Jobir ibn Abdulloh al-Ansoriy

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَابْنُ أَبِي عُمَرَ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ كُنَّا نَعْزِلُ وَالْقُرْآنُ يَنْزِلُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ جَابِرٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ عَنْهُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ ‏.‏ وَقَدْ رَخَّصَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ فِي الْعَزْلِ ‏.‏ وَقَالَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ تُسْتَأْمَرُ الْحُرَّةُ فِي الْعَزْلِ وَلاَ تُسْتَأْمَرُ الأَمَةُ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Biz Qurʼon nozil boʻlib turgan paytda azl qilar edik.» Abu Iso aytdi: Jobirning hadisi hasan sahih hadisdir va undan boshqa yoʻllar bilan ham rivoyat qilingan. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan boʻlgan bir guruh ilm ahli azlga ruxsat bergan. Molik ibn Anas aytdi: Hur (ozod) ayoldan azl qilishda ruxsat soʻraladi, choʻridan esa ruxsat soʻralmaydi.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Биз Қуръон нозил бўлиб турган пайтда азл қилар эдик.» Абу Исо айтди: Жобирнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир ва ундан бошқа йўллар билан ҳам ривоят қилинган. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган бир гуруҳ илм аҳли азлга рухсат берган. Молик ибн Анас айтди: Ҳур (озод) аёлдан азл қилишда рухсат сўралади, чўридан эса рухсат сўралмайди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ، وَهُوَ الدَّسْتَوَائِيُّ عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم رَأَى امْرَأَةً فَدَخَلَ عَلَى زَيْنَبَ فَقَضَى حَاجَتَهُ وَخَرَجَ وَقَالَ ‏"‏ إِنَّ الْمَرْأَةَ إِذَا أَقْبَلَتْ أَقْبَلَتْ فِي صُورَةِ شَيْطَانٍ فَإِذَا رَأَى أَحَدُكُمُ امْرَأَةً فَأَعْجَبَتْهُ فَلْيَأْتِ أَهْلَهُ فَإِنَّ مَعَهَا مِثْلَ الَّذِي مَعَهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ جَابِرٍ حَدِيثٌ صَحِيحٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَهِشَامٌ الدَّسْتَوَائِيُّ هُوَ هِشَامُ بْنُ سَنْبَرٍ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ bir ayolni koʻrdilar, soʻng Zaynabning oldiga kirib, hojatlarini ado etib chiqdilar va: «Albatta ayol (kishiga) yuzlanganda shayton suratida yuzlanadi. Bas, sizlardan biringiz bir ayolni koʻrib, u (ayol) unga yoqib qolsa, oʻz ahli (xotini) oldiga borsin, chunki uning (xotinining) yonida ham (oʻsha ayolda) bori bordir (yaʼni shahvatni qondiruvchi narsa bor)», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Ibn Masʼuddan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Jobirning hadisi sahih hasan gʻaribdir. Hishom ad-Dastavoiy — bu Hishom ibn Sanbardir.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ бир аёлни кўрдилар, сўнг Зайнабнинг олдига кириб, ҳожатларини адо этиб чиқдилар ва: «Албатта аёл (кишига) юзланганда шайтон суратида юзланади. Бас, сизлардан бирингиз бир аёлни кўриб, у (аёл) унга ёқиб қолса, ўз аҳли (хотини) олдига борсин, чунки унинг (хотинининг) ёнида ҳам (ўша аёлда) бори бордир (яъни шаҳватни қондирувчи нарса бор)», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Ибн Масъуддан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Жобирнинг ҳадиси саҳиҳ ҳасан ғарибдир. Ҳишом ад-Даставоий — бу Ҳишом ибн Санбардир.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنْ مُجَالِدٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ جَابِرٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ تَلِجُوا عَلَى الْمُغِيبَاتِ فَإِنَّ الشَّيْطَانَ يَجْرِي مِنْ أَحَدِكُمْ مَجْرَى الدَّمِ ‏"‏ ‏.‏ قُلْنَا وَمِنْكَ قَالَ ‏"‏ وَمِنِّي وَلَكِنَّ اللَّهَ أَعَانَنِي عَلَيْهِ فَأَسْلَمُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَقَدْ تَكَلَّمَ بَعْضُهُمْ فِي مُجَالِدِ بْنِ سَعِيدٍ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ ‏.‏ وَسَمِعْتُ عَلِيَّ بْنَ خَشْرَمٍ يَقُولُ قَالَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَلَكِنَّ اللَّهَ أَعَانَنِي عَلَيْهِ فَأَسْلَمُ ‏"‏ ‏.‏ يَعْنِي أَسْلَمُ أَنَا مِنْهُ ‏.‏ قَالَ سُفْيَانُ وَالشَّيْطَانُ لاَ يُسْلِمُ ‏.‏ وَ ‏"‏ لاَ تَلِجُوا عَلَى الْمُغِيبَاتِ ‏"‏ وَالْمُغِيبَةُ الْمَرْأَةُ الَّتِي يَكُونُ زَوْجُهَا غَائِبًا وَالْمُغِيبَاتُ جَمَاعَةُ الْمُغِيبَةِ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan, u Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Eri yoʻq (gʻoyib) ayollarning oldiga kirmanglar, chunki shayton biringizning (vujudingizda) qon yurgani kabi yuradi», dedilar. Biz: «Sizning (vujudingizda) hammi?» dedik. (U zot): «Mening (vujudimda) ham, lekin Alloh menga uning ustidan yordam berdi, men (undan) salomat boʻldim», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis bu jihatdan gʻaribdir. Baʼzilari Mujolid ibn Said haqida hifzi (xotirasi) jihatidan (tanqid) gapirganlar. Men Ali ibn Xashramning shunday deganini eshitdim: Sufyon ibn Uyayna Paygʻambar ﷺning «lekin Alloh menga uning ustidan yordam berdi, men salomat boʻldim» degan soʻzlarining tafsirida: «Yaʼni, men undan salomat boʻlaman, demakdir», dedi. Sufyon aytdi: Shayton musulmon boʻlmaydi. «Eri yoʻq ayollarning oldiga kirmanglar» (degandagi) mugʻiyba — eri gʻoyib boʻlgan ayoldir, mugʻiybot esa mugʻiybaning koʻpligidir.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан, у Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Эри йўқ (ғойиб) аёлларнинг олдига кирманглар, чунки шайтон бирингизнинг (вужудингизда) қон юргани каби юради», дедилар. Биз: «Сизнинг (вужудингизда) ҳамми?» дедик. (У зот): «Менинг (вужудимда) ҳам, лекин Аллоҳ менга унинг устидан ёрдам берди, мен (ундан) саломат бўлдим», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу жиҳатдан ғарибдир. Баъзилари Мужолид ибн Саид ҳақида ҳифзи (хотираси) жиҳатидан (танқид) гапирганлар. Мен Али ибн Хашрамнинг шундай деганини эшитдим: Суфён ибн Уяйна Пайғамбар ﷺнинг «лекин Аллоҳ менга унинг устидан ёрдам берди, мен саломат бўлдим» деган сўзларининг тафсирида: «Яъни, мен ундан саломат бўламан, демакдир», деди. Суфён айтди: Шайтон мусулмон бўлмайди. «Эри йўқ аёлларнинг олдига кирманглар» (дегандаги) муғийба — эри ғойиб бўлган аёлдир, муғийбот эса муғийбанинг кўплигидир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّ رَجُلاً، مِنَ الأَنْصَارِ دَبَّرَ غُلاَمًا لَهُ فَمَاتَ وَلَمْ يَتْرُكْ مَالاً غَيْرَهُ فَبَاعَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَاشْتَرَاهُ نُعَيْمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ النَّحَّامِ ‏.‏ قَالَ جَابِرٌ عَبْدًا قِبْطِيًّا مَاتَ عَامَ الأَوَّلِ فِي إِمَارَةِ ابْنِ الزُّبَيْرِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ لَمْ يَرَوْا بِبَيْعِ الْمُدَبَّرِ بَأْسًا ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَكَرِهَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ بَيْعَ الْمُدَبَّرِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَمَالِكٍ وَالأَوْزَاعِيِّ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Ansorlardan bir kishi oʻz qulini mudabbar qildi (yaʼni oʻzi oʻlgach ozod boʻlishini vasiyat qildi), soʻng vafot etdi va o quldan boshqa hech qanday mol qoldirmadi. Shunda Nabiy ﷺ uni sotdilar, uni Nuʼaym ibn Abdulloh ibn an-Nahhom sotib oldi. Jobir aytdi: U qibtiy bir qul edi, Ibn Zubayrning amirligi davrida, birinchi yilda vafot etdi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir, u Jobir ibn Abdullohdan bir necha yoʻl bilan rivoyat qilingan. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalaridan baʼzi ilm ahli shu hadisga amal qilib, mudabbarni sotishda ayb koʻrmaganlar. Bu Shofiʼiy, Ahmad va Isʼhoqning soʻzidir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalaridan baʼzi ilm ahli esa mudabbarni sotishni makruh deb bilganlar. Bu Sufyon as-Savriy, Molik va al-Avzoʻiyning soʻzidir.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Ансорлардан бир киши ўз қулини мудаббар қилди (яъни ўзи ўлгач озод бўлишини васият қилди), сўнг вафот этди ва о қулдан бошқа ҳеч қандай мол қолдирмади. Шунда Набий ﷺ уни сотдилар, уни Нуъайм ибн Абдуллоҳ ибн ан-Наҳҳом сотиб олди. Жобир айтди: У қибтий бир қул эди, Ибн Зубайрнинг амирлиги даврида, биринчи йилда вафот этди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир, у Жобир ибн Абдуллоҳдан бир неча йўл билан ривоят қилинган. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқаларидан баъзи илм аҳли шу ҳадисга амал қилиб, мудаббарни сотишда айб кўрмаганлар. Бу Шофиъий, Аҳмад ва Исъҳоқнинг сўзидир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқаларидан баъзи илм аҳли эса мудаббарни сотишни макруҳ деб билганлар. Бу Суфён ас-Саврий, Молик ва ал-Авзўийнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، وَأَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يَبِيعُ حَاضِرٌ لِبَادٍ دَعُوا النَّاسَ يَرْزُقُ اللَّهُ بَعْضَهُمْ مِنْ بَعْضٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَحَدِيثُ جَابِرٍ فِي هَذَا هُوَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ أَيْضًا ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ كَرِهُوا أَنْ يَبِيعَ حَاضِرٌ لِبَادٍ ‏.‏ وَرَخَّصَ بَعْضُهُمْ فِي أَنْ يَشْتَرِيَ حَاضِرٌ لِبَادٍ ‏.‏ وَقَالَ الشَّافِعِيُّ يُكْرَهُ أَنْ يَبِيعَ حَاضِرٌ لِبَادٍ وَإِنْ بَاعَ فَالْبَيْعُ جَائِزٌ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Shaharlik badaviy uchun sotmasin. Odamlarni qoʻyib bering — Alloh ularning baʼzisini baʼzisi orqali rizqlantiradi», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir, bu (bobda) Jobirning hadisi ham hasan sahih hadisdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalaridan baʼzi ilm ahli shu hadisga amal qilib, shaharlik badaviy uchun sotishni makruh deb bilganlar. Ularning baʼzisi shaharlik badaviy uchun sotib olishiga ruxsat bergan. Shofiʼiy: «Shaharlik badaviy uchun sotishi makruhdir, agar sotsa, savdo joizdir», dedi.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Шаҳарлик бадавий учун сотмасин. Одамларни қўйиб беринг — Аллоҳ уларнинг баъзисини баъзиси орқали ризқлантиради», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир, бу (бобда) Жобирнинг ҳадиси ҳам ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқаларидан баъзи илм аҳли шу ҳадисга амал қилиб, шаҳарлик бадавий учун сотишни макруҳ деб билганлар. Уларнинг баъзиси шаҳарлик бадавий учун сотиб олишига рухсат берган. Шофиъий: «Шаҳарлик бадавий учун сотиши макруҳдир, агар сотса, савдо жоиздир», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو عَمَّارٍ الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ، عَنِ الْحَجَّاجِ، وَهُوَ ابْنُ أَرْطَاةَ عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْحَيَوَانُ اثْنَانِ بِوَاحِدٍ لاَ يَصْلُحُ نَسِيئًا وَلاَ بَأْسَ بِهِ يَدًا بِيَدٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Ikki hayvonni bir hayvonga (almashish) nasiyaga (qarzga) toʻgʻri kelmaydi, qoʻlma-qoʻl boʻlsa zarari yoʻq», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Икки ҳайвонни бир ҳайвонга (алмашиш) насияга (қарзга) тўғри келмайди, қўлма-қўл бўлса зарари йўқ», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، أَخْبَرَنَا اللَّيْثُ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ جَاءَ عَبْدٌ فَبَايَعَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم عَلَى الْهِجْرَةِ وَلاَ يَشْعُرُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ عَبْدٌ فَجَاءَ سَيِّدُهُ يُرِيدُهُ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ بِعْنِيهِ ‏"‏ ‏.‏ فَاشْتَرَاهُ بِعَبْدَيْنِ أَسْوَدَيْنِ ثُمَّ لَمْ يُبَايِعْ أَحَدًا بَعْدُ حَتَّى يَسْأَلَهُ أَعَبْدٌ هُوَ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ جَابِرٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّهُ لاَ بَأْسَ بِعَبْدٍ بِعَبْدَيْنِ يَدًا بِيَدٍ ‏.‏ وَاخْتَلَفُوا فِيهِ إِذَا كَانَ نَسِيئًا ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir qul kelib, Nabiy ﷺga hijrat ustiga bayʼat qildi, Nabiy ﷺ esa uning qul ekanini bilmas edilar. Soʻng uning xoʻjayini uni izlab keldi. Nabiy ﷺ: «Uni menga sot», dedilar va uni ikki qora qulga sotib oldilar. Soʻng u zot, kishi qulmi emasmi deb soʻramaguncha, undan bayʼat olmadilar. Abu Iso aytdi: Jobirning hadisi hasan sahihdir. Ilm ahli shu hadis bilan amal qiladi: bir qulni ikki qulga qoʻlma-qoʻl (sotishda) zarari yoʻq. Nasiya boʻlganda esa bunda ixtilof qilganlar.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир қул келиб, Набий ﷺга ҳижрат устига байъат қилди, Набий ﷺ эса унинг қул эканини билмас эдилар. Сўнг унинг хўжайини уни излаб келди. Набий ﷺ: «Уни менга сот», дедилар ва уни икки қора қулга сотиб олдилар. Сўнг у зот, киши қулми эмасми деб сўрамагунча, ундан байъат олмадилар. Абу Исо айтди: Жобирнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли шу ҳадис билан амал қилади: бир қулни икки қулга қўлма-қўл (сотишда) зарари йўқ. Насия бўлганда эса бунда ихтилоф қилганлар.

حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصٍ الشَّيْبَانِيُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم خَيَّرَ أَعْرَابِيًّا بَعْدَ الْبَيْعِ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ bir aʼrobiyni savdodan soʻng ixtiyorli qildilar. Bu hadis hasan garibdir.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ бир аъробийни савдодан сўнг ихтиёрли қилдилар. Бу ҳадис ҳасан гарибдир.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ زَكَرِيَّا، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّهُ بَاعَ مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بَعِيرًا وَاشْتَرَطَ ظَهْرَهُ إِلَى أَهْلِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ جَابِرٍ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ ‏.‏ يَرَوْنَ الشَّرْطَ فِي الْبَيْعِ جَائِزًا إِذَا كَانَ شَرْطًا وَاحِدًا ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ يَجُوزُ الشَّرْطُ فِي الْبَيْعِ وَلاَ يَتِمُّ الْبَيْعُ إِذَا كَانَ فِيهِ شَرْطٌ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U Nabiy ﷺga bir tuyani, ustiga minib oilasigacha borishni shart qilgan holda sotdi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir, Jobirdan bir necha yoʻl bilan rivoyat qilingan. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan ilm ahlining baʼzilari shunga amal qiladilar. Ular savdoda bitta shart boʻlsa, shart qoʻyishni joiz koʻradilar. Bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Ilm ahlining baʼzilari esa: «Savdoda shart qoʻyish joiz emas, agar savdoda shart boʻlsa, savdo toʻla (sahih) boʻlmaydi», dedilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У Набий ﷺга бир туяни, устига миниб оиласигача боришни шарт қилган ҳолда сотди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир, Жобирдан бир неча йўл билан ривоят қилинган. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан илм аҳлининг баъзилари шунга амал қиладилар. Улар савдода битта шарт бўлса, шарт қўйишни жоиз кўрадилар. Бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Илм аҳлининг баъзилари эса: «Савдода шарт қўйиш жоиз эмас, агар савдода шарт бўлса, савдо тўла (саҳиҳ) бўлмайди», дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، وَعَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ، قَالاَ أَنْبَأَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي سُفْيَانَ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ ثَمَنِ الْكَلْبِ وَالسِّنَّوْرِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ فِي إِسْنَادِهِ اضْطِرَابٌ وَلاَ يَصِحُّ فِي ثَمَنِ السِّنَّوْرِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ جَابِرٍ ‏.‏ وَاضْطَرَبُوا عَلَى الأَعْمَشِ فِي رِوَايَةِ هَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏ وَقَدْ كَرِهَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ ثَمَنَ الْهِرِّ وَرَخَّصَ فِيهِ بَعْضُهُمْ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَرَوَى ابْنُ فُضَيْلٍ عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ أَبِي حَازِمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ itning va mushukning bahosidan qaytardilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisning isnodida iztirob (chalkashlik) bor va mushukning bahosi haqida (rivoyat) sahih emas. Bu hadis Aʼmashdan, u oʻzining baʼzi sheriklaridan, ular Jobirdan (tarzda) ham rivoyat qilingan va ular Aʼmash ustida bu hadisni rivoyat qilishda chalkashganlar. Ilm ahlidan bir qavm mushukning bahosini makruh sanagan, baʼzilari esa unga ruxsat bergan. Bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Ibn Fuzayl Aʼmashdan, u Abu Hozimdan, u Abu Hurayradan, u Paygʻambar ﷺdan bundan boshqa yoʻl bilan rivoyat qilgan.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ итнинг ва мушукнинг баҳосидан қайтардилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадиснинг иснодида изтироб (чалкашлик) бор ва мушукнинг баҳоси ҳақида (ривоят) саҳиҳ эмас. Бу ҳадис Аъмашдан, у ўзининг баъзи шерикларидан, улар Жобирдан (тарзда) ҳам ривоят қилинган ва улар Аъмаш устида бу ҳадисни ривоят қилишда чалкашганлар. Илм аҳлидан бир қавм мушукнинг баҳосини макруҳ санаган, баъзилари эса унга рухсат берган. Бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Ибн Фузайл Аъмашдан, у Абу Ҳозимдан, у Абу Ҳурайрадан, у Пайғамбар ﷺдан бундан бошқа йўл билан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا عُمَرُ بْنُ زَيْدٍ الصَّنْعَانِيُّ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ نَهَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَنْ أَكْلِ الْهِرِّ وَثَمَنِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَعُمَرُ بْنُ زَيْدٍ لاَ نَعْرِفُ كَبِيرَ أَحَدٍ رَوَى عَنْهُ غَيْرَ عَبْدِ الرَّزَّاقِ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ mushukni yeyishdan va uning bahosidan qaytardilar. Abu Iso aytdi: Bu gʻarib hadisdir. Umar ibn Zayddan Abdurazzoqdan boshqa biron-bir mashhur kishi rivoyat qilganini bilmaymiz.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ мушукни ейишдан ва унинг баҳосидан қайтардилар. Абу Исо айтди: Бу ғариб ҳадисдир. Умар ибн Зайддан Абдураззоқдан бошқа бирон-бир машҳур киши ривоят қилганини билмаймиз.

حَدَّثَنَا زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ الْبَغْدَادِيُّ، أَخْبَرَنَا عَبَّادُ بْنُ الْعَوَّامِ، قَالَ أَخْبَرَنِي سُفْيَانُ بْنُ حُسَيْنٍ، عَنْ يُونُسَ بْنِ عُبَيْدٍ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنِ الْمُحَاقَلَةِ وَالْمُزَابَنَةِ وَالْمُخَابَرَةِ وَالثُّنْيَا إِلاَّ أَنْ تُعْلَمَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ يُونُسَ بْنِ عُبَيْدٍ عَنْ عَطَاءٍ عَنْ جَابِرٍ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ muhoqala, muzobana, muxobara va sunyo (savdoda noaniq istisno qilish)dan — agar (istisno qilingan narsa) maʼlum boʻlmasa — qaytardilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis Yunus ibn Ubaydning Atodan, u Jobirdan (qilgan rivoyati) sifatida bu yoʻldan hasan sahih gʻaribdir.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ муҳоқала, музобана, мухобара ва сунё (савдода ноаниқ истисно қилиш)дан — агар (истисно қилинган нарса) маълум бўлмаса — қайтардилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис Юнус ибн Убайднинг Атодан, у Жобирдан (қилган ривояти) сифатида бу йўлдан ҳасан саҳиҳ ғарибдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَامَ الْفَتْحِ وَهُوَ بِمَكَّةَ يَقُولُ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ حَرَّمَ بَيْعَ الْخَمْرِ وَالْمَيْتَةِ وَالْخِنْزِيرِ وَالأَصْنَامِ ‏"‏ ‏.‏ فَقِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَرَأَيْتَ شُحُومَ الْمَيْتَةِ فَإِنَّهُ يُطْلَى بِهَا السُّفُنُ وَيُدْهَنُ بِهَا الْجُلُودُ وَيَسْتَصْبِحُ بِهَا النَّاسُ قَالَ ‏"‏ لاَ هُوَ حَرَامٌ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عِنْدَ ذَلِكَ ‏"‏ قَاتَلَ اللَّهُ الْيَهُودَ إِنَّ اللَّهَ حَرَّمَ عَلَيْهِمُ الشُّحُومَ فَأَجْمَلُوهُ ثُمَّ بَاعُوهُ فَأَكَلُوا ثَمَنَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ جَابِرٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U Rasululloh ﷺni Fath yili Makkada turib: «Albatta, Alloh va Uning Rasuli xamr (aroq), oʻlimtik (oʻlaksa), choʻchqa va butlarni sotishni harom qildi», deganlarini eshitgan. Shunda: «Yo Rasululloh, oʻlimtikning yogʻi haqida aytib bering, axir u bilan kemalar moylanadi, terilar yogʻlanadi va odamlar undan chiroq yoqadi-ku?», deyildi. U zot: «Yoʻq, u haromdir», dedilar. Soʻngra Rasululloh ﷺ shu oʻrinda: «Alloh yahudiylarni halok qilsin! Albatta, Alloh ularga yogʻni harom qildi, ular esa uni eritib, soʻng sotib, uning pulini yedilar», dedilar. Bu bobda Umar va Ibn Abbosdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Jobirning hadisi hasan sahih hadisdir. Ilm ahli nazdida amal shunga binoandir.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У Расулуллоҳ ﷺни Фатҳ йили Маккада туриб: «Албатта, Аллоҳ ва Унинг Расули хамр (ароқ), ўлимтик (ўлакса), чўчқа ва бутларни сотишни ҳаром қилди», деганларини эшитган. Шунда: «Ё Расулуллоҳ, ўлимтикнинг ёғи ҳақида айтиб беринг, ахир у билан кемалар мойланади, терилар ёғланади ва одамлар ундан чироқ ёқади-ку?», дейилди. У зот: «Йўқ, у ҳаромдир», дедилар. Сўнгра Расулуллоҳ ﷺ шу ўринда: «Аллоҳ яҳудийларни ҳалок қилсин! Албатта, Аллоҳ уларга ёғни ҳаром қилди, улар эса уни эритиб, сўнг сотиб, унинг пулини едилар», дедилар. Бу бобда Умар ва Ибн Аббосдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Жобирнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли наздида амал шунга биноандир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ، حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ سُلَيْمَانَ الْيَشْكُرِيِّ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ كَانَ لَهُ شَرِيكٌ فِي حَائِطٍ فَلاَ يَبِيعُ نَصِيبَهُ مِنْ ذَلِكَ حَتَّى يَعْرِضَهُ عَلَى شَرِيكِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ إِسْنَادُهُ لَيْسَ بِمُتَّصِلٍ ‏.‏ سَمِعْتُ مُحَمَّدًا يَقُولُ سُلَيْمَانُ الْيَشْكُرِيُّ يُقَالُ إِنَّهُ مَاتَ فِي حَيَاةِ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ وَلَمْ يَسْمَعْ مِنْهُ قَتَادَةُ وَلاَ أَبُو بِشْرٍ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدٌ وَلاَ نَعْرِفُ لأَحَدٍ مِنْهُمْ سَمَاعًا مِنْ سُلَيْمَانَ الْيَشْكُرِيِّ إِلاَّ أَنْ يَكُونَ عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ فَلَعَلَّهُ سَمِعَ مِنْهُ فِي حَيَاةِ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ وَإِنَّمَا يُحَدِّثُ قَتَادَةُ عَنْ صَحِيفَةِ سُلَيْمَانَ الْيَشْكُرِيِّ وَكَانَ لَهُ كِتَابٌ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ‏.‏ حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ الْعَطَّارُ عَبْدُ الْقُدُّوسِ قَالَ قَالَ عَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ قَالَ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ قَالَ سُلَيْمَانُ التَّيْمِيُّ ذَهَبُوا بِصَحِيفَةِ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ إِلَى الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ فَأَخَذَهَا أَوْ قَالَ فَرَوَاهَا وَذَهَبُوا بِهَا إِلَى قَتَادَةَ فَرَوَاهَا وَأَتَوْنِي بِهَا فَلَمْ أَرْوِهَا ‏.‏ يَقُولُ رَدَدْتُهَا ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Allohning Nabiysi ﷺ: «Kimning bogʻda sherigi boʻlsa, oʻz ulushini sherigiga taklif qilmaguncha sotmasin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisning isnodi muttasil (uzluksiz) emas. Muhammad (ibn Ismoil)ning shunday deganini eshitdim: «Sulaymon al-Yashkuriy Jobir ibn Abdulloh hayotligida vafot etgan, deyiladi». U aytdi: «Qatoda ham, Abu Bishr ham undan eshitmagan». Muhammad aytdi: «Ulardan birortasining Sulaymon al-Yashkuriydan (bevosita) eshitganini bilmaymiz, faqat Amr ibn Dinor boʻlishi mumkin — ehtimol u Jobir ibn Abdulloh hayotligida undan eshitgandir». U aytdi: «Qatoda esa faqat Sulaymon al-Yashkuriyning sahifasidan rivoyat qiladi, uning Jobir ibn Abdullohdan (yozib olgan) kitobi bor edi».Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Аллоҳнинг Набийси ﷺ: «Кимнинг боғда шериги бўлса, ўз улушини шеригига таклиф қилмагунча сотмасин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадиснинг исноди муттасил (узлуксиз) эмас. Муҳаммад (ибн Исмоил)нинг шундай деганини эшитдим: «Сулаймон ал-Яшкурий Жобир ибн Абдуллоҳ ҳаётлигида вафот этган, дейилади». У айтди: «Қатода ҳам, Абу Бишр ҳам ундан эшитмаган». Муҳаммад айтди: «Улардан бирортасининг Сулаймон ал-Яшкурийдан (бевосита) эшитганини билмаймиз, фақат Амр ибн Динор бўлиши мумкин — эҳтимол у Жобир ибн Абдуллоҳ ҳаётлигида ундан эшитгандир». У айтди: «Қатода эса фақат Сулаймон ал-Яшкурийнинг саҳифасидан ривоят қилади, унинг Жобир ибн Абдуллоҳдан (ёзиб олган) китоби бор эди».

حَدَّثَنَا عَبَّاسُ بْنُ مُحَمَّدٍ الدُّورِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ عَطَاءٍ، أَخْبَرَنَا إِسْرَائِيلُ، عَنْ زَيْدِ بْنِ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ غَفَرَ اللَّهُ لِرَجُلٍ كَانَ قَبْلَكُمْ كَانَ سَهْلاً إِذَا بَاعَ سَهْلاً إِذَا اشْتَرَى سَهْلاً إِذَا اقْتَضَى ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Alloh sizlardan oldin oʻtgan bir kishini magʻfirat qildi — u sotganida muruvvatli, sotib olganida muruvvatli va (qarzini) talab qilganida muruvvatli edi», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu hadis bu yoʻldan sahih hasan gʻaribdir.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ сизлардан олдин ўтган бир кишини мағфират қилди — у сотганида мурувватли, сотиб олганида мурувватли ва (қарзини) талаб қилганида мурувватли эди», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу ҳадис бу йўлдан саҳиҳ ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ أَبَانَ، قَالاَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَضَى بِالْيَمِينِ مَعَ الشَّاهِدِ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ guvoh bilan birga qasam (asosida) hukm qildilar.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ гувоҳ билан бирга қасам (асосида) ҳукм қилдилар.

حَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَيُّمَا رَجُلٍ أُعْمِرَ عُمْرَى لَهُ وَلِعَقِبِهِ فَإِنَّهَا لِلَّذِي يُعْطَاهَا لاَ تَرْجِعُ إِلَى الَّذِي أَعْطَاهَا لأَنَّهُ أَعْطَى عَطَاءً وَقَعَتْ فِيهِ الْمَوَارِيثُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهَكَذَا رَوَى مَعْمَرٌ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ مِثْلَ رِوَايَةِ مَالِكٍ ‏.‏ وَرَوَى بَعْضُهُمْ عَنِ الزُّهْرِيِّ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ ‏"‏ وَلِعَقِبِهِ ‏"‏ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالُوا إِذَا قَالَ هِيَ لَكَ حَيَاتَكَ وَلِعَقِبِكَ ‏.‏ فَإِنَّهَا لِمَنْ أُعْمِرَهَا لاَ تَرْجِعُ إِلَى الأَوَّلِ ‏.‏ وَإِذَا لَمْ يَقُلْ لِعَقِبِكَ فَهِيَ رَاجِعَةٌ إِلَى الأَوَّلِ إِذَا مَاتَ الْمُعْمَرُ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَالشَّافِعِيِّ ‏.‏ وَرُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الْعُمْرَى جَائِزَةٌ لأَهْلِهَا ‏"‏ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالُوا إِذَا مَاتَ الْمُعْمَرُ فَهِيَ لِوَرَثَتِهِ وَإِنْ لَمْ تُجْعَلْ لِعَقِبِهِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Qaysi bir kishiga oʻzi va avlodi uchun deb umro qilib berilsa, u (mol) unga inʼom qilingan kishiniki boʻladi, uni bergan kishiga qaytmaydi. Chunki u shunday bir inʼom qildiki, unga meros qoidalari taalluqli boʻldi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Maʼmar va boshqalar ham az-Zuhriydan Molikning rivoyatiga oʻxshash rivoyat qilganlar. Baʼzilari az-Zuhriydan rivoyat qilib, unda «va avlodi uchun» (degan jumlani) zikr qilmaganlar. Baʼzi ilm ahli shu (hadis)ga amal qilib: «Agar kishi ‹u sening hayotliging uchun va avloding uchun› desa, u (mol) umro qilingan kishiniki boʻladi, birinchi (egasi)ga qaytmaydi. Agar ‹avloding uchun› demasa, umro qilingan kishi vafot etganda u (mol) birinchi egasiga qaytadi», deganlar. Bu Molik ibn Anas va Shofiʼiyning soʻzidir. Yana bir necha yoʻl bilan Nabiy ﷺdan: «Umro uning egasi uchun joizdir», degan (hadis) rivoyat qilingan. Baʼzi ilm ahli shunga amal qilib: «Umro qilingan kishi vafot etsa, garchi avlodi uchun deb shart qilinmagan boʻlsa-da, u (mol) uning vorislariniki boʻladi», deganlar. Bu Sufyon as-Savriy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Қайси бир кишига ўзи ва авлоди учун деб умро қилиб берилса, у (мол) унга инъом қилинган кишиники бўлади, уни берган кишига қайтмайди. Чунки у шундай бир инъом қилдики, унга мерос қоидалари тааллуқли бўлди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Маъмар ва бошқалар ҳам аз-Зуҳрийдан Моликнинг ривоятига ўхшаш ривоят қилганлар. Баъзилари аз-Зуҳрийдан ривоят қилиб, унда «ва авлоди учун» (деган жумлани) зикр қилмаганлар. Баъзи илм аҳли шу (ҳадис)га амал қилиб: «Агар киши ‹у сенинг ҳаётлигинг учун ва авлодинг учун› деса, у (мол) умро қилинган кишиники бўлади, биринчи (эгаси)га қайтмайди. Агар ‹авлодинг учун› демаса, умро қилинган киши вафот этганда у (мол) биринчи эгасига қайтади», деганлар. Бу Молик ибн Анас ва Шофиъийнинг сўзидир. Яна бир неча йўл билан Набий ﷺдан: «Умро унинг эгаси учун жоиздир», деган (ҳадис) ривоят қилинган. Баъзи илм аҳли шунга амал қилиб: «Умро қилинган киши вафот этса, гарчи авлоди учун деб шарт қилинмаган бўлса-да, у (мол) унинг ворислариники бўлади», деганлар. Бу Суфён ас-Саврий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ أَبِي هِنْدٍ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْعُمْرَى جَائِزَةٌ لأَهْلِهَا وَالرُّقْبَى جَائِزَةٌ لأَهْلِهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ بَعْضُهُمْ عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ بِهَذَا الإِسْنَادِ عَنْ جَابِرٍ مَوْقُوفًا وَلَمْ يَرْفَعْهُ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنَّ الرُّقْبَى جَائِزَةٌ مِثْلَ الْعُمْرَى ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَفَرَّقَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ وَغَيْرِهِمْ بَيْنَ الْعُمْرَى وَالرُّقْبَى فَأَجَازُوا الْعُمْرَى وَلَمْ يُجِيزُوا الرُّقْبَى ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَتَفْسِيرُ الرُّقْبَى أَنْ يَقُولَ هَذَا الشَّىْءُ لَكَ مَا عِشْتَ فَإِنْ مِتَّ قَبْلِي فَهِيَ رَاجِعَةٌ إِلَىَّ ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ الرُّقْبَى مِثْلُ الْعُمْرَى وَهِيَ لِمَنْ أُعْطِيَهَا وَلاَ تَرْجِعُ إِلَى الأَوَّلِ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Umro uning egasi uchun joizdir, ruqbo ham uning egasi uchun joizdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Baʼzilari uni shu isnod bilan Abu Zubayrdan, u Jobirdan mavquf (Sahobada toʻxtagan) holda rivoyat qilib, uni marfuʼ qilmaganlar. Nabiy ﷺning ashoblaridan va boshqa baʼzi ilm ahli shu (hadis)ga amal qilib, ruqbo ham xuddi umro kabi joizdir, deganlar. Bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Kufa ahli va boshqa baʼzi ilm ahli umro bilan ruqboni farqlab, umroni joiz deb, ruqboni joiz demaganlar. Abu Iso aytdi: Ruqboning maʼnosi shuki, kishi: «Bu narsa sen tirik ekansan seniki, agar mendan oldin vafot etsang, u menga qaytadi», deydi. Ahmad va Ishoq aytdilarki: Ruqbo xuddi umro kabidir, u inʼom qilingan kishiniki boʻladi, birinchi (egasi)ga qaytmaydi.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Умро унинг эгаси учун жоиздир, руқбо ҳам унинг эгаси учун жоиздир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Баъзилари уни шу иснод билан Абу Зубайрдан, у Жобирдан мавқуф (Саҳобада тўхтаган) ҳолда ривоят қилиб, уни марфуъ қилмаганлар. Набий ﷺнинг ашобларидан ва бошқа баъзи илм аҳли шу (ҳадис)га амал қилиб, руқбо ҳам худди умро каби жоиздир, деганлар. Бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Куфа аҳли ва бошқа баъзи илм аҳли умро билан руқбони фарқлаб, умрони жоиз деб, руқбони жоиз демаганлар. Абу Исо айтди: Руқбонинг маъноси шуки, киши: «Бу нарса сен тирик экансан сеники, агар мендан олдин вафот этсанг, у менга қайтади», дейди. Аҳмад ва Ишоқ айтдиларки: Руқбо худди умро кабидир, у инъом қилинган кишиники бўлади, биринчи (эгаси)га қайтмайди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْوَاسِطِيُّ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي سُلَيْمَانَ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْجَارُ أَحَقُّ بِشُفْعَتِهِ يُنْتَظَرُ بِهِ وَإِنْ كَانَ غَائِبًا إِذَا كَانَ طَرِيقُهُمَا وَاحِدًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ وَلاَ نَعْلَمُ أَحَدًا رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ غَيْرَ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي سُلَيْمَانَ عَنْ عَطَاءٍ عَنْ جَابِرٍ ‏.‏ وَقَدْ تَكَلَّمَ شُعْبَةُ فِي عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي سُلَيْمَانَ مِنْ أَجْلِ هَذَا الْحَدِيثِ وَعَبْدُ الْمَلِكِ هُوَ ثِقَةٌ مَأْمُونٌ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ لاَ نَعْلَمُ أَحَدًا تَكَلَّمَ فِيهِ غَيْرَ شُعْبَةَ مِنْ أَجْلِ هَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى وَكِيعٌ عَنْ شُعْبَةَ عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي سُلَيْمَانَ هَذَا الْحَدِيثَ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ الْمُبَارَكِ عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ قَالَ عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ أَبِي سُلَيْمَانَ مِيزَانٌ ‏.‏ يَعْنِي فِي الْعِلْمِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ الرَّجُلَ أَحَقُّ بِشُفْعَتِهِ وَإِنْ كَانَ غَائِبًا فَإِذَا قَدِمَ فَلَهُ الشُّفْعَةُ وَإِنْ تَطَاوَلَ ذَلِكَ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qoʻshni oʻz shufʼasiga haqliroqdir, garchi yoʻq (gʻoyib) boʻlsa ham, agar ikkalasining yoʻli bitta boʻlsa, u kutiladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir; biz bu hadisni Abdulmalik ibn Abu Sulaymondan, u Atodan, u Jobirdan boshqa birov rivoyat qilganini bilmaymiz. Shuʼba shu hadis sababli Abdulmalik ibn Abu Sulaymon haqida tanqid qilgan, holbuki Abdulmalik hadis ahli nazdida ishonchli va omonatdor; biz Shuʼbadan boshqa shu hadis sababli uni tanqid qilgan birovni bilmaymiz. Ilm ahli shu hadisga amal qiladi, yaʼni kishi oʻz shufʼasiga haqliroqdir, garchi gʻoyib boʻlsa ham; kelganida shufʼa uniki boʻladi, garchi muddat choʻzilsa ham.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қўшни ўз шуфъасига ҳақлироқдир, гарчи йўқ (ғойиб) бўлса ҳам, агар иккаласининг йўли битта бўлса, у кутилади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир; биз бу ҳадисни Абдулмалик ибн Абу Сулаймондан, у Атодан, у Жобирдан бошқа биров ривоят қилганини билмаймиз. Шуъба шу ҳадис сабабли Абдулмалик ибн Абу Сулаймон ҳақида танқид қилган, ҳолбуки Абдулмалик ҳадис аҳли наздида ишончли ва омонатдор; биз Шуъбадан бошқа шу ҳадис сабабли уни танқид қилган бировни билмаймиз. Илм аҳли шу ҳадисга амал қилади, яъни киши ўз шуфъасига ҳақлироқдир, гарчи ғойиб бўлса ҳам; келганида шуфъа уники бўлади, гарчи муддат чўзилса ҳам.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا وَقَعَتِ الْحُدُودُ وَصُرِّفَتِ الطُّرُقُ فَلاَ شُفْعَةَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ بَعْضُهُمْ مُرْسَلاً عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَعُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ وَبِهِ يَقُولُ بَعْضُ فُقَهَاءِ التَّابِعِينَ مِثْلُ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ وَغَيْرِهِ وَهُوَ قَوْلُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ مِنْهُمْ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الأَنْصَارِيُّ وَرَبِيعَةُ بْنُ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَمَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ لاَ يَرَوْنَ الشُّفْعَةَ إِلاَّ لِلْخَلِيطِ وَلاَ يَرَوْنَ لِلْجَارِ شُفْعَةً إِذَا لَمْ يَكُنْ خَلِيطًا ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمُ الشُّفْعَةُ لِلْجَارِ ‏.‏ وَاحْتَجُّوا بِالْحَدِيثِ الْمَرْفُوعِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ جَارُ الدَّارِ أَحَقُّ بِالدَّارِ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ ‏"‏ الْجَارُ أَحَقُّ بِسَقَبِهِ ‏"‏ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Chegaralar belgilanib, yoʻllar ajratilgach, shufʼa boʻlmaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Baʼzilar uni Abu Salamadan, u Nabiy ﷺdan mursal holda rivoyat qilganlar. Nabiy ﷺning ashoblaridan baʼzi ilm ahli shunga amal qiladi, ular orasida Umar ibn al-Xattob va Usmon ibn Affon bor; tobiinlardan baʼzi faqihlar, masalan Umar ibn Abdulaziz va boshqalar ham shuni aytadi; bu Madina ahlining soʻzidir, ular orasida Yahyo ibn Said al-Ansoriy, Rabiya ibn Abu Abdurrahmon va Molik ibn Anas bor; shuni Shofiy, Ahmad va Ishoq ham aytadi: ular shufʼani faqat sherik uchun joiz koʻradilar, sherik boʻlmaganida qoʻshni uchun shufʼani koʻrmaydilar. Nabiy ﷺning ashoblaridan va boshqalardan baʼzi ilm ahli esa: «Shufʼa qoʻshni uchundir», dedilar va Nabiy ﷺdan marfuʼ holda kelgan: «Uyning qoʻshnisi uyga haqliroqdir» va «Qoʻshni oʻziga yaqin (yer)ga haqliroqdir» degan hadis bilan dalil keltirdilar; bu Savriy, Ibn Muborak va Kufa ahlining soʻzidir.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Чегаралар белгиланиб, йўллар ажратилгач, шуфъа бўлмайди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Баъзилар уни Абу Саламадан, у Набий ﷺдан мурсал ҳолда ривоят қилганлар. Набий ﷺнинг ашобларидан баъзи илм аҳли шунга амал қилади, улар орасида Умар ибн ал-Хаттоб ва Усмон ибн Аффон бор; тобиинлардан баъзи фақиҳлар, масалан Умар ибн Абдулазиз ва бошқалар ҳам шуни айтади; бу Мадина аҳлининг сўзидир, улар орасида Яҳё ибн Саид ал-Ансорий, Рабия ибн Абу Абдурраҳмон ва Молик ибн Анас бор; шуни Шофий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам айтади: улар шуфъани фақат шерик учун жоиз кўрадилар, шерик бўлмаганида қўшни учун шуфъани кўрмайдилар. Набий ﷺнинг ашобларидан ва бошқалардан баъзи илм аҳли эса: «Шуфъа қўшни учундир», дедилар ва Набий ﷺдан марфуъ ҳолда келган: «Уйнинг қўшниси уйга ҳақлироқдир» ва «Қўшни ўзига яқин (ер)га ҳақлироқдир» деган ҳадис билан далил келтирдилар; бу Саврий, Ибн Муборак ва Куфа аҳлининг сўзидир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ وَهْبِ بْنِ كَيْسَانَ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ أَحْيَا أَرْضًا مَيِّتَةً فَهِيَ لَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Kim oʻlik (tashlandiq) yerni obod qilsa, u yer oʻshaniki boʻladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Ким ўлик (ташландиқ) ерни обод қилса, у ер ўшаники бўлади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا بِذَلِكَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَنْبَأَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ رَجُلاً، مِنْ أَسْلَمَ جَاءَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَاعْتَرَفَ بِالزِّنَا فَأَعْرَضَ عَنْهُ ثُمَّ اعْتَرَفَ فَأَعْرَضَ عَنْهُ حَتَّى شَهِدَ عَلَى نَفْسِهِ أَرْبَعَ شَهَادَاتٍ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَبِكَ جُنُونٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ لاَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَحْصَنْتَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ فَأَمَرَ بِهِ فَرُجِمَ بِالْمُصَلَّى فَلَمَّا أَذْلَقَتْهُ الْحِجَارَةُ فَرَّ فَأُدْرِكَ فَرُجِمَ حَتَّى مَاتَ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَيْرًا وَلَمْ يُصَلِّ عَلَيْهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ الْمُعْتَرِفَ بِالزِّنَا إِذَا أَقَرَّ عَلَى نَفْسِهِ أَرْبَعَ مَرَّاتٍ أُقِيمَ عَلَيْهِ الْحَدُّ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِذَا أَقَرَّ عَلَى نَفْسِهِ مَرَّةً أُقِيمَ عَلَيْهِ الْحَدُّ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَالشَّافِعِيِّ ‏.‏ وَحُجَّةُ مَنْ قَالَ هَذَا الْقَوْلَ حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ وَزَيْدِ بْنِ خَالِدٍ أَنَّ رَجُلَيْنِ اخْتَصَمَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ أَحَدُهُمَا يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ ابْنِي زَنَى بِامْرَأَةِ هَذَا الْحَدِيثَ بِطُولِهِ وَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اغْدُ يَا أُنَيْسُ عَلَى امْرَأَةِ هَذَا فَإِنِ اعْتَرَفَتْ فَارْجُمْهَا ‏"‏ ‏.‏ وَلَمْ يَقُلْ فَإِنِ اعْتَرَفَتْ أَرْبَعَ مَرَّاتٍ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Aslam (qabilasi)dan bir kishi Nabiy ﷺning huzurlariga kelib, zino qilganini iqror qildi. (U zot) undan yuz oʻgirdilar. Soʻng u (yana) iqror qildi, (u zot yana) undan yuz oʻgirdilar, toki u oʻziga qarshi toʻrt marta guvohlik berdi. Shunda Nabiy ﷺ: «Senda jinnilik bormi?» dedilar. U: «Yoʻq», dedi. (U zot): «Uylanganmisan?» dedilar. U: «Ha», dedi. (Roviy) aytdi: Shunda (u zot) uning (toshboʻron qilinishiga) buyurdilar va u namozgohda toshboʻron qilindi. Toshlar unga ozor bergach, u qochdi, biroq quvib yetildi va toshboʻron qilinib, oʻlguncha (urilaverdi). Soʻng Rasululloh ﷺ u haqida yaxshi (soʻz) aytdilar, ammo unga (janoza) namozini oʻqimadilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Baʼzi ilm ahli huzurida amal shu hadisga binoan boʻlib, zinoni iqror qilgan kishi oʻziga qarshi toʻrt marta iqror qilsa, unga had joriy qilinadi. Bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Baʼzi ilm ahli esa: «Agar u oʻziga qarshi bir marta iqror qilsa, unga had joriy qilinadi», deyishgan, bu Molik ibn Anas va Shofeiyning soʻzidir. Bu soʻzni aytganlarning dalili Abu Hurayra va Zayd ibn Xolidning hadisidir: Ikki kishi Rasululloh ﷺga (daʼvolashib) keldilar, ulardan biri: «Yo Rasululloh, mening oʻgʻlim bu kishining ayoli bilan zino qildi», dedi — ushbu hadis toʻliq holicha — va Nabiy ﷺ: «Ey Unays, ertaga bu kishining ayolining oldiga bor, agar u iqror qilsa, uni toshboʻron qil», dedilar. (U zot) «agar u toʻrt marta iqror qilsa», demadilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Аслам (қабиласи)дан бир киши Набий ﷺнинг ҳузурларига келиб, зино қилганини иқрор қилди. (У зот) ундан юз ўгирдилар. Сўнг у (яна) иқрор қилди, (у зот яна) ундан юз ўгирдилар, токи у ўзига қарши тўрт марта гувоҳлик берди. Шунда Набий ﷺ: «Сенда жиннилик борми?» дедилар. У: «Йўқ», деди. (У зот): «Уйланганмисан?» дедилар. У: «Ҳа», деди. (Ровий) айтди: Шунда (у зот) унинг (тошбўрон қилинишига) буюрдилар ва у намозгоҳда тошбўрон қилинди. Тошлар унга озор бергач, у қочди, бироқ қувиб етилди ва тошбўрон қилиниб, ўлгунча (урилаверди). Сўнг Расулуллоҳ ﷺ у ҳақида яхши (сўз) айтдилар, аммо унга (жаноза) намозини ўқимадилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Баъзи илм аҳли ҳузурида амал шу ҳадисга биноан бўлиб, зинони иқрор қилган киши ўзига қарши тўрт марта иқрор қилса, унга ҳад жорий қилинади. Бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзи илм аҳли эса: «Агар у ўзига қарши бир марта иқрор қилса, унга ҳад жорий қилинади», дейишган, бу Молик ибн Анас ва Шофеийнинг сўзидир. Бу сўзни айтганларнинг далили Абу Ҳурайра ва Зайд ибн Холиднинг ҳадисидир: Икки киши Расулуллоҳ ﷺга (даъволашиб) келдилар, улардан бири: «Ё Расулуллоҳ, менинг ўғлим бу кишининг аёли билан зино қилди», деди — ушбу ҳадис тўлиқ ҳолича — ва Набий ﷺ: «Эй Унайс, эртага бу кишининг аёлининг олдига бор, агар у иқрор қилса, уни тошбўрон қил», дедилар. (У зот) «агар у тўрт марта иқрор қилса», демадилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ، حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَيْسَ عَلَى خَائِنٍ وَلاَ مُنْتَهِبٍ وَلاَ مُخْتَلِسٍ قَطْعٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ مُغِيرَةُ بْنُ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ عَنْ جَابِرٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ حَدِيثِ ابْنِ جُرَيْجٍ ‏.‏ وَمُغِيرَةُ بْنُ مُسْلِمٍ هُوَ بَصْرِيٌّ أَخُو عَبْدِ الْعَزِيزِ الْقَسْمَلِيِّ كَذَا قَالَ عَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Xiyonat qiluvchiga ham, talon-toroj qiluvchiga ham, oʻgʻirlab qochuvchiga ham (qoʻl) kesish (jazosi) yoʻq», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Ilm ahlining amali shu (hadisga binoan)dir. Mugʻiyra ibn Muslim ham buni Abuz-Zubayrdan, u Jobirdan, u Nabiy ﷺdan Ibn Jurayjning hadisiga oʻxshash rivoyat qilgan. Mugʻiyra ibn Muslim basralik boʻlib, Abdulaziz Qasmaliyning akasidir — Ali ibn Madiniy shunday degan.Жобир (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Хиёнат қилувчига ҳам, талон-торож қилувчига ҳам, ўғирлаб қочувчига ҳам (қўл) кесиш (жазоси) йўқ», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳлининг амали шу (ҳадисга биноан)дир. Муғийра ибн Муслим ҳам буни Абуз-Зубайрдан, у Жобирдан, у Набий ﷺдан Ибн Журайжнинг ҳадисига ўхшаш ривоят қилган. Муғийра ибн Муслим басралик бўлиб, Абдулазиз Қасмалийнинг акасидир — Али ибн Мадиний шундай деган.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ عَبْدِ الْوَاحِدِ الْمَكِّيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَقِيلٍ، أَنَّهُ سَمِعَ جَابِرًا، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ أَخْوَفَ مَا أَخَافُ عَلَى أُمَّتِي عَمَلُ قَوْمِ لُوطٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ إِنَّمَا نَعْرِفُهُ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَقِيلِ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عَنْ جَابِرٍ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Men ummatim uchun eng koʻp qoʻrqadigan narsa — Lut qavmining amali (bachchabozlik)dir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Biz uni faqat shu yoʻl orqali — Abdulloh ibn Muhammad ibn Aqil ibn Abu Tolibdan, u Jobirdan (deb) bilamiz.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мен умматим учун энг кўп қўрқадиган нарса — Лут қавмининг амали (баччабозлик)дир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Биз уни фақат шу йўл орқали — Абдуллоҳ ибн Муҳаммад ибн Ақил ибн Абу Толибдан, у Жобирдан (деб) биламиз.

حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ عِيسَى، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا شَرِيكٌ، عَنِ الْحَجَّاجِ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ أَبِي بَزَّةَ، عَنْ سُلَيْمَانَ الْيَشْكُرِيِّ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ نُهِينَا عَنْ صَيْدِ، كَلْبِ الْمَجُوسِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ يُرَخِّصُونَ فِي صَيْدِ كَلْبِ الْمَجُوسِ ‏.‏ وَالْقَاسِمُ بْنُ أَبِي بَزَّةَ هُوَ الْقَاسِمُ بْنُ نَافِعٍ الْمَكِّيُّ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Biz majusiyning iti bilan ovlangan ovdan qaytarildik», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, uni faqat shu yoʻldan bilamiz. Aksar ahli ilmning amali shunga koʻradir, ular majusiyning iti bilan ovlangan ovga ruxsat bermaydilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Биз мажусийнинг ити билан овланган овдан қайтарилдик», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, уни фақат шу йўлдан биламиз. Аксар аҳли илмнинг амали шунга кўрадир, улар мажусийнинг ити билан овланган овга рухсат бермайдилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى الْقُطَعِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ رَجُلاً، مِنْ قَوْمِهِ صَادَ أَرْنَبًا أَوِ اثْنَيْنِ فَذَبَحَهُمَا بِمَرْوَةٍ فَتَعَلَّقَهُمَا حَتَّى لَقِيَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَسَأَلَهُ فَأَمَرَهُ بِأَكْلِهِمَا ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ صَفْوَانَ وَرَافِعٍ وَعَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رَخَّصَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ يُذَكِّيَ بِمَرْوَةٍ وَلَمْ يَرَوْا بِأَكْلِ الأَرْنَبِ بَأْسًا وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَقَدْ كَرِهَ بَعْضُهُمْ أَكْلَ الأَرْنَبِ ‏.‏ وَقَدِ اخْتَلَفَ أَصْحَابُ الشَّعْبِيِّ فِي رِوَايَةِ هَذَا الْحَدِيثِ فَرَوَى دَاوُدُ بْنُ أَبِي هِنْدٍ عَنِ الشَّعْبِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ صَفْوَانَ ‏.‏ وَرَوَى عَاصِمٌ الأَحْوَلُ عَنِ الشَّعْبِيِّ عَنْ صَفْوَانَ بْنِ مُحَمَّدٍ أَوْ مُحَمَّدِ بْنِ صَفْوَانَ ‏.‏ وَمُحَمَّدُ بْنُ صَفْوَانَ أَصَحُّ ‏.‏ وَرَوَى جَابِرٌ الْجُعْفِيُّ عَنِ الشَّعْبِيِّ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ نَحْوَ حَدِيثِ قَتَادَةَ عَنِ الشَّعْبِيِّ وَيُحْتَمَلُ أَنَّ رِوَايَةَ الشَّعْبِيِّ عَنْهُمَا ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدٌ حَدِيثُ الشَّعْبِيِّ عَنْ جَابِرٍ غَيْرُ مَحْفُوظٍ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, uning qavmidan bir kishi bir yoki ikkita quyon ovlab, ularni marva (chaqmoqtosh) bilan soʻydi va Rasululloh ﷺni uchratguncha ularni osib qoʻydi. Soʻng undan (bu haqda) soʻradi, u zot esa ularni yeyishga buyurdilar. Bu bobda Muhammad ibn Safvon, Rofiʼ va Adiy ibn Hotim (roziyallohu anhum)dan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Baʼzi ahli ilm marva bilan soʻyishga ruxsat berib, quyon yeyishda zarar koʻrmadilar — bu aksar ahli ilmning soʻzidir. Baʼzilari esa quyon yeyishni makruh koʻrdilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, унинг қавмидан бир киши бир ёки иккита қуён овлаб, уларни марва (чақмоқтош) билан сўйди ва Расулуллоҳ ﷺни учратгунча уларни осиб қўйди. Сўнг ундан (бу ҳақда) сўради, у зот эса уларни ейишга буюрдилар. Бу бобда Муҳаммад ибн Сафвон, Рофиъ ва Адий ибн Ҳотим (розияллоҳу анҳум)дан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Баъзи аҳли илм марва билан сўйишга рухсат бериб, қуён ейишда зарар кўрмадилар — бу аксар аҳли илмнинг сўзидир. Баъзилари эса қуён ейишни макруҳ кўрдилар.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو النَّضْرِ، هَاشِمُ بْنُ الْقَاسِمِ حَدَّثَنَا عِكْرِمَةُ بْنُ عَمَّارٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ حَرَّمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم - يَعْنِي يَوْمَ خَيْبَرَ - الْحُمُرَ الإِنْسِيَّةَ وَلُحُومَ الْبِغَالِ وَكُلَّ ذِي نَابٍ مِنَ السِّبَاعِ وَذِي مِخْلَبٍ مِنَ الطَّيْرِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَعِرْبَاضِ بْنِ سَارِيَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ جَابِرٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Rasululloh ﷺ — Xaybar kunida — uy eshaklarini, xachirlarning goʻshtini, yirtqich hayvonlardan boʻlgan har bir oziq tishli (jonzot)ni va qushlardan boʻlgan har bir changalli (jonzot)ni harom qildilar. Abu Iso aytdi: Jobirning hadisi hasan gʻaribdir.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У айтди: Расулуллоҳ ﷺ — Хайбар кунида — уй эшакларини, хачирларнинг гўштини, йиртқич ҳайвонлардан бўлган ҳар бир озиқ тишли (жонзот)ни ва қушлардан бўлган ҳар бир чангалли (жонзот)ни ҳаром қилдилар. Абу Исо айтди: Жобирнинг ҳадиси ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ نَحَرْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالْحُدَيْبِيَةِ الْبَدَنَةَ عَنْ سَبْعَةٍ وَالْبَقَرَةَ عَنْ سَبْعَةٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَالَ إِسْحَاقُ يُجْزِئُ أَيْضًا الْبَعِيرُ عَنْ عَشَرَةٍ ‏.‏ وَاحْتَجَّ بِحَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u: «Biz Rasululloh ﷺ bilan Hudaybiyada bir tuyani yetti kishi nomidan, bir sigirni yetti kishi nomidan soʻydik», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan boʻlgan ilm ahli nazdida amal shunga koʻradir; bu Sufyon as-Savriy, Ibn Muborak, Shofeiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Ishoq aytdi: Bir tuya oʻn kishi nomidan ham kifoya qiladi; va u Ibn Abbosning hadisi bilan dalil keltirgan.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у: «Биз Расулуллоҳ ﷺ билан Ҳудайбияда бир туяни етти киши номидан, бир сигирни етти киши номидан сўйдик», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган илм аҳли наздида амал шунга кўрадир; бу Суфён ас-Саврий, Ибн Муборак, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Ишоқ айтди: Бир туя ўн киши номидан ҳам кифоя қилади; ва у Ибн Аббоснинг ҳадиси билан далил келтирган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِي عَمْرٍو، عَنِ الْمُطَّلِبِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ شَهِدْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم الأَضْحَى بِالْمُصَلَّى فَلَمَّا قَضَى خُطْبَتَهُ نَزَلَ عَنْ مِنْبَرِهِ فَأُتِيَ بِكَبْشٍ فَذَبَحَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِيَدِهِ وَقَالَ ‏"‏ بِسْمِ اللَّهِ وَاللَّهُ أَكْبَرُ هَذَا عَنِّي وَعَمَّنْ لَمْ يُضَحِّ مِنْ أُمَّتِي ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنْ يَقُولَ الرَّجُلُ إِذَا ذَبَحَ بِسْمِ اللَّهِ وَاللَّهُ أَكْبَرُ وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ الْمُبَارَكِ ‏.‏ وَالْمُطَّلِبُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَنْطَبٍ يُقَالُ إِنَّهُ لَمْ يَسْمَعْ مِنْ جَابِرٍ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U: «Men Nabiy ﷺ bilan namozgohda Hayitul-Az-ho (Qurbon hayiti)da hozir boʻldim. U zot xutbalarini tugatgach, minbarlaridan tushdilar va u zotga bir qoʻchqor keltirildi. Rasululloh ﷺ uni oʻz qoʻllari bilan soʻydilar va: ‹Bismillah, valloohu akbar. Bu mendan va ummatimdan qurbonlik qilmagan kishilar nomidandir›, dedilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis bu yoʻldan gʻaribdir. Nabiy ﷺning sahobalari va boshqalardan boʻlgan ilm ahli huzurida amal shunga binoandir, yaʼni kishi soʻyayotganida: ‹Bismillah, valloohu akbar›, deydi. Bu Ibnul-Muborakning ham soʻzidir. Muttalib ibn Abdulloh ibn Hantab haqida u Jobirdan eshitmagan, deyiladi.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У: «Мен Набий ﷺ билан намозгоҳда Ҳайитул-Аз-ҳо (Қурбон ҳайити)да ҳозир бўлдим. У зот хутбаларини тугатгач, минбарларидан тушдилар ва у зотга бир қўчқор келтирилди. Расулуллоҳ ﷺ уни ўз қўллари билан сўйдилар ва: ‹Бисмиллаҳ, валлооҳу акбар. Бу мендан ва умматимдан қурбонлик қилмаган кишилар номидандир›, дедилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу йўлдан ғарибдир. Набий ﷺнинг саҳобалари ва бошқалардан бўлган илм аҳли ҳузурида амал шунга биноандир, яъни киши сўяётганида: ‹Бисмиллаҳ, валлооҳу акбар›, дейди. Бу Ибнул-Муборакнинг ҳам сўзидир. Мутталиб ибн Абдуллоҳ ибн Ҳантаб ҳақида у Жобирдан эшитмаган, дейилади.

أَخْبَرَنِي أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَى، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، أَخْبَرَنَا حُسَيْنُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ حُسَيْنٍ، أَخْبَرَنِي وَهْبُ بْنُ كَيْسَانَ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَمَّنِي جِبْرِيلُ ‏"‏ ‏.‏ فَذَكَرَ نَحْوَ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ بِمَعْنَاهُ ‏.‏ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ ‏"‏ لِوَقْتِ الْعَصْرِ بِالأَمْسِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَحَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَالَ مُحَمَّدٌ أَصَحُّ شَيْءٍ فِي الْمَوَاقِيتِ حَدِيثُ جَابِرٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ وَحَدِيثُ جَابِرٍ فِي الْمَوَاقِيتِ قَدْ رَوَاهُ عَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ وَعَمْرُو بْنُ دِينَارٍ وَأَبُو الزُّبَيْرِ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ حَدِيثِ وَهْبِ بْنِ كَيْسَانَ عَنْ جَابِرٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo) Rasululloh ﷺdan rivoyat qiladiki, u zot: «Jibril menga imom boʻldi», dedilar. Soʻng (rovi) Ibn Abbosning hadisiga oʻxshash mazmunda zikr qildi, lekin unda «kechagi asrning vaqtida» degan soʻzni zikr qilmadi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih gʻaribdir. Ibn Abbosning hadisi esa hasan sahih hadisdir. Muhammad (al-Buxoriy) aytdi: Namoz vaqtlari haqida eng sahih (rivoyat) Jobirning Paygʻambar ﷺdan (qilgan) hadisidir. U aytdi: Jobirning namoz vaqtlari haqidagi hadisini Ato ibn Abu Raboh, Amr ibn Dinor va Abuz-Zubayr ham Jobir ibn Abdullohdan, u Paygʻambar ﷺdan — Vahb ibn Kaysonning Jobirdan, u Paygʻambar ﷺdan (qilgan) hadisiga oʻxshash tarzda rivoyat qilganlar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо) Расулуллоҳ ﷺдан ривоят қиладики, у зот: «Жибрил менга имом бўлди», дедилар. Сўнг (рови) Ибн Аббоснинг ҳадисига ўхшаш мазмунда зикр қилди, лекин унда «кечаги асрнинг вақтида» деган сўзни зикр қилмади. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Ибн Аббоснинг ҳадиси эса ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Муҳаммад (ал-Бухорий) айтди: Намоз вақтлари ҳақида энг саҳиҳ (ривоят) Жобирнинг Пайғамбар ﷺдан (қилган) ҳадисидир. У айтди: Жобирнинг намоз вақтлари ҳақидаги ҳадисини Ато ибн Абу Рабоҳ, Амр ибн Динор ва Абуз-Зубайр ҳам Жобир ибн Абдуллоҳдан, у Пайғамбар ﷺдан — Ваҳб ибн Кайсоннинг Жобирдан, у Пайғамбар ﷺдан (қилган) ҳадисига ўхшаш тарзда ривоят қилганлар.

وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، بُنْدَارٌ حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ هِشَامٍ، حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، قَالَ يَوْمَ الْخَنْدَقِ وَجَعَلَ يَسُبُّ كُفَّارَ قُرَيْشٍ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا كِدْتُ أُصَلِّي الْعَصْرَ حَتَّى تَغْرُبَ الشَّمْسُ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَاللَّهِ إِنْ صَلَّيْتُهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَنَزَلْنَا بُطْحَانَ فَتَوَضَّأَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَتَوَضَّأْنَا فَصَلَّى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْعَصْرَ بَعْدَ مَا غَرَبَتِ الشَّمْسُ ثُمَّ صَلَّى بَعْدَهَا الْمَغْرِبَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Muhammad ibn Bashshor — Bundor — bizga hadis aytdi: Muoz ibn Hishom bizga hadis aytdi: Otam menga hadis aytdi, u Yahyo ibn Abu Kasiydan rivoyat qildi: Abu Salama ibn Abdurrahmon bizga hadis aytdi, u Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qildiki, Umar ibn al-Xattob Xandaq kunida Qurayshning kofirlarini soʻkib turib: «Yo Rasululloh, quyosh botgunicha asr namozini deyarli oʻqiy olmadim», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Vallohi, men ham uni oʻqimadim», dedilar. (Jobir) aytdi: Soʻng biz Buthonga tushdik va Rasululloh ﷺ tahorat oldilar, biz ham tahorat oldik. Rasululloh ﷺ asr namozini quyosh botgandan keyin oʻqidilar, soʻng undan keyin shom namozini oʻqidilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih hadisdir.Муҳаммад ибн Башшор — Бундор — бизга ҳадис айтди: Муоз ибн Ҳишом бизга ҳадис айтди: Отам менга ҳадис айтди, у Яҳё ибн Абу Касийдан ривоят қилди: Абу Салама ибн Абдурраҳмон бизга ҳадис айтди, у Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилдики, Умар ибн ал-Хаттоб Хандақ кунида Қурайшнинг кофирларини сўкиб туриб: «Ё Расулуллоҳ, қуёш ботгунича аср намозини деярли ўқий олмадим», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Валлоҳи, мен ҳам уни ўқимадим», дедилар. (Жобир) айтди: Сўнг биз Бутҳонга тушдик ва Расулуллоҳ ﷺ таҳорат олдилар, биз ҳам таҳорат олдик. Расулуллоҳ ﷺ аср намозини қуёш ботгандан кейин ўқидилар, сўнг ундан кейин шом намозини ўқидилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ، حَدَّثَنَا الْمُعَلَّى بْنُ أَسَدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْمُنْعِمِ، هُوَ صَاحِبُ السِّقَاءِ قَالَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُسْلِمٍ، عَنِ الْحَسَنِ، وَعَطَاءٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ لِبِلاَلٍ ‏"‏ يَا بِلاَلُ إِذَا أَذَّنْتَ فَتَرَسَّلْ فِي أَذَانِكَ وَإِذَا أَقَمْتَ فَاحْدُرْ وَاجْعَلْ بَيْنَ أَذَانِكَ وَإِقَامَتِكَ قَدْرَ مَا يَفْرُغُ الآكِلُ مِنْ أَكْلِهِ وَالشَّارِبُ مِنْ شُرْبِهِ وَالْمُعْتَصِرُ إِذَا دَخَلَ لِقَضَاءِ حَاجَتِهِ وَلاَ تَقُومُوا حَتَّى تَرَوْنِي ‏"‏ ‏.‏

Ahmad ibn al-Hasan bizga, al-Muallo ibn Asad bizga, Abdulmunʼim — u Sohibus-Siqodir — bizga rivoyat qilib aytdi: Bizga Yahyo ibn Muslim al-Hasandan va Atodan, ular Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qildiki, Rasululloh ﷺ Bilolga: «Ey Bilol, azon aytsang, shoshilmay, sekin ayt, iqomat qilsang, tez (qil). Azoning bilan iqomating orasini ovqatlanuvchi ovqatini, ichuvchi ichimligini tugatadigan, hojati boriga hojatini chiqarish uchun kirgan kishiga yetadigan miqdorda qil. Meni koʻrmaguningizcha (namozga) turmanglar», dedilar.Аҳмад ибн ал-Ҳасан бизга, ал-Муалло ибн Асад бизга, Абдулмунъим — у Соҳибус-Сиқодир — бизга ривоят қилиб айтди: Бизга Яҳё ибн Муслим ал-Ҳасандан ва Атодан, улар Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилдики, Расулуллоҳ ﷺ Билолга: «Эй Билол, азон айтсанг, шошилмай, секин айт, иқомат қилсанг, тез (қил). Азонинг билан иқоматинг орасини овқатланувчи овқатини, ичувчи ичимлигини тугатадиган, ҳожати борига ҳожатини чиқариш учун кирган кишига етадиган миқдорда қил. Мени кўрмагунингизча (намозга) турманглар», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَبْدِ الْمُنْعِمِ، نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ جَابِرٍ هَذَا حَدِيثٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ الْمُنْعِمِ وَهُوَ إِسْنَادٌ مَجْهُولٌ وَعَبْدُ الْمُنْعِمِ شَيْخٌ بَصْرِيٌّ ‏.‏

Abd ibn Humayd bizga, Yunus ibn Muhammad bizga Abdulmunʼimdan shunga oʻxshashini rivoyat qildi. Abu Iso aytdi: Jobirning bu hadisini biz faqat shu yoʻl bilan, Abdulmunʼimning hadisidan bilamiz. U majhul (nomaʼlum) isnoddir, Abdulmunʼim esa basralik shayxdir.Абд ибн Ҳумайд бизга, Юнус ибн Муҳаммад бизга Абдулмунъимдан шунга ўхшашини ривоят қилди. Абу Исо айтди: Жобирнинг бу ҳадисини биз фақат шу йўл билан, Абдулмунъимнинг ҳадисидан биламиз. У мажҳул (номаълум) исноддир, Абдулмунъим эса басралик шайхдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَهْلِ بْنِ عَسْكَرٍ الْبَغْدَادِيُّ، وَإِبْرَاهِيمُ بْنُ يَعْقُوبَ، قَالاَ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَيَّاشٍ الْحِمْصِيُّ، حَدَّثَنَا شُعَيْبُ بْنُ أَبِي حَمْزَةَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ قَالَ حِينَ يَسْمَعُ النِّدَاءَ اللَّهُمَّ رَبَّ هَذِهِ الدَّعْوَةِ التَّامَّةِ وَالصَّلاَةِ الْقَائِمَةِ آتِ مُحَمَّدًا الْوَسِيلَةَ وَالْفَضِيلَةَ وَابْعَثْهُ مَقَامًا مَحْمُودًا الَّذِي وَعَدْتَهُ إِلاَّ حَلَّتْ لَهُ الشَّفَاعَةُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ جَابِرٍ حَدِيثٌ صَحِيحٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ لاَ نَعْلَمُ أَحَدًا رَوَاهُ غَيْرَ شُعَيْبِ بْنِ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ ‏.‏ وَأَبُو حَمْزَةَ اسْمُهُ دِينَارٌ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi, u dedi: Rasululloh ﷺ: «Kim azonni eshitganda: ‹Allohumma Robba hozihid-daʼvatit-tomma vas-solatil-qoima, oti Muhammadanil-vasilata val-fazila, vabʼashhu maqoman mahmudanil-lazi vaʼadtah› — ‹Ey Alloh, bu mukammal daʼvatning va qoim turguvchi namozning Robbi, Muhammadga vasila va fazilatni ato et, hamda uni Oʻzing vaʼda qilgan maqtovli maqomga eltgin› — desa, unga Qiyomat kunida shafoat (qilish huquqi) halol boʻladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Jobirning hadisi Muhammad ibn al-Munkadirning (rivoyati) jihatidan sahih hasan gʻaribdir; uni Shuayb ibn Abu Hamzadan, u Muhammad ibn al-Munkadirdan (rivoyat qilganidan) boshqa birovning rivoyat qilganini bilmaymiz. Abu Hamzaning ismi Dinordir.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади, у деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким азонни эшитганда: ‹Аллоҳумма Робба ҳозиҳид-даъватит-томма вас-солатил-қоима, оти Муҳаммаданил-василата вал-фазила, вабъашҳу мақоман маҳмуданил-лази ваъадтаҳ› — ‹Эй Аллоҳ, бу мукаммал даъватнинг ва қоим тургувчи намознинг Робби, Муҳаммадга васила ва фазилатни ато эт, ҳамда уни Ўзинг ваъда қилган мақтовли мақомга элтгин› — деса, унга Қиёмат кунида шафоат (қилиш ҳуқуқи) ҳалол бўлади», дедилар. Абу Исо айтди: Жобирнинг ҳадиси Муҳаммад ибн ал-Мункадирнинг (ривояти) жиҳатидан саҳиҳ ҳасан ғарибдир; уни Шуайб ибн Абу Ҳамзадан, у Муҳаммад ибн ал-Мункадирдан (ривоят қилганидан) бошқа бировнинг ривоят қилганини билмаймиз. Абу Ҳамзанинг исми Динордир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي سُفْيَانَ، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا سَجَدَ أَحَدُكُمْ فَلْيَعْتَدِلْ وَلاَ يَفْتَرِشْ ذِرَاعَيْهِ افْتِرَاشَ الْكَلْبِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ شِبْلٍ وَأَنَسٍ وَالْبَرَاءِ وَأَبِي حُمَيْدٍ وَعَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ جَابِرٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ يَخْتَارُونَ الاِعْتِدَالَ فِي السُّجُودِ وَيَكْرَهُونَ الاِفْتِرَاشَ كَافْتِرَاشِ السَّبُعِ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Birortangiz sajda qilsa, muʼtadil (toʻgʻri) boʻlsin va itning yotishi kabi ikki bilagini (yerga) yozmasin», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Abdurahmon ibn Shibl, Anas, Baro, Abu Humayd va Oishadan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Jobirning hadisi hasan sahih hadisdir. Ilm ahli shunga amal qiladilar, ular sajdada muʼtadillikni ixtiyor qiladilar va yirtqich hayvonning yozilishi kabi (bilakni) yozishni makruh sanaydilar.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Бирортангиз сажда қилса, муътадил (тўғри) бўлсин ва итнинг ётиши каби икки билагини (ерга) ёзмасин», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Абдураҳмон ибн Шибл, Анас, Баро, Абу Ҳумайд ва Оишадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Жобирнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли шунга амал қиладилар, улар саждада муътадилликни ихтиёр қиладилар ва йиртқич ҳайвоннинг ёзилиши каби (билакни) ёзишни макруҳ санайдилар.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، وَيَحْيَى بْنُ آدَمَ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ بَعَثَنِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي حَاجَةٍ فَجِئْتُ وَهُوَ يُصَلِّي عَلَى رَاحِلَتِهِ نَحْوَ الْمَشْرِقِ وَالسُّجُودُ أَخْفَضُ مِنَ الرُّكُوعِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ وَابْنِ عُمَرَ وَأَبِي سَعِيدٍ وَعَامِرِ بْنِ رَبِيعَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ جَابِرٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ جَابِرٍ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ عَامَّةِ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ نَعْلَمُ بَيْنَهُمُ اخْتِلاَفًا ‏.‏ لاَ يَرَوْنَ بَأْسًا أَنْ يُصَلِّيَ الرَّجُلُ عَلَى رَاحِلَتِهِ تَطَوُّعًا حَيْثُمَا كَانَ وَجْهُهُ إِلَى الْقِبْلَةِ أَوْ غَيْرِهَا ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi. U dedi: «Nabiy ﷺ meni bir hojat (yumush) uchun yubordilar. Men qaytib kelsam, u zot ulovlari ustida sharq tomonga qarab namoz oʻqiyotgan edilar; sajdani rukuʼdan pastroq qilar edilar». (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Anas, Ibn Umar, Abu Said va Omir ibn Rabiʼadan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Jobirning hadisi hasan sahih hadisdir; bu hadis Jobirdan bir necha yoʻl bilan rivoyat qilingan. Ilm ahlining umumiy (koʻpchiligi) nazdida shunga amal qilinadi, ular orasida ixtilof borligini bilmaymiz. Ular kishining ulovi ustida — yuzi qiblaga qarasinmi yoki boshqa tomongami — nafl namozini oʻqishida hech qanday eʼtiroz koʻrmaydilar.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади. У деди: «Набий ﷺ мени бир ҳожат (юмуш) учун юбордилар. Мен қайтиб келсам, у зот уловлари устида шарқ томонга қараб намоз ўқиётган эдилар; саждани рукуъдан пастроқ қилар эдилар». (Абу Исо) айтди: Бу бобда Анас, Ибн Умар, Абу Саид ва Омир ибн Рабиъадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Жобирнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир; бу ҳадис Жобирдан бир неча йўл билан ривоят қилинган. Илм аҳлининг умумий (кўпчилиги) наздида шунга амал қилинади, улар орасида ихтилоф борлигини билмаймиз. Улар кишининг улови устида — юзи қиблага қарасинми ёки бошқа томонгами — нафл намозини ўқишида ҳеч қандай эътироз кўрмайдилар.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ قِيلَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَىُّ الصَّلاَةِ أَفْضَلُ قَالَ ‏"‏ طُولُ الْقُنُوتِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حُبْشِيٍّ وَأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu) aytdi: Paygʻambar ﷺdan: «Qaysi namoz afzalroq?» — deb soʻralganda, u zot: «Qunut (qiyom)i eng uzun boʻlgani», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Abdulloh ibn Hubshiy va Anas ibn Molik (roziyallohu anhumo)dan Paygʻambar ﷺdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Jobir ibn Abdulloh hadisi hasan sahih hadisdir. Bu (hadis) Jobir ibn Abdullohdan boshqa yoʻllar bilan ham rivoyat qilingan.Жобир (розияллоҳу анҳу) айтди: Пайғамбар ﷺдан: «Қайси намоз афзалроқ?» — деб сўралганда, у зот: «Қунут (қиём)и энг узун бўлгани», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Абдуллоҳ ибн Ҳубший ва Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳумо)дан Пайғамбар ﷺдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Жобир ибн Абдуллоҳ ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бу (ҳадис) Жобир ибн Абдуллоҳдан бошқа йўллар билан ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا أَبُو حَفْصٍ، عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ الْبَصْرِيُّ حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ الطَّيَالِسِيُّ، حَدَّثَنَا زُهَيْرُ بْنُ مُعَاوِيَةَ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ كُنَّا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي سَفَرٍ فَأَصَابَنَا مَطَرٌ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ شَاءَ فَلْيُصَلِّ فِي رَحْلِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَسَمُرَةَ وَأَبِي الْمَلِيحِ عَنْ أَبِيهِ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَمُرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ جَابِرٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَخَّصَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الْقُعُودِ عَنِ الْجَمَاعَةِ وَالْجُمُعَةِ فِي الْمَطَرِ وَالطِّينِ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى سَمِعْتُ أَبَا زُرْعَةَ يَقُولُ رَوَى عَفَّانُ بْنُ مُسْلِمٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ عَلِيٍّ حَدِيثًا ‏.‏ وَقَالَ أَبُو زُرْعَةَ لَمْ نَرَ بِالْبَصْرَةِ أَحْفَظَ مِنْ هَؤُلاَءِ الثَّلاَثَةِ عَلِيِّ بْنِ الْمَدِينِيِّ وَابْنِ الشَّاذَكُونِيِّ وَعَمْرِو بْنِ عَلِيٍّ ‏.‏ وَأَبُو الْمَلِيحِ اسْمُهُ عَامِرٌ وَيُقَالُ زَيْدُ بْنُ أُسَامَةَ بْنِ عُمَيْرٍ الْهُذَلِيُّ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Nabiy ﷺ bilan birga safarda edik, bizga yomgʻir tegdi. Shunda Nabiy ﷺ: «Kim xohlasa, oʻz manzilida (ulovida) namoz oʻqisin», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Ibn Umar, Samura, Abul Malih otasidan va Abdurrahmon ibn Samuradan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Jobirning hadisi hasan sahih hadisdir. Ilm ahli yomgʻir va loy-tuproq paytida jamoatdan hamda jumʼadan qolishga ruxsat berganlar, Ahmad va Ishoq ham shuni aytadilar. Abu Iso aytdi: Men Abu Zurʼaning shunday deganini eshitdim: Affon ibn Muslim Amr ibn Alidan bir hadis rivoyat qildi. Abu Zurʼa: Basrada bu uch kishidan — Ali ibn al-Madiniy, Ibn ash-Shazakuniy va Amr ibn Alidan — yodi kuchliroq kimsani koʻrmadik, dedi. Abul Malihning ismi Omir boʻlib, Zayd ibn Usoma ibn Umayr al-Huzaliy deb ham aytiladi.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Набий ﷺ билан бирга сафарда эдик, бизга ёмғир тегди. Шунда Набий ﷺ: «Ким хоҳласа, ўз манзилида (уловида) намоз ўқисин», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Ибн Умар, Самура, Абул Малиҳ отасидан ва Абдурраҳмон ибн Самурадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Жобирнинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли ёмғир ва лой-тупроқ пайтида жамоатдан ҳамда жумъадан қолишга рухсат берганлар, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар. Абу Исо айтди: Мен Абу Зуръанинг шундай деганини эшитдим: Аффон ибн Муслим Амр ибн Алидан бир ҳадис ривоят қилди. Абу Зуръа: Басрада бу уч кишидан — Али ибн ал-Мадиний, Ибн аш-Шазакуний ва Амр ибн Алидан — ёди кучлироқ кимсани кўрмадик, деди. Абул Малиҳнинг исми Омир бўлиб, Зайд ибн Усома ибн Умайр ал-Ҳузалий деб ҳам айтилади.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّهُ قَالَ رُمِيَ يَوْمَ الأَحْزَابِ سَعْدُ بْنُ مُعَاذٍ فَقَطَعُوا أَكْحَلَهُ أَوْ أَبْجَلَهُ فَحَسَمَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالنَّارِ فَانْتَفَخَتْ يَدُهُ فَتَرَكَهُ فَنَزَفَهُ الدَّمُ فَحَسَمَهُ أُخْرَى فَانْتَفَخَتْ يَدُهُ فَلَمَّا رَأَى ذَلِكَ قَالَ اللَّهُمَّ لاَ تُخْرِجْ نَفْسِي حَتَّى تُقِرَّ عَيْنِي مِنْ بَنِي قُرَيْظَةَ ‏.‏ فَاسْتَمْسَكَ عِرْقُهُ فَمَا قَطَرَ قَطْرَةً حَتَّى نَزَلُوا عَلَى حُكْمِ سَعْدِ بْنِ مُعَاذٍ فَأَرْسَلَ إِلَيْهِ فَحَكَمَ أَنْ يُقْتَلَ رِجَالُهُمْ وَيُسْتَحْيَى نِسَاؤُهُمْ يَسْتَعِينُ بِهِنَّ الْمُسْلِمُونَ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَصَبْتَ حُكْمَ اللَّهِ فِيهِمْ ‏"‏ ‏.‏ وَكَانُوا أَرْبَعَمِائَةٍ فَلَمَّا فَرَغَ مِنْ قَتْلِهِمُ انْفَتَقَ عِرْقُهُ فَمَاتَ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ وَعَطِيَّةَ الْقُرَظِيِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u: «Ahzob (Xandaq) kuni Saʼd ibn Muozga oʻq tegib, uning bilak tomirini kesib yubordi. Shunda Rasululloh ﷺ uni olov bilan dogʻlab kuydirdilar, ammo qoʻli shishib ketdi. Shu sababli uni tark etdilar (qoʻyib qoʻydilar). Soʻng undan qon oqaverdi, shuning uchun yana bir bor dogʻlab kuydirdilar, qoʻli yana shishdi. Saʼd buni koʻrgach: ‹Ey Alloh, Banu Qurayza tarafidan koʻzim quvonmaguncha jonimni olmagil›, dedi. Shunda uning tomiri toʻxtab, undan bir tomchi ham oqmadi — toki ular Saʼd ibn Muozning hukmiga rozi boʻlib (qalʼadan) tushgunlaricha. (Rasululloh ﷺ) unga odam yuborib chaqirtirdilar, u esa: erkaklari oʻldirilsin, ayollaridan musulmonlar foydalanishlari uchun ular tirik qoldirilsin, deb hukm qildi. Rasululloh ﷺ: ‹Sen ular haqida Allohning hukmiga toʻgʻri yetding›, dedilar. Ular toʻrt yuz nafar edilar. Saʼd ularni oʻldirishdan boʻshagach, tomiri yorilib, vafot etdi», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Жобир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у: «Аҳзоб (Хандақ) куни Саъд ибн Муозга ўқ тегиб, унинг билак томирини кесиб юборди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ уни олов билан доғлаб куйдирдилар, аммо қўли шишиб кетди. Шу сабабли уни тарк этдилар (қўйиб қўйдилар). Сўнг ундан қон оқаверди, шунинг учун яна бир бор доғлаб куйдирдилар, қўли яна шишди. Саъд буни кўргач: ‹Эй Аллоҳ, Бану Қурайза тарафидан кўзим қувонмагунча жонимни олмагил›, деди. Шунда унинг томири тўхтаб, ундан бир томчи ҳам оқмади — токи улар Саъд ибн Муознинг ҳукмига рози бўлиб (қалъадан) тушгунларича. (Расулуллоҳ ﷺ) унга одам юбориб чақиртирдилар, у эса: эркаклари ўлдирилсин, аёлларидан мусулмонлар фойдаланишлари учун улар тирик қолдирилсин, деб ҳукм қилди. Расулуллоҳ ﷺ: ‹Сен улар ҳақида Аллоҳнинг ҳукмига тўғри етдинг›, дедилар. Улар тўрт юз нафар эдилар. Саъд уларни ўлдиришдан бўшагач, томири ёрилиб, вафот этди», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ لَمْ نُبَايِعْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى الْمَوْتِ إِنَّمَا بَايَعْنَاهُ عَلَى أَنْ لاَ نَفِرَّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَمَعْنَى كِلاَ الْحَدِيثَيْنِ صَحِيحٌ قَدْ بَايَعَهُ قَوْمٌ مِنْ أَصْحَابِهِ عَلَى الْمَوْتِ وَإِنَّمَا قَالُوا لاَ نَزَالُ بَيْنَ يَدَيْكَ حَتَّى نُقْتَلَ وَبَايَعَهُ آخَرُونَ فَقَالُوا لاَ نَفِرُّ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, u: «Biz Rasululloh ﷺga oʻlim ustiga bayʼat qilmadik, balki faqat qochmaslik ustiga bayʼat qildik», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Ikkala hadisning ham maʼnosi sahihdir: ashoblaridan bir qavm unga oʻlim ustiga bayʼat qilib: ‹Toki oʻldirilgunimizcha oldingizdan jilmaymiz› deganlar, boshqalari esa unga bayʼat qilib: ‹Qochmaymiz› deganlar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, у: «Биз Расулуллоҳ ﷺга ўлим устига байъат қилмадик, балки фақат қочмаслик устига байъат қилдик», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Иккала ҳадиснинг ҳам маъноси саҳиҳдир: ашобларидан бир қавм унга ўлим устига байъат қилиб: ‹Токи ўлдирилгунимизча олдингиздан жилмаймиз› деганлар, бошқалари эса унга байъат қилиб: ‹Қочмаймиз› деганлар.