عَبَّاسٍ حَدَّثَهُ ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ رَأَى عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الْحَارِثِ يُصَلِّي وَرَأْسُهُ مَعْقُوصٌ مِنْ وَرَائِهِ ، فَقَامَ ، فَجَعَلَ يَحُلُّهُ ، وَأَقَرَّ لَهُ الآخَرَ ، فَلَمَّا انْصَرَفَ أَقْبَلَ إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ ، فَقَالَ : مَالَكَ وَرَأْسِي ؟ فَقَالَ : إِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، يَقُولُ : " إِنَّمَا مَثَلُ هَذَا مِثَالُ الَّذِي يُصَلِّي وَهُوَ مَكْتُوفٌ " قَالَ يُونُسُ : وَهُوَ مَعْقُوصٌ ، فَقَامَ وَرَاءَهُ فَحَلَّ عَنْهُ وَأَقَرَّ لَهُ الآخَرَ . كَذَا قَالا جَمِيعًا : وَأَقَرَّ الآخَرَ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : وَالصَّحِيحُ قَرَّ
Ibn Abbosning ozod qilingan quli Kurayb rivoyat qiladiki: Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo) Abdulloh ibn Horisni sochini orqasidan toʻplab bogʻlab olgan holda namoz oʻqiyotganini koʻrdi. U turib, sochni yechishga kirishdi, anavi esa qimirlamay turaverdi. Namozdan boʻshagach, u Ibn Abbosga yuzlanib: «Senga nima boʻldi, nega boshim bilan ovora boʻlding?» dedi. U: «Men Rasululloh ﷺ ning: ‹Bunday (qilgan) kishining misoli xuddi qoʻli bogʻlangan holda namoz oʻqiyotgan kishining misolidir›, deganlarini eshitganman», dedi. Yunus: «u (sochi) toʻplab bogʻlangan edi; u zot uning orqasida turib, sochni yechib qoʻydi, anavi esa qimirlamay turaverdi», dedi. Ikkalasi ham shunday: «anavi qimirlamay turaverdi», dedi. Abu Bakr aytdi: Toʻgʻrisi — «qarra»dir.Ибн Аббоснинг озод қилинган қули Курайб ривоят қиладики: Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) Абдуллоҳ ибн Ҳорисни сочини орқасидан тўплаб боғлаб олган ҳолда намоз ўқиётганини кўрди. У туриб, сочни ечишга киришди, анави эса қимирламай тураверди. Намоздан бўшагач, у Ибн Аббосга юзланиб: «Сенга нима бўлди, нега бошим билан овора бўлдинг?» деди. У: «Мен Расулуллоҳ ﷺ нинг: ‹Бундай (қилган) кишининг мисоли худди қўли боғланган ҳолда намоз ўқиётган кишининг мисолидир›, деганларини эшитганман», деди. Юнус: «у (сочи) тўплаб боғланган эди; у зот унинг орқасида туриб, сочни ечиб қўйди, анави эса қимирламай тураверди», деди. Иккаласи ҳам шундай: «анави қимирламай тураверди», деди. Абу Бакр айтди: Тўғриси — «қарра»дир.
نَا بِشْرُ بْنُ مُعَاذٍ الْعَقَدِيُّ ، نَا أَبُو عَوَانَةَ ، عَنْ بُكَيْرِ بْنِ الأَخْنَسِ ، عَنْ مُجَاهِدٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : " فَرَضَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ عَلَى لِسَانِ نَبِيِّكُمْ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي الْحَضَرِ أَرْبَعًا ، وَفِي السَّفَرِ رَكْعَتَيْنِ ، وَفِي الْخَوْفِ رَكْعَةً "
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Alloh azza va jalla namozni Paygʻambaringiz ﷺ tili orqali muqimlikda toʻrt rakaat, safarda ikki rakaat va xavf paytida bir rakaat qilib farz qildi».Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Аллоҳ азза ва жалла намозни Пайғамбарингиз ﷺ тили орқали муқимликда тўрт ракаат, сафарда икки ракаат ва хавф пайтида бир ракаат қилиб фарз қилди».
نَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّنْعَانِيُّ ، نَا خَالِدٌ يَعْنِي ابْنَ الْحَارِثِ ، ح وَثنا بُنْدَارٌ ، نَا مُحَمَّدٌ ، قَالا : حَدَّثَنَا شُعْبَةُ ، أَخْبَرَنِي قَتَادَةُ ، قَالَ : سَمِعْتُ مُوسَى ، يَقُولُ : سَأَلْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ كَيْفَ أُصَلِّي بِمَكَّةَ إِذَا لَمْ أُصَلِّ فِي جَمَاعَةٍ ؟ فَقَالَ : " رَكْعَتَيْنِ سُنَّةُ أَبِي الْقَاسِمِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " . وَقَالَ بُنْدَارٌ ، قَالَ : سَمِعْتُ قَتَادَةَ يُحَدِّثُ ، عَنْ مُوسَى بْنِ سَلَمَةَ ، قَالَ : سَأَلْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : هَذَا الْخَبَرُ عِنْدِي دَالٌ عَلَى أَنَّ الْمُسَافِرَ إِذَا صَلَّى مَعَ الإِمَامِ فَعَلَيْهِ إِتْمَامُ الصَّلاةِ لِرِوَايَةِ لَيْثِ بْنِ أَبِي سُلَيْمٍ ، عَنْ طَاوُسٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ الَّذِي ، ثنا أَبُو كُرَيْبٍ ، ثنا حَفْصُ بْنُ غِيَاثٍ ، عَنْ لَيْثٍ ، عَنْ طَاوُسٍ : عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي الْمُسَافِرِ يُصَلِّي خَلْفَ الْمُقِيمِ . قَالَ : يُصَلِّي بِصَلاتِهِ . وَلَسْنَا نَحْتَجُّ بِرِوَايَةِ لَيْثِ بْنِ أَبِي سُلَيْمٍ ، إِلا أَنَّ خَبَرَ قَتَادَةَ ، عَنْ مُوسَى بْنِ سَلَمَةَ دَالٌ عَلَى خِلافِ رِوَايَةِ سُلَيْمَانَ التَّيْمِيِّ ، عَنْ طَاوُسٍ فِي الْمُسَافِرِ يُصَلِّي خَلْفَ الْمُقِيمِ ، قَالَ : إِنْ شَاءَ سَلَّمَ فِي رَكْعَتَيْنِ ، وَإِنْ شَاءَ ذَهَبَ
Muso (ibn Salama) aytdi: Men Ibn Abbosdan: «Makkada jamoat bilan oʻqimasam, qanday namoz oʻqiyman?» deb soʻradim. U: «Ikki rakaat — Abul-Qosim ﷺning sunnatidir», dedi. Bundor esa: «Men Qatodaning Muso ibn Salamadan hadis aytayotganini eshitdim, u: Men Ibn Abbosdan soʻradim, dedi», dedi. Abu Bakr aytdi: Bu xabar mening nazdimda musofir imom bilan (birga) namoz oʻqisa, unga namozni toʻliq oʻqish lozimligiga dalolat qiladi — Lays ibn Abu Sulaymning Tovusdan, uning Ibn Abbosdan qilgan rivoyati sababli: Bizga Abu Kurayb aytdi: Bizga Hafs ibn Gʻiyos Laysdan, u Tovusdan, u Ibn Abbosdan — muqim (imom) orqasida namoz oʻqiydigan musofir haqida — (rivoyat qilib) aytdi: «U (imomning) namozicha oʻqiydi». Biz Lays ibn Abu Sulaymning rivoyati bilan hujjat keltirmaymiz; lekin Qatodaning Muso ibn Salamadan (rivoyat qilgan) xabari Sulaymon at-Taymiyning Tovusdan — muqim orqasida namoz oʻqiydigan musofir haqida: «Xohlasa ikki rakaatda salom beradi, xohlasa (davom ettirib) ketadi», degan rivoyatiga xilof ekaniga dalolat qiladi.Мусо (ибн Салама) айтди: Мен Ибн Аббосдан: «Маккада жамоат билан ўқимасам, қандай намоз ўқийман?» деб сўрадим. У: «Икки ракаат — Абул-Қосим ﷺнинг суннатидир», деди. Бундор эса: «Мен Қатоданинг Мусо ибн Саламадан ҳадис айтаётганини эшитдим, у: Мен Ибн Аббосдан сўрадим, деди», деди. Абу Бакр айтди: Бу хабар менинг наздимда мусофир имом билан (бирга) намоз ўқиса, унга намозни тўлиқ ўқиш лозимлигига далолат қилади — Лайс ибн Абу Сулаймнинг Товусдан, унинг Ибн Аббосдан қилган ривояти сабабли: Бизга Абу Курайб айтди: Бизга Ҳафс ибн Ғиёс Лайсдан, у Товусдан, у Ибн Аббосдан — муқим (имом) орқасида намоз ўқийдиган мусофир ҳақида — (ривоят қилиб) айтди: «У (имомнинг) намозича ўқийди». Биз Лайс ибн Абу Сулаймнинг ривояти билан ҳужжат келтирмаймиз; лекин Қатоданинг Мусо ибн Саламадан (ривоят қилган) хабари Сулаймон ат-Таймийнинг Товусдан — муқим орқасида намоз ўқийдиган мусофир ҳақида: «Хоҳласа икки ракаатда салом беради, хоҳласа (давом эттириб) кетади», деган ривоятига хилоф эканига далолат қилади.
نَا سَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ ، وَمُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ ضُرَيْسٍ ، قَالا : حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ ، نَا عَاصِمٌ ، عَنْ عِكْرِمَةَ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : " سَافَرَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ سَفَرًا ، فَأَقَامَ تِسْعَةَ عَشَرَ يَوْمًا يُصَلِّي رَكْعَتَيْنِ " قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ : فَنَحْنُ نُصَلِّي رَكْعَتَيْنِ فِيمَا بَيْنَنَا وَبَيْنَ تِسْعَةَ عَشَرَ يَوْمًا ، فَإِذَا أَقَمْنَا أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ صَلَّيْنَا أَرْبَعًا . قَالَ ابْنُ ضُرَيْسٍ : عَنْ عَاصِمٍ
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi: «Rasululloh ﷺ bir safar qildilar va oʻn toʻqqiz kun turib, ikki rakaatdan oʻqidilar». Ibn Abbos dedi: «Biz ham oʻn toʻqqiz kungacha boʻlgan muddatda ikki rakaatdan oʻqiymiz; agar bundan koʻproq tursak, toʻrt rakaat oʻqiymiz». Ibn Zurays: «Osimdan», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди: «Расулуллоҳ ﷺ бир сафар қилдилар ва ўн тўққиз кун туриб, икки ракаатдан ўқидилар». Ибн Аббос деди: «Биз ҳам ўн тўққиз кунгача бўлган муддатда икки ракаатдан ўқиймиз; агар бундан кўпроқ турсак, тўрт ракаат ўқиймиз». Ибн Зурайс: «Осимдан», деди.
نَا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، ثنا سُفْيَانُ ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : " صَلَّيْتُ مَعَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِالْمَدِينَةِ ثَمَانِيًا ، وَسَبْعًا جَمِيعًا ، قُلْتُ : لِمَ فَعَلَ ذَلِكَ ؟ قَالَ : أَرَادَ أَنْ لا يُحْرِجَ أُمَّتَهُ ، قَالَ : وَهُوَ مُقِيمٌ مِنْ غَيْرِ سَفَرٍ ، وَلا خَوْفٍ " . نَا الْمَخْزُومِيُّ ، ثنا سُفْيَانُ بِمِثْلِهِ . وَقَالَ : فِي غَيْرِ خَوْفٍ وَلا سَفَرٍ ، وَقَالَ سَعِيدٌ : فَقُلْتُ لابْنِ عَبَّاسٍ : لِمَ فَعَلَ ذَلِكَ ؟ قَالَ : أَرَادَ أَنْ لا يُحْرَجَ أَحَدٌ مِنْ أُمَّتِهِ ، وَهَكَذَا حَدَّثَنَا بِهِ عَبْدُ الْجَبَّارِ مَرَّةً
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi: «Men Nabiy ﷺ bilan Madinada sakkiztani birga va yettitani birga oʻqidim». (Said) dedi: Men: «Nega bunday qildilar?» dedim. U: «Ummatlarini qiyinchilikka solmaslikni iroda qildilar», dedi. U (yana): «U zot muqim edilar; na safarda, na xavfda edilar», dedi. Al-Maxzumiy Sufyondan shunga oʻxshashini (rivoyat qildi) va: «Xavf ham, safar ham boʻlmagan holda», dedi. Said dedi: Men Ibn Abbosga: «Nega bunday qildilar?» dedim. U: «Ummatlaridan biror kishi qiyinchilikka tushmasligini iroda qildilar», dedi. Abdul-Jabbor ham bizga bir marta shunday rivoyat qildi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди: «Мен Набий ﷺ билан Мадинада саккизтани бирга ва еттитани бирга ўқидим». (Саид) деди: Мен: «Нега бундай қилдилар?» дедим. У: «Умматларини қийинчиликка солмасликни ирода қилдилар», деди. У (яна): «У зот муқим эдилар; на сафарда, на хавфда эдилар», деди. Ал-Махзумий Суфёндан шунга ўхшашини (ривоят қилди) ва: «Хавф ҳам, сафар ҳам бўлмаган ҳолда», деди. Саид деди: Мен Ибн Аббосга: «Нега бундай қилдилар?» дедим. У: «Умматларидан бирор киши қийинчиликка тушмаслигини ирода қилдилар», деди. Абдул-Жаббор ҳам бизга бир марта шундай ривоят қилди.
ثنا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ ، أَنَّ مَالِكًا حَدَّثَهُ ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ الْمَكِّيِّ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، أَنَّهُ قَالَ : " صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الظُّهْرَ وَالْعَصْرَ جَمِيعًا ، وَالْمَغْرِبَ وَالْعِشَاءَ جَمِيعًا ، فِي غَيْرِ خَوْفٍ وَلا سَفَرٍ " قَالَ مَالِكٌ : أَرَى ذَلِكَ كَانَ فِي مَطَرٍ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : لَمْ يَخْتَلِفِ الْعُلَمَاءُ كُلُّهُمْ أَنَّ الْجَمْعَ بَيْنَ الصَّلاتَيْنِ فِي الْحَضَرِ فِي غَيْرِ الْمَطَرِ غَيْرُ جَائِزٍ ، فَعَلِمْنَا وَاسْتَيْقَنَّا أَنَّ الْعُلَمَاءَ لا يُجْمِعُونَ عَلَى خِلافِ خَبَرٍ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ صَحِيحٌ مِنْ جِهَةِ النَّقْلِ ، لا مُعَارِضَ لَهُ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَلَمْ يَخْتَلِفْ عُلَمَاءُ الْحِجَازِ أَنَّ الْجَمْعَ بَيْنَ الصَّلاتَيْنِ فِي الْمَطَرِ جَائِزٌ ، فَتَأَوَّلْنَا جَمْعَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي الْحَضَرِ عَلَى الْمَعْنَى الَّذِي لَمْ يَتَّفِقِ الْمُسْلِمُونَ عَلَى خِلافِهِ ، إِذْ غَيْرُ جَائِزٍ أَنْ يَتَّفِقَ الْمُسْلِمُونَ عَلَى خِلافِ خَبَرِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَرْوُوا عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ خَبَرًا خِلافَهُ ، فَأَمَّا مَا رَوَى الْعِرَاقِيُّونَ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ جَمَعَ بِالْمَدِينَةِ فِي غَيْرِ خَوْفٍ وَلا مَطَرٍ ، فَهُوَ غَلَطٌ وَسَهْوٌ ، وَخِلافُ قَوْلِ أَهْلِ الصَّلاةِ جَمِيعًا ، وَلَوْ ثَبَتَ الْخَبَرُ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّهُ جَمَعَ فِي الْحَضَرِ فِي غَيْرِ خَوْفٍ وَلا مَطَرٍ لَمْ يَحِلَّ لِمُسْلِمٍ عَلِمَ صِحَّةَ هَذَا الْخَبَرِ أَنْ يَحْظُرَ الْجَمْعَ بَيْنَ الصَّلاتَيْنِ فِي الْحَضَرِ فِي غَيْرِ خَوْفٍ وَلا مَطَرٍ ، فَمَنْ يَنْقِلُ فِي رَفْعِ هَذَا الْخَبَرِ بِأَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ جَمَعَ بَيْنَ الصَّلاتَيْنِ فِي غَيْرِ خَوْفٍ وَلا سَفَرٍ وَلا مَطَرٍ ، ثُمَّ يَزْعُمُ أَنَّ الْجَمْعَ بَيْنَ الصَّلاتَيْنِ عَلَى مَا جَمَعَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بَيْنَهُمَا ، غَيْرُ جَائِزٍ ، فَهَذَا جَهْلٌ وَإِغْفَالٌ غَيْرُ جَائِزٍ لِعَالِمٍ أَنْ يَقُولَهُ
Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi: Rasululloh ﷺ na xavf va na safar boʻlmagan holda peshin bilan asrni birga, shom bilan xuftonni birga oʻqidilar. Molik aytdi: Men buni yomgʻir (paytida) boʻlgan deb oʻylayman. Abu Bakr aytdi: Ulamolarning barchasi muqimlikda, yomgʻir boʻlmagan holda ikki namozni jamlash joiz emasligida ixtilof qilmaganlar. Bas, biz bildik va aniq ishondikki, ulamolar Nabiy ﷺdan naql jihatidan sahih boʻlgan, u zotdan (kelgan) muorizi ham boʻlmagan bir xabarga xilof (soʻzda) ijmoʼ qilmaydilar. Hijoz ulamolari esa yomgʻirda ikki namozni jamlash joizligida ixtilof qilmaganlar. Shu sababli biz Nabiy ﷺning muqimlikdagi jamlashlarini musulmonlar xilofiga ittifoq qilmagan maʼnoga yoʻydik; zero musulmonlarning Nabiy ﷺdan unga xilof bir xabar rivoyat qilmasdan turib, Nabiy ﷺning xabariga xilof (soʻzga) ittifoq qilishlari joiz emas. Iroqliklar rivoyat qilgan: «Nabiy ﷺ Madinada xavf ham, yomgʻir ham boʻlmagan holda jamladilar» degan (soʻz)ga kelsak, u — gʻalat va sahvdir hamda barcha namoz ahlining soʻziga xilofdir. Agar Nabiy ﷺdan u zotning muqimlikda xavfsiz va yomgʻirsiz jamlaganlari sobit boʻlganida, bu xabarning sahihligini bilgan musulmonga muqimlikda, xavf ham, yomgʻir ham boʻlmagan holda ikki namozni jamlashni man qilish halol boʻlmas edi. Bas, kim bu xabarni — Nabiy ﷺ na xavf, na safar, na yomgʻir boʻlmagan holda ikki namozni jamlaganlarini — marfuʼ qilib naql qilsa-yu, soʻng Nabiy ﷺ jamlaganlaridek ikki namozni jamlash joiz emas deb daʼvo qilsa, bu — johillik va gʻofillikdir; olim kishining buni aytishi joiz emas.Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди: Расулуллоҳ ﷺ на хавф ва на сафар бўлмаган ҳолда пешин билан асрни бирга, шом билан хуфтонни бирга ўқидилар. Молик айтди: Мен буни ёмғир (пайтида) бўлган деб ўйлайман. Абу Бакр айтди: Уламоларнинг барчаси муқимликда, ёмғир бўлмаган ҳолда икки намозни жамлаш жоиз эмаслигида ихтилоф қилмаганлар. Бас, биз билдик ва аниқ ишондикки, уламолар Набий ﷺдан нақл жиҳатидан саҳиҳ бўлган, у зотдан (келган) муоризи ҳам бўлмаган бир хабарга хилоф (сўзда) ижмў қилмайдилар. Ҳижоз уламолари эса ёмғирда икки намозни жамлаш жоизлигида ихтилоф қилмаганлар. Шу сабабли биз Набий ﷺнинг муқимликдаги жамлашларини мусулмонлар хилофига иттифоқ қилмаган маънога йўйдик; зеро мусулмонларнинг Набий ﷺдан унга хилоф бир хабар ривоят қилмасдан туриб, Набий ﷺнинг хабарига хилоф (сўзга) иттифоқ қилишлари жоиз эмас. Ироқликлар ривоят қилган: «Набий ﷺ Мадинада хавф ҳам, ёмғир ҳам бўлмаган ҳолда жамладилар» деган (сўз)га келсак, у — ғалат ва саҳвдир ҳамда барча намоз аҳлининг сўзига хилофдир. Агар Набий ﷺдан у зотнинг муқимликда хавфсиз ва ёмғирсиз жамлаганлари собит бўлганида, бу хабарнинг саҳиҳлигини билган мусулмонга муқимликда, хавф ҳам, ёмғир ҳам бўлмаган ҳолда икки намозни жамлашни ман қилиш ҳалол бўлмас эди. Бас, ким бу хабарни — Набий ﷺ на хавф, на сафар, на ёмғир бўлмаган ҳолда икки намозни жамлаганларини — марфуъ қилиб нақл қилса-ю, сўнг Набий ﷺ жамлаганларидек икки намозни жамлаш жоиз эмас деб даъво қилса, бу — жоҳиллик ва ғофилликдир; олим кишининг буни айтиши жоиз эмас.
نَا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى ، وَمُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْحَكَمِ ، قَالا : أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ ، أَخْبَرَنِي جَرِيرُ بْنُ حَازِمٍ ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ مِهْرَانَ ، عَنْ أَبِي ظَبْيَانَ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : مَرَّ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ بِمَجْنُونَةِ بَنِي فُلانٍ ، قَدْ زَنَتْ ، أَمَرَ عُمَرُ بِرَجْمِهَا ، فَرَجَعَهَا عَلِيٌّ ، وَقَالَ لِعُمَرَ : يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ : تَرْجُمُ هَذِهِ ؟ قَالَ : نَعَمْ قَالَ : أَوَمَا تَذْكُرُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " رُفِعَ الْقَلَمُ عَنْ ثَلاثٍ : عَنِ الْمَجْنُونِ الْمَغْلُوبِ عَلَى عَقْلِهِ ، وَعَنِ النَّائِمِ حَتَّى يَسْتَيْقِظَ ، وَعَنِ الصَّبِيِّ حَتَّى يَحْتَلِمَ " قَالَ صَدَقْتَ ، فَخَلَّى عَنْهَا
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi: Ali ibn Abu Tolib zino qilgan falon (qabila)ning bir majnuna (ayoli) yonidan oʻtdi; Umar uni toshboʻron qilishga buyurgan edi. Ali uni qaytardi va Umarga: «Ey moʻminlar amiri, buni toshboʻron qilasanmi?» dedi. U: «Ha», dedi. (Ali): «Rasululloh ﷺ: ‹Uch (kishi)dan qalam koʻtarilgan: aqli yengilgan majnundan, uygʻonguniga qadar uxlab yotgandan va ehtilom boʻlguniga qadar boladan›, deganlarini eslamaysanmi?» dedi. U: «Rost aytding», dedi va uni qoʻyib yubordi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди: Али ибн Абу Толиб зино қилган фалон (қабила)нинг бир мажнуна (аёли) ёнидан ўтди; Умар уни тошбўрон қилишга буюрган эди. Али уни қайтарди ва Умарга: «Эй мўминлар амири, буни тошбўрон қиласанми?» деди. У: «Ҳа», деди. (Али): «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Уч (киши)дан қалам кўтарилган: ақли енгилган мажнундан, уйғонгунига қадар ухлаб ётгандан ва эҳтилом бўлгунига қадар боладан›, деганларини эсламайсанми?» деди. У: «Рост айтдинг», деди ва уни қўйиб юборди.
نَا بُنْدَارٌ ، نَا أَبُو عَامِرٍ ، ثنا زَمْعَةُ ، ح وَثنا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ ، قَالَ : أَخْبَرَنَا أَبُو أَحْمَدَ ، أنا زَمْعَةُ ، عَنْ سَلَمَةَ بْنَ وَهْرَامٍ ، عَنْ عِكْرِمَةَ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " صَلَّى عَلَى بِسَاطٍ " ، وَقَالَ نَصْرٌ فِي حَدِيثِهِ : صَلَّى ابْنُ عَبَّاسٍ عَلَى بِسَاطٍ ، وَقَالَ : " صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَلَى بِسَاطٍ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : فِي الْقَلْبِ مِنْ زَمْعَةَ
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ gilam ustida namoz oʻqidilar. Nasr esa oʻz hadisida: «Ibn Abbos gilam ustida namoz oʻqidi va: ‹Rasululloh ﷺ gilam ustida namoz oʻqiganlar›, dedi», dedi. Abu Bakr aytdi: Zamʼa haqida koʻnglimda (bir narsa) bor.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ гилам устида намоз ўқидилар. Наср эса ўз ҳадисида: «Ибн Аббос гилам устида намоз ўқиди ва: ‹Расулуллоҳ ﷺ гилам устида намоз ўқиганлар›, деди», деди. Абу Бакр айтди: Замъа ҳақида кўнглимда (бир нарса) бор.
أنا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ أَبِي رِزْمَةَ ، أَخْبَرَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَيْسَانَ ، عَنْ عِكْرِمَةَ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " سَمَّى سَجْدَتَيِ السَّهْوِ الْمُرْغِمَتَيْنِ "
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ sahv (unutish) sajdalarining ikkisini «mugʻiymatayn» (shaytonni xorlovchi ikkisi) deb atadilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ саҳв (унутиш) саждаларининг иккисини «муғийматайн» (шайтонни хорловчи иккиси) деб атадилар.
حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُنْقِذِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْخَوْلانِيُّ ، نَا أَيُّوبُ بْنُ سُوَيْدٍ ، عَنْ عُتْبَةَ بْنِ أَبِي حَكِيمٍ ، عَنْ أَبِي سُفْيَانَ طَلْحَةَ بْنِ نَافِعٍ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : " كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَعَدَ الْعَبَّاسَ ذَوْدًا مِنَ الإِبِلِ ، فَبَعَثَنِي إِلَيْهِ بَعْدَ الْعِشَاءِ ، وَكَانَ فِي بَيْتِ مَيْمُونَةَ بِنْتِ الْحَارِثِ ، فَنَامَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَتَوَسَّدْتُ الْوِسَادَةَ الَّتِي تَوَسَّدَهَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَنَامَ غَيْرَ كَبِيرٍ أَوْ غَيْرَ كَثِيرٍ ، ثُمَّ قَامَ عَلَيْهِ السَّلامُ ، فَتَوَضَّأَ فَأَسْبَغَ الْوُضُوءَ ، وَأَقَلَّ هِرَاقَةَ الْمَاءِ ، ثُمَّ افْتَتَحَ الصَّلاةَ ، فَقُمْتُ فَتَوَضَّأْتُ ، فَقُمْتُ عَنْ يَسَارِهِ ، وَأَخْلَفَ بِيَدِهِ فَأَخَذَ بِأُذُنِي فَأَقَامَنِي عَنْ يَمِينِهِ ، فَجَعَلُ يُسَلِّمُ مِنْ كُلِّ رَكْعَتَيْنِ ، وَكَانَتْ مَيْمُونَةُ حَائِضًا ، فَقَامَتْ فَتَوَضَّأَتْ ، ثُمَّ قَعَدَتْ خَلْفَهُ تَذْكُرُ اللَّهَ ، فَقَالَ لَهَا النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " أَشَيْطَانُكِ أَقَامَكِ ؟ " قَالَتْ : بِأَبِي وَأُمِّي يَا رَسُولَ اللَّهِ ، وَلِيَ شَيْطَانٌ ؟ قَالَ : " إِي وَالَّذِي بَعَثَنِي بِالْحَقِّ وَلِي ، غَيْرَ أَنَّ اللَّهَ أَعَانَنِي عَلَيْهِ ، فَأَسْلَمَ ، فَلَمَّا انْفَجَرَ الْفَجْرُ قَامَ فَأَوْتَرَ بِرَكْعَةٍ ، ثُمَّ رَكَعَ رَكْعَتَيِ الْفَجْرِ ، ثُمَّ اضْطَجَعَ عَلَى شِقِّهِ الأَيْمَنِ حَتَّى أَتَاهُ بِلالٌ فَآذَنَهُ بِالصَّلاةِ "
Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytadi: Rasululloh ﷺ Abbosga bir toʻda tuya (berishni) vaʼda qilgan edilar. Shunda u meni xufton namozidan keyin u zotning huzurlariga yubordi; u zot Maymuna binti Horisning uyida edilar. Rasululloh ﷺ uxladilar, men esa Rasululloh ﷺ yostiq qilgan yostiqni yostiq qildim. U zot koʻp — yoki uzoq — uxlamadilar, soʻng turdilar va tahoratni mukammal qilib, suvni oz sarflab tahorat oldilar, keyin namozni boshladilar. Men ham turib tahorat oldim va u zotning chap tomonlarida turdim. U zot qoʻllarini orqaga uzatib, qulogʻimdan ushladilar va meni oʻng tomonlariga turgʻizdilar. Soʻng har ikki rakaatda salom bera boshladilar. Maymuna hayzli edi; u turib tahorat oldi, soʻng u zotning orqalarida oʻtirib, Allohni zikr qila boshladi. Shunda Nabiy ﷺ unga: «Seni shaytoningmi turgʻizdi?» dedilar. U: «Otam va onam sizga fido boʻlsin, yo Rasululloh, menga ham shayton bormi?» dedi. U zot: «Ha, meni haq bilan yuborgan Zotga qasamki, menga ham (shayton bor edi), faqat Alloh menga unga qarshi yordam berdi, u esa taslim boʻldi», dedilar. Fajr yorishganda turib, bir rakaat bilan vitr qildilar, soʻng bomdodning ikki rakaatini oʻqidilar, keyin Bilol kelib namozni bildirgunicha oʻng yonlari bilan yotdilar.Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтади: Расулуллоҳ ﷺ Аббосга бир тўда туя (беришни) ваъда қилган эдилар. Шунда у мени хуфтон намозидан кейин у зотнинг ҳузурларига юборди; у зот Маймуна бинти Ҳориснинг уйида эдилар. Расулуллоҳ ﷺ ухладилар, мен эса Расулуллоҳ ﷺ ёстиқ қилган ёстиқни ёстиқ қилдим. У зот кўп — ёки узоқ — ухламадилар, сўнг турдилар ва таҳоратни мукаммал қилиб, сувни оз сарфлаб таҳорат олдилар, кейин намозни бошладилар. Мен ҳам туриб таҳорат олдим ва у зотнинг чап томонларида турдим. У зот қўлларини орқага узатиб, қулоғимдан ушладилар ва мени ўнг томонларига турғиздилар. Сўнг ҳар икки ракаатда салом бера бошладилар. Маймуна ҳайзли эди; у туриб таҳорат олди, сўнг у зотнинг орқаларида ўтириб, Аллоҳни зикр қила бошлади. Шунда Набий ﷺ унга: «Сени шайтонингми турғизди?» дедилар. У: «Отам ва онам сизга фидо бўлсин, ё Расулуллоҳ, менга ҳам шайтон борми?» деди. У зот: «Ҳа, мени ҳақ билан юборган Зотга қасамки, менга ҳам (шайтон бор эди), фақат Аллоҳ менга унга қарши ёрдам берди, у эса таслим бўлди», дедилар. Фажр ёришганда туриб, бир ракаат билан витр қилдилар, сўнг бомдоднинг икки ракаатини ўқидилар, кейин Билол келиб намозни билдиргунича ўнг ёнлари билан ётдилар.
نَا أَحْمَدُ بْنُ مَنْصُورٍ الْمَرْوَزِيُّ ، أَخْبَرَنَا النَّضْرُ يَعْنِي ابْنَ شُمَيْلٍ ، أَخْبَرَنَا عَبَّادُ بْنُ مَنْصُورٍ ، نَا عِكْرِمَةُ بْنُ خَالِدٍ الْمَخْزُومِيُّ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : انْطَلَقْتُ إِلَى خَالَتِي ، فَذَكَرَ بَعْضَ الْحَدِيثِ ، وَقَالَ : " ثُمَّ قَامَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِلَى الْمَسْجِدِ ، فَقَامَ يُصَلِّي فِيهِ ، فَقُمْتُ عَنْ يَسَارِهِ ، فَلَبِثَ يَسِيرًا حَتَّى إِذَا عَلِمَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنِّي أُرِيدُ أَنْ أُصَلِّيَ بِصَلاتِهِ فَأَخَذَ بِنَاصِيَتِي فَجَرَّنِي حَتَّى جَعَلَنِي عَلَى يَمِينِهِ ، فَصَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مَا كَانَ عَلَيْهِ مِنَ اللَّيْلِ مَثْنَى ، رَكْعَتَيْنِ رَكْعَتَيْنِ ، فَلَمَّا طَلَعَ الْفَجْرُ الأَوَّلُ قَامَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَصَلَّى تِسْعَ رَكَعَاتٍ ، يُسَلِّمُ فِي كُلِّ رَكْعَتَيْنِ ، وَأَوْتَرَ بِوَاحِدَةٍ وَهِيَ التَّاسِعَةُ ، ثُمَّ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَمْسَكَ حَتَّى أَضَاءَ الْفَجْرُ جِدًّا ، ثُمَّ قَامَ ، فَرَكَعَ رَكْعَتَيِ الْفَجْرِ ، ثُمَّ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَضَعَ جَنْبَهُ فَنَامَ " ، ثُمَّ جَاءَ بِلالٌ ، فَذَكَرَ الْحَدِيثَ بِطُولِهِ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : قَدْ خَرَّجْتُ أَلْفَاظَ خَبَرِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي كِتَابِ الْكَبِيرُ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : فَفِي خَبَرِ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ مَا دَلَّ عَلَى أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِنَّمَا أَوْتَرَ بَعْدَ طُلُوعِ الْفَجْرِ الأَوَّلِ قَبْلَ طُلُوعِ الْفَجْرِ الثَّانِي ، وَالْفَجْرُ هُمَا فَجْرَانِ ، فَالأَوَّلُ طُلُوعُهُ بِلَيْلٍ ، وَالآخَرُ هُوَ الَّذِي يَكُونُ بَعْدَ طُلُوعِهِ نَهَارٌ ، وَقَدْ أَمْلَيْتُ فِي الْمَسْأَلَةِ الَّتِي كُنْتُ أَمْلَيْتُهَا عَلَى بَعْضِ مَنِ اعْتَرَضَ عَلَى أَصْحَابِنَا أَنَّ الْوِتْرَ بِرَكْعَةٍ غَيْرُ جَائِزٍ ، الأَخْبَارُ الَّتِي رُوِيَتْ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي الْوِتْرِ بِثَلاثٍ ، وَبَيَّنْتُ عِلَلَهَا فِي ذَلِكَ الْمَوْضِعِ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : وَلَسْتُ أَحْفَظُ خَبَرًا ثَابِتًا عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي الْقُنُوتِ فِي الْوِتْرِ ، وَقَدْ كُنْتُ بَيَّنْتُ فِي تِلْكَ الْمَسْأَلَةِ عِلَّةَ خَبَرِ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي ذِكْرِ الْقُنُوتِ فِي الْوِتْرِ ، وَبَيَّنْتُ أَسَانِيدَهَا وَأَعْلَمْتُ فِي ذَلِكَ الْمَوْضِعِ أَنَّ ذِكْرَ الْقُنُوتِ فِي خَبَرِ أُبَيٍّ غَيْرُ صَحِيحٍ عَلَى أَنَّ الْخَبَرَ عَنْ أُبَيٍّ أَيْضًا غَيْرُ ثَابِتٍ فِي الْوِتْرِ بِثَلاثٍ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي مَرْيَمَ ، عَنْ أَبِي الْحَوْرَاءِ ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ عَلَّمَهُ دُعَاءً يَقُولُهُ فِي قُنُوتِ الْوِتْرِ
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytadi: Men xolamning huzuriga bordim — soʻng hadisning bir qismini zikr qilib — dedi: Soʻng Rasululloh ﷺ masjidga borib, unda namozga turdilar. Men u zotning chap tomonlarida turdim. Ozgina turdilar; Rasululloh ﷺ men u zot bilan birga namoz oʻqimoqchi ekanimni bilganlarida, peshona sochimdan ushlab, meni tortdilar va oʻng tomonlariga turgʻizdilar. Bas, Rasululloh ﷺ kechadan (qolgan) namozni ikki rakaat, ikki rakaatdan oʻqidilar. Birinchi fajr chiqqanda Rasululloh ﷺ turib, toʻqqiz rakaat oʻqidilar, har ikki rakaatda salom berardilar va bittasi — toʻqqizinchisi bilan vitr qildilar. Soʻng Rasululloh ﷺ fajr juda yorishguncha toʻxtab turdilar, keyin turib bomdodning ikki rakaatini oʻqidilar. Soʻng Rasululloh ﷺ yonboshlarini qoʻyib uxladilar. Keyin Bilol keldi — soʻng hadisni toʻlaligicha zikr qildi. Abu Bakr aytdi: Men Ibn Abbos xabarining lafzlarini «al-Kitobul-kabir»da keltirganman. Abu Bakr aytdi: Saʼid ibn Jubayrning xabarida Nabiy ﷺ vitrni birinchi fajr chiqqandan keyin, ikkinchi fajr chiqishidan oldin oʻqiganlariga dalolat qiladigan narsa bor. Fajr ikkitadir: birinchisining chiqishi kecha bilan boʻladi, ikkinchisi esa chiqqanidan keyin kunduz boʻladigan (fajr)dir. Men ashoblarimizga vitrni bir rakaat bilan oʻqish joiz emas deb eʼtiroz bildirganlarga imlo qilgan masalada Nabiy ﷺdan vitrni uch (rakaat) bilan oʻqish haqida rivoyat qilingan xabarlarni keltirganman va oʻsha oʻrinda ularning illatlarini bayon qilganman. Abu Bakr aytdi: Men Nabiy ﷺdan vitrdagi qunut haqida sobit boʻlgan biror xabarni yod bilmayman. Oʻsha masalada Ubay ibn Kaʼbning Nabiy ﷺdan vitrdagi qunutni zikr qilgan xabarining illatini bayon qilgan, isnodlarini koʻrsatgan va oʻsha oʻrinda Ubayning xabaridagi qunut zikri sahih emasligini, ustiga-ustak Ubaydan (kelgan) xabarning oʻzi ham vitrni uch (rakaat) bilan oʻqish haqida sobit emasligini bildirganman. Yazid ibn Abu Maryamdan, u Abu Havrodan, u Hasan ibn Alidan Nabiy ﷺ unga vitr qunutida aytadigan duoni oʻrgatganlari rivoyat qilingan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтади: Мен холамнинг ҳузурига бордим — сўнг ҳадиснинг бир қисмини зикр қилиб — деди: Сўнг Расулуллоҳ ﷺ масжидга бориб, унда намозга турдилар. Мен у зотнинг чап томонларида турдим. Озгина турдилар; Расулуллоҳ ﷺ мен у зот билан бирга намоз ўқимоқчи эканимни билганларида, пешона сочимдан ушлаб, мени тортдилар ва ўнг томонларига турғиздилар. Бас, Расулуллоҳ ﷺ кечадан (қолган) намозни икки ракаат, икки ракаатдан ўқидилар. Биринчи фажр чиққанда Расулуллоҳ ﷺ туриб, тўққиз ракаат ўқидилар, ҳар икки ракаатда салом берардилар ва биттаси — тўққизинчиси билан витр қилдилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ фажр жуда ёришгунча тўхтаб турдилар, кейин туриб бомдоднинг икки ракаатини ўқидилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ ёнбошларини қўйиб ухладилар. Кейин Билол келди — сўнг ҳадисни тўлалигича зикр қилди. Абу Бакр айтди: Мен Ибн Аббос хабарининг лафзларини «ал-Китобул-кабир»да келтирганман. Абу Бакр айтди: Саъид ибн Жубайрнинг хабарида Набий ﷺ витрни биринчи фажр чиққандан кейин, иккинчи фажр чиқишидан олдин ўқиганларига далолат қиладиган нарса бор. Фажр иккитадир: биринчисининг чиқиши кеча билан бўлади, иккинчиси эса чиққанидан кейин кундуз бўладиган (фажр)дир. Мен ашобларимизга витрни бир ракаат билан ўқиш жоиз эмас деб эътироз билдирганларга имло қилган масалада Набий ﷺдан витрни уч (ракаат) билан ўқиш ҳақида ривоят қилинган хабарларни келтирганман ва ўша ўринда уларнинг иллатларини баён қилганман. Абу Бакр айтди: Мен Набий ﷺдан витрдаги қунут ҳақида собит бўлган бирор хабарни ёд билмайман. Ўша масалада Убай ибн Каъбнинг Набий ﷺдан витрдаги қунутни зикр қилган хабарининг иллатини баён қилган, иснодларини кўрсатган ва ўша ўринда Убайнинг хабаридаги қунут зикри саҳиҳ эмаслигини, устига-устак Убайдан (келган) хабарнинг ўзи ҳам витрни уч (ракаат) билан ўқиш ҳақида собит эмаслигини билдирганман. Язид ибн Абу Марямдан, у Абу Ҳавродан, у Ҳасан ибн Алидан Набий ﷺ унга витр қунутида айтадиган дуони ўргатганлари ривоят қилинган.
نَا أَحْمَدُ بْنُ الْمِقْدَامِ الْعِجْلِيُّ ، نَا بِشْرٌ يَعْنِي ابْنَ الْمُفَضَّلِ ، نَا أَبُو مَسْلَمَةَ ، عَنْ أَبِي نَضْرَةَ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : زُرْتُ خَالَتِي مَيْمُونَةَ فَوَافَقْتُ لَيْلَةَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، " فَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِسَحَرٍ طَوِيلٍ ، فَأَسْبَغَ الْوُضُوءَ ، ثُمَّ قَامَ يُصَلِّي ، فَقُمْتُ فَتَوَضَّأْتُ ، ثُمَّ جِئْتُ فَقُمْتُ إِلَى جَنْبِهِ ، فَلَمَّا عَلِمَ أَنِّي أُرِيدُ الصَّلاةَ مَعَهُ أَخَذَ بِيَدِي فَحَوَّلَنِي عَنْ يَمِينِهِ ، فَأَوْتَرَ بِتِسْعٍ أَوْ سَبْعٍ ، ثُمَّ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ ، وَوَضَعَ جَنْبَهُ حَتَّى سَمِعْتُ ضَفِيزَهُ ، ثُمَّ أُقِيمَتِ الصَّلاةُ فَانْطَلَقَ ، فَصَلَّى " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : هَاتَانِ الرَّكْعَتَانِ اللَّتَانِ ذَكَرَهُمَا ابْنُ عَبَّاسٍ فِي هَذَا الْخَبَرِ يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ أَرَادَ الرَّكْعَتَيْنِ اللَّتَيْنِ كَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُصَلِّيهِمَا بَعْدَ الْوِتْرِ ، كَمَا أَخْبَرَتْ عَائِشَةُ ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ أَرَادَ بِهِمَا رَكْعَتَيِ الْفَجْرِ اللَّتَيْنِ كَانَ يُصَلِّيهِمَا قَبْلَ صَلاةِ الْفَرِيضَةِ
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytadi: Men xolam Maymunani ziyorat qildim va Nabiy ﷺning (oʻsha uydagi) kechalariga toʻgʻri keldim. Rasululloh ﷺ uzoq sahar paytida turdilar, tahoratni mukammal qilib oldilar, soʻng namozga turdilar. Men ham turib tahorat oldim, keyin kelib u zotning yonlarida turdim. U zot men oʻzlari bilan birga namoz oʻqimoqchi ekanimni bilganlarida, qoʻlimdan ushlab, meni oʻng tomonlariga oʻtkazdilar. Soʻng toʻqqiz yoki yetti (rakaat) bilan vitr qildilar, keyin ikki rakaat oʻqidilar va yonboshlarini qoʻydilar, hatto men u zotning xurraklarini eshitdim. Soʻng namozga iqoma aytildi, u zot borib namoz oʻqidilar. Abu Bakr aytdi: Ibn Abbos bu xabarda zikr qilgan bu ikki rakaat — Oisha xabar berganidek, Nabiy ﷺ vitrdan keyin oʻqiydigan ikki rakaat boʻlishi ham mumkin, u zot farz namozdan oldin oʻqiydigan bomdodning ikki rakaati boʻlishi ham mumkin.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтади: Мен холам Маймунани зиёрат қилдим ва Набий ﷺнинг (ўша уйдаги) кечаларига тўғри келдим. Расулуллоҳ ﷺ узоқ саҳар пайтида турдилар, таҳоратни мукаммал қилиб олдилар, сўнг намозга турдилар. Мен ҳам туриб таҳорат олдим, кейин келиб у зотнинг ёнларида турдим. У зот мен ўзлари билан бирга намоз ўқимоқчи эканимни билганларида, қўлимдан ушлаб, мени ўнг томонларига ўтказдилар. Сўнг тўққиз ёки етти (ракаат) билан витр қилдилар, кейин икки ракаат ўқидилар ва ёнбошларини қўйдилар, ҳатто мен у зотнинг хурракларини эшитдим. Сўнг намозга иқома айтилди, у зот бориб намоз ўқидилар. Абу Бакр айтди: Ибн Аббос бу хабарда зикр қилган бу икки ракаат — Оиша хабар берганидек, Набий ﷺ витрдан кейин ўқийдиган икки ракаат бўлиши ҳам мумкин, у зот фарз намоздан олдин ўқийдиган бомдоднинг икки ракаати бўлиши ҳам мумкин.
ثنا هَارُونُ بْنُ إِسْحَاقَ الْهَمْدَانِيُّ ، ثنا أَبُو خَالِدٍ ، ثنا عُثْمَانُ بْنُ حَكِيمٍ ، عَنِ ابْنِ يَسَارٍ وَهُوَ سَعِيدُ بْنُ يَسَارٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : " أَكْثَرُ مَا كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُقْرَأُ فِي رَكْعَتَيِ الْفَجْرِ قُولُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَمَا أُنْزِلَ إِلَيْنَا وَمَا أُنْزِلَ إِلَى إِبْرَاهِيمَ ، إِلَى آخِرِ الآيَةِ ، وَفِي الأُخْرَى قُلْ يَأَهْلَ الْكِتَابِ تَعَالَوْا إِلَى كَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ ، إِلَى قَوْلِهِ اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytadi: Rasululloh ﷺ bomdodning ikki rakaatida koʻproq {Qulu amanna billahi va ma unzila ilayna va ma unzila ila Ibrohim} — oyatning oxirigacha, boshqasida esa {Qul yo ahlal-kitobi taolav ila kalimatin savain baynana va baynakum} — Uning {ishhadu bianna muslimun} degan soʻzigacha oʻqir edilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтади: Расулуллоҳ ﷺ бомдоднинг икки ракаатида кўпроқ {Қулу аманна биллаҳи ва ма унзила илайна ва ма унзила ила Иброҳим} — оятнинг охиригача, бошқасида эса {Қул ё аҳлал-китоби таолав ила калиматин саваин байнана ва байнакум} — Унинг {ишҳаду бианна муслимун} деган сўзигача ўқир эдилар.
ثنا مُحَمَّدُ بْنُ خَلَفٍ الْعَسْقَلانِيُّ ، ثنا آدَمُ يَعْنِي ابْنَ أَبِي إِيَاسٍ ، ثنا قَيْسٌ يَعْنِي ابْنَ الرَّبِيعِ ، نَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي لَيْلَى ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ عَلِيٍّ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : بَعَثَنِي الْعَبَّاسُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَأَتَيْتُهُ مُمْسِيًا ، وَهُوَ فِي بَيْتِ خَالَتِي مَيْمُونَةَ بِنْتِ الْحَارِثِ ، فَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يُصَلِّي مِنَ اللَّيْلِ ، فَلَمَّا صَلَّى رَكْعَتَيِ الْفَجْرِ ، قَالَ : " اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِكَ تَهْدِي بِهَا قَلْبِي ، وَتَجْمَعُ بِهَا شَمْلِي ، وَتَلُمُّ بِهَا شَعْثِي ، وَتَرُدُّ بِهَا الْغَيَّ ، وَتُصْلِحُ بِهَا دِينِي ، وَتَحْفَظُ بِهَا غَائِبِي ، وَتَرْفَعُ بِهَا شَاهِدِي ، وَتُزَكِّي بِهَا عَمَلِي ، وَتُبَيِّضَ بِهَا وَجْهِي ، وَتُلْهِمُنِي بِهَا رُشْدِي ، وَتَعْصِمُنِي بِهَا مِنْ كُلِّ سَوْءٍ ، اللَّهُمَّ أَعْطِنِي إِيمَانًا صَادِقًا ، وَيَقِينًا لَيْسَ بَعْدَهُ كُفْرٌ ، وَرَحْمَةً أَنَالُ بِهَا شَرَفَ كَرَامَتِكَ فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ ، اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ الْفَوْزَ عِنْدَ الْقَضَاءِ ، وَنُزُلَ الشُّهَدَاءِ ، وَعَيْشَ السُّعَدَاءِ ، وَمُرَافَقَةَ الأَنْبِيَاءِ ، وَالنَّصْرَ عَلَى الأَعْدَاءِ ، اللَّهُمَّ أُنْزِلُ بِكَ حَاجَتِي ، وَإِنْ قَصُرَ رَأْيِي ، وَضَعُفَ عَمَلِي ، وَافْتَقَرْتُ إِلَى رَحْمَتِكَ ، فَأَسْأَلُكَ يَا قَاضِيَ الأُمُورِ ، وَيَا شَافِيَ الصُّدُورِ ، كَمَا تُجِيرُ بَيْنَ الْبُحُورِ أَنْ تُجِيرَنِي مِنْ عَذَابِ السَّعِيرِ ، وَمِنْ دَعْوَةِ الثُّبُورِ ، وَمَنْ فِتْنَةِ الْقُبُورِ ، اللَّهُمَّ مَا قَصُرَ عَنْهُ رَأْيِي ، وَضَعُفَ عَنْهُ عَمَلِي ، وَلَمْ تَبْلُغْهُ نِيَّتِي مِنْ خَيْرٍ وَعَدْتَهُ أَحَدًا مِنْ عِبَادِكَ ، أَوْ خَيْرٍ أَنْتَ مُعْطِيهِ أَحَدًا مِنْ خَلْقِكَ ، فَإِنِّي أَرْغَبُ إِلَيْكَ فِيهِ ، وَأَسْأَلُكَ يَا رَبَّ الْعَالَمِينَ ، اللَّهُمَّ اجْعَلْنَا هُدَاةً مُهْتَدِينَ غَيْرَ ضَالِّينَ وَلا مُضِلِّينَ ، حَرْبًا لأَعْدَائِكَ ، سِلْمًا لأَوْلِيَائِكَ ، نُحِبُّ بِحُبِّكَ النَّاسَ ، وَنُعَادِي بِعَدَاوَتِكَ مَنْ خَالَفَكَ ، اللَّهُمَّ هَذَا الدُّعَاءُ وَعَلَيْكَ الاسْتِجَابَةُ أَوِ الإِجَابَةُ شَكَّ ابْنُ خَلَفٍ وَهَذَا الْجَهْدُ وَعَلَيْكَ التُّكْلانُ ، وَلا حَوْلَ وَلا قُوَّةَ إِلا بِاللَّهِ ، اللَّهُمَّ ذَا الْحَبْلِ الشَّدِيدِ ، وَالأَمْرِ الرَّشِيدِ ، أَسْأَلُكَ الأَمْنَ يَوْمَ الْوَعِيدِ ، وَالْجَنَّةَ يَوْمَ الْخُلُودِ مَعَ الْمُقَرَّبِينَ الشُّهُودِ ، الرُّكَّعِ السُّجُودِ ، الْمُوفِينَ بِالْعُهُودِ ، إِنَّكَ رَحِيمٌ وَدُودٌ ، وَأَنْتَ تَفْعَلُ مَا تُرِيدُ ، سُبْحَانَ الَّذِي تَعَطَّفَ الْعِزَّ وَقَالَ بِهِ ، سُبْحَانَ الَّذِي لَبِسَ الْمَجْدَ وَتَكَرَّمَ بِهِ ، سُبْحَانَ الَّذِي لا يَنْبَغِي التَّسْبِيحُ إِلا لَهُ ، سُبْحَانَ الَّذِي أَحْصَى كُلَّ شَيْءٍ فَعَلِمَهُ ، سُبْحَانَ ذِي الْفَضْلِ وَالنِّعَمِ ، سُبْحَانَ ذِي الْقُدْرَةِ وَالْكَرَمِ ، اللَّهُمَّ اجْعَلْ لِي نُورًا فِي قَلْبِي ، وَنُورًا فِي قَبْرِي ، وَنُورًا فِي سَمْعِي ، وَنُورًا فِي بَصَرِي ، وَنُورًا فِي شَعْرِي ، وَنُورًا فِي بَشَرِي وَنُورًا فِي لَحْمِي ، وَنُورًا فِي دَمِي ، وَنُورًا فِي عِظَامِي ، وَنُورًا بَيْنَ يَدَيَّ ، وَنُورًا مِنْ خَلْفِي ، وَنُورًا عَنْ يَمِينِي ، وَنُورًا عَنْ شِمَالِي ، وَنُورًا مِنْ فَوْقِي ، وَنُورًا مِنْ تَحْتِي ، اللَّهُمَّ زِدْنِي نُورًا ، وَأَعْطِنِي نُورًا ، وَاجْعَلْ لِي نُورًا "
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytadi: Abbos meni Rasululloh ﷺning huzurlariga yubordi. Men u zotning oldilariga kechqurun bordim, u zot xolam Maymuna binti Horisning uyida edilar. Rasululloh ﷺ kechasi turib namoz oʻqidilar. Bomdodning ikki rakaatini oʻqiganlarida shunday dedilar: «Allohumma inni asʼaluka rahmatan min indika tahdi biha qolbi, va tajmau biha shamli, va talummu biha shaʼsi, va taruddu bihal-gʻoyya, va tuslihu biha diyni, va tahfazu biha gʻoibi, va tarfau biha shohidi, va tuzakki biha amali, va tubayyizu biha vajhi, va tulhimuni biha rushdi, va taʼsimuni biha min kulli suʼ. Allohumma aʼtini iymanan sodiqon, va yaqinan laysa baʼdahu kufr, va rahmatan analu biha sharofa karomatika fid-dunya val-oxira. Allohumma inni asʼalukal-favza indal-qozo, va nuzulash-shuhado, va ayshas-suado, va murofaqotal-anbiyo, van-nasro alal-aʼdo. Allohumma unzilu bika hojati va in qossuro roʼyi, va daufa amali, vaftaqortu ila rahmatika, fa-asʼaluka ya qodiyal-umuri va ya shofiyas-suduri, kama tujiru baynal-buhuri an tujirani min azabis-sair, va min daʼvatis-subur, va min fitnatil-qubur. Allohumma ma qossuro anhu roʼyi, va daufa anhu amali, va lam tablugʻhu niyyati min xoyrin vaʼdtahu ahadan min ibodika, av xoyrin anta muʼtihi ahadan min xolqika, fa-inni argʻobu ilayka fihi, va asʼaluka ya Robbal-olamin. Allohumma-jʼalna hudatan muhtadin, gʻoyra dollina va la mudillin, harban li-aʼdoika, silman li-avliyoika, nuhibbu bihubbikan-nasa, va nuodi biadovatika man xolafaka. Allohumma hazad-duou va alaykal-istijaba, va hazal-juhdu va alaykat-tuklan, va la havla va la quvvata illa billah. Allohumma zal-hablish-shadidi val-amrir-roshid, asʼalukal-amna yavmal-vaʼid, val-jannata yavmal-xulud, maal-muqorrabinash-shuhud, ar-rukkais-sujud, al-mufina bil-uhud, innaka rohimun vadud, va anta tafalu ma turid. Subhanal-lazi taattafal-izza va qola bih, subhanal-lazi labisal-majda va takarroma bih, subhanal-lazi la yanbagʻit-tasbihu illa lah, subhanal-lazi ahso kulla shayʼin fa-alimah, subhana zil-fadli van-niam, subhana zil-qudroti val-karom. Allohumma-jʼal li nuran fi qolbi, va nuran fi qobri, va nuran fi samʼi, va nuran fi basori, va nuran fi shaʼri, va nuran fi bashari, va nuran fi lahmi, va nuran fi dami, va nuran fi izomi, va nuran min bayni yadayya, va nuran min xolfi, va nuran an yamini, va nuran an shimoli, va nuran min favqi, va nuran min tahti. Allohumma zidni nuran, va aʼtini nuran, vajʼal li nuran» (Ey Allohim, men Sendan Oʻz huzuringdan bir rahmat soʻrayman: u bilan qalbimni hidoyat qilgin, tarqoq ishimni jamlagin, parishonligimni yigʻgin, zalolatni qaytargin, dinimni isloh qilgin, gʻoyibimni saqlagin, hozirimni koʻtargin, amalimni poklagin, yuzimni oq qilgin, menga toʻgʻri yoʻlimni ilhom qilgin va meni har bir yomonlikdan asragin. Ey Allohim, menga rost iymon, undan keyin kufr boʻlmaydigan yaqin va dunyoyu oxiratda Sening karomating sharafiga erishadigan rahmat bergin. Ey Allohim, men Sendan hukm chogʻida yutuqni, shahidlar manzilini, saodatmandlar hayotini, paygʻambarlar hamrohligini va dushmanlar ustidan nusratni soʻrayman. Ey Allohim, hojatimni Senga tushiraman; garchi fikrim qisqa, amalim zaif boʻlsa-da, rahmatingga muhtoj boʻldim. Bas, ey ishlarni hal qiluvchi, ey koʻngillarni shifolovchi Zot, dengizlar orasini ajratganing kabi meni doʻzax azobidan, halokat chorlovidan va qabr fitnasidan asrashingni soʻrayman. Ey Allohim, fikrim qisqalik qilgan, amalim ojizlik qilgan va niyatim yetmagan — bandalaringdan biriga vaʼda qilgan yaxshiliging yoki xalqingdan biriga beradigan yaxshiliging boʻlsa, men uni Sendan istayman va Sendan soʻrayman, ey olamlar Robbi. Ey Allohim, bizni hidoyat qiluvchi, hidoyat topgan, adashmagan va adashtirmagan qilgin; dushmanlaringga qarshi urushuvchi, doʻstlaringga tinch qilgin; Sening sevging bilan odamlarni sevaylik, Sening adovating bilan Senga xilof qilganga adovat qilaylik. Ey Allohim, bu — duo, ijobat qilish esa Senga havola; bu — saʼy-harakat, suyanish esa Senga; Allohdan boshqa hech qanday quvvat va qudrat yoʻq. Ey mahkam arqon va toʻgʻri ish egasi boʻlgan Allohim, Sendan vaʼid kunida omonlik, abadiylik kunida muqarrab guvohlar, rukuʼ va sajda qiluvchilar, ahdlariga vafo qiluvchilar bilan birga jannat soʻrayman; albatta, Sen Rohiym va Vaduddirsan, Sen istaganingni qilursan. Izzatni Oʻziga rido qilib olib, u bilan soʻzlagan Zot pokdir; ulugʻlikni kiyib, u bilan karam qilgan Zot pokdir; faqat Oʻzigagina tasbih aytish loyiq boʻlgan Zot pokdir; har bir narsani sanab, uni bilgan Zot pokdir; fazl va neʼmatlar egasi pokdir; qudrat va karam egasi pokdir. Ey Allohim, menga qalbimda nur, qabrimda nur, qulogʻimda nur, koʻzimda nur, sochimda nur, terimda nur, goʻshtimda nur, qonimda nur, suyaklarimda nur, oldimda nur, orqamda nur, oʻngimda nur, chapimda nur, ustimda nur va ostimda nur qilgin. Ey Allohim, menga nurni ziyoda qilgin, menga nur bergin va menga nur qilgin). Ibn Xalaf «al-istijaba» yoki «al-ijaba» (deyishda) shubha qildi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтади: Аббос мени Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига юборди. Мен у зотнинг олдиларига кечқурун бордим, у зот холам Маймуна бинти Ҳориснинг уйида эдилар. Расулуллоҳ ﷺ кечаси туриб намоз ўқидилар. Бомдоднинг икки ракаатини ўқиганларида шундай дедилар: «Аллоҳумма инни асъалука раҳматан мин индика таҳди биҳа қолби, ва тажмау биҳа шамли, ва талумму биҳа шаъси, ва тарудду биҳал-ғойя, ва туслиҳу биҳа дийни, ва таҳфазу биҳа ғоиби, ва тарфау биҳа шоҳиди, ва тузакки биҳа амали, ва тубаййизу биҳа важҳи, ва тулҳимуни биҳа рушди, ва таъсимуни биҳа мин кулли суъ. Аллоҳумма аътини ийманан содиқон, ва яқинан лайса баъдаҳу куфр, ва раҳматан аналу биҳа шарофа кароматика фид-дуня вал-охира. Аллоҳумма инни асъалукал-фавза индал-қозо, ва нузулаш-шуҳадо, ва айшас-суадо, ва мурофақотал-анбиё, ван-насро алал-аъдо. Аллоҳумма унзилу бика ҳожати ва ин қоссуро рўйи, ва дауфа амали, вафтақорту ила раҳматика, фа-асъалука я қодиял-умури ва я шофияс-судури, кама тужиру байнал-буҳури ан тужирани мин азабис-саир, ва мин даъватис-субур, ва мин фитнатил-қубур. Аллоҳумма ма қоссуро анҳу рўйи, ва дауфа анҳу амали, ва лам таблуғҳу нийяти мин хойрин ваъдтаҳу аҳадан мин ибодика, ав хойрин анта муътиҳи аҳадан мин холқика, фа-инни арғобу илайка фиҳи, ва асъалука я Роббал-оламин. Аллоҳумма-жъална ҳудатан муҳтадин, ғойра доллина ва ла мудиллин, ҳарбан ли-аъдоика, силман ли-авлиёика, нуҳиббу биҳуббикан-наса, ва нуоди биадоватика ман холафака. Аллоҳумма ҳазад-дуоу ва алайкал-истижаба, ва ҳазал-жуҳду ва алайкат-туклан, ва ла ҳавла ва ла қуввата илла биллаҳ. Аллоҳумма зал-ҳаблиш-шадиди вал-амрир-рошид, асъалукал-амна явмал-ваъид, вал-жанната явмал-хулуд, маал-муқоррабинаш-шуҳуд, ар-руккаис-сужуд, ал-муфина бил-уҳуд, иннака роҳимун вадуд, ва анта тафалу ма турид. Субҳанал-лази тааттафал-изза ва қола биҳ, субҳанал-лази лабисал-мажда ва такаррома биҳ, субҳанал-лази ла янбағит-тасбиҳу илла лаҳ, субҳанал-лази аҳсо кулла шайъин фа-алимаҳ, субҳана зил-фадли ван-ниам, субҳана зил-қудроти вал-каром. Аллоҳумма-жъал ли нуран фи қолби, ва нуран фи қобри, ва нуран фи самъи, ва нуран фи басори, ва нуран фи шаъри, ва нуран фи башари, ва нуран фи лаҳми, ва нуран фи дами, ва нуран фи изоми, ва нуран мин байни ядайя, ва нуран мин холфи, ва нуран ан ямини, ва нуран ан шимоли, ва нуран мин фавқи, ва нуран мин таҳти. Аллоҳумма зидни нуран, ва аътини нуран, важъал ли нуран» (Эй Аллоҳим, мен Сендан Ўз ҳузурингдан бир раҳмат сўрайман: у билан қалбимни ҳидоят қилгин, тарқоқ ишимни жамлагин, паришонлигимни йиғгин, залолатни қайтаргин, динимни ислоҳ қилгин, ғойибимни сақлагин, ҳозиримни кўтаргин, амалимни поклагин, юзимни оқ қилгин, менга тўғри йўлимни илҳом қилгин ва мени ҳар бир ёмонликдан асрагин. Эй Аллоҳим, менга рост иймон, ундан кейин куфр бўлмайдиган яқин ва дунёю охиратда Сенинг кароматинг шарафига эришадиган раҳмат бергин. Эй Аллоҳим, мен Сендан ҳукм чоғида ютуқни, шаҳидлар манзилини, саодатмандлар ҳаётини, пайғамбарлар ҳамроҳлигини ва душманлар устидан нусратни сўрайман. Эй Аллоҳим, ҳожатимни Сенга тушираман; гарчи фикрим қисқа, амалим заиф бўлса-да, раҳматингга муҳтож бўлдим. Бас, эй ишларни ҳал қилувчи, эй кўнгилларни шифоловчи Зот, денгизлар орасини ажратганинг каби мени дўзах азобидан, ҳалокат чорловидан ва қабр фитнасидан асрашингни сўрайман. Эй Аллоҳим, фикрим қисқалик қилган, амалим ожизлик қилган ва ниятим етмаган — бандаларингдан бирига ваъда қилган яхшилигинг ёки халқингдан бирига берадиган яхшилигинг бўлса, мен уни Сендан истайман ва Сендан сўрайман, эй оламлар Робби. Эй Аллоҳим, бизни ҳидоят қилувчи, ҳидоят топган, адашмаган ва адаштирмаган қилгин; душманларингга қарши урушувчи, дўстларингга тинч қилгин; Сенинг севгинг билан одамларни севайлик, Сенинг адоватинг билан Сенга хилоф қилганга адоват қилайлик. Эй Аллоҳим, бу — дуо, ижобат қилиш эса Сенга ҳавола; бу — саъй-ҳаракат, суяниш эса Сенга; Аллоҳдан бошқа ҳеч қандай қувват ва қудрат йўқ. Эй маҳкам арқон ва тўғри иш эгаси бўлган Аллоҳим, Сендан ваъид кунида омонлик, абадийлик кунида муқарраб гувоҳлар, рукуъ ва сажда қилувчилар, аҳдларига вафо қилувчилар билан бирга жаннат сўрайман; албатта, Сен Роҳийм ва Вадуддирсан, Сен истаганингни қилурсан. Иззатни Ўзига ридо қилиб олиб, у билан сўзлаган Зот покдир; улуғликни кийиб, у билан карам қилган Зот покдир; фақат Ўзигагина тасбиҳ айтиш лойиқ бўлган Зот покдир; ҳар бир нарсани санаб, уни билган Зот покдир; фазл ва неъматлар эгаси покдир; қудрат ва карам эгаси покдир. Эй Аллоҳим, менга қалбимда нур, қабримда нур, қулоғимда нур, кўзимда нур, сочимда нур, теримда нур, гўштимда нур, қонимда нур, суякларимда нур, олдимда нур, орқамда нур, ўнгимда нур, чапимда нур, устимда нур ва остимда нур қилгин. Эй Аллоҳим, менга нурни зиёда қилгин, менга нур бергин ва менга нур қилгин). Ибн Халаф «ал-истижаба» ёки «ал-ижаба» (дейишда) шубҳа қилди.
ثنا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، نَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عُلَيَّةَ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ يَزِيدَ وَهُوَ أَبُو مَسْلَمَةَ ، عَنْ أَبِي نَضْرَةَ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : زُرْتُ خَالَتِي ، فَوَافَقْتُ لَيْلَةَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَذَكَرَ الْحَدِيثَ ، وَقَالَ : " ثُمَّ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ ، ثُمَّ اضْطَجَعَ حَتَّى سَمِعْتُ ضَفِيزَهُ ، ثُمَّ أُقِيمَتِ الصَّلاةُ فَخَرَجَ فَصَلَّى "
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytadi: Men xolamning huzuriga bordim va Nabiy ﷺning (oʻsha uydagi) kechalariga toʻgʻri keldim — soʻng hadisni zikr qildi — va dedi: Soʻng ikki rakaat oʻqidilar, keyin yonboshlab yotdilar, hatto men u zotning xurraklarini eshitdim. Soʻng namozga iqoma aytildi, u zot chiqib namoz oʻqidilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтади: Мен холамнинг ҳузурига бордим ва Набий ﷺнинг (ўша уйдаги) кечаларига тўғри келдим — сўнг ҳадисни зикр қилди — ва деди: Сўнг икки ракаат ўқидилар, кейин ёнбошлаб ётдилар, ҳатто мен у зотнинг хурракларини эшитдим. Сўнг намозга иқома айтилди, у зот чиқиб намоз ўқидилар.
ثنا سَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ الْقُرَشِيُّ ، ثنا وَكِيعٌ ، عَنْ صَالِحِ بْنِ رُسْتُمَ ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : وَلَمْ أُصَلِّ الرَّكْعَتَيْنِ ، فَرَآنِي وَأَنَا أُصَلِّيهِمَا ، فَنَهَانِي ، فَجَذَبَنِي ، أُقِيمَتِ الصَّلاةُ وَقَالَ : " تُرِيدُ أَنْ تُصَلِّيَ لِلصُّبْحِ أَرْبَعًا ؟ " قِيلَ لأَبِي عَامِرٍ يَعْنِي صَالِحَ بْنَ رُسْتُمَ : النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ؟ قَالَ : نَعَمْ . ثنا أَبُو عَمَّارٍ : نَا النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ ، عَنْ أَبِي عَامِرٍ ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : أُقِيمَتِ الصَّلاةُ فَقُمْتُ أُصَلِّي رَكْعَتَيْنِ ، فَجَذَبَنِي رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، وَقَالَ : " أَتُصَلِّي الْغَدَاةَ أَرْبَعًا "
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytadi: Men (bomdodning) ikki rakaatini oʻqimagan edim. U zot meni ularni oʻqiyotgan holimda koʻrib qaytardilar va meni tortdilar — namozga iqoma aytilgan edi — va: «Subhni toʻrt (rakaat) oʻqimoqchimisan?» dedilar. Abu Omirdan — yaʼni Solih ibn Rustamdan: «Nabiy ﷺmi?» deb soʻraldi. U: «Ha», dedi. Yana Ibn Abbos aytadi: Namozga iqoma aytildi, men esa turib ikki rakaat oʻqiy boshladim. Shunda Rasululloh ﷺ meni tortdilar va: «Bomdodni toʻrt (rakaat) oʻqiysanmi?» dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтади: Мен (бомдоднинг) икки ракаатини ўқимаган эдим. У зот мени уларни ўқиётган ҳолимда кўриб қайтардилар ва мени тортдилар — намозга иқома айтилган эди — ва: «Субҳни тўрт (ракаат) ўқимоқчимисан?» дедилар. Абу Омирдан — яъни Солиҳ ибн Рустамдан: «Набий ﷺми?» деб сўралди. У: «Ҳа», деди. Яна Ибн Аббос айтади: Намозга иқома айтилди, мен эса туриб икки ракаат ўқий бошладим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ мени тортдилар ва: «Бомдодни тўрт (ракаат) ўқийсанми?» дедилар.
ثنا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، ثنا سُفْيَانُ ، ثنا سُلَيْمَانُ الأَحْوَلُ ، عَنْ طَاوُسٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : كَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِذَا قَامَ مِنَ اللَّيْلِ يَتَهَجَّدُ ، قَالَ : " اللَّهُمَّ لَكَ الْحَمْدُ أَنْتَ نُورُ السَّمَوَاتِ وَالأَرْضِ وَمَنْ فِيهِنَّ ، وَلَكَ الْحَمْدُ أَنْتَ قَيِّمُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ وَمَنْ فِيهِنَّ ، وَلَكَ الْحَمْدُ أَنْتَ مَلِكُ السَّمَوَاتِ وَالأَرْضِ وَمَنْ فِيهِنَّ ، لَكَ الْحَمْدُ أَنْتَ الْحَقُّ ، وَلِقَاؤُكَ حَقٌّ ، وَوَعِيدُكَ حَقٌّ ، وَعَذَابُ الْقَبْرِ حَقٌّ ، وَالْجَنَّةُ حَقٌّ ، وَالنَّارُ حَقٌّ ، وَالسَّاعَةُ حَقٌّ ، وَالْقُبُورُ حَقٌّ ، وَمُحَمَّدٌ حَقٌّ ، اللَّهُمَّ بِكَ آمَنْتُ ، وَلَكَ أَسْلَمْتُ ، وَعَلَيْكَ تَوَكَّلْتُ ، وَإِلَيْكَ أَنَبْتُ ، وَبِكَ خَاصَمْتُ ، وَإِلَيْكَ حَاكَمْتُ ، فَاغْفِرْ لِي مَا قَدَّمْتُ وَمَا أَخَّرْتُ ، وَمَا أَسْرَرْتُ وَمَا أَعْلَنْتُ ، أَنْتَ الْمُقَدَّمُ ، وَأَنْتَ الْمُؤَخِّرُ ، لا إِلَهَ إِلا أَنْتَ ، وَلا إِلَهَ غَيْرُكَ " وَزَادَ عَبْدُ الْكَرِيمِ : " لا إِلَهَ إِلا أَنْتَ ، وَلا قُوَّةَ إِلا بِاللَّهِ "
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytadi: Nabiy ﷺ kechasi tahajjudga turganlarida shunday der edilar: «Allohumma lakal-hamdu, anta nurus-samavati val-arzi va man fiyhinna; va lakal-hamdu, anta qoyyimus-samavati val-arzi va man fiyhinna; va lakal-hamdu, anta malikus-samavati val-arzi va man fiyhinna; lakal-hamdu, antal-haqqu, va liqouka haqqun, va vaʼiyduka haqqun, va azabul-qabri haqqun, val-jannatu haqqun, van-naru haqqun, vas-saʼatu haqqun, val-quburu haqqun, va Muhammadun haqqun. Allohumma bika amantu, va laka aslamtu, va alayka tavakkaltu, va ilayka anabtu, va bika xosomtu, va ilayka hakamtu, fagʻfir liy ma qoddamtu va ma axxortu, va ma asrortu va ma aʼlantu; antal-muqoddimu va antal-muaxxiru, la ilaha illa anta, va la ilaha gʻayruka» (Allohim, hamd Sengadir: Sen osmonlar va yer hamda ulardagilarning nurisan. Hamd Sengadir: Sen osmonlar va yer hamda ulardagilarni tutib turuvchisan. Hamd Sengadir: Sen osmonlar va yer hamda ulardagilarning Egasisan. Hamd Sengadir: Sen Haqsan, Senga yoʻliqish haq, vaʼiyding haq, qabr azobi haq, jannat haq, doʻzax haq, (Qiyomat) soati haq, qabrlar haq, Muhammad ﷺ haqdir. Allohim, Senga iymon keltirdim, Senga taslim boʻldim, Senga tavakkal qildim, Senga qaytdim, Sening (yordaming) bilan kurashdim, Senga hukm soʻrab keldim. Bas, ilgari qilgan va keyin qiladigan, yashirin va oshkor (qilgan) gunohlarimni kechir. Sen oldinga oʻtkazuvchi, Sen keyinga qoldiruvchisan; Sendan oʻzga iloh yoʻq, Sendan boshqa iloh yoʻq). Abdulkarim esa: «la ilaha illa anta, va la quvvata illa billah», deb (ziyoda) qildi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтади: Набий ﷺ кечаси таҳажжудга турганларида шундай дер эдилар: «Аллоҳумма лакал-ҳамду, анта нурус-самавати вал-арзи ва ман фийҳинна; ва лакал-ҳамду, анта қоййимус-самавати вал-арзи ва ман фийҳинна; ва лакал-ҳамду, анта маликус-самавати вал-арзи ва ман фийҳинна; лакал-ҳамду, антал-ҳаққу, ва лиқоука ҳаққун, ва ваъийдука ҳаққун, ва азабул-қабри ҳаққун, вал-жаннату ҳаққун, ван-нару ҳаққун, вас-саъату ҳаққун, вал-қубуру ҳаққун, ва Муҳаммадун ҳаққун. Аллоҳумма бика аманту, ва лака асламту, ва алайка таваккалту, ва илайка анабту, ва бика хосомту, ва илайка ҳакамту, фағфир лий ма қоддамту ва ма аххорту, ва ма асрорту ва ма аъланту; антал-муқоддиму ва антал-муаххиру, ла илаҳа илла анта, ва ла илаҳа ғайрука» (Аллоҳим, ҳамд Сенгадир: Сен осмонлар ва ер ҳамда улардагиларнинг нурисан. Ҳамд Сенгадир: Сен осмонлар ва ер ҳамда улардагиларни тутиб турувчисан. Ҳамд Сенгадир: Сен осмонлар ва ер ҳамда улардагиларнинг Эгасисан. Ҳамд Сенгадир: Сен Ҳақсан, Сенга йўлиқиш ҳақ, ваъийдинг ҳақ, қабр азоби ҳақ, жаннат ҳақ, дўзах ҳақ, (Қиёмат) соати ҳақ, қабрлар ҳақ, Муҳаммад ﷺ ҳақдир. Аллоҳим, Сенга иймон келтирдим, Сенга таслим бўлдим, Сенга таваккал қилдим, Сенга қайтдим, Сенинг (ёрдаминг) билан курашдим, Сенга ҳукм сўраб келдим. Бас, илгари қилган ва кейин қиладиган, яширин ва ошкор (қилган) гуноҳларимни кечир. Сен олдинга ўтказувчи, Сен кейинга қолдирувчисан; Сендан ўзга илоҳ йўқ, Сендан бошқа илоҳ йўқ). Абдулкарим эса: «ла илаҳа илла анта, ва ла қуввата илла биллаҳ», деб (зиёда) қилди.
ثنا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى ، نَا بِشْرٌ يَعْنِي ابْنَ الْمُفَضَّلِ ، ثنا عِمْرَانُ وَهُوَ ابْنُ مُسْلِمٍ ، عَنْ قَيْسِ بْنِ سَعْدٍ ، عَنْ طَاوُسٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِذَا قَامَ لِلتَّهَجُّدِ ، قَالَ بَعْدَمَا يُكَبِّرُ : " اللَّهُمَّ لَكَ الْحَمْدُ أَنْتَ نُورُ السَّمَوَاتِ وَالأَرْضِ ، وَلَكَ الْحَمْدُ أَنْتَ قِيَامُ السَّمَوَاتِ وَالأَرْضِ ، وَلَكَ الْحَمْدُ أَنْتَ رَبُّ السَّمَوَاتِ وَالأَرْضِ وَمَنْ فِيهِنَّ ، أَنْتَ الْحَقُّ ، وَقَوْلُكَ حَقٌّ ، وَوَعْدُكَ حَقٌّ ، وَلِقَاؤُكَ حَقٌّ ، وَالْجَنَّةُ حَقٌّ ، وَالنَّارُ حَقٌّ ، وَالسَّاعَةُ حَقٌّ ، اللَّهُمَّ لَكَ أَسْلَمْتُ ، وَبِكَ آمَنْتُ ، وَعَلَيْكَ تَوَكَّلْتُ ، وَإِلَيْكَ أَنَبْتُ ، وَإِلَيْكَ حَاكَمْتُ ، وَإِلَيْكَ خَاصَمْتُ ، وَإِلَيْكَ الْمَصِيرُ ، اللَّهُمَّ اغْفِرْ لِي مَا قَدَّمْتُ وَمَا أَخَّرْتُ ، وَمَا أَسْرَرْتُ وَمَا أَعْلَنْتُ ، أَنْتَ إِلَهِي ، لا إِلَهَ إِلا أَنْتَ "
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytadi: Rasululloh ﷺ tahajjudga turganlarida, takbir aytganlaridan keyin shunday der edilar: «Allohumma lakal-hamdu, anta nurus-samavati val-arz; va lakal-hamdu, anta qiyamus-samavati val-arz; va lakal-hamdu, anta robbus-samavati val-arzi va man fiyhinna; antal-haqqu, va qavluka haqqun, va vaʼduka haqqun, va liqouka haqqun, val-jannatu haqqun, van-naru haqqun, vas-saʼatu haqqun. Allohumma laka aslamtu, va bika amantu, va alayka tavakkaltu, va ilayka anabtu, va ilayka hakamtu, va ilayka xosomtu, va ilaykal-masir. Allohumma-gʻfir liy ma qoddamtu va ma axxortu, va ma asrortu va ma aʼlantu; anta ilahi, la ilaha illa anta» (Ey Allohim, hamd Senga xosdir, Sen osmonlaru yerning nuridirsan; hamd Senga xosdir, Sen osmonlaru yerni tutib turuvchidirsan; hamd Senga xosdir, Sen osmonlaru yerning va ulardagilarning Robbidirsan; Sen Haqsan, soʻzing haqdir, vaʼdang haqdir, Senga yoʻliqish haqdir, jannat haqdir, doʻzax haqdir, qiyomat haqdir. Ey Allohim, Senga taslim boʻldim, Senga iymon keltirdim, Senga tavakkal qildim, Senga qaytdim, Senga hukm qildirdim va Senga (dushmanga qarshi) kurashdim; qaytish ham Senga. Ey Allohim, ilgari qilgan va keyin qiladigan, yashirin va oshkora (gunoh)larimni kechirgil. Sen mening ilohimsan, Sendan boshqa iloh yoʻqdir).Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтади: Расулуллоҳ ﷺ таҳажжудга турганларида, такбир айтганларидан кейин шундай дер эдилар: «Аллоҳумма лакал-ҳамду, анта нурус-самавати вал-арз; ва лакал-ҳамду, анта қиямус-самавати вал-арз; ва лакал-ҳамду, анта роббус-самавати вал-арзи ва ман фийҳинна; антал-ҳаққу, ва қавлука ҳаққун, ва ваъдука ҳаққун, ва лиқоука ҳаққун, вал-жаннату ҳаққун, ван-нару ҳаққун, вас-саъату ҳаққун. Аллоҳумма лака асламту, ва бика аманту, ва алайка таваккалту, ва илайка анабту, ва илайка ҳакамту, ва илайка хосомту, ва илайкал-масир. Аллоҳумма-ғфир лий ма қоддамту ва ма аххорту, ва ма асрорту ва ма аъланту; анта илаҳи, ла илаҳа илла анта» (Эй Аллоҳим, ҳамд Сенга хосдир, Сен осмонлару ернинг нуридирсан; ҳамд Сенга хосдир, Сен осмонлару ерни тутиб турувчидирсан; ҳамд Сенга хосдир, Сен осмонлару ернинг ва улардагиларнинг Роббидирсан; Сен Ҳақсан, сўзинг ҳақдир, ваъданг ҳақдир, Сенга йўлиқиш ҳақдир, жаннат ҳақдир, дўзах ҳақдир, қиёмат ҳақдир. Эй Аллоҳим, Сенга таслим бўлдим, Сенга иймон келтирдим, Сенга таваккал қилдим, Сенга қайтдим, Сенга ҳукм қилдирдим ва Сенга (душманга қарши) курашдим; қайтиш ҳам Сенга. Эй Аллоҳим, илгари қилган ва кейин қиладиган, яширин ва ошкора (гуноҳ)ларимни кечиргил. Сен менинг илоҳимсан, Сендан бошқа илоҳ йўқдир).
نَا يُونُسُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى ، نَا يَحْيَى بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُكَيْرٍ ، حَدَّثَنِي اللَّيْثُ ، ح وَثنا سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الْحَكَمِ ، ثنا أَبِي ، أَخْبَرَنَا اللَّيْثُ ، عَنْ خَالِدِ بْنِ يَزِيدَ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي هِلالٍ ، عَنْ مَخْرَمَةَ بْنِ سُلَيْمَانَ ، أَنَّ كُرَيْبًا مَوْلَى ابْنِ عَبَّاسٍ أَخْبَرَهُ ، قَالَ : سَأَلْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ ، فَقُلْتُ : مَا صَلاةُ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِاللَّيْلِ ؟ قَالَ : " كَانَ يُقْرَأُ فِي بَعْضِ حُجَرِهِ فَيَسْمَعُ مَنْ كَانَ خَارِجًا "
Ibn Abbosning mavlosi Kurayb aytadi: Men Ibn Abbosdan: «Rasululloh ﷺning kechasi (oʻqigan) namozlari qanday edi?» deb soʻradim. U: «U zot hujralaridan birida oʻqir, tashqarida boʻlgan kishi (ovozlarini) eshitar edi», dedi.Ибн Аббоснинг мавлоси Курайб айтади: Мен Ибн Аббосдан: «Расулуллоҳ ﷺнинг кечаси (ўқиган) намозлари қандай эди?» деб сўрадим. У: «У зот ҳужраларидан бирида ўқир, ташқарида бўлган киши (овозларини) эшитар эди», деди.
ثنا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، نَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ ، نَا شُعْبَةُ ، عَنْ أَبِي جَمْرَةَ ، قَالَ : سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ ، يَقُولُ : كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " يُصَلِّي مِنَ اللَّيْلِ ثَلاثَ عَشْرَةَ رَكْعَةً " . حَدَّثَنَاهُ الصَّنْعَانِيُّ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى ، ثنا خَالِدٌ يَعْنِي ابْنَ الْحَارِثِ ، عَنْ شُعْبَةَ ، عَنْ أَبِي جَمْرَةَ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ بِمِثْلِهِ
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ tunda oʻn uch rakaat namoz oʻqir edilar. Buni bizga Sanʼoniy Muhammad ibn Abdulaʼlo ham Xolid ibn Horisdan, u Shuʼbadan, u Abu Jamradan, u Ibn Abbosdan xuddi shunday rivoyat qildi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ тунда ўн уч ракаат намоз ўқир эдилар. Буни бизга Санъоний Муҳаммад ибн Абдулаъло ҳам Холид ибн Ҳорисдан, у Шуъбадан, у Абу Жамрадан, у Ибн Аббосдан худди шундай ривоят қилди.
حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ بِشْرِ بْنِ الْحَكَمِ ، أَمْلَى بِالْكُوفَةِ ، نَا مُوسَى بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ أَبُو شُعَيْبٍ الْعَدَنِيُّ وَهُوَ الَّذِي يُقَالُ لَهُ : الْقَنْبَارِيُّ سَمِعْتُهُ ، يَقُولُ : أَصْلِي فَارِسِيٌّ ، قَالَ : حَدَّثَنِي الْحَكَمُ بْنُ أَبَانَ ، حَدَّثَنِي عِكْرِمَةُ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ : أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ لِلْعَبَّاسِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ : يَا عَبَّاسُ ، يَا عَمَّاهُ ، " أَلا أُعْطِيكَ ، أَلا أُجِيزُكَ ، أَلا أَفْعَلُ لَكَ عَشْرَ خِصَالٍ ، إِذَا أَنْتَ فَعَلْتَ ذَلِكَ غَفَرَ اللَّهُ ذَنْبَكَ أَوَّلَهُ وَآخِرَهُ ، قَدِيمَهُ وَحَدِيثَهُ ، خَطَأَهُ وَعَمْدَهُ ، صَغِيرَهُ وَكَبِيرَهُ ، سِرَّهُ وَعَلانِيَتَهُ ، عَشْرَ خِصَالٍ : أَنْ تُصَلِّيَ أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ تَقْرَأُ فِي كُلِّ رَكْعَتَيْنِ بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ ، وَسُورَةٍ ، فَإِذَا فَرَغْتَ مِنَ الْقِرَاءَةِ فِي أَوَّلِ رَكْعَةٍ ، قُلْتَ وَأَنْتَ قَائِمٌ : سُبْحَانَ اللَّهِ ، وَالْحَمْدُ لِلَّهِ ، وَلا إِلَهَ إِلا اللَّهُ ، وَاللَّهُ أَكْبَرُ خَمْسَ عَشْرَةَ مَرَّةً ، ثُمَّ تَرْكَعُ وَتَقُولُ وَأَنْتَ رَاكِعٌ عَشْرًا ، ثُمَّ تَرْفَعُ رَأْسَكَ مِنَ الرُّكُوعِ فَتَقُولُهَا عَشْرًا ، ثُمَّ تَسْجُدُ فَتَقُولُهَا عَشْرًا ، ثُمَّ تَرْفَعُ رَأْسَكَ فَتَقُولُهَا عَشْرًا ، ثُمَّ تَسْجُدُ فَتَقُولُهَا عَشْرًا ، ثُمَّ تَرْفَعُ رَأْسَكَ فَتَقُولُهَا عَشْرًا ، فَذَلِكَ خَمْسٌ وَسَبْعُونَ فِي كُلِّ رَكْعَةٍ تَفْعَلُ فِي أَرْبَعِ رَكَعَاتٍ إِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ تُصَلِّيَهَا فِي كُلِّ يَوْمٍ مَرَّةً فَافْعَلْ ، فَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَفِي كُلِّ جُمُعَةٍ مَرَّةً ، فَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَفِي كُلِّ شَهْرٍ مَرَّةً ، فَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَفِي كُلِّ سَنَةٍ مَرَّةً ، فَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَفِي عُمُرِكَ مَرَّةً " . وَرَوَاهُ إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْحَكَمِ بْنِ أَبَانَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ عِكْرِمَةَ مُرْسَلا لَمْ يَقُلْ فِيهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ . حَدَّثَنَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ ، نَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْحَكَمِ
Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ Abbos ibn Abdulmuttalibga shunday dedilar: «Ey Abbos, ey amakijonim! Senga bermaymi? Senga inʼom qilmaymi? Sen uchun oʻnta xislatni qilmaymi? Agar sen buni qilsang, Alloh sening gunohingni — avvalgisini ham, oxirgisini ham, qadimgisini ham, yangisini ham, xatosini ham, qasdlisini ham, kichigini ham, kattasini ham, yashirinini ham, oshkorasini ham — magʻfirat qiladi. Oʻsha oʻnta xislat shuki: toʻrt rakat namoz oʻqiysan, har ikki rakatda Fotihatul-kitobni va bir surani oʻqiysan. Birinchi rakatda qiroatni tugatgach, hali tik turgan holingda oʻn besh marta ‹Subhanalloh, val-hamdu lillah, va la ilaha illalloh, vallohu akbar› deysan. Soʻng rukuga egilasan-da, ruku holatingda uni oʻn marta aytasan. Soʻng boshingni rukudan koʻtarasan-da, uni oʻn marta aytasan. Soʻng sajdaga egilasan-da, sajda holatingda uni oʻn marta aytasan. Soʻng boshingni sajdadan koʻtarasan-da, uni oʻn marta aytasan. Soʻng (yana) sajda qilasan-da, uni oʻn marta aytasan. Soʻng boshingni koʻtarasan-da, uni oʻn marta aytasan. Mana shu har rakatda yetmish besh boʻladi. Buni toʻrt rakatda qilasan. Agar har kuni bir marta oʻqishga qodir boʻlsang, shunday qil. Agar (buni) qilmasang, har jumada bir marta (oʻqi). Agar qilmasang, har oyda bir marta. Agar qilmasang, har yili bir marta. Agar qilmasang, umringda bir marta (oʻqi).» Buni Ibrohim ibn al-Hakam ibn Abon otasidan, u Ikrimadan mursal qilib rivoyat qilgan va unda Ibn Abbosni zikr qilmagan. Buni bizga Muhammad ibn Rofeʼ aytib berdi: Ibrohim ibn al-Hakam bizga aytib berdi.Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ Аббос ибн Абдулмутталибга шундай дедилар: «Эй Аббос, эй амакижоним! Сенга бермайми? Сенга инъом қилмайми? Сен учун ўнта хислатни қилмайми? Агар сен буни қилсанг, Аллоҳ сенинг гуноҳингни — аввалгисини ҳам, охиргисини ҳам, қадимгисини ҳам, янгисини ҳам, хатосини ҳам, қасдлисини ҳам, кичигини ҳам, каттасини ҳам, яширинини ҳам, ошкорасини ҳам — мағфират қилади. Ўша ўнта хислат шуки: тўрт ракат намоз ўқийсан, ҳар икки ракатда Фотиҳатул-китобни ва бир сурани ўқийсан. Биринчи ракатда қироатни тугатгач, ҳали тик турган ҳолингда ўн беш марта ‹Субҳаналлоҳ, вал-ҳамду лиллаҳ, ва ла илаҳа иллаллоҳ, валлоҳу акбар› дейсан. Сўнг рукуга эгиласан-да, руку ҳолатингда уни ўн марта айтасан. Сўнг бошингни рукудан кўтарасан-да, уни ўн марта айтасан. Сўнг саждага эгиласан-да, сажда ҳолатингда уни ўн марта айтасан. Сўнг бошингни саждадан кўтарасан-да, уни ўн марта айтасан. Сўнг (яна) сажда қиласан-да, уни ўн марта айтасан. Сўнг бошингни кўтарасан-да, уни ўн марта айтасан. Мана шу ҳар ракатда етмиш беш бўлади. Буни тўрт ракатда қиласан. Агар ҳар куни бир марта ўқишга қодир бўлсанг, шундай қил. Агар (буни) қилмасанг, ҳар жумада бир марта (ўқи). Агар қилмасанг, ҳар ойда бир марта. Агар қилмасанг, ҳар йили бир марта. Агар қилмасанг, умрингда бир марта (ўқи).» Буни Иброҳим ибн ал-Ҳакам ибн Абон отасидан, у Икримадан мурсал қилиб ривоят қилган ва унда Ибн Аббосни зикр қилмаган. Буни бизга Муҳаммад ибн Рофеъ айтиб берди: Иброҳим ибн ал-Ҳакам бизга айтиб берди.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، نَا مُحَمَّدٌ يَعْنِي ابْنَ جَعْفَرٍ ، ح وَثنا الصَّنْعَانِيُّ ، نَا خَالِدٌ يَعْنِي ابْنَ الْحَارِثِ ، قَالا : حَدَّثَنَا شُعْبَةُ ، عَنْ قَتَادَةَ ، قَالَ : سَمِعْتُ رُفَيْعًا أَبَا الْعَالِيَةِ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : حَدَّثَنِي رِجَالٌ ، أَحْسَبُهُ قَالَ : مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فِيهِمْ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ ، وَأَعْجَبُهُمْ إِلَيَّ عُمَرُ ، أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " نَهَى عَنِ الصَّلاةِ فِي سَاعَتَيْنِ بَعْدَ الْعَصْرِ حَتَّى تَغْرُبَ الشَّمْسُ ، وَبَعْدَ الصُّبْحِ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ " . وَقَالَ الصَّنْعَانِيُّ : قَالَ : حَدَّثَنِي نَفَرٌ أَعْجَبُهُمْ إِلَيَّ عُمَرُ
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi: Menga kishilar rivoyat qilishdi — oʻylashimcha, u: Nabiy ﷺning ashoblaridan, dedi — ular orasida Umar ibn al-Xattob ham bor edi, ular ichida menga eng yoqimlisi Umar edi: Nabiy ﷺ ikki vaqtda — asrdan keyin quyosh botguncha va bomdoddan keyin quyosh chiqquncha — namoz oʻqishdan qaytarganlar. Sanʼoniy esa: «Menga bir necha kishi rivoyat qildi; ular ichida menga eng yoqimlisi Umar edi», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди: Менга кишилар ривоят қилишди — ўйлашимча, у: Набий ﷺнинг ашобларидан, деди — улар орасида Умар ибн ал-Хаттоб ҳам бор эди, улар ичида менга энг ёқимлиси Умар эди: Набий ﷺ икки вақтда — асрдан кейин қуёш ботгунча ва бомдоддан кейин қуёш чиққунча — намоз ўқишдан қайтарганлар. Санъоний эса: «Менга бир неча киши ривоят қилди; улар ичида менга энг ёқимлиси Умар эди», деди.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ ، أَخْبَرَنَا مَنْصُورٌ وَهُوَ ابْنُ زَاذَانَ ، عَنْ قَتَادَةَ ، قَالَ : أَخْبَرَنَا أَبُو الْعَالِيَةِ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ غَيْرَ وَاحِدٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، مِنْهُمْ عُمَرُ ، وَكَانَ مِنْ أَحَبِّهِمْ إِلَيَّ ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " نَهَى عَنِ الصَّلاةِ بَعْدَ الْفَجْرِ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ ، وَبَعْدَ الْعَصْرِ حَتَّى تَغْرُبَ الشَّمْسُ "
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi: Men Nabiy ﷺning ashoblaridan birortadan koʻprogʻidan eshitdim — ular orasida Umar ham bor edi, u menga ulardan eng suyuklisi edi —: Rasululloh ﷺ bomdoddan keyin quyosh chiqquncha va asrdan keyin quyosh botguncha namoz oʻqishdan qaytarganlar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди: Мен Набий ﷺнинг ашобларидан бирортадан кўпроғидан эшитдим — улар орасида Умар ҳам бор эди, у менга улардан энг суюклиси эди —: Расулуллоҳ ﷺ бомдоддан кейин қуёш чиққунча ва асрдан кейин қуёш ботгунча намоз ўқишдан қайтарганлар.
ثنا بِشْرُ بْنُ مُعَاذٍ ، ثنا أَبُو عَوَانَةَ ، عَنْ بُكَيْرِ بْنِ الأَخْنَسِ ، عَنْ مُجَاهِدٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، قَالَ : " فَرَضَ اللَّهُ الصَّلاةَ عَلَى لِسَانِ نَبِيِّكُمْ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي الْحَضَرِ أَرْبَعًا ، وَفِي السَّفَرِ رَكْعَتَيْنِ ، وَفِي الْخَوْفِ رَكْعَةً "
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Alloh namozni Paygʻambaringiz ﷺ tili orqali muqimlikda toʻrt rakaat, safarda ikki rakaat va xavf paytida bir rakaat qilib farz qildi».Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Аллоҳ намозни Пайғамбарингиз ﷺ тили орқали муқимликда тўрт ракаат, сафарда икки ракаат ва хавф пайтида бир ракаат қилиб фарз қилди».
ثنا أَحْمَدُ بْنُ مَنْصُورٍ الرَّمَادِيُّ ، وَمُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، قَالا : حَدَّثَنَا حَجَّاجُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، قَالَ : قَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ : أَخْبَرَنِي يَعْلَى وَهُوَ ابْنُ مُسْلِمٍ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ " إِنْ كَانَ بِكُمْ أَذًى مِنْ مَطَرٍ أَوْ كُنْتُمْ مَرْضَى " قَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ : " كَانَ جَرِيحًا "
Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) {Agar yomgʻirdan sizlarga ozor boʻlsa yoki kasal boʻlsangiz} (oyati haqida): «Abdurrahmon ibn Avf yarador edi», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) {Агар ёмғирдан сизларга озор бўлса ёки касал бўлсангиз} (ояти ҳақида): «Абдурраҳмон ибн Авф ярадор эди», деди.