حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ السَّرِيِّ، حَدَّثَنَا نَافِعُ بْنُ عُمَرَ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، قَالَ قَالَتْ أَسْمَاءُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَنَا عَلَى، حَوْضِي أَنْتَظِرُ مَنْ يَرِدُ عَلَىَّ، فَيُؤْخَذُ بِنَاسٍ مِنْ دُونِي فَأَقُولُ أُمَّتِي‏.‏ فَيَقُولُ لاَ تَدْرِي، مَشَوْا عَلَى الْقَهْقَرَى ‏"‏‏.‏ قَالَ ابْنُ أَبِي مُلَيْكَةَ اللَّهُمَّ إِنَّا نَعُوذُ بِكَ أَنْ نَرْجِعَ عَلَى أَعْقَابِنَا أَوْ نُفْتَنَ‏.‏

(Asmo bint Abu Bakr (roziyallohu anho) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi:) U zot: «Men hovuzimning yonida — kim mening oldimga (suv ichgani) keladi, deb — kutib turaman. Shunda baʼzi kishilar mendan (tortib) olinadi (chetlatiladi); men: ‹(Bular) ummatim!› deyman. (Alloh): ‹Sen bilmaysan — ular ortlariga (orqaga) qaytib ketdilar (dindan yuz oʻgirdilar)›, deydi», dedilar. Ibn Abu Mulayka: «Allohim, biz ortimizga (orqaga) qaytib ketishdan yoki fitnaga uchrashdan Senga panoh tilaymiz», dedi.(Асмо бинт Абу Бакр (розияллоҳу анҳо) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади:) У зот: «Мен ҳовузимнинг ёнида — ким менинг олдимга (сув ичгани) келади, деб — кутиб тураман. Шунда баъзи кишилар мендан (тортиб) олинади (четлатилади); мен: ‹(Булар) умматим!› дейман. (Аллоҳ): ‹Сен билмайсан — улар ортларига (орқага) қайтиб кетдилар (диндан юз ўгирдилар)›, дейди», дедилар. Ибн Абу Мулайка: «Аллоҳим, биз ортимизга (орқага) қайтиб кетишдан ёки фитнага учрашдан Сенга паноҳ тилаймиз», деди.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ مُغِيرَةَ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، قَالَ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَنَا فَرَطُكُمْ عَلَى الْحَوْضِ، لَيُرْفَعَنَّ إِلَىَّ رِجَالٌ مِنْكُمْ حَتَّى إِذَا أَهْوَيْتُ لأُنَاوِلَهُمُ اخْتُلِجُوا دُونِي فَأَقُولُ أَىْ رَبِّ أَصْحَابِي‏.‏ يَقُولُ لاَ تَدْرِي مَا أَحْدَثُوا بَعْدَكَ ‏"‏‏.‏

(Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu) rivoyat qildiki,) Paygʻambar ﷺ: «Men hovuzda sizlarga (oldindan borgan) salaf (peshqadam)man; sizlardan baʼzi kishilar (oldimga) koʻtariladi — toki men ularga (suv) uzatmoqchi boʻlganimda, ular mendan (tortib) olinadi. Shunda men: ‹Yo Robbi, (bular) mening sahobalarim!› deyman. U (Alloh): ‹Sen ular sendan keyin nima (bidʼat) paydo qilganini bilmaysan›, deydi», dedilar.(Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) ривоят қилдики,) Пайғамбар ﷺ: «Мен ҳовузда сизларга (олдиндан борган) салаф (пешқадам)ман; сизлардан баъзи кишилар (олдимга) кўтарилади — токи мен уларга (сув) узатмоқчи бўлганимда, улар мендан (тортиб) олинади. Шунда мен: ‹Ё Робби, (булар) менинг саҳобаларим!› дейман. У (Аллоҳ): ‹Сен улар сендан кейин нима (бидъат) пайдо қилганини билмайсан›, дейди», дедилар.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، قَالَ سَمِعْتُ سَهْلَ بْنَ سَعْدٍ، يَقُولُ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ أَنَا فَرَطُكُمْ، عَلَى الْحَوْضِ، مَنْ وَرَدَهُ شَرِبَ مِنْهُ، وَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ لَمْ يَظْمَأْ بَعْدَهُ أَبَدًا، لَيَرِدُ عَلَىَّ أَقْوَامٌ أَعْرِفُهُمْ وَيَعْرِفُونِي، ثُمَّ يُحَالُ بَيْنِي وَبَيْنَهُمْ ‏"‏‏.‏

(Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺning shunday deganlarini eshitdi:) «Men hovuzda sizlarga (oldindan borgan) salafman (peshqadamman); kim unga kelsa, undan ichadi; kim undan ichsa, undan keyin hech qachon chanqamaydi. Mening oldimga (Qiyomatda) shunday qavmlar keladiki, men ularni taniyman, ular ham meni taniydi; soʻng men bilan ularning orasi toʻsib qoʻyiladi.»(Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺнинг шундай деганларини эшитди:) «Мен ҳовузда сизларга (олдиндан борган) салафман (пешқадамман); ким унга келса, ундан ичади; ким ундан ичса, ундан кейин ҳеч қачон чанқамайди. Менинг олдимга (Қиёматда) шундай қавмлар келадики, мен уларни танийман, улар ҳам мени танийди; сўнг мен билан уларнинг ораси тўсиб қўйилади.»

قَالَ أَبُو حَازِمٍ فَسَمِعَنِي النُّعْمَانُ بْنُ أَبِي عَيَّاشٍ، وَأَنَا أُحَدِّثُهُمْ، هَذَا فَقَالَ هَكَذَا سَمِعْتَ سَهْلاً، فَقُلْتُ نَعَمْ‏.‏ قَالَ وَأَنَا أَشْهَدُ، عَلَى أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ لَسَمِعْتُهُ يَزِيدُ فِيهِ قَالَ ‏"‏ إِنَّهُمْ مِنِّي‏.‏ فَيُقَالُ إِنَّكَ لاَ تَدْرِي مَا بَدَّلُوا بَعْدَكَ فَأَقُولُ سُحْقًا سُحْقًا لِمَنْ بَدَّلَ بَعْدِي ‏"‏‏.‏

(Abu Hozim aytdi: Nuʼmon ibn Abu Ayyosh men buni (yuqoridagini) ularga aytib berayotganimda eshitdi-da: ‹Sen Sahldan shunday eshitdingmi?› dedi. Men: ‹Ha›, dedim. U: ‹Men Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)ga guvohlik beramanki, u buni (quyidagi ziyoda bilan) eshitgan edi:›) «(Paygʻambar ﷺ): ‹Albatta, ular mendandir (ummatimdandir)›, deydilar. Shunda (Allohdan): ‹Sen ular sendan keyin nimani oʻzgartirganini bilmaysan›, deyiladi. Men: ‹Mendan keyin (dinni) oʻzgartirgan kishiga yiroqlik (laʼnat) boʻlsin, yiroqlik!› deyman», (dedi).(Абу Ҳозим айтди: Нуъмон ибн Абу Айёш мен буни (юқоридагини) уларга айтиб бераётганимда эшитди-да: ‹Сен Саҳлдан шундай эшитдингми?› деди. Мен: ‹Ҳа›, дедим. У: ‹Мен Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)га гувоҳлик бераманки, у буни (қуйидаги зиёда билан) эшитган эди:›) «(Пайғамбар ﷺ): ‹Албатта, улар мендандир (умматимдандир)›, дейдилар. Шунда (Аллоҳдан): ‹Сен улар сендан кейин нимани ўзгартирганини билмайсан›, дейилади. Мен: ‹Мендан кейин (динни) ўзгартирган кишига йироқлик (лаънат) бўлсин, йироқлик!› дейман», (деди).

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ وَهْبٍ، سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ، قَالَ قَالَ لَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّكُمْ سَتَرَوْنَ بَعْدِي أَثَرَةً وَأُمُورًا تُنْكِرُونَهَا‏"‏‏.‏ قَالُوا فَمَا تَأْمُرُنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ أَدُّوا إِلَيْهِمْ حَقَّهُمْ وَسَلُوا اللَّهَ حَقَّكُمْ ‏"‏‏.‏

(Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu) rivoyat qildiki,) Rasululloh ﷺ bizga: «Albatta, sizlar mendan keyin (oʻzgalarni oʻzidan afzal koʻradigan) asara (xudbinlik) va oʻzingiz inkor qiladigan ishlarni koʻrasizlar», dedilar. Ular: «Bizga nima (qilishni) buyurasiz, yo Rasululloh?» dedilar. U zot: «Ularning haqqini (oʻzlariga) ado etinglar, oʻz haqqingizni esa Allohdan soʻranglar», dedilar.(Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) ривоят қилдики,) Расулуллоҳ ﷺ бизга: «Албатта, сизлар мендан кейин (ўзгаларни ўзидан афзал кўрадиган) асара (худбинлик) ва ўзингиз инкор қиладиган ишларни кўрасизлар», дедилар. Улар: «Бизга нима (қилишни) буюрасиз, ё Расулуллоҳ?» дедилар. У зот: «Уларнинг ҳаққини (ўзларига) адо этинглар, ўз ҳаққингизни эса Аллоҳдан сўранглар», дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، عَنْ عَبْدِ الْوَارِثِ، عَنِ الْجَعْدِ، عَنْ أَبِي رَجَاءٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ كَرِهَ مِنْ أَمِيرِهِ شَيْئًا فَلْيَصْبِرْ، فَإِنَّهُ مَنْ خَرَجَ مِنَ السُّلْطَانِ شِبْرًا مَاتَ مِيتَةً جَاهِلِيَّةً ‏"‏‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi:) U zot: «Kim oʻz amiridan (rahbaridan) bir narsani yoqtirmasa, sabr qilsin; chunki kim sultondan (hokimiyatdan) bir qarich (chiqib) ajralsa-yu (oʻsha holda) oʻlsa, johiliyat oʻlimi bilan oʻladi», dedilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади:) У зот: «Ким ўз амиридан (раҳбаридан) бир нарсани ёқтирмаса, сабр қилсин; чунки ким султондан (ҳокимиятдан) бир қарич (чиқиб) ажралса-ю (ўша ҳолда) ўлса, жоҳилият ўлими билан ўлади», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو النُّعْمَانِ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنِ الْجَعْدِ أَبِي عُثْمَانَ، حَدَّثَنِي أَبُو رَجَاءٍ الْعُطَارِدِيُّ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ رَأَى مِنْ أَمِيرِهِ شَيْئًا يَكْرَهُهُ فَلْيَصْبِرْ عَلَيْهِ، فَإِنَّهُ مَنْ فَارَقَ الْجَمَاعَةَ شِبْرًا فَمَاتَ، إِلاَّ مَاتَ مِيتَةً جَاهِلِيَّةً ‏"‏‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi:) U zot: «Kim oʻz amiridan oʻzi yoqtirmaydigan bir narsani koʻrsa, unga sabr qilsin; chunki kim jamoatdan bir qarich (chiqib) ajralsa-yu, soʻng oʻlsa — johiliyat oʻlimi bilan oʻlgan boʻladi», dedilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади:) У зот: «Ким ўз амиридан ўзи ёқтирмайдиган бир нарсани кўрса, унга сабр қилсин; чунки ким жамоатдан бир қарич (чиқиб) ажралса-ю, сўнг ўлса — жоҳилият ўлими билан ўлган бўлади», дедилар.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، حَدَّثَنِي ابْنُ وَهْبٍ، عَنْ عَمْرٍو، عَنْ بُكَيْرٍ، عَنْ بُسْرِ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ جُنَادَةَ بْنِ أَبِي أُمَيَّةَ، قَالَ دَخَلْنَا عَلَى عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ وَهْوَ مَرِيضٌ قُلْنَا أَصْلَحَكَ اللَّهُ حَدِّثْ بِحَدِيثٍ، يَنْفَعُكَ اللَّهُ بِهِ سَمِعْتَهُ مِنَ النَّبِيِّ، صلى الله عليه وسلم‏.‏ قَالَ دَعَانَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَبَايَعْنَاهُ فَقَالَ فِيمَا أَخَذَ عَلَيْنَا أَنْ بَايَعَنَا عَلَى السَّمْعِ وَالطَّاعَةِ، فِي مَنْشَطِنَا وَمَكْرَهِنَا، وَعُسْرِنَا، وَيُسْرِنَا، وَأَثَرَةٍ عَلَيْنَا، وَأَنْ لاَ نُنَازِعَ الأَمْرَ أَهْلَهُ، إِلاَّ أَنْ تَرَوْا كُفْرًا بَوَاحًا، عِنْدَكُمْ مِنَ اللَّهِ فِيهِ بُرْهَانٌ‏.‏

(Junoda ibn Abu Umayya aytdi:) Biz Uboda ibn Somit (roziyallohu anhu)ning huzuriga — u kasal ekan — kirdik. Biz: «Alloh sizga shifo bersin; bizga Paygʻambar ﷺdan eshitgan, Alloh siz orqali (bizni) foydalantiradigan bir hadis aytib bering», dedik. U: «Paygʻambar ﷺ bizni (bayʼatga) chaqirdilar, biz U zotga bayʼat berdik. U zot bizdan olgan (ahd)lari ichida shu (ham) bor ediki, U zot bizdan eshitish va itoat qilish ustiga — xohlagan (xursand) holimizda ham, yoqtirmagan (ogʻir) holimizda ham, qiyinchiligimizda ham, osonligimizda ham, (boshqalar) bizdan ustun qoʻyilgan (asara) holatda ham — bayʼat oldilar; yana ish egalari (hokimlar) bilan hokimiyat (haqida) talashmasligimiz ustiga (bayʼat oldilar) — magar sizlar ochiq-oydin (bavoh) kufrni koʻrsangiz, (va) bunda sizlarda Allohdan (kelgan) bir hujjat (dalil) boʻlsa (— u boshqa gap)», dedi.(Жунода ибн Абу Умайя айтди:) Биз Убода ибн Сомит (розияллоҳу анҳу)нинг ҳузурига — у касал экан — кирдик. Биз: «Аллоҳ сизга шифо берсин; бизга Пайғамбар ﷺдан эшитган, Аллоҳ сиз орқали (бизни) фойдалантирадиган бир ҳадис айтиб беринг», дедик. У: «Пайғамбар ﷺ бизни (байъатга) чақирдилар, биз У зотга байъат бердик. У зот биздан олган (аҳд)лари ичида шу (ҳам) бор эдики, У зот биздан эшитиш ва итоат қилиш устига — хоҳлаган (хурсанд) ҳолимизда ҳам, ёқтирмаган (оғир) ҳолимизда ҳам, қийинчилигимизда ҳам, осонлигимизда ҳам, (бошқалар) биздан устун қўйилган (асара) ҳолатда ҳам — байъат олдилар; яна иш эгалари (ҳокимлар) билан ҳокимият (ҳақида) талашмаслигимиз устига (байъат олдилар) — магар сизлар очиқ-ойдин (бавоҳ) куфрни кўрсангиз, (ва) бунда сизларда Аллоҳдан (келган) бир ҳужжат (далил) бўлса (— у бошқа гап)», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَرْعَرَةَ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، عَنْ أُسَيْدِ بْنِ حُضَيْرٍ، أَنَّ رَجُلاً، أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ اسْتَعْمَلْتَ فُلاَنًا وَلَمْ تَسْتَعْمِلْنِي‏.‏ قَالَ ‏"‏ إِنَّكُمْ سَتَرَوْنَ بَعْدِي أَثَرَةً، فَاصْبِرُوا حَتَّى تَلْقَوْنِي ‏"‏‏.‏

(Usayd ibn Huzayr (roziyallohu anhu) rivoyat qildiki,) Bir kishi Paygʻambar ﷺning huzurlariga kelib: «Yo Rasululloh, Siz falon kishini (amaldor qilib) ishlatdingiz, meni esa ishlatmadingiz», dedi. U zot: «Albatta, sizlar mendan keyin asara (xudbinlik, sizdan boshqani afzal koʻrish)ni koʻrasizlar; bas, meni (hovuzda) uchratguningizcha sabr qilinglar», dedilar.(Усайд ибн Ҳузайр (розияллоҳу анҳу) ривоят қилдики,) Бир киши Пайғамбар ﷺнинг ҳузурларига келиб: «Ё Расулуллоҳ, Сиз фалон кишини (амалдор қилиб) ишлатдингиз, мени эса ишлатмадингиз», деди. У зот: «Албатта, сизлар мендан кейин асара (худбинлик, сиздан бошқани афзал кўриш)ни кўрасизлар; бас, мени (ҳовузда) учратгунингизча сабр қилинглар», дедилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ يَحْيَى بْنِ سَعِيدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ سَعِيدٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي جَدِّي، قَالَ كُنْتُ جَالِسًا مَعَ أَبِي هُرَيْرَةَ فِي مَسْجِدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِالْمَدِينَةِ وَمَعَنَا مَرْوَانُ قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ سَمِعْتُ الصَّادِقَ الْمَصْدُوقَ يَقُولُ ‏"‏ هَلَكَةُ أُمَّتِي عَلَى يَدَىْ غِلْمَةٍ مِنْ قُرَيْشٍ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ مَرْوَانُ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ غِلْمَةً‏.‏ فَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ لَوْ شِئْتُ أَنْ أَقُولَ بَنِي فُلاَنٍ وَبَنِي فُلاَنٍ لَفَعَلْتُ‏.‏ فَكُنْتُ أَخْرُجُ مَعَ جَدِّي إِلَى بَنِي مَرْوَانَ حِينَ مَلَكُوا بِالشَّأْمِ، فَإِذَا رَآهُمْ غِلْمَانًا أَحْدَاثًا قَالَ لَنَا عَسَى هَؤُلاَءِ أَنْ يَكُونُوا مِنْهُمْ قُلْنَا أَنْتَ أَعْلَمُ‏.‏

(Amr ibn Yahyo bobosidan rivoyat qildiki, u aytdi:) Men Abu Hurayra (roziyallohu anhu) bilan Madinada Paygʻambar ﷺning masjidlarida oʻtirgan edim, biz bilan Marvon (ham) bor edi. Abu Hurayra: «Men Sodiqul-Masduq (rost soʻzlovchi, soʻzi tasdiqlangan zot — Paygʻambar ﷺ)ning shunday deganlarini eshitdim: ‹Ummatimning halokati Qurayshdan boʻlgan (nodon) yoshlar qoʻlida boʻladi›», dedi. Marvon: «Allohning laʼnati ularga — (oʻsha) yoshlarga boʻlsin!» dedi. Abu Hurayra: «Agar men ‹falon (qabila)ning bolalari va falon (qabila)ning bolalari› deb aytishni istasam, (aniq) aytgan boʻlardim», dedi. Men bobom bilan, Banu Marvon Shomda hokimiyatni olgan paytda, ularning huzuriga chiqardim; u (bobom) ularni yosh bolalar (holida) koʻrganida, bizga: ‹Ehtimol, mana shular ulardan (oʻsha yoshlardan) boʻlsa kerak›, derdi. Biz: ‹Sen biluvchiroqsan›, dedik.(Амр ибн Яҳё бобосидан ривоят қилдики, у айтди:) Мен Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) билан Мадинада Пайғамбар ﷺнинг масжидларида ўтирган эдим, биз билан Марвон (ҳам) бор эди. Абу Ҳурайра: «Мен Содиқул-Масдуқ (рост сўзловчи, сўзи тасдиқланган зот — Пайғамбар ﷺ)нинг шундай деганларини эшитдим: ‹Умматимнинг ҳалокати Қурайшдан бўлган (нодон) ёшлар қўлида бўлади›», деди. Марвон: «Аллоҳнинг лаънати уларга — (ўша) ёшларга бўлсин!» деди. Абу Ҳурайра: «Агар мен ‹фалон (қабила)нинг болалари ва фалон (қабила)нинг болалари› деб айтишни истасам, (аниқ) айтган бўлардим», деди. Мен бобом билан, Бану Марвон Шомда ҳокимиятни олган пайтда, уларнинг ҳузурига чиқардим; у (бобом) уларни ёш болалар (ҳолида) кўрганида, бизга: ‹Эҳтимол, мана шулар улардан (ўша ёшлардан) бўлса керак›, дерди. Биз: ‹Сен билувчироқсан›, дедик.

حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا ابْنُ عُيَيْنَةَ، أَنَّهُ سَمِعَ الزُّهْرِيَّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ زَيْنَبَ بِنْتِ أُمِّ سَلَمَةَ، عَنْ أُمِّ حَبِيبَةَ، عَنْ زَيْنَبَ ابْنَةِ جَحْشٍ ـ رضى الله عنهن ـ أَنَّهَا قَالَتِ اسْتَيْقَظَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مِنَ النَّوْمِ مُحْمَرًّا وَجْهُهُ يَقُولُ ‏"‏ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ، وَيْلٌ لِلْعَرَبِ مِنْ شَرٍّ قَدِ اقْتَرَبَ، فُتِحَ الْيَوْمَ مِنْ رَدْمِ يَاجُوجَ وَمَاجُوجَ مِثْلُ هَذِهِ ‏"‏‏.‏ وَعَقَدَ سُفْيَانُ تِسْعِينَ أَوْ مِائَةً‏.‏ قِيلَ أَنَهْلِكُ وَفِينَا الصَّالِحُونَ قَالَ ‏"‏ نَعَمْ، إِذَا كَثُرَ الْخَبَثُ ‏"‏‏.‏

(Zaynab bint Jahsh (roziyallohu anho) rivoyat qildiki, u aytdi:) Paygʻambar ﷺ uyqudan — yuzlari qizargan holda — uygʻonib: «La ilaha illalloh! Yaqinlashib kelgan yomonlikdan arablar holiga voy! Bugun Yaʼjuj va Maʼjuj toʻsigʻidan mana buncha (joy) ochildi», dedilar — Sufyon (qoʻli bilan) toʻqson yoki yuz (degan ishorani) tugdi (koʻrsatdi). «Bizning ichimizda solihlar boʻla turib, halok boʻlamizmi?» deyildi. U zot: «Ha, agar xabas (yomonlik, buzuqlik) koʻpaysa», dedilar.(Зайнаб бинт Жаҳш (розияллоҳу анҳо) ривоят қилдики, у айтди:) Пайғамбар ﷺ уйқудан — юзлари қизарган ҳолда — уйғониб: «Ла илаҳа иллаллоҳ! Яқинлашиб келган ёмонликдан араблар ҳолига вой! Бугун Яъжуж ва Маъжуж тўсиғидан мана бунча (жой) очилди», дедилар — Суфён (қўли билан) тўқсон ёки юз (деган ишорани) тугди (кўрсатди). «Бизнинг ичимизда солиҳлар бўла туриб, ҳалок бўламизми?» дейилди. У зот: «Ҳа, агар хабас (ёмонлик, бузуқлик) кўпайса», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ،‏.‏ وَحَدَّثَنِي مَحْمُودٌ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ أُسَامَةَ بْنِ زَيْد ٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ أَشْرَفَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَلَى أُطُمٍ مِنْ آطَامِ الْمَدِينَةِ فَقَالَ ‏"‏ هَلْ تَرَوْنَ مَا أَرَى ‏"‏‏.‏ قَالُوا لاَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنِّي لأَرَى الْفِتَنَ تَقَعُ خِلاَلَ بُيُوتِكُمْ كَوَقْعِ الْقَطْرِ ‏"‏‏.‏

(Usoma ibn Zayd (roziyallohu anhumo) rivoyat qildiki,) Paygʻambar ﷺ Madinaning qasrlaridan (baland binolaridan) biriga chiqib (qarab): «Men koʻrayotgan narsani sizlar koʻryapsizmi?» dedilar. Ular: «Yoʻq», dedilar. U zot: «Albatta, men fitnalarni — yomgʻir tomchilari (tushgani) kabi — uylaringiz oralab tushayotganini koʻryapman», dedilar.(Усома ибн Зайд (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилдики,) Пайғамбар ﷺ Мадинанинг қасрларидан (баланд биноларидан) бирига чиқиб (қараб): «Мен кўраётган нарсани сизлар кўряпсизми?» дедилар. Улар: «Йўқ», дедилар. У зот: «Албатта, мен фитналарни — ёмғир томчилари (тушгани) каби — уйларингиз оралаб тушаётганини кўряпман», дедилар.

حَدَّثَنَا عَيَّاشُ بْنُ الْوَلِيدِ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الأَعْلَى، حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ يَتَقَارَبُ الزَّمَانُ، وَيَنْقُصُ الْعَمَلُ، وَيُلْقَى الشُّحُّ، وَتَظْهَرُ الْفِتَنُ، وَيَكْثُرُ الْهَرْجُ ‏"‏‏.‏ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ أَيُّمَ هُوَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ الْقَتْلُ الْقَتْلُ ‏"‏‏.‏ وَقَالَ شُعَيْبٌ وَيُونُسُ وَاللَّيْثُ وَابْنُ أَخِي الزُّهْرِيِّ عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ حُمَيْدٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi:) U zot: «Zamon (bir-biriga) yaqinlashadi, amal kamayadi, qalblarga baxillik (shuhh) solinadi, fitnalar zohir boʻladi va harj koʻpayadi», dedilar. Ular: «Yo Rasululloh, u (harj) nima?» dedilar. U zot: «Qatl, qatl (oʻldirish)», dedilar. (Buni Shuayb, Yunus, Lays va Zuhriyning jiyani ham Zuhriydan, Humayddan, Abu Hurayradan, Paygʻambar ﷺdan rivoyat qildilar.)(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади:) У зот: «Замон (бир-бирига) яқинлашади, амал камаяди, қалбларга бахиллик (шуҳҳ) солинади, фитналар зоҳир бўлади ва ҳарж кўпаяди», дедилар. Улар: «Ё Расулуллоҳ, у (ҳарж) нима?» дедилар. У зот: «Қатл, қатл (ўлдириш)», дедилар. (Буни Шуайб, Юнус, Лайс ва Зуҳрийнинг жияни ҳам Зуҳрийдан, Ҳумайддан, Абу Ҳурайрадан, Пайғамбар ﷺдан ривоят қилдилар.)

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ شَقِيقٍ، قَالَ كُنْتُ مَعَ عَبْدِ اللَّهِ وَأَبِي مُوسَى فَقَالاَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ بَيْنَ يَدَىِ السَّاعَةِ لأَيَّامًا يَنْزِلُ فِيهَا الْجَهْلُ، وَيُرْفَعُ فِيهَا الْعِلْمُ، وَيَكْثُرُ فِيهَا الْهَرْجُ، وَالْهَرْجُ الْقَتْلُ ‏"‏‏.‏

(Shaqiq aytdi: Men Abdulloh (ibn Masʼud) va Abu Muso bilan birga edim; ikkovi:) Paygʻambar ﷺ: «Albatta, Qiyomatning oldida shunday kunlar (boʻladiki), ularda jaholat (nodonlik) tushadi, ilm (esa) koʻtariladi va ularda harj koʻpayadi — harj esa qatl (oʻldirish)dir», dedilar, (deyishdi).(Шақиқ айтди: Мен Абдуллоҳ (ибн Масъуд) ва Абу Мусо билан бирга эдим; иккови:) Пайғамбар ﷺ: «Албатта, Қиёматнинг олдида шундай кунлар (бўладики), уларда жаҳолат (нодонлик) тушади, илм (эса) кўтарилади ва уларда ҳарж кўпаяди — ҳарж эса қатл (ўлдириш)дир», дедилар, (дейишди).

حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، حَدَّثَنَا شَقِيقٌ، قَالَ جَلَسَ عَبْدُ اللَّهِ وَأَبُو مُوسَى فَتَحَدَّثَا فَقَالَ أَبُو مُوسَى قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ بَيْنَ يَدَىِ السَّاعَةِ أَيَّامًا يُرْفَعُ فِيهَا الْعِلْمُ، وَيَنْزِلُ فِيهَا الْجَهْلُ، وَيَكْثُرُ فِيهَا الْهَرْجُ، وَالْهَرْجُ الْقَتْلُ ‏"‏‏.‏

(Shaqiq aytdi: Abdulloh va Abu Muso oʻtirib, suhbatlashdilar. Abu Muso:) Paygʻambar ﷺ: «Albatta, Qiyomatning oldida shunday kunlar (boʻladiki), ularda ilm koʻtariladi, jaholat tushadi va ularda harj koʻpayadi — harj esa qatldir», dedilar, (dedi).(Шақиқ айтди: Абдуллоҳ ва Абу Мусо ўтириб, суҳбатлашдилар. Абу Мусо:) Пайғамбар ﷺ: «Албатта, Қиёматнинг олдида шундай кунлар (бўладики), уларда илм кўтарилади, жаҳолат тушади ва уларда ҳарж кўпаяди — ҳарж эса қатлдир», дедилар, (деди).

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، قَالَ إِنِّي لَجَالِسٌ مَعَ عَبْدِ اللَّهِ وَأَبِي مُوسَى ـ رضى الله عنهما ـ فَقَالَ أَبُو مُوسَى سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَهُ، وَالْهَرْجُ بِلِسَانِ الْحَبَشَةِ الْقَتْلُ‏.‏

(Abu Voil aytdi:) Men Abdulloh va Abu Muso (roziyallohu anhumo) bilan oʻtirgan edim. Abu Muso: «Men Paygʻambar ﷺdan shunga oʻxshashini eshitdim», dedi. (Abu Muso aytdi:) Harj — habash tilida qatl (oʻldirish)dir.(Абу Воил айтди:) Мен Абдуллоҳ ва Абу Мусо (розияллоҳу анҳумо) билан ўтирган эдим. Абу Мусо: «Мен Пайғамбар ﷺдан шунга ўхшашини эшитдим», деди. (Абу Мусо айтди:) Ҳарж — ҳабаш тилида қатл (ўлдириш)дир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ وَاصِلٍ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، وَأَحْسِبُهُ، رَفَعَهُ قَالَ ‏"‏ بَيْنَ يَدَىِ السَّاعَةِ أَيَّامُ الْهَرْجِ، يَزُولُ الْعِلْمُ، وَيَظْهَرُ فِيهَا الْجَهْلُ ‏"‏‏.‏ قَالَ أَبُو مُوسَى وَالْهَرْجُ الْقَتْلُ بِلِسَانِ الْحَبَشَةِ‏.‏

(Abdulloh (ibn Masʼud) (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilindi — (roviy) buni marfuʼ (Paygʻambarga bogʻlangan) deb hisoblaydi:) U zot: «Qiyomatning oldida harj kunlari (boʻladi): ilm (yoʻqolib) ketadi, ularda jaholat zohir boʻladi (paydo boʻladi)», dedilar. Abu Muso aytdi: Harj — habash tilida qatl (oʻldirish)dir.(Абдуллоҳ (ибн Масъуд) (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинди — (ровий) буни марфуъ (Пайғамбарга боғланган) деб ҳисоблайди:) У зот: «Қиёматнинг олдида ҳарж кунлари (бўлади): илм (йўқолиб) кетади, уларда жаҳолат зоҳир бўлади (пайдо бўлади)», дедилар. Абу Мусо айтди: Ҳарж — ҳабаш тилида қатл (ўлдириш)дир.

وَقَالَ أَبُو عَوَانَةَ عَنْ عَاصِمٍ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنِ الأَشْعَرِيِّ، أَنَّهُ قَالَ لِعَبْدِ اللَّهِ تَعْلَمُ الأَيَّامَ الَّتِي ذَكَرَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَيَّامَ الْهَرْجِ‏.‏ نَحْوَهُ‏.‏ قَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مِنْ شِرَارِ النَّاسِ مَنْ تُدْرِكُهُمُ السَّاعَةُ وَهُمْ أَحْيَاءٌ ‏"‏‏.‏

(Abu Avona Osimdan, Abu Voildan, Ashʼariy (Abu Muso)dan rivoyat qildiki:) U (Abu Muso) Abdullohga: «Paygʻambar ﷺ zikr qilgan harj kunlarini bilasanmi?» dedi — (yuqoridagiga) oʻxshash (mazmunda). Ibn Masʼud (roziyallohu anhu) aytdi: Men Paygʻambar ﷺning shunday deganlarini eshitdim: «Odamlarning eng yomonlaridan — ular tirik (hayot) ekan, Qiyomat oʻzlarini topadigan (ostib qoladigan) kishilardir.»(Абу Авона Осимдан, Абу Воилдан, Ашъарий (Абу Мусо)дан ривоят қилдики:) У (Абу Мусо) Абдуллоҳга: «Пайғамбар ﷺ зикр қилган ҳарж кунларини биласанми?» деди — (юқоридагига) ўхшаш (мазмунда). Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) айтди: Мен Пайғамбар ﷺнинг шундай деганларини эшитдим: «Одамларнинг энг ёмонларидан — улар тирик (ҳаёт) экан, Қиёмат ўзларини топадиган (остиб қоладиган) кишилардир.»

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّبَيْرِ بْنِ عَدِيٍّ، قَالَ أَتَيْنَا أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ فَشَكَوْنَا إِلَيْهِ مَا نَلْقَى مِنَ الْحَجَّاجِ فَقَالَ ‏"‏ اصْبِرُوا، فَإِنَّهُ لاَ يَأْتِي عَلَيْكُمْ زَمَانٌ إِلاَّ الَّذِي بَعْدَهُ شَرٌّ مِنْهُ، حَتَّى تَلْقَوْا رَبَّكُمْ ‏"‏‏.‏ سَمِعْتُهُ مِنْ نَبِيِّكُمْ صلى الله عليه وسلم‏.‏

(Zubayr ibn Adiy aytdi:) Biz Anas ibn Molik(ning huzuriga) keldik va unga Hajjojdan koʻrayotgan (azob-uqubat)larimizdan shikoyat qildik. U: «Sabr qilinglar; chunki sizlarga shunday bir zamon kelmaydiki, undan keyingisi undan battarroq boʻlmasin — toki Robbingizga yoʻliqquningizcha. Men buni Paygʻambaringiz ﷺdan eshitganman», dedi.(Зубайр ибн Адий айтди:) Биз Анас ибн Молик(нинг ҳузурига) келдик ва унга Ҳажжождан кўраётган (азоб-уқубат)ларимиздан шикоят қилдик. У: «Сабр қилинглар; чунки сизларга шундай бир замон келмайдики, ундан кейингиси ундан баттарроқ бўлмасин — токи Роббингизга йўлиққунингизча. Мен буни Пайғамбарингиз ﷺдан эшитганман», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، ح وَحَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، حَدَّثَنِي أَخِي، عَنْ سُلَيْمَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي عَتِيقٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ هِنْدٍ بِنْتِ الْحَارِثِ الْفِرَاسِيَّةِ، أَنَّ أُمَّ سَلَمَةَ، زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَتِ اسْتَيْقَظَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَيْلَةً فَزِعًا يَقُولُ ‏"‏ سُبْحَانَ اللَّهِ مَاذَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْخَزَائِنِ وَمَاذَا أُنْزِلَ مِنَ الْفِتَنِ، مَنْ يُوقِظُ صَوَاحِبَ الْحُجُرَاتِ ـ يُرِيدُ أَزْوَاجَهُ ـ لِكَىْ يُصَلِّينَ، رُبَّ كَاسِيَةٍ فِي الدُّنْيَا، عَارِيَةٍ فِي الآخِرَةِ ‏"‏‏.‏

(Ummu Salama — Paygʻambar ﷺning zavjasi (roziyallohu anho) — rivoyat qildiki, u aytdi:) Rasululloh ﷺ bir kechasi qoʻrqib (hayajonlanib) uygʻondilar-da: «Subhonalloh! Alloh qanaqa xazinalarni (rahmatlarni) nozil qildi va qanaqa fitnalarni nozil qildi! Hujralar sohibalarini — (U zot oʻz) zavjalarini nazarda tutdilar — kim uygʻotadi, toki ular namoz oʻqisalar?! Dunyoda (kiyim) kiygan (koʻp) ayol bor — (lekin) oxiratda yalongʻochdir», dedilar.(Умму Салама — Пайғамбар ﷺнинг завжаси (розияллоҳу анҳо) — ривоят қилдики, у айтди:) Расулуллоҳ ﷺ бир кечаси қўрқиб (ҳаяжонланиб) уйғондилар-да: «Субҳоналлоҳ! Аллоҳ қанақа хазиналарни (раҳматларни) нозил қилди ва қанақа фитналарни нозил қилди! Ҳужралар соҳибаларини — (У зот ўз) завжаларини назарда тутдилар — ким уйғотади, токи улар намоз ўқисалар?! Дунёда (кийим) кийган (кўп) аёл бор — (лекин) охиратда ялонғочдир», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ حَمَلَ عَلَيْنَا السِّلاَحَ فَلَيْسَ مِنَّا ‏"‏‏.‏

(Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo) rivoyat qildiki,) Rasululloh ﷺ: «Kim bizga qarshi qurol koʻtarsa, u bizdan emas», dedilar.(Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилдики,) Расулуллоҳ ﷺ: «Ким бизга қарши қурол кўтарса, у биздан эмас», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ بُرَيْدٍ، عَنْ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِي مُوسَى، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ حَمَلَ عَلَيْنَا السِّلاَحَ فَلَيْسَ مِنَّا ‏"‏‏.‏

(Abu Muso (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi:) U zot: «Kim bizga qarshi qurol koʻtarsa, u bizdan emas», dedilar.(Абу Мусо (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади:) У зот: «Ким бизга қарши қурол кўтарса, у биздан эмас», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ هَمَّامٍ، سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يُشِيرُ أَحَدُكُمْ عَلَى أَخِيهِ بِالسِّلاَحِ، فَإِنَّهُ لاَ يَدْرِي لَعَلَّ الشَّيْطَانَ يَنْزِعُ فِي يَدِهِ، فَيَقَعُ فِي حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi:) U zot: «Biringiz birodariga qurol bilan (oʻqtalib) ishora qilmasin; chunki u bilmaydi — ehtimol, shayton uning qoʻlidan (qurolni) yulqib (tortib) yuborar-da, u (oʻzi) oʻtdan boʻlgan bir choh (oʻra)ga tushib qolar», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади:) У зот: «Бирингиз биродарига қурол билан (ўқталиб) ишора қилмасин; чунки у билмайди — эҳтимол, шайтон унинг қўлидан (қуролни) юлқиб (тортиб) юборар-да, у (ўзи) ўтдан бўлган бир чоҳ (ўра)га тушиб қолар», дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ قُلْتُ لِعَمْرٍو يَا أَبَا مُحَمَّدٍ سَمِعْتَ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، يَقُولُ مَرَّ رَجُلٌ بِسِهَامٍ فِي الْمَسْجِدِ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَمْسِكْ بِنِصَالِهَا ‏"‏‏.‏ قَالَ نَعَمْ‏.‏

(Sufyon aytdi: Men Amrga: ‹Ey Abu Muhammad, sen Jobir ibn Abdulloh(ning shunday) deganini eshitganmisan:› dedim:) Bir kishi masjiddan oʻqlar (koʻtarib) oʻtdi; shunda Rasululloh ﷺ unga: «Ularning paykonlaridan (oʻq uchlaridan) ushlab (qoʻy)», dedilar. (Amr): «Ha (eshitganman)», dedi.(Суфён айтди: Мен Амрга: ‹Эй Абу Муҳаммад, сен Жобир ибн Абдуллоҳ(нинг шундай) деганини эшитганмисан:› дедим:) Бир киши масжиддан ўқлар (кўтариб) ўтди; шунда Расулуллоҳ ﷺ унга: «Уларнинг пайконларидан (ўқ учларидан) ушлаб (қўй)», дедилар. (Амр): «Ҳа (эшитганман)», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو النُّعْمَانِ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّ رَجُلاً، مَرَّ فِي الْمَسْجِدِ بِأَسْهُمٍ قَدْ أَبْدَى نُصُولَهَا، فَأُمِرَ أَنْ يَأْخُذَ بِنُصُولِهَا، لاَ يَخْدِشُ مُسْلِمًا‏.‏

(Jobir (roziyallohu anhumo) rivoyat qildiki,) Bir kishi masjiddan — paykonlarini (oʻq uchlarini) ochiq (qilib) — oʻqlar (koʻtarib) oʻtdi. Shunda unga — biron musulmonni tirnab (jarohatlab) qoʻymasligi uchun — ularning paykonlaridan ushlab (yurishi) buyurildi.(Жобир (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилдики,) Бир киши масжиддан — пайконларини (ўқ учларини) очиқ (қилиб) — ўқлар (кўтариб) ўтди. Шунда унга — бирон мусулмонни тирнаб (жароҳатлаб) қўймаслиги учун — уларнинг пайконларидан ушлаб (юриши) буюрилди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ بُرَيْدٍ، عَنْ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِي مُوسَى، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا مَرَّ أَحَدُكُمْ فِي مَسْجِدِنَا أَوْ فِي سُوقِنَا وَمَعَهُ نَبْلٌ فَلْيُمْسِكْ عَلَى نِصَالِهَا ـ أَوْ قَالَ فَلْيَقْبِضْ بِكَفِّهِ ـ أَنْ يُصِيبَ أَحَدًا مِنَ الْمُسْلِمِينَ مِنْهَا شَىْءٌ ‏"‏‏.‏

(Abu Muso (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi:) U zot: «Agar biringiz bizning masjidimizdan yoki bozorimizdan — yonida oʻq (nabl) bilan — oʻtsa, ularning paykonlaridan ushlab (qoʻy)sin — yoki: kafti bilan (uchini) tutsin — toki ulardan musulmonlardan birortasiga biror narsa (zarar) tegmasin», dedilar.(Абу Мусо (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади:) У зот: «Агар бирингиз бизнинг масжидимиздан ёки бозоримиздан — ёнида ўқ (набл) билан — ўца, уларнинг пайконларидан ушлаб (қўй)син — ёки: кафти билан (учини) туцин — токи улардан мусулмонлардан бирортасига бирор нарса (зарар) тегмасин», дедилар.

حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصٍ، حَدَّثَنِي أَبِي، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، حَدَّثَنَا شَقِيقٌ، قَالَ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ سِبَابُ الْمُسْلِمِ فُسُوقٌ، وَقِتَالُهُ كُفْرٌ ‏"‏‏.‏

(Abdulloh (ibn Masʼud) (roziyallohu anhu) rivoyat qildiki,) Paygʻambar ﷺ: «Musulmonni soʻkish (sibab) — fisq (gunoh)dir, uni oʻldirish (qatl) esa — kufrdir», dedilar.(Абдуллоҳ (ибн Масъуд) (розияллоҳу анҳу) ривоят қилдики,) Пайғамбар ﷺ: «Мусулмонни сўкиш (сибаб) — фисқ (гуноҳ)дир, уни ўлдириш (қатл) эса — куфрдир», дедилар.

حَدَّثَنَا حَجَّاجُ بْنُ مِنْهَالٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، أَخْبَرَنِي وَاقِدٌ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّهُ سَمِعَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ لاَ تَرْجِعُوا بَعْدِي كُفَّارًا، يَضْرِبُ بَعْضُكُمْ رِقَابَ بَعْضٍ ‏"‏‏.‏

(Ibn Umar (roziyallohu anhumo) Paygʻambar ﷺning shunday deganlarini eshitdi:) «Mendan keyin bir-biringizning boʻyningizni uradigan kofirlarga aylanib qaytmanglar.»(Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) Пайғамбар ﷺнинг шундай деганларини эшитди:) «Мендан кейин бир-бирингизнинг бўйнингизни урадиган кофирларга айланиб қайтманглар.»

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، حَدَّثَنَا قُرَّةُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ سِيرِينَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي بَكْرَةَ، عَنْ أَبِي بَكْرَةَ، وَعَنْ رَجُلٍ، آخَرَ هُوَ أَفْضَلُ فِي نَفْسِي مِنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي بَكْرَةَ عَنْ أَبِي بَكْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَطَبَ النَّاسَ فَقَالَ ‏"‏ أَلاَ تَدْرُونَ أَىُّ يَوْمٍ هَذَا ‏"‏‏.‏ قَالُوا اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ‏.‏ قَالَ حَتَّى ظَنَنَّا أَنَّهُ سَيُسَمِّيهِ بِغَيْرِ اسْمِهِ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ أَلَيْسَ بِيَوْمِ النَّحْرِ ‏"‏‏.‏ قُلْنَا بَلَى يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَىُّ بَلَدٍ، هَذَا أَلَيْسَتْ بِالْبَلْدَةِ ‏"‏‏.‏ قُلْنَا بَلَى يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنَّ دِمَاءَكُمْ، وَأَمْوَالَكُمْ، وَأَعْرَاضَكُمْ، وَأَبْشَارَكُمْ عَلَيْكُمْ حَرَامٌ، كَحُرْمَةِ يَوْمِكُمْ هَذَا، فِي شَهْرِكُمْ هَذَا، فِي بَلَدِكُمْ هَذَا، أَلاَ هَلْ بَلَّغْتُ ‏"‏‏.‏ قُلْنَا نَعَمْ‏.‏ قَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ اشْهَدْ، فَلْيُبَلِّغِ الشَّاهِدُ الْغَائِبَ، فَإِنَّهُ رُبَّ مُبَلِّغٍ يُبَلِّغُهُ مَنْ هُوَ أَوْعَى لَهُ فَكَانَ كَذَلِكَ ـ قَالَ ـ لاَ تَرْجِعُوا بَعْدِي كُفَّارًا يَضْرِبُ بَعْضُكُمْ رِقَابَ بَعْضٍ ‏"‏‏.‏ فَلَمَّا كَانَ يَوْمَ حُرِّقَ ابْنُ الْحَضْرَمِيِّ، حِينَ حَرَّقَهُ جَارِيَةُ بْنُ قُدَامَةَ‏.‏ قَالَ أَشْرِفُوا عَلَى أَبِي بَكْرَةَ‏.‏ فَقَالُوا هَذَا أَبُو بَكْرَةَ يَرَاكَ‏.‏ قَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ فَحَدَّثَتْنِي أُمِّي عَنْ أَبِي بَكْرَةَ أَنَّهُ قَالَ لَوْ دَخَلُوا عَلَىَّ مَا بَهَشْتُ بِقَصَبَةٍ‏.‏

(Ibn Sirin Abdurahmon ibn Abu Bakradan, (u) Abu Bakra (roziyallohu anhu)dan; va mening nazarimda Abdurahmon ibn Abu Bakradan afzalroq boʻlgan boshqa bir kishidan, (u) Abu Bakradan rivoyat qildiki:) Rasululloh ﷺ odamlarga xutba qilib: «Bu qanday kun ekanini bilasizmi?» dedilar. Ular: «Alloh va Uning Rasuli biluvchiroqdir», dedilar. (Roviy aytdi:) Hatto biz U zot uni (kunni) oʻz nomidan boshqa (nom) bilan ataydilar, deb gumon qildik. U zot: «(Bu) Nahr (qurbonlik) kuni emasmi?» dedilar. Biz: «Ha, yo Rasululloh», dedik. U zot: «Bu qanday shahar? (Bu) Balda (haram shahri) emasmi?» dedilar. Biz: «Ha, yo Rasululloh», dedik. U zot: «Bas, albatta, sizlarning qonlaringiz, mol-mulklaringiz, nomus-orlaringiz va terilaringiz (badanlaringiz) sizlarga — mana shu kunungizning hurmati kabi, mana shu oyingizda, mana shu shahringizda — harom(dir). Ogoh boʻlinglar, (men sizlarga bularni) yetkazdimmi?» dedilar. Biz: «Ha», dedik. U zot: «Allohim, guvoh boʻl! Bas, hozir boʻlgan kishi yoʻq (gʻoyib) kishiga yetkazsin; chunki baʼzan yetkazilgan kishi — uni oʻzidan koʻra yaxshiroq saqlovchi (anglovchi) kishiga yetkazib qoʻyadi», dedilar — va shunday boʻldi ham. (U zot:) «Mendan keyin bir-biringizning boʻyningizni uradigan kofirlarga aylanib qaytmanglar», dedilar. (Roviy aytdi:) Ibn Hadramiy yondirilgan kun — Joriya ibn Qudoma uni yondirgan paytda — (Joriya): «Abu Bakrani (chaqirib) qaranglar!» dedi. Ular: «Mana, Abu Bakra seni koʻryapti», dedilar. Abdurahmon aytdi: Onam menga Abu Bakradan (rivoyat qilib) aytdiki, u: «Agar ular mening (huzurimga) kirganlarida ham, men bir qamish bilan ham (qarshilik) qilmagan boʻlardim», dedi.(Ибн Сирин Абдураҳмон ибн Абу Бакрадан, (у) Абу Бакра (розияллоҳу анҳу)дан; ва менинг назаримда Абдураҳмон ибн Абу Бакрадан афзалроқ бўлган бошқа бир кишидан, (у) Абу Бакрадан ривоят қилдики:) Расулуллоҳ ﷺ одамларга хутба қилиб: «Бу қандай кун эканини биласизми?» дедилар. Улар: «Аллоҳ ва Унинг Расули билувчироқдир», дедилар. (Ровий айтди:) Ҳатто биз У зот уни (кунни) ўз номидан бошқа (ном) билан атайдилар, деб гумон қилдик. У зот: «(Бу) Наҳр (қурбонлик) куни эмасми?» дедилар. Биз: «Ҳа, ё Расулуллоҳ», дедик. У зот: «Бу қандай шаҳар? (Бу) Балда (ҳарам шаҳри) эмасми?» дедилар. Биз: «Ҳа, ё Расулуллоҳ», дедик. У зот: «Бас, албатта, сизларнинг қонларингиз, мол-мулкларингиз, номус-орларингиз ва териларингиз (баданларингиз) сизларга — мана шу кунунгизнинг ҳурмати каби, мана шу ойингизда, мана шу шаҳрингизда — ҳаром(дир). Огоҳ бўлинглар, (мен сизларга буларни) етказдимми?» дедилар. Биз: «Ҳа», дедик. У зот: «Аллоҳим, гувоҳ бўл! Бас, ҳозир бўлган киши йўқ (ғойиб) кишига етказсин; чунки баъзан етказилган киши — уни ўзидан кўра яхшироқ сақловчи (англовчи) кишига етказиб қўяди», дедилар — ва шундай бўлди ҳам. (У зот:) «Мендан кейин бир-бирингизнинг бўйнингизни урадиган кофирларга айланиб қайтманглар», дедилар. (Ровий айтди:) Ибн Ҳадрамий ёндирилган кун — Жория ибн Қудома уни ёндирган пайтда — (Жория): «Абу Бакрани (чақириб) қаранглар!» деди. Улар: «Мана, Абу Бакра сени кўряпти», дедилар. Абдураҳмон айтди: Онам менга Абу Бакрадан (ривоят қилиб) айтдики, у: «Агар улар менинг (ҳузуримга) кирганларида ҳам, мен бир қамиш билан ҳам (қаршилик) қилмаган бўлардим», деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ إِشْكَابٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تَرْتَدُّوا بَعْدِي كُفَّارًا، يَضْرِبُ بَعْضُكُمْ رِقَابَ بَعْضٍ ‏"‏‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) rivoyat qildiki,) Paygʻambar ﷺ: «Mendan keyin bir-biringizning boʻyningizni uradigan kofirlarga aylanib (irtidod qilib) qaytmanglar», dedilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилдики,) Пайғамбар ﷺ: «Мендан кейин бир-бирингизнинг бўйнингизни урадиган кофирларга айланиб (иртидод қилиб) қайтманглар», дедилар.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ مُدْرِكٍ، سَمِعْتُ أَبَا زُرْعَةَ بْنَ عَمْرِو بْنِ جَرِيرٍ، عَنْ جَدِّهِ، جَرِيرٍ قَالَ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ ‏"‏ اسْتَنْصِتِ النَّاسَ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ لاَ تَرْجِعُوا بَعْدِي كُفَّارًا، يَضْرِبُ بَعْضُكُمْ رِقَابَ بَعْضٍ ‏"‏‏.‏

(Jarir (roziyallohu anhu) rivoyat qildiki,) Rasululloh ﷺ menga Hajjatul-vadoʼda: «Odamlarni jim qildirib (tinglashga chaqir)!» dedilar. Soʻng: «Mendan keyin bir-biringizning boʻyningizni uradigan kofirlarga aylanib qaytmanglar», dedilar.(Жарир (розияллоҳу анҳу) ривоят қилдики,) Расулуллоҳ ﷺ менга Ҳажжатул-вадўда: «Одамларни жим қилдириб (тинглашга чақир)!» дедилар. Сўнг: «Мендан кейин бир-бирингизнинг бўйнингизни урадиган кофирларга айланиб қайтманглар», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ،‏.‏ قَالَ إِبْرَاهِيمُ وَحَدَّثَنِي صَالِحُ بْنُ كَيْسَانَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ سَتَكُونُ فِتَنٌ الْقَاعِدُ فِيهَا خَيْرٌ مِنَ الْقَائِمِ، وَالْقَائِمُ فِيهَا خَيْرٌ مِنَ الْمَاشِي، وَالْمَاشِي فِيهَا خَيْرٌ مِنَ السَّاعِي، مَنْ تَشَرَّفَ لَهَا تَسْتَشْرِفْهُ، فَمَنْ وَجَدَ فِيهَا مَلْجَأً أَوْ مَعَاذًا فَلْيَعُذْ بِهِ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) rivoyat qildiki,) Rasululloh ﷺ: «Shunday fitnalar boʻladiki: unda oʻtirgan kishi turgandan yaxshiroq, turgan kishi yurgandan yaxshiroq, yurgan kishi (yugurib) shoshilgandan yaxshiroqdir. Kim unga (fitnaga) qarab intilsa (oʻzini duchor qilsa), u (fitna) uni oʻz domiga tortadi. Bas, kim unda bir panoh (maljaʼ) yoki boshpana (maʼoz) topsa, unga panoh tortsin (yashirinsin)», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) ривоят қилдики,) Расулуллоҳ ﷺ: «Шундай фитналар бўладики: унда ўтирган киши тургандан яхшироқ, турган киши юргандан яхшироқ, юрган киши (югуриб) шошилгандан яхшироқдир. Ким унга (фитнага) қараб интилса (ўзини дучор қилса), у (фитна) уни ўз домига тортади. Бас, ким унда бир паноҳ (малжаъ) ёки бошпана (маъоз) топса, унга паноҳ торцин (яширинсин)», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَخْبَرَنِي أَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ سَتَكُونُ فِتَنٌ الْقَاعِدُ فِيهَا خَيْرٌ مِنَ الْقَائِمِ، وَالْقَائِمُ خَيْرٌ مِنَ الْمَاشِي، وَالْمَاشِي فِيهَا خَيْرٌ مِنَ السَّاعِي، مَنْ تَشَرَّفَ لَهَا تَسْتَشْرِفْهُ، فَمَنْ وَجَدَ مَلْجَأً أَوْ مَعَاذًا فَلْيَعُذْ بِهِ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) rivoyat qildiki,) Rasululloh ﷺ: «Shunday fitnalar boʻladiki: unda oʻtirgan kishi turgandan yaxshiroq, turgan kishi yurgandan yaxshiroq, yurgan kishi (yugurib) shoshilgandan yaxshiroqdir. Kim unga (fitnaga) qarab intilsa (oʻzini duchor qilsa), u (fitna) uni oʻz domiga tortadi. Bas, kim (undan) bir panoh yoki boshpana topsa, unga panoh tortsin (yashirinsin)», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) ривоят қилдики,) Расулуллоҳ ﷺ: «Шундай фитналар бўладики: унда ўтирган киши тургандан яхшироқ, турган киши юргандан яхшироқ, юрган киши (югуриб) шошилгандан яхшироқдир. Ким унга (фитнага) қараб интилса (ўзини дучор қилса), у (фитна) уни ўз домига тортади. Бас, ким (ундан) бир паноҳ ёки бошпана топса, унга паноҳ торцин (яширинсин)», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الْوَهَّابِ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ رَجُلٍ، لَمْ يُسَمِّهِ عَنِ الْحَسَنِ، قَالَ خَرَجْتُ بِسِلاَحِي لَيَالِيَ الْفِتْنَةِ فَاسْتَقْبَلَنِي أَبُو بَكْرَةَ فَقَالَ أَيْنَ تُرِيدُ قُلْتُ أُرِيدُ نُصْرَةَ ابْنِ عَمِّ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا تَوَاجَهَ الْمُسْلِمَانِ بِسَيْفَيْهِمَا فَكِلاَهُمَا مِنْ أَهْلِ النَّارِ ‏"‏‏.‏ قِيلَ فَهَذَا الْقَاتِلُ، فَمَا بَالُ الْمَقْتُولِ قَالَ ‏"‏ إِنَّهُ أَرَادَ قَتْلَ صَاحِبِهِ ‏"‏‏.‏ قَالَ حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ فَذَكَرْتُ هَذَا الْحَدِيثَ لأَيُّوبَ وَيُونُسَ بْنِ عُبَيْدٍ وَأَنَا أُرِيدُ أَنْ يُحَدِّثَانِي بِهِ فَقَالاَ إِنَّمَا رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ الْحَسَنُ عَنِ الأَحْنَفِ بْنِ قَيْسٍ عَنْ أَبِي بَكْرَةَ‏.‏ حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ حَدَّثَنَا حَمَّادٌ بِهَذَا‏.‏ وَقَالَ مُؤَمَّلٌ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، وَيُونُسُ، وَهِشَامٌ، وَمُعَلَّى بْنُ زِيَادٍ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنِ الأَحْنَفِ، عَنْ أَبِي بَكْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏ وَرَوَاهُ مَعْمَرٌ عَنْ أَيُّوبَ‏.‏ وَرَوَاهُ بَكَّارُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي بَكْرَةَ‏.‏ وَقَالَ غُنْدَرٌ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ رِبْعِيِّ بْنِ حِرَاشٍ، عَنْ أَبِي بَكْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏ وَلَمْ يَرْفَعْهُ سُفْيَانُ عَنْ مَنْصُورٍ‏.‏

(Hammod ismini aytmagan bir kishidan, (u) Hasandan rivoyat qildiki, u aytdi:) Men fitna kechalarida qurolimni (koʻtarib) chiqdim, shunda Abu Bakra (roziyallohu anhu) menga roʻbaroʻ keldi-da: «Qayoqqa (bormoqchi)san?» dedi. Men: «Rasululloh ﷺning amakivachchalari (Ali)ga yordam (bermoqchi)man», dedim. U: «Rasululloh ﷺ: ‹Agar ikki musulmon bir-biriga qilichlari bilan roʻbaroʻ kelsa (urushsa), ikkovi ham doʻzax ahlidandir›, dedilar», dedi. (Abu Bakraga): «Mana, bu — qotil (shunday); lekin oʻldirilganning (gunohi) nima?» deyildi. U: «Albatta, u (ham) oʻz hamrohini oʻldirishni istagan edi-da», dedi. (Hammod ibn Zayd aytdi: Men bu hadisni Ayyub va Yunus ibn Ubaydga — ular menga uni (sanadi bilan) aytib berishlarini istab — zikr qildim. Ular: ‹Bu hadisni Hasan al-Ahnaf ibn Qaysdan, (u) Abu Bakradan rivoyat qilgan, xolos›, dedilar. Sulaymon bizga, Hammod shu (sanad) bilan aytib berdi. Muammal aytdi: Bizga Hammod ibn Zayd, (unga) Ayyub, Yunus, Hishom va Muallo ibn Ziyod Hasandan, (u) al-Ahnafdan, (u) Abu Bakradan, (u) Paygʻambar ﷺdan (rivoyat qildi). Buni Maʼmar ham Ayyubdan rivoyat qildi. Buni Bakkor ibn Abdulaziz ham otasidan, (u) Abu Bakradan rivoyat qildi. Gʻundar aytdi: Bizga Shuʼba Mansurdan, (u) Ribʼiy ibn Hiroshdan, (u) Abu Bakradan, (u) Paygʻambar ﷺdan (rivoyat qildi). Sufyon esa uni Mansurdan (rivoyat qilib) marfuʼ qilmadi.)(Ҳаммод исмини айтмаган бир кишидан, (у) Ҳасандан ривоят қилдики, у айтди:) Мен фитна кечаларида қуролимни (кўтариб) чиқдим, шунда Абу Бакра (розияллоҳу анҳу) менга рўбарў келди-да: «Қаёққа (бормоқчи)сан?» деди. Мен: «Расулуллоҳ ﷺнинг амакиваччалари (Али)га ёрдам (бермоқчи)ман», дедим. У: «Расулуллоҳ ﷺ: ‹Агар икки мусулмон бир-бирига қиличлари билан рўбарў келса (урушса), иккови ҳам дўзах аҳлидандир›, дедилар», деди. (Абу Бакрага): «Мана, бу — қотил (шундай); лекин ўлдирилганнинг (гуноҳи) нима?» дейилди. У: «Албатта, у (ҳам) ўз ҳамроҳини ўлдиришни истаган эди-да», деди. (Ҳаммод ибн Зайд айтди: Мен бу ҳадисни Айюб ва Юнус ибн Убайдга — улар менга уни (санади билан) айтиб беришларини истаб — зикр қилдим. Улар: ‹Бу ҳадисни Ҳасан ал-Аҳнаф ибн Қайсдан, (у) Абу Бакрадан ривоят қилган, холос›, дедилар. Сулаймон бизга, Ҳаммод шу (санад) билан айтиб берди. Муаммал айтди: Бизга Ҳаммод ибн Зайд, (унга) Айюб, Юнус, Ҳишом ва Муалло ибн Зиёд Ҳасандан, (у) ал-Аҳнафдан, (у) Абу Бакрадан, (у) Пайғамбар ﷺдан (ривоят қилди). Буни Маъмар ҳам Айюбдан ривоят қилди. Буни Баккор ибн Абдулазиз ҳам отасидан, (у) Абу Бакрадан ривоят қилди. Ғундар айтди: Бизга Шуъба Мансурдан, (у) Рибъий ибн Ҳирошдан, (у) Абу Бакрадан, (у) Пайғамбар ﷺдан (ривоят қилди). Суфён эса уни Мансурдан (ривоят қилиб) марфуъ қилмади.)

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ جَابِرٍ، حَدَّثَنِي بُسْرُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ الْحَضْرَمِيُّ، أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا إِدْرِيسَ الْخَوْلاَنِيَّ، أَنَّهُ سَمِعَ حُذَيْفَةَ بْنَ الْيَمَانِ، يَقُولُ كَانَ النَّاسُ يَسْأَلُونَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ الْخَيْرِ، وَكُنْتُ أَسْأَلُهُ عَنِ الشَّرِّ، مَخَافَةَ أَنْ يُدْرِكَنِي فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّا كُنَّا فِي جَاهِلِيَّةٍ وَشَرٍّ فَجَاءَنَا اللَّهُ بِهَذَا الْخَيْرِ، فَهَلْ بَعْدَ هَذَا الْخَيْرِ مِنْ شَرٍّ قَالَ ‏"‏ نَعَمْ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ وَهَلْ بَعْدَ ذَلِكَ الشَّرِّ مِنْ خَيْرٍ قَالَ ‏"‏ نَعَمْ، وَفِيهِ دَخَنٌ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ وَمَا دَخَنُهُ قَالَ ‏"‏ قَوْمٌ يَهْدُونَ بِغَيْرِ هَدْىٍ، تَعْرِفُ مِنْهُمْ وَتُنْكِرُ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ فَهَلْ بَعْدَ ذَلِكَ الْخَيْرِ مِنْ شَرٍّ قَالَ ‏"‏ نَعَمْ، دُعَاةٌ عَلَى أَبْوَابِ جَهَنَّمَ، مَنْ أَجَابَهُمْ إِلَيْهَا قَذَفُوهُ فِيهَا ‏"‏‏.‏ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ صِفْهُمْ لَنَا‏.‏ قَالَ ‏"‏ هُمْ مِنْ جِلْدَتِنَا، وَيَتَكَلَّمُونَ بِأَلْسِنَتِنَا ‏"‏‏.‏ قُلْتُ فَمَا تَأْمُرُنِي إِنْ أَدْرَكَنِي ذَلِكَ قَالَ ‏"‏ تَلْزَمُ جَمَاعَةَ الْمُسْلِمِينَ وَإِمَامَهُمْ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُمْ جَمَاعَةٌ وَلاَ إِمَامٌ قَالَ ‏"‏ فَاعْتَزِلْ تِلْكَ الْفِرَقَ كُلَّهَا، وَلَوْ أَنْ تَعَضَّ بِأَصْلِ شَجَرَةٍ، حَتَّى يُدْرِكَكَ الْمَوْتُ، وَأَنْتَ عَلَى ذَلِكَ ‏"‏‏.‏

(Huzayfa ibn al-Yamon (roziyallohu anhu) shunday derdi:) Odamlar Rasululloh ﷺdan yaxshilik (xayr) haqida soʻrar edilar; men esa — (yomonlik) meni topib (uchratib) qolishidan qoʻrqib — U zotdan yomonlik (shar) haqida soʻrardim. Men: «Yo Rasululloh, biz johiliyat va yomonlik (ichi)da edik, soʻng Alloh bizga mana shu yaxshilikni (islomni) keltirdi. Bas, mana shu yaxshilikdan keyin (yana) bir yomonlik bormi?» dedim. U zot: «Ha», dedilar. Men: «Oʻsha yomonlikdan keyin (yana) bir yaxshilik bormi?» dedim. U zot: «Ha, (lekin) unda daxan (tutun, gʻubor) bor», dedilar. Men: «Uning daxani nima?» dedim. U zot: «Mening yoʻlimdan boshqa (yoʻl) bilan yoʻl koʻrsatadigan bir qavm (boʻladi); sen ulardan (baʼzisini) maʼqul (deb), (baʼzisini) inkor qilasan», dedilar. Men: «Oʻsha yaxshilikdan keyin (yana) bir yomonlik bormi?» dedim. U zot: «Ha, jahannam darvozalari oldida (turgan) daʼvatchilar (boʻladi); kim ularga (ergashib) javob bersa, ular uni unga (oʻtga) tashlaydi», dedilar. Men: «Yo Rasululloh, ularni bizga taʼriflab bering», dedim. U zot: «Ular bizning teramizdan (oʻz jinsimizdan)dir, bizning tillarimizda gapiradilar», dedilar. Men: «Agar oʻsha (zamon) meni topsa, menga nima (qilishni) buyurasiz?» dedim. U zot: «Musulmonlarning jamoasi va ularning imomini lozim tut (ulardan ayrilma)», dedilar. Men: «Agar ularning (biror) jamoasi ham, imomi ham boʻlmasa-chi?» dedim. U zot: «Unda oʻsha firqalarning hammasidan chetlan (ajral) — agar bir daraxtning ildizini tishlab (ushlab) turishing (kerak) boʻlsa ham — toki sen shu holda ekanligingda, seni oʻlim topguncha», dedilar.(Ҳузайфа ибн ал-Ямон (розияллоҳу анҳу) шундай дерди:) Одамлар Расулуллоҳ ﷺдан яхшилик (хайр) ҳақида сўрар эдилар; мен эса — (ёмонлик) мени топиб (учратиб) қолишидан қўрқиб — У зотдан ёмонлик (шар) ҳақида сўрардим. Мен: «Ё Расулуллоҳ, биз жоҳилият ва ёмонлик (ичи)да эдик, сўнг Аллоҳ бизга мана шу яхшиликни (исломни) келтирди. Бас, мана шу яхшиликдан кейин (яна) бир ёмонлик борми?» дедим. У зот: «Ҳа», дедилар. Мен: «Ўша ёмонликдан кейин (яна) бир яхшилик борми?» дедим. У зот: «Ҳа, (лекин) унда дахан (тутун, ғубор) бор», дедилар. Мен: «Унинг дахани нима?» дедим. У зот: «Менинг йўлимдан бошқа (йўл) билан йўл кўрсатадиган бир қавм (бўлади); сен улардан (баъзисини) маъқул (деб), (баъзисини) инкор қиласан», дедилар. Мен: «Ўша яхшиликдан кейин (яна) бир ёмонлик борми?» дедим. У зот: «Ҳа, жаҳаннам дарвозалари олдида (турган) даъватчилар (бўлади); ким уларга (эргашиб) жавоб берса, улар уни унга (ўтга) ташлайди», дедилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ, уларни бизга таърифлаб беринг», дедим. У зот: «Улар бизнинг терамиздан (ўз жинсимиздан)дир, бизнинг тилларимизда гапирадилар», дедилар. Мен: «Агар ўша (замон) мени топса, менга нима (қилишни) буюрасиз?» дедим. У зот: «Мусулмонларнинг жамоаси ва уларнинг имомини лозим тут (улардан айрилма)», дедилар. Мен: «Агар уларнинг (бирор) жамоаси ҳам, имоми ҳам бўлмаса-чи?» дедим. У зот: «Унда ўша фирқаларнинг ҳаммасидан четлан (ажрал) — агар бир дарахтнинг илдизини тишлаб (ушлаб) туришинг (керак) бўлса ҳам — токи сен шу ҳолда эканлигингда, сени ўлим топгунча», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَزِيدَ، حَدَّثَنَا حَيْوَةُ، وَغَيْرُهُ، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو الأَسْوَدِ،‏.‏ وَقَالَ اللَّيْثُ عَنْ أَبِي الأَسْوَدِ، قَالَ قُطِعَ عَلَى أَهْلِ الْمَدِينَةِ بَعْثٌ فَاكْتُتِبْتُ فِيهِ فَلَقِيتُ عِكْرِمَةَ فَأَخْبَرْتُهُ فَنَهَانِي أَشَدَّ النَّهْىِ ثُمَّ قَالَ أَخْبَرَنِي ابْنُ عَبَّاسٍ أَنَّ أُنَاسًا مِنَ الْمُسْلِمِينَ كَانُوا مَعَ الْمُشْرِكِينَ يُكَثِّرُونَ سَوَادَ الْمُشْرِكِينَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَيَأْتِي السَّهْمُ فَيُرْمَى فَيُصِيبُ أَحَدَهُمْ، فَيَقْتُلُهُ أَوْ يَضْرِبُهُ فَيَقْتُلُهُ‏.‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى ‏[quran sura="4" aya_start="97" aya_end="97"]{‏إِنَّ الَّذِينَ تَوَفَّاهُمُ الْمَلاَئِكَةُ ظَالِمِي أَنْفُسِهِمْ‏}‏

(Abu Aswad aytdi:) Madina ahliga (majburiy) qoʻshin (toʻplash) belgilandi; men (ham) unga yozildim. Soʻng men Ikrimani uchratib, unga (buni) aytdim; u meni qattiq qaytardi (man qildi), soʻng dedi: «Menga Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) xabar berdiki, musulmonlardan baʼzi kishilar mushriklar bilan birga boʻlib, Rasululloh ﷺga qarshi mushriklarning sonini (qorasini) koʻpaytirar edilar; bas, oʻq kelib otilar va ulardan biriga tegib, uni oʻldirardi — yoki (musulmon) uni urib, oʻldirardi. Shunda Alloh taolo: ‹Albatta, maloyikalar oʻzlariga zulm qilgan holda jonlarini olgan kishilar...› (Niso surasi, 97-oyat)ni nozil qildi.»(Абу Асвад айтди:) Мадина аҳлига (мажбурий) қўшин (тўплаш) белгиланди; мен (ҳам) унга ёзилдим. Сўнг мен Икримани учратиб, унга (буни) айтдим; у мени қаттиқ қайтарди (ман қилди), сўнг деди: «Менга Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) хабар бердики, мусулмонлардан баъзи кишилар мушриклар билан бирга бўлиб, Расулуллоҳ ﷺга қарши мушрикларнинг сонини (қорасини) кўпайтирар эдилар; бас, ўқ келиб отилар ва улардан бирига тегиб, уни ўлдирарди — ёки (мусулмон) уни уриб, ўлдирарди. Шунда Аллоҳ таоло: ‹Албатта, малойикалар ўзларига зулм қилган ҳолда жонларини олган кишилар...› (Нисо сураси, 97-оят)ни нозил қилди.»

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ زَيْدِ بْنِ وَهْبٍ، حَدَّثَنَا حُذَيْفَةُ، قَالَ حَدَّثَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَدِيثَيْنِ رَأَيْتُ أَحَدَهُمَا وَأَنَا أَنْتَظِرُ الآخَرَ حَدَّثَنَا ‏"‏ أَنَّ الأَمَانَةَ نَزَلَتْ فِي جَذْرِ قُلُوبِ الرِّجَالِ، ثُمَّ عَلِمُوا مِنَ الْقُرْآنِ، ثُمَّ عَلِمُوا مِنَ السُّنَّةِ ‏"‏‏.‏ وَحَدَّثَنَا عَنْ رَفْعِهَا قَالَ ‏"‏ يَنَامُ الرَّجُلُ النَّوْمَةَ فَتُقْبَضُ الأَمَانَةُ مِنْ قَلْبِهِ، فَيَظَلُّ أَثَرُهَا مِثْلَ أَثَرِ الْوَكْتِ، ثُمَّ يَنَامُ النَّوْمَةَ فَتُقْبَضُ فَيَبْقَى فِيهَا أَثَرُهَا مِثْلَ أَثَرِ الْمَجْلِ، كَجَمْرٍ دَحْرَجْتَهُ عَلَى رِجْلِكَ فَنَفِطَ، فَتَرَاهُ مُنْتَبِرًا وَلَيْسَ فِيهِ شَىْءٌ، وَيُصْبِحُ النَّاسُ يَتَبَايَعُونَ فَلاَ يَكَادُ أَحَدٌ يُؤَدِّي الأَمَانَةَ فَيُقَالُ إِنَّ فِي بَنِي فُلاَنٍ رَجُلاً أَمِينًا‏.‏ وَيُقَالُ لِلرَّجُلِ مَا أَعْقَلَهُ، وَمَا أَظْرَفَهُ، وَمَا أَجْلَدَهُ، وَمَا فِي قَلْبِهِ مِثْقَالُ حَبَّةِ خَرْدَلٍ مِنْ إِيمَانٍ، وَلَقَدْ أَتَى عَلَىَّ زَمَانٌ، وَلاَ أُبَالِي أَيُّكُمْ بَايَعْتُ، لَئِنْ كَانَ مُسْلِمًا رَدَّهُ عَلَىَّ الإِسْلاَمُ، وَإِنْ كَانَ نَصْرَانِيًّا رَدَّهُ عَلَىَّ سَاعِيهِ، وَأَمَّا الْيَوْمَ فَمَا كُنْتُ أُبَايِعُ إِلاَّ فُلاَنًا وَفُلاَنًا ‏"‏‏.‏

(Huzayfa (roziyallohu anhu) aytdi:) Rasululloh ﷺ bizga ikkita hadis aytib berdilar; men ularning birini koʻrdim (roʻyobini koʻrdim), ikkinchisini esa kutib turibman. U zot bizga: «Albatta, omonat (ishonch) kishilarning qalblarining tubiga (ildiziga) tushdi (joylashdi); soʻng ular Qurʼondan (uni) bildilar, soʻng sunnatdan (uni) bildilar», deb aytdilar. Yana bizga uning (omonatning) koʻtarilishi haqida: «Kishi bir uyqu uxlaydi-da, omonat uning qalbidan olib qoʻyiladi; uning izi xira nuqta (vakt) izidek (boʻlib) qoladi. Soʻng (yana) bir uyqu uxlaydi-da, u (omonat) olib qoʻyiladi; uning izi qadoq (majl) izidek (boʻlib) qoladi — xuddi sen oyogʻingga dumalatib yuborgan choʻgʻ kabi: u (joy) shishadi, sen uni (shishib) koʻtarilgan koʻrasan, ammo uning ichida hech narsa (foyda) yoʻq. Odamlar (oʻzaro) savdo qiladigan boʻladi-yu, deyarli hech kim omonatni ado etmaydi; bas: ‹Falon (qabila)da bir ishonchli (omin) kishi bor›, deyiladi. Bir kishi haqida: ‹U qanday aqlli, qanday zarif (xushmuomala), qanday baquvvat!› deyiladi — holbuki uning qalbida xardal (gorchica) urugʻichalik ham iymon yoʻq», dedilar. (Huzayfa aytdi:) Darhaqiqat, menga shunday bir zamon kelgan ediki, men sizlarning qaysi biringiz bilan (savdoda) bitim qilishimdan parvo qilmasdim: agar (u) musulmon boʻlsa, uni menga islomi qaytarib berardi; agar nasroniy boʻlsa, uni menga (uning) amaldori (sohibi) qaytarib berardi. Ammo bugun men faqat falon va falon kishi bilangina bitim qilardim.(Ҳузайфа (розияллоҳу анҳу) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ бизга иккита ҳадис айтиб бердилар; мен уларнинг бирини кўрдим (рўёбини кўрдим), иккинчисини эса кутиб турибман. У зот бизга: «Албатта, омонат (ишонч) кишиларнинг қалбларининг тубига (илдизига) тушди (жойлашди); сўнг улар Қуръондан (уни) билдилар, сўнг суннатдан (уни) билдилар», деб айтдилар. Яна бизга унинг (омонатнинг) кўтарилиши ҳақида: «Киши бир уйқу ухлайди-да, омонат унинг қалбидан олиб қўйилади; унинг изи хира нуқта (вакт) изидек (бўлиб) қолади. Сўнг (яна) бир уйқу ухлайди-да, у (омонат) олиб қўйилади; унинг изи қадоқ (мажл) изидек (бўлиб) қолади — худди сен оёғингга думалатиб юборган чўғ каби: у (жой) шишади, сен уни (шишиб) кўтарилган кўрасан, аммо унинг ичида ҳеч нарса (фойда) йўқ. Одамлар (ўзаро) савдо қиладиган бўлади-ю, деярли ҳеч ким омонатни адо этмайди; бас: ‹Фалон (қабила)да бир ишончли (омин) киши бор›, дейилади. Бир киши ҳақида: ‹У қандай ақлли, қандай зариф (хушмуомала), қандай бақувват!› дейилади — ҳолбуки унинг қалбида хардал (горчиса) уруғичалик ҳам иймон йўқ», дедилар. (Ҳузайфа айтди:) Дарҳақиқат, менга шундай бир замон келган эдики, мен сизларнинг қайси бирингиз билан (савдода) битим қилишимдан парво қилмасдим: агар (у) мусулмон бўлса, уни менга исломи қайтариб берарди; агар насроний бўлса, уни менга (унинг) амалдори (соҳиби) қайтариб берарди. Аммо бугун мен фақат фалон ва фалон киши билангина битим қилардим.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا حَاتِمٌ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي عُبَيْدٍ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ الأَكْوَعِ، أَنَّهُ دَخَلَ عَلَى الْحَجَّاجِ فَقَالَ يَا ابْنَ الأَكْوَعِ ارْتَدَدْتَ عَلَى عَقِبَيْكَ تَعَرَّبْتَ قَالَ لاَ وَلَكِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَذِنَ لِي فِي الْبَدْوِ‏.‏ وَعَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي عُبَيْدٍ قَالَ لَمَّا قُتِلَ عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ خَرَجَ سَلَمَةُ بْنُ الأَكْوَعِ إِلَى الرَّبَذَةِ، وَتَزَوَّجَ هُنَاكَ امْرَأَةً وَوَلَدَتْ لَهُ أَوْلاَدًا، فَلَمْ يَزَلْ بِهَا حَتَّى قَبْلَ أَنْ يَمُوتَ بِلَيَالٍ، فَنَزَلَ الْمَدِينَةَ‏.‏

(Yazid ibn Abu Ubayd Salama ibn al-Akvaʼ (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildiki,) U (Salama) Hajjojning huzuriga kirdi. (Hajjoj): «Ey Ibn al-Akvaʼ, sen ortingga (orqaga) qaytib, badaviylashib (choʻlga koʻchib) ketibsanmi?» dedi. U: «Yoʻq; lekin Rasululloh ﷺ menga badiya (choʻl)da (yashashga) izn berganlar», dedi. Yana Yazid ibn Abu Ubayddan (rivoyat qilinadiki,) u aytdi: Usmon ibn Affon oʻldirilganida, Salama ibn al-Akvaʼ Rabazaga (koʻchib) chiqdi va u yerda bir ayolga uylandi; u (ayol) unga bolalar tugʻib berdi. U (Salama) — oʻlimidan bir necha kecha oldingacha — oʻsha (Rabaza)da turaverdi, soʻng Madinaga (qaytib) tushdi.(Язид ибн Абу Убайд Салама ибн ал-Акваъ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилдики,) У (Салама) Ҳажжожнинг ҳузурига кирди. (Ҳажжож): «Эй Ибн ал-Акваъ, сен ортингга (орқага) қайтиб, бадавийлашиб (чўлга кўчиб) кетибсанми?» деди. У: «Йўқ; лекин Расулуллоҳ ﷺ менга бадия (чўл)да (яшашга) изн берганлар», деди. Яна Язид ибн Абу Убайддан (ривоят қилинадики,) у айтди: Усмон ибн Аффон ўлдирилганида, Салама ибн ал-Акваъ Рабазага (кўчиб) чиқди ва у ерда бир аёлга уйланди; у (аёл) унга болалар туғиб берди. У (Салама) — ўлимидан бир неча кеча олдингача — ўша (Рабаза)да тураверди, сўнг Мадинага (қайтиб) тушди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي صَعْصَعَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يُوشِكُ أَنْ يَكُونَ خَيْرَ مَالِ الْمُسْلِمِ غَنَمٌ، يَتْبَعُ بِهَا شَعَفَ الْجِبَالِ وَمَوَاقِعَ الْقَطْرِ، يَفِرُّ بِدِينِهِ مِنَ الْفِتَنِ ‏"‏‏.‏

(Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu) rivoyat qildiki,) Rasululloh ﷺ: «Yaqinda musulmonning eng yaxshi moli — qoʻy (boʻlib qolishi) yaqindir: u (musulmon) u (qoʻy) bilan togʻ choʻqqilarini va yomgʻir tushgan joylarni (oʻtloqlarni) quvib (yurib), fitnalardan dini bilan qochadi», dedilar.(Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу) ривоят қилдики,) Расулуллоҳ ﷺ: «Яқинда мусулмоннинг энг яхши моли — қўй (бўлиб қолиши) яқиндир: у (мусулмон) у (қўй) билан тоғ чўққиларини ва ёмғир тушган жойларни (ўтлоқларни) қувиб (юриб), фитналардан дини билан қочади», дедилар.

حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ فَضَالَةَ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ سَأَلُوا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم حَتَّى أَحْفَوْهُ بِالْمَسْأَلَةِ، فَصَعِدَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ذَاتَ يَوْمٍ الْمِنْبَرَ فَقَالَ ‏"‏ لاَ تَسْأَلُونِي عَنْ شَىْءٍ إِلاَّ بَيَّنْتُ لَكُمْ ‏"‏‏.‏ فَجَعَلْتُ أَنْظُرُ يَمِينًا وَشِمَالاً، فَإِذَا كُلُّ رَجُلٍ رَأْسُهُ فِي ثَوْبِهِ يَبْكِي، فَأَنْشَأَ رَجُلٌ كَانَ إِذَا لاَحَى يُدْعَى إِلَى غَيْرِ أَبِيهِ فَقَالَ يَا نَبِيَّ اللَّهِ مَنْ أَبِي فَقَالَ ‏"‏ أَبُوكَ حُذَافَةُ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ أَنْشَأَ عُمَرُ فَقَالَ رَضِينَا بِاللَّهِ رَبًّا، وَبِالإِسْلاَمِ دِينًا، وَبِمُحَمَّدٍ رَسُولاً، نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ سُوءِ الْفِتَنِ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا رَأَيْتُ فِي الْخَيْرِ وَالشَّرِّ كَالْيَوْمِ قَطُّ، إِنَّهُ صُوِّرَتْ لِي الْجَنَّةُ وَالنَّارُ حَتَّى رَأَيْتُهُمَا دُونَ الْحَائِطِ ‏"‏‏.‏ قَالَ قَتَادَةُ يُذْكَرُ هَذَا الْحَدِيثُ عِنْدَ هَذِهِ الآيَةِ ‏[quran sura="5" aya_start="101" aya_end="101"]{‏يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لاَ تَسْأَلُوا عَنْ أَشْيَاءَ إِنْ تُبْدَ لَكُمْ تَسُؤْكُمْ‏}‏

(Anas (roziyallohu anhu) aytdi:) Odamlar Paygʻambar ﷺdan (shu qadar koʻp) soʻradilarki, hatto savol bilan U zotni qistab (charchatib) qoʻydilar. Shunda Paygʻambar ﷺ bir kuni minbarga chiqib: «Sizlar mendan biror narsa soʻramanglar, magar (soʻrasangiz) men uni sizlarga bayon qilaman», dedilar. Men oʻnga va chapga qaray boshladim, mana, har bir kishi boshini kiyimiga (oʻrab) yigʻlardi. Shunda — (oldin) janjallashganda otasidan boshqaga (nisbat berib) chaqirilar boʻlgan bir kishi — turib: «Yo Nabiyalloh, mening otam kim?» dedi. U zot: «Sening otang — Huzofa», dedilar. Soʻng Umar turib: «Biz Allohni Robb (deb), islomni din (deb), Muhammadni Rasul (deb) rozi boʻldik; fitnalarning yomonligidan Allohdan panoh tilaymiz», dedi. Paygʻambar ﷺ: «Men yaxshilik va yomonlik(ning koʻrsatilishi)da hech qachon bugungidek (kunni) koʻrmaganman; albatta, menga jannat va doʻzax (shunchalik aniq) tasvirlandiki, men ikkovini mana shu devorning narigi tomonida (yaqin) koʻrdim», dedilar. Qatoda aytdi: Bu hadis mana shu oyat — ‹Ey iymon keltirganlar, sizlarga oshkor qilinsa, sizlarni xafa qiladigan narsalar haqida soʻramanglar...› (Moida surasi, 101-oyat) — yonida zikr qilinadi.(Анас (розияллоҳу анҳу) айтди:) Одамлар Пайғамбар ﷺдан (шу қадар кўп) сўрадиларки, ҳатто савол билан У зотни қистаб (чарчатиб) қўйдилар. Шунда Пайғамбар ﷺ бир куни минбарга чиқиб: «Сизлар мендан бирор нарса сўраманглар, магар (сўрасангиз) мен уни сизларга баён қиламан», дедилар. Мен ўнга ва чапга қарай бошладим, мана, ҳар бир киши бошини кийимига (ўраб) йиғларди. Шунда — (олдин) жанжаллашганда отасидан бошқага (нисбат бериб) чақирилар бўлган бир киши — туриб: «Ё Набияллоҳ, менинг отам ким?» деди. У зот: «Сенинг отанг — Ҳузофа», дедилар. Сўнг Умар туриб: «Биз Аллоҳни Робб (деб), исломни дин (деб), Муҳаммадни Расул (деб) рози бўлдик; фитналарнинг ёмонлигидан Аллоҳдан паноҳ тилаймиз», деди. Пайғамбар ﷺ: «Мен яхшилик ва ёмонлик(нинг кўрсатилиши)да ҳеч қачон бугунгидек (кунни) кўрмаганман; албатта, менга жаннат ва дўзах (шунчалик аниқ) тасвирландики, мен икковини мана шу деворнинг нариги томонида (яқин) кўрдим», дедилар. Қатода айтди: Бу ҳадис мана шу оят — ‹Эй иймон келтирганлар, сизларга ошкор қилинса, сизларни хафа қиладиган нарсалар ҳақида сўраманглар...› (Моида сураси, 101-оят) — ёнида зикр қилинади.

وَقَالَ عَبَّاسٌ النَّرْسِيُّ حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا سَعِيدٌ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، أَنَّ أَنَسًا، حَدَّثَهُمْ أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِهَذَا وَقَالَ كُلُّ رَجُلٍ لاَفًّا رَأْسَهُ فِي ثَوْبِهِ يَبْكِي‏.‏ وَقَالَ عَائِذًا بِاللَّهِ مِنْ سُوءِ الْفِتَنِ‏.‏ أَوْ قَالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ سُوءِ الْفِتَنِ‏.‏

(Abbos an-Narsiy aytdi: Bizga Yazid ibn Zurayʼ, (unga) Said, (unga) Qatoda Anas (roziyallohu anhu)dan, (u) Allohning Paygʻambari ﷺdan shu (hadis)ni aytib berdi:) (Anas) aytdi: Har bir kishi boshini kiyimiga oʻrab, yigʻlardi. (Umar): «Fitnalarning yomonligidan Allohdan panoh tilab (turibman)», dedi — yoki: «Fitnalarning yomonligidan Allohga panoh tilayman», dedi.(Аббос ан-Нарсий айтди: Бизга Язид ибн Зурайъ, (унга) Саид, (унга) Қатода Анас (розияллоҳу анҳу)дан, (у) Аллоҳнинг Пайғамбари ﷺдан шу (ҳадис)ни айтиб берди:) (Анас) айтди: Ҳар бир киши бошини кийимига ўраб, йиғларди. (Умар): «Фитналарнинг ёмонлигидан Аллоҳдан паноҳ тилаб (турибман)», деди — ёки: «Фитналарнинг ёмонлигидан Аллоҳга паноҳ тилайман», деди.

وَقَالَ لِي خَلِيفَةُ حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا سَعِيدٌ، وَمُعْتَمِرٌ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ قَتَادَةَ، أَنَّ أَنَسًا، حَدَّثَهُمْ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِهَذَا وَقَالَ عَائِذًا بِاللَّهِ مِنْ شَرِّ الْفِتَنِ‏.‏

(Xalifa menga aytdi: Bizga Yazid ibn Zurayʼ, (unga) Said va Muʼtamir otasidan, (u) Qatodadan, (u) Anas (roziyallohu anhu)dan, (u) Paygʻambar ﷺdan shu (hadis)ni aytib berdi:) (Umar): «Fitnalarning yomonligidan Allohdan panoh tilab (turibman)», dedi.(Халифа менга айтди: Бизга Язид ибн Зурайъ, (унга) Саид ва Муътамир отасидан, (у) Қатодадан, (у) Анас (розияллоҳу анҳу)дан, (у) Пайғамбар ﷺдан шу (ҳадис)ни айтиб берди:) (Умар): «Фитналарнинг ёмонлигидан Аллоҳдан паноҳ тилаб (турибман)», деди.

حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ يُوسُفَ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَامَ إِلَى جَنْبِ الْمِنْبَرِ فَقَالَ ‏"‏ الْفِتْنَةُ هَا هُنَا الْفِتْنَةُ هَا هُنَا مِنْ حَيْثُ يَطْلُعُ قَرْنُ الشَّيْطَانِ ‏"‏‏.‏ أَوْ قَالَ ‏"‏ قَرْنُ الشَّمْسِ ‏"‏‏.‏

(Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qildiki,) U zot minbarning yonida turib: «Fitna mana shu yoqda, fitna mana shu yoqda — shayton shoxi chiqadigan (tomon)dan», dedilar — yoki: «quyosh shoxi (chiqadigan tomondan)» dedilar.(Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилдики,) У зот минбарнинг ёнида туриб: «Фитна мана шу ёқда, фитна мана шу ёқда — шайтон шохи чиқадиган (томон)дан», дедилар — ёки: «қуёш шохи (чиқадиган томондан)» дедилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا لَيْثٌ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهْوَ مُسْتَقْبِلٌ الْمَشْرِقَ يَقُولُ ‏"‏ أَلاَ إِنَّ الْفِتْنَةَ هَا هُنَا مِنْ حَيْثُ يَطْلُعُ قَرْنُ الشَّيْطَانِ ‏"‏‏.‏

(Ibn Umar (roziyallohu anhumo) Rasululloh ﷺning — sharqqa yuzlangan holda — shunday deganlarini eshitdi:) «Ogoh boʻlinglar, albatta fitna mana shu yoqda — shayton shoxi chiqadigan (tomon)dadir.»(Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) Расулуллоҳ ﷺнинг — шарққа юзланган ҳолда — шундай деганларини эшитди:) «Огоҳ бўлинглар, албатта фитна мана шу ёқда — шайтон шохи чиқадиган (томон)дадир.»

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا أَزْهَرُ بْنُ سَعْدٍ، عَنِ ابْنِ عَوْنٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ ذَكَرَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اللَّهُمَّ بَارِكْ لَنَا فِي شَأْمِنَا، اللَّهُمَّ بَارِكْ لَنَا فِي يَمَنِنَا ‏"‏‏.‏ قَالُوا وَفِي نَجْدِنَا‏.‏ قَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ بَارِكْ لَنَا فِي شَأْمِنَا، اللَّهُمَّ بَارِكْ لَنَا فِي يَمَنِنَا ‏"‏‏.‏ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ وَفِي نَجْدِنَا فَأَظُنُّهُ قَالَ فِي الثَّالِثَةَ ‏"‏ هُنَاكَ الزَّلاَزِلُ وَالْفِتَنُ، وَبِهَا يَطْلُعُ قَرْنُ الشَّيْطَانِ ‏"‏‏.‏

(Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi:) Paygʻambar ﷺ: «Allohim, bizga Shomimizda barakot ber; Allohim, bizga Yamanimizda barakot ber», deb zikr qildilar. Ular: «(Bizning) Najdimizda ham (deng)», dedilar. U zot: «Allohim, bizga Shomimizda barakot ber; Allohim, bizga Yamanimizda barakot ber», dedilar. Ular: «Yo Rasululloh, (bizning) Najdimizda ham (deng)», dedilar. (Roviy) gumon qiladiki, U zot uchinchisida: «U yerda — zilzilalar va fitnalar (boʻladi), shayton shoxi ham oʻsha (yer)dan chiqadi», dedilar.(Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Пайғамбар ﷺ: «Аллоҳим, бизга Шомимизда баракот бер; Аллоҳим, бизга Яманимизда баракот бер», деб зикр қилдилар. Улар: «(Бизнинг) Наждимизда ҳам (денг)», дедилар. У зот: «Аллоҳим, бизга Шомимизда баракот бер; Аллоҳим, бизга Яманимизда баракот бер», дедилар. Улар: «Ё Расулуллоҳ, (бизнинг) Наждимизда ҳам (денг)», дедилар. (Ровий) гумон қиладики, У зот учинчисида: «У ерда — зилзилалар ва фитналар (бўлади), шайтон шохи ҳам ўша (ер)дан чиқади», дедилар.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ الْوَاسِطِيُّ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ، عَنْ بَيَانٍ، عَنْ وَبَرَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ خَرَجَ عَلَيْنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ فَرَجَوْنَا أَنْ يُحَدِّثَنَا، حَدِيثًا حَسَنًا ـ قَالَ ـ فَبَادَرَنَا إِلَيْهِ رَجُلٌ فَقَالَ يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ حَدِّثْنَا عَنِ الْقِتَالِ فِي الْفِتْنَةِ وَاللَّهُ يَقُولُ ‏[quran sura="2" aya_start="193" aya_end="193"]{‏وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لاَ تَكُونَ فِتْنَةٌ‏}‏ فَقَالَ هَلْ تَدْرِي مَا الْفِتْنَةُ ثَكِلَتْكَ أُمُّكَ، إِنَّمَا كَانَ مُحَمَّدٌ صلى الله عليه وسلم يُقَاتِلُ الْمُشْرِكِينَ، وَكَانَ الدُّخُولُ فِي دِينِهِمْ فِتْنَةً، وَلَيْسَ كَقِتَالِكُمْ عَلَى الْمُلْكِ‏.‏

(Said ibn Jubayr aytdi:) Bizning oldimizga Abdulloh ibn Umar chiqdi; biz undan bizga bir chiroyli (foydali) hadis aytib berishini umid qildik. (Roviy aytdi:) Shunda bir kishi undan oldin (savol berib): «Ey Abu Abdurahmon, bizga fitnadagi jang haqida aytib bering — Alloh esa: ‹Fitna qolmaguncha ular bilan jang qilinglar...› (Baqara surasi, 193-oyat) — deydi-ku», dedi. (Ibn Umar): «Fitna nimaligini bilasanmi — onang seni yoʻqotsin (senga voy boʻlsin)! Muhammad ﷺ mushriklar bilan jang qilar edilar, ularning diniga (majburan) kirish esa — fitna edi; (bu esa) sizlarning mulk (hokimiyat) ustidagi jangingizga oʻxshamaydi», dedi.(Саид ибн Жубайр айтди:) Бизнинг олдимизга Абдуллоҳ ибн Умар чиқди; биз ундан бизга бир чиройли (фойдали) ҳадис айтиб беришини умид қилдик. (Ровий айтди:) Шунда бир киши ундан олдин (савол бериб): «Эй Абу Абдураҳмон, бизга фитнадаги жанг ҳақида айтиб беринг — Аллоҳ эса: ‹Фитна қолмагунча улар билан жанг қилинглар...› (Бақара сураси, 193-оят) — дейди-ку», деди. (Ибн Умар): «Фитна нималигини биласанми — онанг сени йўқоцин (сенга вой бўлсин)! Муҳаммад ﷺ мушриклар билан жанг қилар эдилар, уларнинг динига (мажбуран) кириш эса — фитна эди; (бу эса) сизларнинг мулк (ҳокимият) устидаги жангингизга ўхшамайди», деди.

حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، حَدَّثَنَا شَقِيقٌ، سَمِعْتُ حُذَيْفَةَ، يَقُولُ بَيْنَا نَحْنُ جُلُوسٌ عِنْدَ عُمَرَ قَالَ أَيُّكُمْ يَحْفَظُ قَوْلَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي الْفِتْنَةِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فِتْنَةُ الرَّجُلِ فِي أَهْلِهِ وَمَالِهِ وَوَلَدِهِ وَجَارِهِ، تُكَفِّرُهَا الصَّلاَةُ وَالصَّدَقَةُ وَالأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْىُ عَنِ الْمُنْكَرِ ‏"‏‏.‏ قَالَ لَيْسَ عَنْ هَذَا أَسْأَلُكَ، وَلَكِنِ الَّتِي تَمُوجُ كَمَوْجِ الْبَحْرِ‏.‏ قَالَ لَيْسَ عَلَيْكَ مِنْهَا بَأْسٌ يَا أَمِيرَ الْمُؤْمِنِينَ، إِنَّ بَيْنَكَ وَبَيْنَهَا بَابًا مُغْلَقًا‏.‏ قَالَ عُمَرُ أَيُكْسَرُ الْبَابُ أَمْ يُفْتَحُ قَالَ بَلْ يُكْسَرُ‏.‏ قَالَ عُمَرُ إِذًا لاَ يُغْلَقَ أَبَدًا‏.‏ قُلْتُ أَجَلْ‏.‏ قُلْنَا لِحُذَيْفَةَ أَكَانَ عُمَرُ يَعْلَمُ الْبَابَ قَالَ نَعَمْ كَمَا أَعْلَمُ أَنَّ دُونَ غَدٍ لَيْلَةً، وَذَلِكَ أَنِّي حَدَّثْتُهُ حَدِيثًا لَيْسَ بِالأَغَالِيطِ‏.‏ فَهِبْنَا أَنْ نَسْأَلَهُ مَنِ الْبَابُ فَأَمَرْنَا مَسْرُوقًا فَسَأَلَهُ فَقَالَ مَنِ الْبَابُ قَالَ عُمَرُ‏.‏

(Shaqiq aytdi: Men Huzayfa (roziyallohu anhu)ning shunday deganini eshitdim:) Biz Umarning huzurida oʻtirgan edik, u: «Qaysingiz Paygʻambar ﷺning fitna haqidagi soʻzlarini yodida saqlaydi?» dedi. (Huzayfa): «U zot: ‹Kishining oʻz ahli (oilasi), moli, bolasi va qoʻshnisi (sababli boʻladigan) fitnasini — namoz, sadaqa, amri maʼruf (yaxshilikka buyurish) va nahyi munkar (yomonlikdan qaytarish) (gunoh sifatida) yuvib (kafforat qilib) yuboradi›, dedilar», dedi. (Umar): «Men sendan bu haqda soʻramayapman, balki dengiz toʻlqinidek toʻlqinlanadigan (fitna) haqida (soʻrayapman)», dedi. (Huzayfa): «Undan senga zarar yoʻq, yo Amiral-moʻminin; albatta sen bilan uning orasida bir yopiq eshik bor», dedi. Umar: «U eshik sindiriladimi yoki ochiladimi?» dedi. (Huzayfa): «Yoʻq, balki sindiriladi», dedi. Umar: «Unday boʻlsa, u hech qachon yopilmaydi (ekan)-da», dedi. Men: «Ha», dedim. Biz Huzayfaga: «Umar oʻsha eshik (kimligi)ni bilarmidi?» dedik. U: «Ha — xuddi men ertangi kundan oldin (albatta) bir kecha borligini bilganimdek (aniq bilardi); chunki men unga xato (yolgʻon)lardan boʻlmagan bir hadis aytib bergan edim», dedi. Biz undan: ‹U eshik kim?› deb soʻrashga hayiqdik (qoʻrqdik); bas, biz Masruqqa buyurdik, u undan soʻradi: «U eshik kim?» dedi. (Huzayfa): «(U eshik) — Umar», dedi.(Шақиқ айтди: Мен Ҳузайфа (розияллоҳу анҳу)нинг шундай деганини эшитдим:) Биз Умарнинг ҳузурида ўтирган эдик, у: «Қайсингиз Пайғамбар ﷺнинг фитна ҳақидаги сўзларини ёдида сақлайди?» деди. (Ҳузайфа): «У зот: ‹Кишининг ўз аҳли (оиласи), моли, боласи ва қўшниси (сабабли бўладиган) фитнасини — намоз, садақа, амри маъруф (яхшиликка буюриш) ва наҳйи мункар (ёмонликдан қайтариш) (гуноҳ сифатида) ювиб (каффорат қилиб) юборади›, дедилар», деди. (Умар): «Мен сендан бу ҳақда сўрамаяпман, балки денгиз тўлқинидек тўлқинланадиган (фитна) ҳақида (сўраяпман)», деди. (Ҳузайфа): «Ундан сенга зарар йўқ, ё Амирал-мўминин; албатта сен билан унинг орасида бир ёпиқ эшик бор», деди. Умар: «У эшик синдириладими ёки очиладими?» деди. (Ҳузайфа): «Йўқ, балки синдирилади», деди. Умар: «Ундай бўлса, у ҳеч қачон ёпилмайди (экан)-да», деди. Мен: «Ҳа», дедим. Биз Ҳузайфага: «Умар ўша эшик (кимлиги)ни билармиди?» дедик. У: «Ҳа — худди мен эртанги кундан олдин (албатта) бир кеча борлигини билганимдек (аниқ биларди); чунки мен унга хато (ёлғон)лардан бўлмаган бир ҳадис айтиб берган эдим», деди. Биз ундан: ‹У эшик ким?› деб сўрашга ҳайиқдик (қўрқдик); бас, биз Масруққа буюрдик, у ундан сўради: «У эшик ким?» деди. (Ҳузайфа): «(У эшик) — Умар», деди.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ شَرِيكِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي مُوسَى الأَشْعَرِيِّ، قَالَ خَرَجَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم إِلَى حَائِطٍ مِنْ حَوَائِطِ الْمَدِينَةِ لِحَاجَتِهِ، وَخَرَجْتُ فِي إِثْرِهِ، فَلَمَّا دَخَلَ الْحَائِطَ جَلَسْتُ عَلَى بَابِهِ وَقُلْتُ لأَكُونَنَّ الْيَوْمَ بَوَّابَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَلَمْ يَأْمُرْنِي فَذَهَبَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَقَضَى حَاجَتَهُ، وَجَلَسَ عَلَى قُفِّ الْبِئْرِ، فَكَشَفَ عَنْ سَاقَيْهِ وَدَلاَّهُمَا فِي الْبِئْرِ، فَجَاءَ أَبُو بَكْرٍ يَسْتَأْذِنُ عَلَيْهِ لِيَدْخُلَ فَقُلْتُ كَمَا أَنْتَ حَتَّى أَسْتَأْذِنَ لَكَ، فَوَقَفَ فَجِئْتُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقُلْتُ يَا نَبِيَّ اللَّهِ أَبُو بَكْرٍ يَسْتَأْذِنُ عَلَيْكَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ ائْذَنْ لَهُ، وَبَشِّرْهُ بِالْجَنَّةِ ‏"‏‏.‏ فَدَخَلَ فَجَاءَ عَنْ يَمِينِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَكَشَفَ عَنْ سَاقَيْهِ وَدَلاَّهُمَا فِي الْبِئْرِ، فَجَاءَ عُمَرُ فَقُلْتُ كَمَا أَنْتَ حَتَّى أَسْتَأْذِنَ لَكَ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ائْذَنْ لَهُ، وَبَشِّرْهُ بِالْجَنَّةِ ‏"‏‏.‏ فَجَاءَ عَنْ يَسَارِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَكَشَفَ عَنْ سَاقَيْهِ فَدَلاَّهُمَا فِي الْبِئْرِ، فَامْتَلأَ الْقُفُّ فَلَمْ يَكُنْ فِيهِ مَجْلِسٌ، ثُمَّ جَاءَ عُثْمَانُ فَقُلْتُ كَمَا أَنْتَ حَتَّى أَسْتَأْذِنَ لَكَ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ائْذَنْ لَهُ، وَبَشِّرْهُ بِالْجَنَّةِ، مَعَهَا بَلاَءٌ يُصِيبُهُ ‏"‏‏.‏ فَدَخَلَ فَلَمْ يَجِدْ مَعَهُمْ مَجْلِسًا، فَتَحَوَّلَ حَتَّى جَاءَ مُقَابِلَهُمْ عَلَى شَفَةِ الْبِئْرِ، فَكَشَفَ عَنْ سَاقَيْهِ ثُمَّ دَلاَّهُمَا فِي الْبِئْرِ‏.‏ فَجَعَلْتُ أَتَمَنَّى أَخًا لِي وَأَدْعُو اللَّهَ أَنْ يَأْتِيَ‏.‏ قَالَ ابْنُ الْمُسَيَّبِ فَتَأَوَّلْتُ ذَلِكَ قُبُورَهُمُ اجْتَمَعَتْ هَا هُنَا وَانْفَرَدَ عُثْمَانُ‏.‏

(Abu Muso al-Ashʼariy (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ hojatlari uchun Madina bogʻlaridan biriga chiqdilar, men ham U zotning ortlaridan chiqdim. U zot bogʻga kirganlarida, men uning eshigida oʻtirib: «Bugun, U zot menga buyurmagan boʻlsa-da, men, albatta, Paygʻambar ﷺning eshikbonlari (darvozaboni) boʻlaman», dedim. Paygʻambar ﷺ borib, hojatlarini bajardilar va quduqning gardishiga (qoshiga) oʻtirdilar; ikki boldirlarini ochib, ularni quduqqa osiltirib (tushirib) qoʻydilar. Shunda Abu Bakr kelib, U zotning huzurlariga kirish uchun izn soʻradi. Men: «Sen turib tur, men sen uchun izn soʻray», dedim; u toʻxtab turdi. Men Paygʻambar ﷺning oldilariga kelib: «Yo Nabiyalloh, Abu Bakr Sizdan kirishga izn soʻrayapti», dedim. U zot: «Unga izn ber va uni jannat bilan suyunchila (xushxabar ber)», dedilar. Bas, u kirib, Paygʻambar ﷺning oʻng tomonlaridan kelib, ikki boldirini ochib, ularni quduqqa osiltirdi. Soʻng Umar keldi. Men: «Sen turib tur, men sen uchun izn soʻray», dedim. Paygʻambar ﷺ: «Unga izn ber va uni jannat bilan suyunchila», dedilar. Bas, u Paygʻambar ﷺning chap tomonlaridan kelib, ikki boldirini ochib, ularni quduqqa osiltirdi. Shunda (quduq) gardishi toʻldi, unda (boshqa) oʻtiradigan joy qolmadi. Soʻng Usmon keldi. Men: «Sen turib tur, men sen uchun izn soʻray», dedim. Paygʻambar ﷺ: «Unga izn ber va uni jannat bilan suyunchila — (lekin) u bilan birga unga yetadigan bir balo (bor)», dedilar. Bas, u kirib, ular bilan (oʻtiradigan) joy topmadi-da, (boshqa tomonga) oʻtib, ularning roʻparalarida — quduqning labida — keldi; ikki boldirini ochib, soʻng ularni quduqqa osiltirdi. Men (oʻzimga) bir akamning (kelishini) orziqib, Allohdan uning kelishini soʻray boshladim. (Ibn al-Musayyab aytdi: Men buni — ularning qabrlari shu yerda jamlanib (yonma-yon boʻlib), Usmon esa (ulardan) ajralib (alohida) qolishiga — taʼvil qildim.)(Абу Мусо ал-Ашъарий (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ ҳожатлари учун Мадина боғларидан бирига чиқдилар, мен ҳам У зотнинг ортларидан чиқдим. У зот боғга кирганларида, мен унинг эшигида ўтириб: «Бугун, У зот менга буюрмаган бўлса-да, мен, албатта, Пайғамбар ﷺнинг эшикбонлари (дарвозабони) бўламан», дедим. Пайғамбар ﷺ бориб, ҳожатларини бажардилар ва қудуқнинг гардишига (қошига) ўтирдилар; икки болдирларини очиб, уларни қудуққа осилтириб (тушириб) қўйдилар. Шунда Абу Бакр келиб, У зотнинг ҳузурларига кириш учун изн сўради. Мен: «Сен туриб тур, мен сен учун изн сўрай», дедим; у тўхтаб турди. Мен Пайғамбар ﷺнинг олдиларига келиб: «Ё Набияллоҳ, Абу Бакр Сиздан киришга изн сўраяпти», дедим. У зот: «Унга изн бер ва уни жаннат билан суюнчила (хушхабар бер)», дедилар. Бас, у кириб, Пайғамбар ﷺнинг ўнг томонларидан келиб, икки болдирини очиб, уларни қудуққа осилтирди. Сўнг Умар келди. Мен: «Сен туриб тур, мен сен учун изн сўрай», дедим. Пайғамбар ﷺ: «Унга изн бер ва уни жаннат билан суюнчила», дедилар. Бас, у Пайғамбар ﷺнинг чап томонларидан келиб, икки болдирини очиб, уларни қудуққа осилтирди. Шунда (қудуқ) гардиши тўлди, унда (бошқа) ўтирадиган жой қолмади. Сўнг Усмон келди. Мен: «Сен туриб тур, мен сен учун изн сўрай», дедим. Пайғамбар ﷺ: «Унга изн бер ва уни жаннат билан суюнчила — (лекин) у билан бирга унга етадиган бир бало (бор)», дедилар. Бас, у кириб, улар билан (ўтирадиган) жой топмади-да, (бошқа томонга) ўтиб, уларнинг рўпараларида — қудуқнинг лабида — келди; икки болдирини очиб, сўнг уларни қудуққа осилтирди. Мен (ўзимга) бир акамнинг (келишини) орзиқиб, Аллоҳдан унинг келишини сўрай бошладим. (Ибн ал-Мусайяб айтди: Мен буни — уларнинг қабрлари шу ерда жамланиб (ёнма-ён бўлиб), Усмон эса (улардан) ажралиб (алоҳида) қолишига — таъвил қилдим.)

حَدَّثَنِي بِشْرُ بْنُ خَالِدٍ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ سُلَيْمَانَ، سَمِعْتُ أَبَا وَائِلٍ، قَالَ قِيلَ لأُسَامَةَ أَلاَ تُكَلِّمُ هَذَا‏.‏ قَالَ قَدْ كَلَّمْتُهُ مَا دُونَ أَنْ أَفْتَحَ بَابًا، أَكُونُ أَوَّلَ مَنْ يَفْتَحُهُ، وَمَا أَنَا بِالَّذِي أَقُولُ لِرَجُلٍ بَعْدَ أَنْ يَكُونَ أَمِيرًا عَلَى رَجُلَيْنِ أَنْتَ خَيْرٌ‏.‏ بَعْدَ مَا سَمِعْتُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ يُجَاءُ بِرَجُلٍ فَيُطْرَحُ فِي النَّارِ، فَيَطْحَنُ فِيهَا كَطَحْنِ الْحِمَارِ بِرَحَاهُ، فَيُطِيفُ بِهِ أَهْلُ النَّارِ فَيَقُولُونَ أَىْ فُلاَنُ أَلَسْتَ كُنْتَ تَأْمُرُ بِالْمَعْرُوفِ، وَتَنْهَى عَنِ الْمُنْكَرِ فَيَقُولُ إِنِّي كُنْتُ آمُرُ بِالْمَعْرُوفِ وَلاَ أَفْعَلُهُ، وَأَنْهَى عَنِ الْمُنْكَرِ وَأَفْعَلُهُ ‏"‏‏.‏

(Abu Voil aytdi:) Usomaga: «Sen mana bunga (hokimga) gapirmaysanmi (nasihat qilmaysanmi)?» deyildi. U: «Men unga gapirdim — (lekin shunday) eshik ochishdan (boshqa yoʻl bilan)ki, men uni (eshikni) birinchi boʻlib ochuvchi boʻlmayman. Men — bir kishiga, u ikki kishiga amir (rahbar) boʻlganidan keyin: ‹Sen yaxshiroqsan› deydigan (xushomadgoʻy) kishi emasman — Rasululloh ﷺning shunday deganlarini eshitganimdan keyin», dedi: «(Qiyomatda) bir kishi keltirilib, oʻtga tashlanadi; u — eshak tegirmonni aylantirgandek — unda (oʻz ichaklari bilan) aylanadi. Doʻzax ahli uning atrofiga toʻplanib: ‹Ey falon, sen amri maʼruf qilib, nahyi munkar qilmasmiding?› deydi. U: ‹Men amri maʼruf qilardim-u, oʻzim (uni) qilmasdim; nahyi munkar qilardim-u, oʻzim uni qilardim›, deydi.»(Абу Воил айтди:) Усомага: «Сен мана бунга (ҳокимга) гапирмайсанми (насиҳат қилмайсанми)?» дейилди. У: «Мен унга гапирдим — (лекин шундай) эшик очишдан (бошқа йўл билан)ки, мен уни (эшикни) биринчи бўлиб очувчи бўлмайман. Мен — бир кишига, у икки кишига амир (раҳбар) бўлганидан кейин: ‹Сен яхшироқсан› дейдиган (хушомадгўй) киши эмасман — Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деганларини эшитганимдан кейин», деди: «(Қиёматда) бир киши келтирилиб, ўтга ташланади; у — эшак тегирмонни айлантиргандек — унда (ўз ичаклари билан) айланади. Дўзах аҳли унинг атрофига тўпланиб: ‹Эй фалон, сен амри маъруф қилиб, наҳйи мункар қилмасмидинг?› дейди. У: ‹Мен амри маъруф қилардим-у, ўзим (уни) қилмасдим; наҳйи мункар қилардим-у, ўзим уни қилардим›, дейди.»

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ الْهَيْثَمِ، حَدَّثَنَا عَوْفٌ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ أَبِي بَكْرَةَ، قَالَ لَقَدْ نَفَعَنِي اللَّهُ بِكَلِمَةٍ أَيَّامَ الْجَمَلِ لَمَّا بَلَغَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَنَّ فَارِسًا مَلَّكُوا ابْنَةَ كِسْرَى قَالَ ‏"‏ لَنْ يُفْلِحَ قَوْمٌ وَلَّوْا أَمْرَهُمُ امْرَأَةً ‏"‏‏.‏

(Abu Bakra (roziyallohu anhu) aytdi:) Jamal (kunlari) Alloh meni bir kalima (soʻz) bilan foydalantirdi: Forslar Kisroning qizini (oʻzlariga) malika (podshoh) qilganlari Paygʻambar ﷺga yetganida, U zot: «Ishini bir ayolga topshirgan qavm hech qachon najot (falah) topmaydi», degan edilar.(Абу Бакра (розияллоҳу анҳу) айтди:) Жамал (кунлари) Аллоҳ мени бир калима (сўз) билан фойдалантирди: Форслар Кисронинг қизини (ўзларига) малика (подшоҳ) қилганлари Пайғамбар ﷺга етганида, У зот: «Ишини бир аёлга топширган қавм ҳеч қачон нажот (фалаҳ) топмайди», деган эдилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ، حَدَّثَنَا أَبُو حَصِينٍ، حَدَّثَنَا أَبُو مَرْيَمَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ زِيَادٍ الأَسَدِيُّ، قَالَ لَمَّا سَارَ طَلْحَةُ وَالزُّبَيْرُ وَعَائِشَةُ إِلَى الْبَصْرَةِ بَعَثَ عَلِيٌّ عَمَّارَ بْنَ يَاسِرٍ وَحَسَنَ بْنَ عَلِيٍّ، فَقَدِمَا عَلَيْنَا الْكُوفَةَ فَصَعِدَا الْمِنْبَرَ، فَكَانَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ فَوْقَ الْمِنْبَرِ فِي أَعْلاَهُ، وَقَامَ عَمَّارٌ أَسْفَلَ مِنَ الْحَسَنِ، فَاجْتَمَعْنَا إِلَيْهِ فَسَمِعْتُ عَمَّارًا يَقُولُ إِنَّ عَائِشَةَ قَدْ سَارَتْ إِلَى الْبَصْرَةِ، وَوَاللَّهِ إِنَّهَا لَزَوْجَةُ نَبِيِّكُمْ صلى الله عليه وسلم فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ، وَلَكِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَتَعَالَى ابْتَلاَكُمْ، لِيَعْلَمَ إِيَّاهُ تُطِيعُونَ أَمْ هِيَ‏.‏

(Abu Maryam Abdulloh ibn Ziyod al-Asadiy aytdi:) Talha, Zubayr va Oisha Basraga (qarab) yurganlarida, Ali Ammor ibn Yosir va Hasan ibn Alini (Kufaga) yubordi; ikkovi bizning oldimizga, Kufaga keldi va minbarga chiqdi. Hasan ibn Ali minbarning eng tepasida (yuqorisida) edi, Ammor esa Hasandan pastroqda turardi. Biz uning oldiga toʻplandik. Men Ammorning shunday deganini eshitdim: «Albatta, Oisha Basraga (qarab) yurdi; vallohi, u — dunyoda ham, oxiratda ham Paygʻambaringiz ﷺning zavjasidir; lekin Alloh tabaraka va taolo sizlarni sinadi — toki Unga itoat qilasizmi yoki ungami (Oishagami) — buni bilish uchun.»(Абу Марям Абдуллоҳ ибн Зиёд ал-Асадий айтди:) Талҳа, Зубайр ва Оиша Басрага (қараб) юрганларида, Али Аммор ибн Ёсир ва Ҳасан ибн Алини (Куфага) юборди; иккови бизнинг олдимизга, Куфага келди ва минбарга чиқди. Ҳасан ибн Али минбарнинг энг тепасида (юқорисида) эди, Аммор эса Ҳасандан пастроқда турарди. Биз унинг олдига тўпландик. Мен Амморнинг шундай деганини эшитдим: «Албатта, Оиша Басрага (қараб) юрди; валлоҳи, у — дунёда ҳам, охиратда ҳам Пайғамбарингиз ﷺнинг завжасидир; лекин Аллоҳ табарака ва таоло сизларни синади — токи Унга итоат қиласизми ёки унгами (Оишагами) — буни билиш учун.»

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي غَنِيَّةَ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، قَامَ عَمَّارٌ عَلَى مِنْبَرِ الْكُوفَةِ، فَذَكَرَ عَائِشَةَ وَذَكَرَ مَسِيرَهَا وَقَالَ إِنَّهَا زَوْجَةُ نَبِيِّكُمْ صلى الله عليه وسلم فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ، وَلَكِنَّهَا مِمَّا ابْتُلِيتُمْ‏.‏

(Abu Voil aytdi:) Ammor Kufa minbariga chiqib, Oishani zikr qildi va uning (Basraga) yurishini zikr qilib: «Albatta, u — dunyoda ham, oxiratda ham Paygʻambaringiz ﷺning zavjasidir; lekin u — sizlar sinalgan (imtihon qilingan) narsalardandir», dedi.(Абу Воил айтди:) Аммор Куфа минбарига чиқиб, Оишани зикр қилди ва унинг (Басрага) юришини зикр қилиб: «Албатта, у — дунёда ҳам, охиратда ҳам Пайғамбарингиз ﷺнинг завжасидир; лекин у — сизлар синалган (имтиҳон қилинган) нарсалардандир», деди.

حَدَّثَنَا بَدَلُ بْنُ الْمُحَبَّرِ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، أَخْبَرَنِي عَمْرٌو، سَمِعْتُ أَبَا وَائِلٍ، يَقُولُ دَخَلَ أَبُو مُوسَى وَأَبُو مَسْعُودٍ عَلَى عَمَّارٍ حَيْثُ بَعَثَهُ عَلِيٌّ إِلَى أَهْلِ الْكُوفَةِ يَسْتَنْفِرُهُمْ فَقَالاَ مَا رَأَيْنَاكَ أَتَيْتَ أَمْرًا أَكْرَهَ عِنْدَنَا مِنْ إِسْرَاعِكَ فِي هَذَا الأَمْرِ مُنْذُ أَسْلَمْتَ‏.‏ فَقَالَ عَمَّارٌ مَا رَأَيْتُ مِنْكُمَا مُنْذُ أَسْلَمْتُمَا أَمْرًا أَكْرَهَ عِنْدِي مِنْ إِبْطَائِكُمَا عَنْ هَذَا الأَمْرِ‏.‏ وَكَسَاهُمَا حُلَّةً حُلَّةً، ثُمَّ رَاحُوا إِلَى الْمَسْجِدِ‏.‏

(Abu Voil aytdi:) Abu Muso va Abu Masʼud — Ali Ammorni Kufa ahlini (jangga) safarbar qilishga yuborganida — Ammorning huzuriga kirdilar-da: «Sen islomni qabul qilganingdan beri, biz sening huzuringda mana shu ishda (fitnada) shoshilishingdan koʻra yomonroq koʻrgan bir ishingni koʻrmadik», dedilar. Ammor: «Men ham ikkovingiz islomni qabul qilganingizdan beri, mana shu ishda ikkovingizning sustkashlik (sekinlik) qilishingizdan koʻra yomonroq koʻrgan bir ishni koʻrmadim», dedi. Soʻng u ikkoviga bittadan hulla (sarpo) kiydirdi, keyin ular masjidga (jumaga) bordilar.(Абу Воил айтди:) Абу Мусо ва Абу Масъуд — Али Амморни Куфа аҳлини (жангга) сафарбар қилишга юборганида — Амморнинг ҳузурига кирдилар-да: «Сен исломни қабул қилганингдан бери, биз сенинг ҳузурингда мана шу ишда (фитнада) шошилишингдан кўра ёмонроқ кўрган бир ишингни кўрмадик», дедилар. Аммор: «Мен ҳам икковингиз исломни қабул қилганингиздан бери, мана шу ишда икковингизнинг сусткашлик (секинлик) қилишингиздан кўра ёмонроқ кўрган бир ишни кўрмадим», деди. Сўнг у икковига биттадан ҳулла (сарпо) кийдирди, кейин улар масжидга (жумага) бордилар.

حَدَّثَنَا عَبْدَانُ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ شَقِيقِ بْنِ سَلَمَةَ، كُنْتُ جَالِسًا مَعَ أَبِي مَسْعُودٍ وَأَبِي مُوسَى وَعَمَّارٍ فَقَالَ أَبُو مَسْعُودٍ مَا مِنْ أَصْحَابِكَ أَحَدٌ إِلاَّ لَوْ شِئْتُ لَقُلْتُ فِيهِ غَيْرَكَ، وَمَا رَأَيْتُ مِنْكَ شَيْئًا مُنْذُ صَحِبْتَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَعْيَبَ عِنْدِي مِنِ اسْتِسْرَاعِكَ فِي هَذَا الأَمْرِ‏.‏ قَالَ عَمَّارٌ يَا أَبَا مَسْعُودٍ وَمَا رَأَيْتُ مِنْكَ وَلاَ مِنْ صَاحِبِكَ هَذَا شَيْئًا مُنْذُ صَحِبْتُمَا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَعْيَبَ عِنْدِي مِنْ إِبْطَائِكُمَا فِي هَذَا الأَمْرِ‏.‏ فَقَالَ أَبُو مَسْعُودٍ وَكَانَ مُوسِرًا يَا غُلاَمُ هَاتِ حُلَّتَيْنِ‏.‏ فَأَعْطَى إِحْدَاهُمَا أَبَا مُوسَى وَالأُخْرَى عَمَّارًا وَقَالَ رُوحَا فِيهِ إِلَى الْجُمُعَةِ‏.‏

(Shaqiq ibn Salama aytdi:) Men Abu Masʼud, Abu Muso va Ammor bilan oʻtirgan edim. Abu Masʼud: «Sening sahobalaringdan — sendan boshqa — shunday hech kim yoʻqki, agar istasam, men u haqida (kamchilik) aytolmasam; ammo sen Paygʻambar ﷺga sahobalik qilganingdan beri, men sendan — mana shu ishda (fitnada) shoshilishingdan koʻra — oʻzimga aybliroqroq (yomonroq) bir narsani koʻrmadim», dedi. Ammor: «Ey Abu Masʼud, men ham — sen va mana bu hamrohing (Abu Muso) Paygʻambar ﷺga sahobalik qilganingizdan beri — ikkovingizdan mana shu ishda sustkashlik qilishingizdan koʻra oʻzimga aybliroq bir narsani koʻrmadim», dedi. Abu Masʼud — u boy (badavlat) kishi edi — : «Ey bola, ikkita hulla (sarpo) keltir!» dedi-da, ularning birini Abu Musoga, ikkinchisini Ammorga berdi va: «Mana shu (kiyim)da jumaga boringlar», dedi.(Шақиқ ибн Салама айтди:) Мен Абу Масъуд, Абу Мусо ва Аммор билан ўтирган эдим. Абу Масъуд: «Сенинг саҳобаларингдан — сендан бошқа — шундай ҳеч ким йўқки, агар истасам, мен у ҳақида (камчилик) айтолмасам; аммо сен Пайғамбар ﷺга саҳобалик қилганингдан бери, мен сендан — мана шу ишда (фитнада) шошилишингдан кўра — ўзимга айблироқроқ (ёмонроқ) бир нарсани кўрмадим», деди. Аммор: «Эй Абу Масъуд, мен ҳам — сен ва мана бу ҳамроҳинг (Абу Мусо) Пайғамбар ﷺга саҳобалик қилганингиздан бери — икковингиздан мана шу ишда сусткашлик қилишингиздан кўра ўзимга айблироқ бир нарсани кўрмадим», деди. Абу Масъуд — у бой (бадавлат) киши эди — : «Эй бола, иккита ҳулла (сарпо) келтир!» деди-да, уларнинг бирини Абу Мусога, иккинчисини Амморга берди ва: «Мана шу (кийим)да жумага боринглар», деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُثْمَانَ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا يُونُسُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَخْبَرَنِي حَمْزَةُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، أَنَّهُ سَمِعَ ابْنَ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا أَنْزَلَ اللَّهُ بِقَوْمٍ عَذَابًا، أَصَابَ الْعَذَابُ مَنْ كَانَ فِيهِمْ، ثُمَّ بُعِثُوا عَلَى أَعْمَالِهِمْ ‏"‏‏.‏

(Ibn Umar (roziyallohu anhumo) Rasululloh ﷺning shunday deganlarini eshitdi:) «Agar Alloh bir qavmga azob nozil qilsa, azob ularning ichida boʻlgan (har) kishiga yetadi; soʻng ular oʻz amallariga koʻra (qaytadan) tiriltiriladi.»(Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деганларини эшитди:) «Агар Аллоҳ бир қавмга азоб нозил қилса, азоб уларнинг ичида бўлган (ҳар) кишига етади; сўнг улар ўз амалларига кўра (қайтадан) тирилтирилади.»

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ أَبُو مُوسَى، وَلَقِيتُهُ، بِالْكُوفَةِ جَاءَ إِلَى ابْنِ شُبْرُمَةَ فَقَالَ أَدْخِلْنِي عَلَى عِيسَى فَأَعِظَهُ‏.‏ فَكَأَنَّ ابْنَ شُبْرُمَةَ خَافَ عَلَيْهِ فَلَمْ يَفْعَلْ‏.‏ قَالَ حَدَّثَنَا الْحَسَنُ قَالَ لَمَّا سَارَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ ـ رضى الله عنهما ـ إِلَى مُعَاوِيَةَ بِالْكَتَائِبِ‏.‏ قَالَ عَمْرُو بْنُ الْعَاصِ لِمُعَاوِيَةَ أَرَى كَتِيبَةً لاَ تُوَلِّي حَتَّى تُدْبِرَ أُخْرَاهَا‏.‏ قَالَ مُعَاوِيَةُ مَنْ لِذَرَارِيِّ الْمُسْلِمِينَ‏.‏ فَقَالَ أَنَا‏.‏ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَامِرٍ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ سَمُرَةَ نَلْقَاهُ فَنَقُولُ لَهُ الصُّلْحَ‏.‏ قَالَ الْحَسَنُ وَلَقَدْ سَمِعْتُ أَبَا بَكْرَةَ قَالَ بَيْنَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَخْطُبُ جَاءَ الْحَسَنُ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ابْنِي هَذَا سَيِّدٌ وَلَعَلَّ اللَّهَ أَنْ يُصْلِحَ بِهِ بَيْنَ فِئَتَيْنِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ ‏"‏‏.‏

(Isroil Abu Muso aytdi — men uni Kufada uchratganman; u Ibn Shubrumaning oldiga kelib: ‹Meni Iyso (amaldor)ning huzuriga kirgiz, men unga vaʼz (nasihat) qilay› dedi; goʻyo Ibn Shubruma unga (zarar yetishidan) qoʻrqib, (buni) qilmadi. U (Isroil) aytdi: Bizga Hasan (al-Basriy) aytib berdiki, u shunday dedi:) Hasan ibn Ali (roziyallohu anhumo) qoʻshinlar bilan Muoviyaga qarshi yurganida, Amr ibn Os Muoviyaga: «Men shunday bir qoʻshinni koʻryapmanki, uning oxiri qaytmasdan (orqaga), oldi (ham) qaytmaydi (taslim boʻlmaydi)», dedi. Muoviya: «Musulmonlarning bola-chaqalarini (yetimlarini) kim (boqadi)?» dedi. (Amr): «Men», dedi. Shunda Abdulloh ibn Omir va Abdurahmon ibn Samura: «Biz uni (Hasanni) uchratib, unga sulh (taklif) qilamiz», dedilar. Hasan (al-Basriy) aytdi: Darhaqiqat, men Abu Bakraning shunday deganini eshitganman: Paygʻambar ﷺ xutba qilayotgan paytlarida, Hasan keldi. Shunda Paygʻambar ﷺ: «Mana bu oʻgʻlim — sayyiddir; shoyad Alloh u orqali musulmonlarning ikki guruhi orasini isloh qilsa (yarashtirsa)», dedilar.(Исроил Абу Мусо айтди — мен уни Куфада учратганман; у Ибн Шубруманинг олдига келиб: ‹Мени Ийсо (амалдор)нинг ҳузурига киргиз, мен унга ваъз (насиҳат) қилай› деди; гўё Ибн Шубрума унга (зарар етишидан) қўрқиб, (буни) қилмади. У (Исроил) айтди: Бизга Ҳасан (ал-Басрий) айтиб бердики, у шундай деди:) Ҳасан ибн Али (розияллоҳу анҳумо) қўшинлар билан Муовияга қарши юрганида, Амр ибн Ос Муовияга: «Мен шундай бир қўшинни кўряпманки, унинг охири қайтмасдан (орқага), олди (ҳам) қайтмайди (таслим бўлмайди)», деди. Муовия: «Мусулмонларнинг бола-чақаларини (етимларини) ким (боқади)?» деди. (Амр): «Мен», деди. Шунда Абдуллоҳ ибн Омир ва Абдураҳмон ибн Самура: «Биз уни (Ҳасанни) учратиб, унга сулҳ (таклиф) қиламиз», дедилар. Ҳасан (ал-Басрий) айтди: Дарҳақиқат, мен Абу Бакранинг шундай деганини эшитганман: Пайғамбар ﷺ хутба қилаётган пайтларида, Ҳасан келди. Шунда Пайғамбар ﷺ: «Мана бу ўғлим — саййиддир; шояд Аллоҳ у орқали мусулмонларнинг икки гуруҳи орасини ислоҳ қилса (яраштирса)», дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ قَالَ عَمْرٌو أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ، أَنَّ حَرْمَلَةَ، مَوْلَى أُسَامَةَ أَخْبَرَهُ قَالَ عَمْرٌو وَقَدْ رَأَيْتُ حَرْمَلَةَ قَالَ أَرْسَلَنِي أُسَامَةُ إِلَى عَلِيٍّ وَقَالَ إِنَّهُ سَيَسْأَلُكَ الآنَ فَيَقُولُ مَا خَلَّفَ صَاحِبَكَ فَقُلْ لَهُ يَقُولُ لَكَ لَوْ كُنْتَ فِي شِدْقِ الأَسَدِ لأَحْبَبْتُ أَنْ أَكُونَ مَعَكَ فِيهِ، وَلَكِنَّ هَذَا أَمْرٌ لَمْ أَرَهُ، فَلَمْ يُعْطِنِي شَيْئًا، فَذَهَبْتُ إِلَى حَسَنٍ وَحُسَيْنٍ وَابْنِ جَعْفَرٍ فَأَوْقَرُوا لِي رَاحِلَتِي‏.‏

(Amr aytdi: Menga Muhammad ibn Ali xabar berdiki, Harmala — Usomaning mavlosi — unga xabar bergan; Amr aytdi: Men Harmalani koʻrganman; u aytdi:) Usoma meni Alining oldiga yubordi va: «U sendan hozir soʻraydi-da: ‹Sening hamrohing (Usoma) (jihoddan) nima (uchun) qolib ketdi?› deydi. Bas, unga ayt: ‹U senga aytadiki: Agar sen sherning ogʻzida (jagʻida) boʻlganingda ham, men sen bilan birga oʻsha (ogʻiz)da boʻlishni xohlardim; lekin bu — men (toʻgʻri deb) koʻrmagan bir ishdir›», dedi. Bas, u (Ali) menga hech narsa bermadi. Shunda men Hasan, Husayn va Ibn Jaʼfarning oldiga bordim; ular mening ulovimni (yuk bilan) ortib (toʻldirib) berdilar.(Амр айтди: Менга Муҳаммад ибн Али хабар бердики, Ҳармала — Усоманинг мавлоси — унга хабар берган; Амр айтди: Мен Ҳармалани кўрганман; у айтди:) Усома мени Алининг олдига юборди ва: «У сендан ҳозир сўрайди-да: ‹Сенинг ҳамроҳинг (Усома) (жиҳоддан) нима (учун) қолиб кетди?› дейди. Бас, унга айт: ‹У сенга айтадики: Агар сен шернинг оғзида (жағида) бўлганингда ҳам, мен сен билан бирга ўша (оғиз)да бўлишни хоҳлардим; лекин бу — мен (тўғри деб) кўрмаган бир ишдир›», деди. Бас, у (Али) менга ҳеч нарса бермади. Шунда мен Ҳасан, Ҳусайн ва Ибн Жаъфарнинг олдига бордим; улар менинг уловимни (юк билан) ортиб (тўлдириб) бердилар.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، قَالَ لَمَّا خَلَعَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ يَزِيدَ بْنَ مُعَاوِيَةَ جَمَعَ ابْنُ عُمَرَ حَشَمَهُ وَوَلَدَهُ فَقَالَ إِنِّي سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ يُنْصَبُ لِكُلِّ غَادِرٍ لِوَاءٌ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏‏.‏ وَإِنَّا قَدْ بَايَعْنَا هَذَا الرَّجُلَ عَلَى بَيْعِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ، وَإِنِّي لاَ أَعْلَمُ غَدْرًا أَعْظَمَ مِنْ أَنْ يُبَايَعَ رَجُلٌ عَلَى بَيْعِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ، ثُمَّ يُنْصَبُ لَهُ الْقِتَالُ، وَإِنِّي لاَ أَعْلَمُ أَحَدًا مِنْكُمْ خَلَعَهُ، وَلاَ بَايَعَ فِي هَذَا الأَمْرِ، إِلاَّ كَانَتِ الْفَيْصَلَ بَيْنِي وَبَيْنَهُ‏.‏

(Nofeʼ aytdi:) Madina ahli Yazid ibn Muoviyani (xalifalikdan) agʻdarganlarida (rad qilganlarida), Ibn Umar oʻz xizmatkorlari va bolalarini yigʻib: «Albatta, men Paygʻambar ﷺning shunday deganlarini eshitganman: ‹Qiyomat kuni har bir gʻaddor (xiyonatchi) uchun bir bayroq (livo) tikiladi (koʻtariladi)›. Biz esa mana shu kishiga (Yazidga) Alloh va Uning Rasuli (nomi) bilan bayʼat qilgan edik; men — bir kishiga Alloh va Uning Rasuli (nomi) bilan bayʼat qilingach, soʻng unga qarshi jang tiklanishidan koʻra kattaroq xiyonatni bilmayman. Albatta, men sizlardan kim uni (Yazidni) agʻdarsa yoki bu ishda (boshqasiga) bayʼat qilsa — bu (ish) men bilan uning orasida ajralish (qatʼiy ayriliq) boʻlishini (eʼlon qilaman)», dedi.(Нофеъ айтди:) Мадина аҳли Язид ибн Муовияни (халифаликдан) ағдарганларида (рад қилганларида), Ибн Умар ўз хизматкорлари ва болаларини йиғиб: «Албатта, мен Пайғамбар ﷺнинг шундай деганларини эшитганман: ‹Қиёмат куни ҳар бир ғаддор (хиёнатчи) учун бир байроқ (ливо) тикилади (кўтарилади)›. Биз эса мана шу кишига (Язидга) Аллоҳ ва Унинг Расули (номи) билан байъат қилган эдик; мен — бир кишига Аллоҳ ва Унинг Расули (номи) билан байъат қилингач, сўнг унга қарши жанг тикланишидан кўра каттароқ хиёнатни билмайман. Албатта, мен сизлардан ким уни (Язидни) ағдарса ёки бу ишда (бошқасига) байъат қилса — бу (иш) мен билан унинг орасида ажралиш (қатъий айрилиқ) бўлишини (эълон қиламан)», деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا أَبُو شِهَابٍ، عَنْ عَوْفٍ، عَنْ أَبِي الْمِنْهَالِ، قَالَ لَمَّا كَانَ ابْنُ زِيَادٍ وَمَرْوَانُ بِالشَّأْمِ، وَوَثَبَ ابْنُ الزُّبَيْرِ بِمَكَّةَ، وَوَثَبَ الْقُرَّاءُ بِالْبَصْرَةِ، فَانْطَلَقْتُ مَعَ أَبِي إِلَى أَبِي بَرْزَةَ الأَسْلَمِيِّ حَتَّى دَخَلْنَا عَلَيْهِ فِي دَارِهِ وَهْوَ جَالِسٌ فِي ظِلِّ عُلِّيَّةٍ لَهُ مِنْ قَصَبٍ، فَجَلَسْنَا إِلَيْهِ فَأَنْشَأَ أَبِي يَسْتَطْعِمُهُ الْحَدِيثَ فَقَالَ يَا أَبَا بَرْزَةَ أَلاَ تَرَى مَا وَقَعَ فِيهِ النَّاسُ فَأَوَّلُ شَىْءٍ سَمِعْتُهُ تَكَلَّمَ بِهِ إِنِّي احْتَسَبْتُ عِنْدَ اللَّهِ أَنِّي أَصْبَحْتُ سَاخِطًا عَلَى أَحْيَاءِ قُرَيْشٍ، إِنَّكُمْ يَا مَعْشَرَ الْعَرَبِ كُنْتُمْ عَلَى الْحَالِ الَّذِي عَلِمْتُمْ مِنَ الذِّلَّةِ وَالْقِلَّةِ وَالضَّلاَلَةِ، وَإِنَّ اللَّهَ أَنْقَذَكُمْ بِالإِسْلاَمِ وَبِمُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم حَتَّى بَلَغَ بِكُمْ مَا تَرَوْنَ، وَهَذِهِ الدُّنْيَا الَّتِي أَفْسَدَتْ بَيْنَكُمْ، إِنَّ ذَاكَ الَّذِي بِالشَّأْمِ وَاللَّهِ إِنْ يُقَاتِلُ إِلاَّ عَلَى الدُّنْيَا‏ ، وَإِنَّ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ بَيْنَ أَظْهُرِكُمْ وَاللَّهِ إِنْ يُقَاتِلُونَ إِلَّا عَلَى الدُّنْيَا ، وَإِنْ ذَاكَ الَّذِي بِمَكَّةَ وَاللَّهِ إِنْ يُقَاتِلُ إِلَّا عَلَى الدُّنْيَا ‏"‏.‏

(Abu Minhal aytdi:) Ibn Ziyod va Marvon Shomda boʻlib, Ibn Zubayr Makkada (qoʻzgʻolon koʻtarib) chiqib, qurrolar (qoriylar) Basrada (qoʻzgʻolon koʻtarib) chiqqanlarida, men otam bilan Abu Barza al-Aslamiyning oldiga bordim — toki uning uyiga, u qamishdan (yasalgan) bir balxonaning soyasida oʻtirgan paytda, kirdik. Biz uning oldiga oʻtirdik; otam undan hadis (eshitishni) talab qila boshlab: «Ey Abu Barza, odamlar tushib qolgan (fitna)ni koʻrmayapsizmi?» dedi. Men undan eshitgan birinchi gap shu boʻldiki, u: «Men Allohdan (ajr) umid qilib (shuni aytaman): men Quraysh qabilalaridan (ularning ishidan) gʻazablangan holda tongni qarshi oldim. Ey arab jamoasi, sizlar oʻzingiz bilgan — xorlik, ozchilik va zalolat — holatda edingiz; Alloh sizlarni islom bilan va Muhammad ﷺ bilan (oʻsha holatdan) qutqardi — toki sizlarni siz koʻrayotgan (martabaga) yetkazguncha. Mana shu dunyo — sizlarning orangizni buzgan (fitna soluvchi) narsadir. Albatta, Shomdagi haligi (kishi) — vallohi, u faqat dunyo uchun jang qiladi, xolos; mana shu, sizlarning orangizdagilar (Basradagilar) ham — vallohi, ular faqat dunyo uchun jang qiladi, xolos; Makkadagi haligi (kishi) ham — vallohi, u faqat dunyo uchun jang qiladi, xolos», dedi.(Абу Минҳал айтди:) Ибн Зиёд ва Марвон Шомда бўлиб, Ибн Зубайр Маккада (қўзғолон кўтариб) чиқиб, қурролар (қорийлар) Басрада (қўзғолон кўтариб) чиққанларида, мен отам билан Абу Барза ал-Асламийнинг олдига бордим — токи унинг уйига, у қамишдан (ясалган) бир балхонанинг соясида ўтирган пайтда, кирдик. Биз унинг олдига ўтирдик; отам ундан ҳадис (эшитишни) талаб қила бошлаб: «Эй Абу Барза, одамлар тушиб қолган (фитна)ни кўрмаяпсизми?» деди. Мен ундан эшитган биринчи гап шу бўлдики, у: «Мен Аллоҳдан (ажр) умид қилиб (шуни айтаман): мен Қурайш қабилаларидан (уларнинг ишидан) ғазабланган ҳолда тонгни қарши олдим. Эй араб жамоаси, сизлар ўзингиз билган — хорлик, озчилик ва залолат — ҳолатда эдингиз; Аллоҳ сизларни ислом билан ва Муҳаммад ﷺ билан (ўша ҳолатдан) қутқарди — токи сизларни сиз кўраётган (мартабага) етказгунча. Мана шу дунё — сизларнинг орангизни бузган (фитна солувчи) нарсадир. Албатта, Шомдаги ҳалиги (киши) — валлоҳи, у фақат дунё учун жанг қилади, холос; мана шу, сизларнинг орангиздагилар (Басрадагилар) ҳам — валлоҳи, улар фақат дунё учун жанг қилади, холос; Маккадаги ҳалиги (киши) ҳам — валлоҳи, у фақат дунё учун жанг қилади, холос», деди.

حَدَّثَنَا آدَمُ بْنُ أَبِي إِيَاسٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ وَاصِلٍ الأَحْدَبِ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ حُذَيْفَةَ بْنِ الْيَمَانِ، قَالَ إِنَّ الْمُنَافِقِينَ الْيَوْمَ شَرٌّ مِنْهُمْ عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم كَانُوا يَوْمَئِذٍ يُسِرُّونَ وَالْيَوْمَ يَجْهَرُونَ‏.‏

(Huzayfa ibn al-Yamon (roziyallohu anhu) aytdi:) Albatta, bugungi munofiqlar — Paygʻambar ﷺ davridagi (munofiq)lardan yomonroqdir: oʻsha kunlari ular (nifoqni) yashirar edilar, bugun esa oshkor qiladilar.(Ҳузайфа ибн ал-Ямон (розияллоҳу анҳу) айтди:) Албатта, бугунги мунофиқлар — Пайғамбар ﷺ давридаги (мунофиқ)лардан ёмонроқдир: ўша кунлари улар (нифоқни) яширар эдилар, бугун эса ошкор қиладилар.

حَدَّثَنَا خَلاَّدٌ، حَدَّثَنَا مِسْعَرٌ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ، عَنْ أَبِي الشَّعْثَاءِ، عَنْ حُذَيْفَةَ، قَالَ إِنَّمَا كَانَ النِّفَاقُ عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَأَمَّا الْيَوْمَ فَإِنَّمَا هُوَ الْكُفْرُ بَعْدَ الإِيمَانِ‏.‏

(Huzayfa (roziyallohu anhu) aytdi:) Nifoq faqat Paygʻambar ﷺ davrida (boʻlardi); ammo bugun — bu faqat iymondan keyingi kufrdir.(Ҳузайфа (розияллоҳу анҳу) айтди:) Нифоқ фақат Пайғамбар ﷺ даврида (бўларди); аммо бугун — бу фақат иймондан кейинги куфрдир.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ تَقُومُ السَّاعَةُ حَتَّى يَمُرَّ الرَّجُلُ بِقَبْرِ الرَّجُلِ فَيَقُولُ يَا لَيْتَنِي مَكَانَهُ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi:) U zot: «Soat (Qiyomat) qoim boʻlmaydi — toki kishi (boshqa) kishining qabri yonidan oʻtib: ‹Eh, koshki men uning oʻrnida boʻlsam (oʻlsam edim)!› demaguncha (fitnadan oʻlimni orzu qilmaguncha)», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади:) У зот: «Соат (Қиёмат) қоим бўлмайди — токи киши (бошқа) кишининг қабри ёнидан ўтиб: ‹Эҳ, кошки мен унинг ўрнида бўлсам (ўлсам эдим)!› демагунча (фитнадан ўлимни орзу қилмагунча)», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ قَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ أَخْبَرَنِي أَبُو هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ تَقُومُ السَّاعَةُ حَتَّى تَضْطَرِبَ أَلَيَاتُ نِسَاءِ دَوْسٍ عَلَى ذِي الْخَلَصَةِ ‏"‏‏.‏ وَذُو الْخَلَصَةَ طَاغِيَةُ دَوْسٍ الَّتِي كَانُوا يَعْبُدُونَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) rivoyat qildiki,) Rasululloh ﷺ: «Soat (Qiyomat) qoim boʻlmaydi — toki Davs (qabilasi) ayollarining dumbalari Zul-Xalasa (buti) atrofida (sajda qilib) tebranmaguncha», dedilar. Zul-Xalasa — Davs (qabilasi) johiliyatda ibodat qiladigan togʻ (but)i edi.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) ривоят қилдики,) Расулуллоҳ ﷺ: «Соат (Қиёмат) қоим бўлмайди — токи Давс (қабиласи) аёлларининг думбалари Зул-Халаса (бути) атрофида (сажда қилиб) тебранмагунча», дедилар. Зул-Халаса — Давс (қабиласи) жоҳилиятда ибодат қиладиган тоғ (бут)и эди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنِي سُلَيْمَانُ، عَنْ ثَوْرٍ، عَنْ أَبِي الْغَيْثِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ تَقُومُ السَّاعَةُ حَتَّى يَخْرُجَ رَجُلٌ مِنْ قَحْطَانَ يَسُوقُ النَّاسَ بِعَصَاهُ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) rivoyat qildiki,) Rasululloh ﷺ: «Soat (Qiyomat) qoim boʻlmaydi — toki Qahton(qabila)dan bir kishi chiqib, odamlarni oʻz hassasi bilan (haydab) boshqarmaguncha», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) ривоят қилдики,) Расулуллоҳ ﷺ: «Соат (Қиёмат) қоим бўлмайди — токи Қаҳтон(қабила)дан бир киши чиқиб, одамларни ўз ҳассаси билан (ҳайдаб) бошқармагунча», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ أَخْبَرَنِي أَبُو هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ تَقُومُ السَّاعَةُ حَتَّى تَخْرُجَ نَارٌ مِنْ أَرْضِ الْحِجَازِ، تُضِيءُ أَعْنَاقَ الإِبِلِ بِبُصْرَى ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) rivoyat qildiki,) Rasululloh ﷺ: «Soat (Qiyomat) qoim boʻlmaydi — toki Hijoz yeridan bir olov chiqib, Busrodagi tuyalarning boʻyinlarini yoritmaguncha», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) ривоят қилдики,) Расулуллоҳ ﷺ: «Соат (Қиёмат) қоим бўлмайди — токи Ҳижоз еридан бир олов чиқиб, Бусродаги туяларнинг бўйинларини ёритмагунча», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ الْكِنْدِيُّ، حَدَّثَنَا عُقْبَةُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ، عَنْ خُبَيْبِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ جَدِّهِ، حَفْصِ بْنِ عَاصِمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يُوشِكُ الْفُرَاتُ أَنْ يَحْسِرَ عَنْ كَنْزٍ مِنْ ذَهَبٍ، فَمَنْ حَضَرَهُ فَلاَ يَأْخُذْ مِنْهُ شَيْئًا ‏"‏‏.‏ قَالَ عُقْبَةُ وَحَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ، حَدَّثَنَا أَبُو الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَهُ إِلاَّ أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ يَحْسِرُ عَنْ جَبَلٍ مِنْ ذَهَبٍ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) rivoyat qildiki,) Rasululloh ﷺ: «Yaqinda Furot (daryosi) oltindan (boʻlgan) bir xazinani ochib (undan suv chekinib) qoʻyishi yaqindir; bas, kim unga hozir boʻlsa (oʻsha yerda boʻlsa), undan hech narsa olmasin», dedilar. (Uqba aytdi: Bizga Ubaydulloh, (unga) Abu Zinod al-Aʼrajdan, (u) Abu Hurayradan, (u) Paygʻambar ﷺdan shuning mislini aytib berdi — faqat u: «(Furot) oltindan (boʻlgan) bir togʻni ochib (qoʻyadi)», dedi.)(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) ривоят қилдики,) Расулуллоҳ ﷺ: «Яқинда Фурот (дарёси) олтиндан (бўлган) бир хазинани очиб (ундан сув чекиниб) қўйиши яқиндир; бас, ким унга ҳозир бўлса (ўша ерда бўлса), ундан ҳеч нарса олмасин», дедилар. (Уқба айтди: Бизга Убайдуллоҳ, (унга) Абу Зинод ал-Аъраждан, (у) Абу Ҳурайрадан, (у) Пайғамбар ﷺдан шунинг мислини айтиб берди — фақат у: «(Фурот) олтиндан (бўлган) бир тоғни очиб (қўяди)», деди.)

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ شُعْبَةَ، حَدَّثَنَا مَعْبَدٌ، سَمِعْتُ حَارِثَةَ بْنَ وَهْبٍ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ تَصَدَّقُوا، فَسَيَأْتِي عَلَى النَّاسِ زَمَانٌ يَمْشِي الرَّجُلُ بِصَدَقَتِهِ، فَلاَ يَجِدُ مَنْ يَقْبَلُهَا ‏"‏‏.‏ قَالَ مُسَدَّدٌ حَارِثَةُ أَخُو عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ لأُمِّهِ‏ قَالَهُ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ.

(Horisa ibn Vahb (roziyallohu anhu) Rasululloh ﷺning shunday deganlarini eshitdi:) «Sadaqa qilinglar! Yaqinda odamlarga shunday zamon keladiki, kishi oʻz sadaqasi bilan (qoʻlida koʻtarib) yuradi-yu, uni qabul qiladigan birovni topmaydi.» (Musaddad aytdi: Horisa — Ubaydulloh ibn Umarning onadan (bir) ukasidir; buni Abu Abdulloh — Buxoriy — aytdi.)(Ҳориса ибн Ваҳб (розияллоҳу анҳу) Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деганларини эшитди:) «Садақа қилинглар! Яқинда одамларга шундай замон келадики, киши ўз садақаси билан (қўлида кўтариб) юради-ю, уни қабул қиладиган бировни топмайди.» (Мусаддад айтди: Ҳориса — Убайдуллоҳ ибн Умарнинг онадан (бир) укасидир; буни Абу Абдуллоҳ — Бухорий — айтди.)

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الزِّنَادِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ تَقُومُ السَّاعَةُ حَتَّى تَقْتَتِلَ فِئَتَانِ عَظِيمَتَانِ، يَكُونُ بَيْنَهُمَا مَقْتَلَةٌ عَظِيمَةٌ، دَعْوَتُهُمَا وَاحِدَةٌ، وَحَتَّى يُبْعَثَ دَجَّالُونَ كَذَّابُونَ، قَرِيبٌ مِنْ ثَلاَثِينَ، كُلُّهُمْ يَزْعُمُ أَنَّهُ رَسُولُ اللَّهِ، وَحَتَّى يُقْبَضَ الْعِلْمُ، وَتَكْثُرَ الزَّلاَزِلُ، وَيَتَقَارَبَ الزَّمَانُ، وَتَظْهَرَ الْفِتَنُ، وَيَكْثُرَ الْهَرْجُ وَهْوَ الْقَتْلُ، وَحَتَّى يَكْثُرَ فِيكُمُ الْمَالُ فَيَفِيضَ، حَتَّى يُهِمَّ رَبَّ الْمَالِ مَنْ يَقْبَلُ صَدَقَتَهُ، وَحَتَّى يَعْرِضَهُ فَيَقُولَ الَّذِي يَعْرِضُهُ عَلَيْهِ لاَ أَرَبَ لِي بِهِ‏.‏ وَحَتَّى يَتَطَاوَلَ النَّاسُ فِي الْبُنْيَانِ، وَحَتَّى يَمُرَّ الرَّجُلُ بِقَبْرِ الرَّجُلِ فَيَقُولُ يَا لَيْتَنِي مَكَانَهُ‏.‏ وَحَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ مِنْ مَغْرِبِهَا، فَإِذَا طَلَعَتْ وَرَآهَا النَّاسُ ـ يَعْنِي ـ آمَنُوا أَجْمَعُونَ، فَذَلِكَ حِينَ لاَ يَنْفَعُ نَفْسًا إِيمَانُهَا لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ، أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمَانِهَا خَيْرًا، وَلَتَقُومَنَّ السَّاعَةُ وَقَدْ نَشَرَ الرَّجُلاَنِ ثَوْبَهُمَا بَيْنَهُمَا، فَلاَ يَتَبَايَعَانِهِ وَلاَ يَطْوِيَانِهِ، وَلَتَقُومَنَّ السَّاعَةُ وَقَدِ انْصَرَفَ الرَّجُلُ بِلَبَنِ لِقْحَتِهِ فَلاَ يَطْعَمُهُ، وَلَتَقُومَنَّ السَّاعَةُ وَهْوَ يُلِيطُ حَوْضَهُ فَلاَ يَسْقِي فِيهِ، وَلَتَقُومَنَّ السَّاعَةُ وَقَدْ رَفَعَ أُكْلَتَهُ إِلَى فِيهِ فَلاَ يَطْعَمُهَا ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) rivoyat qildiki,) Rasululloh ﷺ: «Soat (Qiyomat) qoim boʻlmaydi — toki ikkita ulkan guruh (toʻda) bir-biri bilan jang qilmaguncha; ikkovi orasida katta qirgʻin boʻladi, (holbuki) ularning daʼvati (shiori) bir (xil)dir. Va toki — har biri oʻzini Allohning Rasuli deb daʼvo qiladigan — oʻttizga yaqin yolgʻonchi dajjollar chiqmaguncha; va toki ilm (olib) qoʻyilmaguncha, zilzilalar koʻpaymaguncha, zamon (bir-biriga) yaqinlashmaguncha, fitnalar zohir boʻlmaguncha, harj — yaʼni qatl (oʻldirish) — koʻpaymaguncha; va toki sizlarda mol koʻpayib, toshib ketmaguncha — hatto mol egasi oʻz sadaqasini kim qabul qilishidan tashvishlanmaguncha, hatto uni (birovga) taklif qilganda, taklif qilingan kishi: ‹Mening unga hojatim yoʻq›, demaguncha. Va toki odamlar bino (qurilish)da bir-biridan (baland) oʻzishmaguncha; va toki kishi (boshqa) kishining qabri yonidan oʻtib: ‹Eh, koshki men uning oʻrnida boʻlsam!› demaguncha. Va toki quyosh oʻz botadigan (tomoni)dan — magʻribdan — chiqmaguncha. Bas, u (quyosh) chiqib, odamlar uni koʻrganlarida, hammasi iymon keltiradi — ammo bu — oldin iymon keltirmagan yoki iymonida (hech) yaxshilik qilmagan jonga, uning iymoni foyda bermaydigan paytdir. Va, albatta, Soat qoim boʻladi — (shu holdaki,) ikki kishi (savdo uchun) oʻrtalarida bir kiyimni yoygan boʻladi-yu, uni na sotib (ola)dilar, na yigʻib (qoʻya)dilar. Va, albatta, Soat qoim boʻladi — kishi oʻz tuyasining suti (sogʻib) qaytgan boʻladi-yu, uni taʼmlay (icha) olmaydi. Va, albatta, Soat qoim boʻladi — u oʻz hovuzini suvayotgan (loy bilan suvab tuzatayotgan) boʻladi-yu, unda (mol)ni sugʻormaydi. Va, albatta, Soat qoim boʻladi — kishi oʻz luqmasini ogʻziga koʻtargan boʻladi-yu, uni yeb olmaydi», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) ривоят қилдики,) Расулуллоҳ ﷺ: «Соат (Қиёмат) қоим бўлмайди — токи иккита улкан гуруҳ (тўда) бир-бири билан жанг қилмагунча; иккови орасида катта қирғин бўлади, (ҳолбуки) уларнинг даъвати (шиори) бир (хил)дир. Ва токи — ҳар бири ўзини Аллоҳнинг Расули деб даъво қиладиган — ўттизга яқин ёлғончи дажжоллар чиқмагунча; ва токи илм (олиб) қўйилмагунча, зилзилалар кўпаймагунча, замон (бир-бирига) яқинлашмагунча, фитналар зоҳир бўлмагунча, ҳарж — яъни қатл (ўлдириш) — кўпаймагунча; ва токи сизларда мол кўпайиб, тошиб кетмагунча — ҳатто мол эгаси ўз садақасини ким қабул қилишидан ташвишланмагунча, ҳатто уни (бировга) таклиф қилганда, таклиф қилинган киши: ‹Менинг унга ҳожатим йўқ›, демагунча. Ва токи одамлар бино (қурилиш)да бир-биридан (баланд) ўзишмагунча; ва токи киши (бошқа) кишининг қабри ёнидан ўтиб: ‹Эҳ, кошки мен унинг ўрнида бўлсам!› демагунча. Ва токи қуёш ўз ботадиган (томони)дан — мағрибдан — чиқмагунча. Бас, у (қуёш) чиқиб, одамлар уни кўрганларида, ҳаммаси иймон келтиради — аммо бу — олдин иймон келтирмаган ёки иймонида (ҳеч) яхшилик қилмаган жонга, унинг иймони фойда бермайдиган пайтдир. Ва, албатта, Соат қоим бўлади — (шу ҳолдаки,) икки киши (савдо учун) ўрталарида бир кийимни ёйган бўлади-ю, уни на сотиб (ола)дилар, на йиғиб (қўя)дилар. Ва, албатта, Соат қоим бўлади — киши ўз туясининг сути (соғиб) қайтган бўлади-ю, уни таъмлай (ича) олмайди. Ва, албатта, Соат қоим бўлади — у ўз ҳовузини суваётган (лой билан суваб тузатаётган) бўлади-ю, унда (мол)ни суғормайди. Ва, албатта, Соат қоим бўлади — киши ўз луқмасини оғзига кўтарган бўлади-ю, уни еб олмайди», дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، حَدَّثَنِي قَيْسٌ، قَالَ قَالَ لِي الْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ مَا سَأَلَ أَحَدٌ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم عَنِ الدَّجَّالِ مَا سَأَلْتُهُ وَإِنَّهُ قَالَ لِي ‏"‏ مَا يَضُرُّكَ مِنْهُ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ لأَنَّهُمْ يَقُولُونَ إِنَّ مَعَهُ جَبَلَ خُبْزٍ وَنَهَرَ مَاءٍ‏.‏ قَالَ ‏"‏ هُوَ أَهْوَنُ عَلَى اللَّهِ مِنْ ذَلِكَ ‏"‏‏.‏

(Qays aytdi: Menga al-Mugʻiyra ibn Shuʼba (roziyallohu anhu) dedi:) Hech kim Paygʻambar ﷺdan Dajjol haqida men soʻraganchalik soʻramagan. U zot menga: «Undan senga zarar yetmaydi (u senga ziyon qila olmaydi)», dedilar. Men: «Chunki ular: ‹Uning yonida non togʻi va suv daryosi bor›, deyishadi-ku», dedim. U zot: «U — Allohga shundan ham (koʻra) xorroq (osonroq)dir», dedilar.(Қайс айтди: Менга ал-Муғийра ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу) деди:) Ҳеч ким Пайғамбар ﷺдан Дажжол ҳақида мен сўраганчалик сўрамаган. У зот менга: «Ундан сенга зарар етмайди (у сенга зиён қила олмайди)», дедилар. Мен: «Чунки улар: ‹Унинг ёнида нон тоғи ва сув дарёси бор›, дейишади-ку», дедим. У зот: «У — Аллоҳга шундан ҳам (кўра) хорроқ (осонроқ)дир», дедилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أُرَاهُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَعْوَرُ عَيْنِ الْيُمْنَى، كَأَنَّهَا عِنَبَةٌ طَافِيَةٌ ‏"‏‏.‏

(Ibn Umar (roziyallohu anhumo) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qildiki — (roviy: ‹men shunday oʻylayman›) —) U zot (Dajjol haqida): «(U) oʻng koʻzi koʻr — goʻyo uning (koʻzi) qalqib turgan uzum donasidek», dedilar.(Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилдики — (ровий: ‹мен шундай ўйлайман›) —) У зот (Дажжол ҳақида): «(У) ўнг кўзи кўр — гўё унинг (кўзи) қалқиб турган узум донасидек», дедилар.

حَدَّثَنَا سَعْدُ بْنُ حَفْصٍ، حَدَّثَنَا شَيْبَانُ، عَنْ يَحْيَى، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَجِيءُ الدَّجَّالُ حَتَّى يَنْزِلَ فِي نَاحِيَةِ الْمَدِينَةِ، ثُمَّ تَرْجُفُ الْمَدِينَةُ ثَلاَثَ رَجَفَاتٍ، فَيَخْرُجُ إِلَيْهِ كُلُّ كَافِرٍ وَمُنَافِقٍ ‏"‏‏.‏

(Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) rivoyat qildiki,) Paygʻambar ﷺ: «Dajjol kelib, Madinaning bir chetiga tushadi, soʻng Madina uch marta silkinadi (zilzilaga keladi); shunda unga (qarab) har bir kofir va munofiq chiqib ketadi», dedilar.(Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) ривоят қилдики,) Пайғамбар ﷺ: «Дажжол келиб, Мадинанинг бир четига тушади, сўнг Мадина уч марта силкинади (зилзилага келади); шунда унга (қараб) ҳар бир кофир ва мунофиқ чиқиб кетади», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، عَنْ أَبِي بَكْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يَدْخُلُ الْمَدِينَةَ رُعْبُ الْمَسِيحِ الدَّجَّالِ، وَلَهَا يَوْمَئِذٍ سَبْعَةُ أَبْوَابٍ، عَلَى كُلِّ باب مَلَكَانِ ‏"‏‏.‏

(Abu Bakra (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qildiki,) U zot: «Masih Dajjolning vahimasi (qoʻrquvi) Madinaga kirmaydi; oʻsha kunda uning (Madinaning) yetti darvozasi bor — har bir darvozada ikkita farishta (qoʻriqlab turadi)», dedilar.(Абу Бакра (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилдики,) У зот: «Масиҳ Дажжолнинг ваҳимаси (қўрқуви) Мадинага кирмайди; ўша кунда унинг (Мадинанинг) етти дарвозаси бор — ҳар бир дарвозада иккита фаришта (қўриқлаб туради)», дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بِشْرٍ، حَدَّثَنَا مِسْعَرٌ، حَدَّثَنَا سَعْدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي بَكْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يَدْخُلُ الْمَدِينَةَ رُعْبُ الْمَسِيحِ، لَهَا يَوْمَئِذٍ سَبْعَةُ أَبْوَابٍ، عَلَى كُلِّ باب مَلَكَانِ ‏"‏‏.‏ قَالَ وَقَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ عَنْ صَالِحِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَدِمْتُ الْبَصْرَةَ فَقَالَ لِي أَبُو بَكْرَةَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم بِهَذَا‏.‏

(Abu Bakra (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qildiki,) U zot: «Masih (Dajjol)ning vahimasi Madinaga kirmaydi; oʻsha kunda uning yetti darvozasi bor — har bir darvozada ikkita farishta (turadi)», dedilar. (Roviy aytdi:) Ibn Ishoq Solih ibn Ibrohimdan, (u) otasidan rivoyat qildiki, u aytdi: Men Basraga keldim, shunda Abu Bakra menga: «Men buni Paygʻambar ﷺdan eshitganman», dedi.(Абу Бакра (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилдики,) У зот: «Масиҳ (Дажжол)нинг ваҳимаси Мадинага кирмайди; ўша кунда унинг етти дарвозаси бор — ҳар бир дарвозада иккита фаришта (туради)», дедилар. (Ровий айтди:) Ибн Ишоқ Солиҳ ибн Иброҳимдан, (у) отасидан ривоят қилдики, у айтди: Мен Басрага келдим, шунда Абу Бакра менга: «Мен буни Пайғамбар ﷺдан эшитганман», деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ، عَنْ صَالِحٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ قَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي النَّاسِ فَأَثْنَى عَلَى اللَّهِ بِمَا هُوَ أَهْلُهُ ثُمَّ ذَكَرَ الدَّجَّالَ فَقَالَ ‏"‏ إِنِّي لأُنْذِرُكُمُوهُ، وَمَا مِنْ نَبِيٍّ إِلاَّ وَقَدْ أَنْذَرَهُ قَوْمَهُ، وَلَكِنِّي سَأَقُولُ لَكُمْ فِيهِ قَوْلاً لَمْ يَقُلْهُ نَبِيٌّ لِقَوْمِهِ، إِنَّهُ أَعْوَرُ وَإِنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِأَعْوَرَ ‏"‏‏.‏

(Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi:) Rasululloh ﷺ odamlar ichida turib, Allohga — Uning haqi (sazovorligi) ila — sano (hamd) aytdilar, soʻng Dajjolni zikr qilib: «Albatta, men sizlarni undan ogohlantiraman; hech bir paygʻambar (boʻlmaganki), oʻz qavmini undan ogohlantirmagan boʻlsa; lekin men sizlarga u haqda shunday bir gapni aytamanki, uni (hech) bir paygʻambar oʻz qavmiga aytmagan: albatta, u — koʻr (oʻng koʻzi koʻr); Alloh esa koʻr emas», dedilar.(Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ одамлар ичида туриб, Аллоҳга — Унинг ҳақи (сазоворлиги) ила — сано (ҳамд) айтдилар, сўнг Дажжолни зикр қилиб: «Албатта, мен сизларни ундан огоҳлантираман; ҳеч бир пайғамбар (бўлмаганки), ўз қавмини ундан огоҳлантирмаган бўлса; лекин мен сизларга у ҳақда шундай бир гапни айтаманки, уни (ҳеч) бир пайғамбар ўз қавмига айтмаган: албатта, у — кўр (ўнг кўзи кўр); Аллоҳ эса кўр эмас», дедилар.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ بَيْنَا أَنَا نَائِمٌ أَطُوفُ بِالْكَعْبَةِ، فَإِذَا رَجُلٌ آدَمُ سَبْطُ الشَّعَرِ يَنْطُفُ ـ أَوْ يُهَرَاقُ ـ رَأْسُهُ مَاءً قُلْتُ مَنْ هَذَا قَالُوا ابْنُ مَرْيَمَ‏.‏ ثُمَّ ذَهَبْتُ أَلْتَفِتُ، فَإِذَا رَجُلٌ جَسِيمٌ أَحْمَرُ جَعْدُ الرَّأْسِ أَعْوَرُ الْعَيْنِ، كَأَنَّ عَيْنَهُ عِنَبَةٌ طَافِيَةٌ قَالُوا هَذَا الدَّجَّالُ‏.‏ أَقْرَبُ النَّاسِ بِهِ شَبَهًا ابْنُ قَطَنٍ ‏"‏‏.‏ رَجُلٌ مِنْ خُزَاعَةَ‏.‏

(Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo) rivoyat qildiki,) Rasululloh ﷺ: «Men uxlab, Kaʼbani tavof qilayotgan paytimda, mana, bugʻdoyrang (qoramagʻiz), tep-tekis sochli bir kishi (turibdi) — boshidan suv tomib (yoki: quyilib) turardi. Men: ‹Bu kim?› dedim. Ular: ‹Ibn Maryam (Iso)›, dedilar. Soʻng men oʻgirilib qarasam, mana, baquvvat (kelishgan), qizil tanli, jingalak sochli, oʻng koʻzi koʻr — goʻyo koʻzi qalqib turgan uzum donasidek — bir kishi (turibdi). Ular: ‹Bu — Dajjol›, dedilar. Odamlar ichida unga eng oʻxshashi — Ibn Qatan (edi)», dedilar — (u) Xuzoadan boʻlgan bir kishi.(Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилдики,) Расулуллоҳ ﷺ: «Мен ухлаб, Каъбани тавоф қилаётган пайтимда, мана, буғдойранг (қорамағиз), теп-текис сочли бир киши (турибди) — бошидан сув томиб (ёки: қуйилиб) турарди. Мен: ‹Бу ким?› дедим. Улар: ‹Ибн Марям (Исо)›, дедилар. Сўнг мен ўгирилиб қарасам, мана, бақувват (келишган), қизил танли, жингалак сочли, ўнг кўзи кўр — гўё кўзи қалқиб турган узум донасидек — бир киши (турибди). Улар: ‹Бу — Дажжол›, дедилар. Одамлар ичида унга энг ўхшаши — Ибн Қатан (эди)», дедилар — (у) Хузоадан бўлган бир киши.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ صَالِحٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، أَنَّ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَسْتَعِيذُ فِي صَلاَتِهِ مِنْ فِتْنَةِ الدَّجَّالِ‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) aytdi:) Men Rasululloh ﷺning namozlarida Dajjol fitnasidan (Allohga) panoh tilaganlarini eshitganman.(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди:) Мен Расулуллоҳ ﷺнинг намозларида Дажжол фитнасидан (Аллоҳга) паноҳ тилаганларини эшитганман.

حَدَّثَنَا عَبْدَانُ، أَخْبَرَنِي أَبِي، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ، عَنْ رِبْعِيٍّ، عَنْ حُذَيْفَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ فِي الدَّجَّالِ ‏"‏ إِنَّ مَعَهُ مَاءً وَنَارًا، فَنَارُهُ مَاءٌ بَارِدٌ، وَمَاؤُهُ نَارٌ ‏"‏‏.‏ قَالَ أَبُو مَسْعُودٍ أَنَا سَمِعْتُهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏

(Huzayfa (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qildiki,) U zot Dajjol haqida: «Albatta, uning yonida suv va olov bor: uning olovi — sovuq suvdir, uning suvi esa — olovdir», dedilar. Abu Masʼud aytdi: Men ham buni Rasululloh ﷺdan eshitganman.(Ҳузайфа (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилдики,) У зот Дажжол ҳақида: «Албатта, унинг ёнида сув ва олов бор: унинг олови — совуқ сувдир, унинг суви эса — оловдир», дедилар. Абу Масъуд айтди: Мен ҳам буни Расулуллоҳ ﷺдан эшитганман.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسٍ، رضى الله عنه قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا بُعِثَ نَبِيٌّ إِلاَّ أَنْذَرَ أُمَّتَهُ الأَعْوَرَ الْكَذَّابَ، أَلاَ إِنَّهُ أَعْوَرُ، وَإِنَّ رَبَّكُمْ لَيْسَ بِأَعْوَرَ، وَإِنَّ بَيْنَ عَيْنَيْهِ مَكْتُوبٌ كَافِرٌ ‏"‏‏.‏ فِيهِ أَبُو هُرَيْرَةَ وَابْنُ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

(Anas (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ: «Hech bir paygʻambar yuborilmadi, magar u oʻz ummatini koʻr (oʻng koʻzi koʻr) yolgʻonchidan (Dajjoldan) ogohlantirdi. Ogoh boʻlinglar, u — koʻrdir, Robbingiz esa koʻr emas; uning ikki koʻzi orasida ‹kofir› (deb) yozilgandir», dedilar. (Bu haqda Abu Hurayra va Ibn Abbosdan ham Paygʻambar ﷺdan (rivoyat) bor.)(Анас (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ: «Ҳеч бир пайғамбар юборилмади, магар у ўз умматини кўр (ўнг кўзи кўр) ёлғончидан (Дажжолдан) огоҳлантирди. Огоҳ бўлинглар, у — кўрдир, Роббингиз эса кўр эмас; унинг икки кўзи орасида ‹кофир› (деб) ёзилгандир», дедилар. (Бу ҳақда Абу Ҳурайра ва Ибн Аббосдан ҳам Пайғамбар ﷺдан (ривоят) бор.)

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ، أَنَّ أَبَا سَعِيدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمًا حَدِيثًا طَوِيلاً عَنِ الدَّجَّالِ، فَكَانَ فِيمَا يُحَدِّثُنَا بِهِ أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ يَأْتِي الدَّجَّالُ وَهُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْهِ أَنْ يَدْخُلَ نِقَابَ الْمَدِينَةِ، فَيَنْزِلُ بَعْضَ السِّبَاخِ الَّتِي تَلِي الْمَدِينَةَ، فَيَخْرُجُ إِلَيْهِ يَوْمَئِذٍ رَجُلٌ وَهْوَ خَيْرُ النَّاسِ أَوْ مِنْ خِيَارِ النَّاسِ، فَيَقُولُ أَشْهَدُ أَنَّكَ الدَّجَّالُ الَّذِي حَدَّثَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَدِيثَهُ، فَيَقُولُ الدَّجَّالُ أَرَأَيْتُمْ إِنْ قَتَلْتُ هَذَا ثُمَّ أَحْيَيْتُهُ، هَلْ تَشُكُّونَ فِي الأَمْرِ فَيَقُولُونَ لاَ‏.‏ فَيَقْتُلُهُ ثُمَّ يُحْيِيهِ فَيَقُولُ وَاللَّهِ مَا كُنْتُ فِيكَ أَشَدَّ بَصِيرَةً مِنِّي الْيَوْمَ‏.‏ فَيُرِيدُ الدَّجَّالُ أَنْ يَقْتُلَهُ فَلاَ يُسَلَّطُ عَلَيْهِ ‏"‏‏.‏

(Abu Said (roziyallohu anhu) aytdi:) Rasululloh ﷺ bir kuni bizga Dajjol haqida uzun bir hadis aytib berdilar. U zot bizga aytgan (gap)lari ichida shu (ham) bor ediki, U zot: «Dajjol keladi — unga Madina dovonlaridan (kirish joylaridan) kirish harom qilingan; bas, u Madinaga yondosh boʻlgan baʼzi shoʻrxoq (yer)larga tushadi. Oʻsha kunda unga (qarab) bir kishi chiqadi — u odamlarning eng yaxshisi, yoki eng yaxshilaridan (biri)dir; u: ‹Men guvohlik beramanki, sen — Rasululloh ﷺ bizga (xabarini) aytib bergan oʻsha Dajjolsan!› deydi. Dajjol: ‹Aytinglar-chi, agar men buni oʻldirib, soʻng (qaytadan) tiriltirsam, sizlar (mening) ishimda shubha qilasizmi?› deydi. Ular: ‹Yoʻq›, deydilar. Bas, u uni oʻldiradi, soʻng (qaytadan) tiriltiradi. Shunda u (kishi): ‹Vallohi, men sen haqingda bugungidan koʻra ortiqroq basirat (aniq koʻrish)ga ega boʻlmaganman — endi seni yanada aniqroq tanidim!› deydi. Shunda Dajjol uni (yana) oʻldirmoqchi boʻladi, ammo u unga musallat qilinmaydi (uning ustidan gʻolib qilinmaydi)», dedilar.(Абу Саид (розияллоҳу анҳу) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ бир куни бизга Дажжол ҳақида узун бир ҳадис айтиб бердилар. У зот бизга айтган (гап)лари ичида шу (ҳам) бор эдики, У зот: «Дажжол келади — унга Мадина довонларидан (кириш жойларидан) кириш ҳаром қилинган; бас, у Мадинага ёндош бўлган баъзи шўрхоқ (ер)ларга тушади. Ўша кунда унга (қараб) бир киши чиқади — у одамларнинг энг яхшиси, ёки энг яхшиларидан (бири)дир; у: ‹Мен гувоҳлик бераманки, сен — Расулуллоҳ ﷺ бизга (хабарини) айтиб берган ўша Дажжолсан!› дейди. Дажжол: ‹Айтинглар-чи, агар мен буни ўлдириб, сўнг (қайтадан) тирилтирсам, сизлар (менинг) ишимда шубҳа қиласизми?› дейди. Улар: ‹Йўқ›, дейдилар. Бас, у уни ўлдиради, сўнг (қайтадан) тирилтиради. Шунда у (киши): ‹Валлоҳи, мен сен ҳақингда бугунгидан кўра ортиқроқ басират (аниқ кўриш)га эга бўлмаганман — энди сени янада аниқроқ танидим!› дейди. Шунда Дажжол уни (яна) ўлдирмоқчи бўлади, аммо у унга мусаллат қилинмайди (унинг устидан ғолиб қилинмайди)», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نُعَيْمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْمُجْمِرِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ عَلَى أَنْقَابِ الْمَدِينَةِ مَلاَئِكَةٌ، لاَ يَدْخُلُهَا الطَّاعُونُ وَلاَ الدَّجَّالُ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) rivoyat qildiki,) Rasululloh ﷺ: «Madina dovonlarida (kirish joylarida) farishtalar (bor); unga na toun (vabo) kiradi, na Dajjol», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) ривоят қилдики,) Расулуллоҳ ﷺ: «Мадина довонларида (кириш жойларида) фаришталар (бор); унга на тоун (вабо) киради, на Дажжол», дедилар.

حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الْمَدِينَةُ يَأْتِيهَا الدَّجَّالُ، فَيَجِدُ الْمَلاَئِكَةَ يَحْرُسُونَهَا، فَلاَ يَقْرَبُهَا الدَّجَّالُ ـ قَالَ ـ وَلاَ الطَّاعُونُ، إِنْ شَاءَ اللَّهُ ‏"‏‏.‏

(Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qildiki,) U zot: «Madinaga Dajjol keladi, (lekin) farishtalarni — uni qoʻriqlab turgan holda — topadi; bas, Dajjol unga yaqinlasha olmaydi; — (U zot:) — Alloh xohlasa, toun (vabo) ham (yaqinlasha olmaydi)», dedilar.(Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилдики,) У зот: «Мадинага Дажжол келади, (лекин) фаришталарни — уни қўриқлаб турган ҳолда — топади; бас, Дажжол унга яқинлаша олмайди; — (У зот:) — Аллоҳ хоҳласа, тоун (вабо) ҳам (яқинлаша олмайди)», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، ح وَحَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، حَدَّثَنِي أَخِي، عَنْ سُلَيْمَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي عَتِيقٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، أَنَّ زَيْنَبَ ابْنَةَ أَبِي سَلَمَةَ، حَدَّثَتْهُ عَنْ أُمِّ حَبِيبَةَ بِنْتِ أَبِي سُفْيَانَ، عَنْ زَيْنَبَ ابْنَةِ جَحْشٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم دَخَلَ عَلَيْهَا يَوْمًا فَزِعًا يَقُولُ ‏"‏ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ، وَيْلٌ لِلْعَرَبِ مِنْ شَرٍّ قَدِ اقْتَرَبَ، فُتِحَ الْيَوْمَ مِنْ رَدْمِ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مِثْلُ هَذِهِ ‏"‏‏.‏ وَحَلَّقَ بِإِصْبَعَيْهِ الإِبْهَامِ وَالَّتِي تَلِيهَا‏.‏ قَالَتْ زَيْنَبُ ابْنَةُ جَحْشٍ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَفَنَهْلِكُ وَفِينَا الصَّالِحُونَ قَالَ ‏"‏ نَعَمْ إِذَا كَثُرَ الْخُبْثُ ‏"‏‏.‏

(Zaynab bint Jahsh (roziyallohu anho) rivoyat qildiki,) Rasululloh ﷺ bir kuni uning huzuriga qoʻrqib (hayajonlanib) kirdilar-da: «La ilaha illalloh! Yaqinlashib kelgan yomonlikdan arablar holiga voy! Bugun Yaʼjuj va Maʼjuj toʻsigʻidan mana shuncha (joy) ochildi», deb ikki barmoqlari — bosh barmoq va unga yondosh (koʻrsatkich) barmoq — bilan halqa (doira) yasadilar. Zaynab bint Jahsh aytdi: Men: «Yo Rasululloh, bizning ichimizda solihlar boʻla turib, halok boʻlamizmi?» dedim. U zot: «Ha, agar xabas (buzuqlik) koʻpaysa», dedilar.(Зайнаб бинт Жаҳш (розияллоҳу анҳо) ривоят қилдики,) Расулуллоҳ ﷺ бир куни унинг ҳузурига қўрқиб (ҳаяжонланиб) кирдилар-да: «Ла илаҳа иллаллоҳ! Яқинлашиб келган ёмонликдан араблар ҳолига вой! Бугун Яъжуж ва Маъжуж тўсиғидан мана шунча (жой) очилди», деб икки бармоқлари — бош бармоқ ва унга ёндош (кўрсаткич) бармоқ — билан ҳалқа (доира) ясадилар. Зайнаб бинт Жаҳш айтди: Мен: «Ё Расулуллоҳ, бизнинг ичимизда солиҳлар бўла туриб, ҳалок бўламизми?» дедим. У зот: «Ҳа, агар хабас (бузуқлик) кўпайса», дедилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، حَدَّثَنَا ابْنُ طَاوُسٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ يُفْتَحُ الرَّدْمُ رَدْمُ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ مِثْلَ هَذِهِ ‏"‏‏.‏ وَعَقَدَ وُهَيْبٌ تِسْعِينَ‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qildiki,) U zot: «Toʻsiq — Yaʼjuj va Maʼjuj toʻsigʻi — mana shuncha (qadar) ochiladi», dedilar — Vuhayb (qoʻli bilan) toʻqson (degan ishorani) tugdi (koʻrsatdi).(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилдики,) У зот: «Тўсиқ — Яъжуж ва Маъжуж тўсиғи — мана шунча (қадар) очилади», дедилар — Вуҳайб (қўли билан) тўқсон (деган ишорани) тугди (кўрсатди).