حَدَّثَنَا عَبْدَانُ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَخْبَرَنِي أَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ أَطَاعَنِي فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ، وَمَنْ عَصَانِي فَقَدْ عَصَى اللَّهَ، وَمَنْ أَطَاعَ أَمِيرِي فَقَدْ أَطَاعَنِي، وَمَنْ عَصَى أَمِيرِي فَقَدْ عَصَانِي ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) rivoyat qildiki,) Rasululloh ﷺ: «Kim menga itoat qilsa, demak, Allohga itoat qilibdi; kim menga osiy boʻlsa, demak, Allohga osiy boʻlibdi. Kim mening amirimga (men tayinlagan rahbarga) itoat qilsa, demak, menga itoat qilibdi; kim mening amirimga osiy boʻlsa, demak, menga osiy boʻlibdi», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) ривоят қилдики,) Расулуллоҳ ﷺ: «Ким менга итоат қилса, демак, Аллоҳга итоат қилибди; ким менга осий бўлса, демак, Аллоҳга осий бўлибди. Ким менинг амиримга (мен тайинлаган раҳбарга) итоат қилса, демак, менга итоат қилибди; ким менинг амиримга осий бўлса, демак, менга осий бўлибди», дедилар.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَلاَ كُلُّكُمْ رَاعٍ، وَكُلُّكُمْ مَسْئُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ، فَالإِمَامُ الَّذِي عَلَى النَّاسِ رَاعٍ وَهْوَ مَسْئُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ، وَالرَّجُلُ رَاعٍ عَلَى أَهْلِ بَيْتِهِ وَهْوَ مَسْئُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ، وَالْمَرْأَةُ رَاعِيَةٌ عَلَى أَهْلِ بَيْتِ زَوْجِهَا وَوَلَدِهِ وَهِيَ مَسْئُولَةٌ عَنْهُمْ، وَعَبْدُ الرَّجُلِ رَاعٍ عَلَى مَالِ سَيِّدِهِ وَهْوَ مَسْئُولٌ عَنْهُ، أَلاَ فَكُلُّكُمْ رَاعٍ وَكُلُّكُمْ مَسْئُولٌ عَنْ رَعِيَّتِهِ ‏"‏‏.‏

(Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo) rivoyat qildiki,) Rasululloh ﷺ: «Ogoh boʻlinglar, har biringiz — choʻpon (rahbar)siz, va har biringiz oʻz raiyati (qoʻl ostidagilar) haqida masʼulsiz. Bas, odamlar ustidagi imom (rahbar) — choʻpondir, u oʻz raiyati haqida masʼuldir. Erkak — oʻz ahli (oilasi) ustida choʻpondir, u oʻz raiyati haqida masʼuldir. Ayol — eri va bolasining uy (ahli) ustida choʻponadir, u ular haqida masʼuladir. Kishining quli — xoʻjasining moli ustida choʻpondir, u u haqida masʼuldir. Ogoh boʻlinglar, har biringiz — choʻpondir, va har biringiz oʻz raiyati haqida masʼuldir», dedilar.(Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилдики,) Расулуллоҳ ﷺ: «Огоҳ бўлинглар, ҳар бирингиз — чўпон (раҳбар)сиз, ва ҳар бирингиз ўз раияти (қўл остидагилар) ҳақида масъулсиз. Бас, одамлар устидаги имом (раҳбар) — чўпондир, у ўз раияти ҳақида масъулдир. Эркак — ўз аҳли (оиласи) устида чўпондир, у ўз раияти ҳақида масъулдир. Аёл — эри ва боласининг уй (аҳли) устида чўпонадир, у улар ҳақида масъуладир. Кишининг қули — хўжасининг моли устида чўпондир, у у ҳақида масъулдир. Огоҳ бўлинглар, ҳар бирингиз — чўпондир, ва ҳар бирингиз ўз раияти ҳақида масъулдир», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ كَانَ مُحَمَّدُ بْنُ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ يُحَدِّثُ أَنَّهُ بَلَغَ مُعَاوِيَةَ وَهْوَ عِنْدَهُ فِي وَفْدٍ مِنْ قُرَيْشٍ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرٍو يُحَدِّثُ أَنَّهُ سَيَكُونُ مَلِكٌ مِنْ قَحْطَانَ فَغَضِبَ، فَقَامَ فَأَثْنَى عَلَى اللَّهِ بِمَا هُوَ أَهْلُهُ، ثُمَّ قَالَ أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّهُ بَلَغَنِي أَنَّ رِجَالاً مِنْكُمْ يُحَدِّثُونَ أَحَادِيثَ لَيْسَتْ فِي كِتَابِ اللَّهِ، وَلاَ تُؤْثَرُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأُولَئِكَ جُهَّالُكُمْ، فَإِيَّاكُمْ وَالأَمَانِيَّ الَّتِي تُضِلُّ أَهْلَهَا، فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِنَّ هَذَا الأَمْرَ فِي قُرَيْشٍ، لاَ يُعَادِيهِمْ أَحَدٌ إِلاَّ كَبَّهُ اللَّهُ عَلَى وَجْهِهِ مَا أَقَامُوا الدِّينَ ‏"‏‏.‏ تَابَعَهُ نُعَيْمٌ عَنِ ابْنِ الْمُبَارَكِ عَنْ مَعْمَرٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جُبَيْرٍ‏.‏

(Muhammad ibn Jubayr ibn Mutʼim shunday hadis aytardiki:) Muoviyaga — u (Muhammad) Qurayshdan boʻlgan bir vakillar (guruh)i ichida uning huzurida ekan — Abdulloh ibn Amr: ‹Yaqinda Qahtondan bir podshoh (hukmron) boʻladi›, deb hadis aytayotgani yetib bordi. Bas, u (Muoviya) gʻazablandi-da, turib, Allohga — Uning haqi ila — sano (hamd) aytdi, soʻng dedi: «Ammo baʼd; menga yetib kelishicha, sizlardan baʼzi kishilar — Allohning Kitobida (ham) boʻlmagan, Rasululloh ﷺdan (ham) rivoyat qilinmagan hadislarni aytishar emish; ana oʻshalar — sizlarning johillaringizdir. Bas, oʻz egalarini adashtiradigan orzu-havaslardan (xom xayollardan) saqlaninglar! Albatta, men Rasululloh ﷺning shunday deganlarini eshitganman: ‹Albatta, bu (hukmronlik) ishi Qurayshdadir; ular dinni barpo qilib turar ekanlar, hech kim ularga adovat (dushmanlik) qilmaydiki, magar Alloh uni yuzituban (yerga) qulatmasin (xor qilmasin)›», dedi. (Buni Nuaym ham Ibn Muborakdan, (u) Maʼmardan, (u) Zuhriydan, (u) Muhammad ibn Jubayrdan rivoyat qilib mutobaʼat qildi.)(Муҳаммад ибн Жубайр ибн Мутъим шундай ҳадис айтардики:) Муовияга — у (Муҳаммад) Қурайшдан бўлган бир вакиллар (гуруҳ)и ичида унинг ҳузурида экан — Абдуллоҳ ибн Амр: ‹Яқинда Қаҳтондан бир подшоҳ (ҳукмрон) бўлади›, деб ҳадис айтаётгани етиб борди. Бас, у (Муовия) ғазабланди-да, туриб, Аллоҳга — Унинг ҳақи ила — сано (ҳамд) айтди, сўнг деди: «Аммо баъд; менга етиб келишича, сизлардан баъзи кишилар — Аллоҳнинг Китобида (ҳам) бўлмаган, Расулуллоҳ ﷺдан (ҳам) ривоят қилинмаган ҳадисларни айтишар эмиш; ана ўшалар — сизларнинг жоҳилларингиздир. Бас, ўз эгаларини адаштирадиган орзу-ҳаваслардан (хом хаёллардан) сақланинглар! Албатта, мен Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деганларини эшитганман: ‹Албатта, бу (ҳукмронлик) иши Қурайшдадир; улар динни барпо қилиб турар эканлар, ҳеч ким уларга адоват (душманлик) қилмайдики, магар Аллоҳ уни юзитубан (ерга) қулатмасин (хор қилмасин)›», деди. (Буни Нуайм ҳам Ибн Муборакдан, (у) Маъмардан, (у) Зуҳрийдан, (у) Муҳаммад ибн Жубайрдан ривоят қилиб мутобаъат қилди.)

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا عَاصِمُ بْنُ مُحَمَّدٍ، سَمِعْتُ أَبِي يَقُولُ، قَالَ ابْنُ عُمَرَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يَزَالُ الأَمْرُ فِي قُرَيْشٍ مَا بَقِيَ مِنْهُمُ اثْنَانِ ‏"‏‏.‏

(Ibn Umar (roziyallohu anhumo) rivoyat qildiki,) Rasululloh ﷺ: «(Hukmronlik) ishi Qurayshda — ulardan ikki kishi qolar ekan — qolaveradi (davom etaveradi)», dedilar.(Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилдики,) Расулуллоҳ ﷺ: «(Ҳукмронлик) иши Қурайшда — улардан икки киши қолар экан — қолаверади (давом этаверади)», дедилар.

حَدَّثَنَا شِهَابُ بْنُ عَبَّادٍ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ حُمَيْدٍ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ قَيْسٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ حَسَدَ إِلاَّ فِي اثْنَتَيْنِ، رَجُلٌ آتَاهُ اللَّهُ مَالاً فَسَلَّطَهُ عَلَى هَلَكَتِهِ فِي الْحَقِّ، وَآخَرُ آتَاهُ اللَّهُ حِكْمَةً فَهْوَ يَقْضِي بِهَا وَيُعَلِّمُهَا ‏"‏‏.‏

(Abdulloh (ibn Masʼud) (roziyallohu anhu) rivoyat qildiki,) Rasululloh ﷺ: «Faqat ikki (kishi)gagina hasad (gʻibta) (joiz)dir: bir kishiki, Alloh unga mol bergan-da, uni haq (yoʻl)da sarflashga (oʻzini) bagʻishlagan; va boshqasiki, Alloh unga hikmat bergan-da, u shu bilan hukm qiladi va uni (boshqalarga) oʻrgatadi», dedilar.(Абдуллоҳ (ибн Масъуд) (розияллоҳу анҳу) ривоят қилдики,) Расулуллоҳ ﷺ: «Фақат икки (киши)гагина ҳасад (ғибта) (жоиз)дир: бир кишики, Аллоҳ унга мол берган-да, уни ҳақ (йўл)да сарфлашга (ўзини) бағишлаган; ва бошқасики, Аллоҳ унга ҳикмат берган-да, у шу билан ҳукм қилади ва уни (бошқаларга) ўргатади», дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ أَبِي التَّيَّاحِ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اسْمَعُوا وَأَطِيعُوا وَإِنِ اسْتُعْمِلَ عَلَيْكُمْ عَبْدٌ حَبَشِيٌّ كَأَنَّ رَأْسَهُ زَبِيبَةٌ ‏"‏‏.‏

(Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) rivoyat qildiki,) Rasululloh ﷺ: «Eshitinglar va itoat qilinglar — agar sizlarning ustingizga boshi mayiz (uzum) donasidek (kichik) bir habash quli (amaldor qilib) qoʻyilsa ham», dedilar.(Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) ривоят қилдики,) Расулуллоҳ ﷺ: «Эшитинглар ва итоат қилинглар — агар сизларнинг устингизга боши майиз (узум) донасидек (кичик) бир ҳабаш қули (амалдор қилиб) қўйилса ҳам», дедилар.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنِ الْجَعْدِ، عَنْ أَبِي رَجَاءٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، يَرْوِيهِ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ رَأَى مِنْ أَمِيرِهِ شَيْئًا فَكَرِهَهُ فَلْيَصْبِرْ، فَإِنَّهُ لَيْسَ أَحَدٌ يُفَارِقُ الْجَمَاعَةَ شِبْرًا فَيَمُوتُ إِلاَّ مَاتَ مِيتَةً جَاهِلِيَّةً ‏"‏‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi:) U zot: «Kim oʻz amiridan bir narsani koʻrib, uni yoqtirmasa, sabr qilsin; chunki kim jamoatdan bir qarich (chiqib) ajralsa-yu, soʻng oʻlsa — johiliyat oʻlimi bilan oʻlgan boʻladi», dedilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади:) У зот: «Ким ўз амиридан бир нарсани кўриб, уни ёқтирмаса, сабр қилсин; чунки ким жамоатдан бир қарич (чиқиб) ажралса-ю, сўнг ўлса — жоҳилият ўлими билан ўлган бўлади», дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنِي نَافِعٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ السَّمْعُ وَالطَّاعَةُ عَلَى الْمَرْءِ الْمُسْلِمِ، فِيمَا أَحَبَّ وَكَرِهَ، مَا لَمْ يُؤْمَرْ بِمَعْصِيَةٍ، فَإِذَا أُمِرَ بِمَعْصِيَةٍ فَلاَ سَمْعَ وَلاَ طَاعَةَ ‏"‏‏.‏

(Abdulloh (ibn Umar) (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi:) U zot: «Eshitish va itoat qilish — musulmon kishining zimmasida(gi vazifa)dir: u yoqtirgan (ishida) ham, yoqtirmagan (ishida) ham — toki maʼsiyat (gunoh)ga buyurilmaguncha. Agar maʼsiyatga buyurilsa, eshitish ham, itoat ham yoʻq», dedilar.(Абдуллоҳ (ибн Умар) (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади:) У зот: «Эшитиш ва итоат қилиш — мусулмон кишининг зиммасида(ги вазифа)дир: у ёқтирган (ишида) ҳам, ёқтирмаган (ишида) ҳам — токи маъсият (гуноҳ)га буюрилмагунча. Агар маъсиятга буюрилса, эшитиш ҳам, итоат ҳам йўқ», дедилар.

حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، حَدَّثَنَا سَعْدُ بْنُ عُبَيْدَةَ، عَنْ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ عَلِيٍّ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ بَعَثَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم سَرِيَّةً، وَأَمَّرَ عَلَيْهِمْ رَجُلاً مِنَ الأَنْصَارِ وَأَمَرَهُمْ أَنْ يُطِيعُوهُ، فَغَضِبَ عَلَيْهِمْ وَقَالَ أَلَيْسَ قَدْ أَمَرَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنَّ تُطِيعُونِي قَالُوا بَلَى‏.‏ قَالَ عَزَمْتُ عَلَيْكُمْ لَمَا جَمَعْتُمْ حَطَبًا وَأَوْقَدْتُمْ نَارًا، ثُمَّ دَخَلْتُمْ فِيهَا، فَجَمَعُوا حَطَبًا فَأَوْقَدُوا، فَلَمَّا هَمُّوا بِالدُّخُولِ فَقَامَ يَنْظُرُ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ، قَالَ بَعْضُهُمْ إِنَّمَا تَبِعْنَا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فِرَارًا مِنَ النَّارِ، أَفَنَدْخُلُهَا، فَبَيْنَمَا هُمْ كَذَلِكَ إِذْ خَمَدَتِ النَّارُ، وَسَكَنَ غَضَبُهُ، فَذُكِرَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ لَوْ دَخَلُوهَا مَا خَرَجُوا مِنْهَا أَبَدًا، إِنَّمَا الطَّاعَةُ فِي الْمَعْرُوفِ ‏"‏‏.‏

(Ali (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ bir sariyya (qoʻshin) yubordilar va ularning ustiga ansorlardan bir kishini amir (boshliq) qilib qoʻyib, ularga unga itoat qilishni buyurdilar. (U amir bir narsada) ulardan gʻazablanib: «Paygʻambar ﷺ sizlarga menga itoat qilishni buyurmaganmidilar?» dedi. Ular: «Ha (buyurganlar)», dedilar. U: «Men sizlarga (qatʼiy) buyuraman: oʻtin yigʻib, olov yoqinglar, soʻng unga (oʻtga) kiringlar!» dedi. Bas, ular oʻtin yigʻib, (olov) yoqdilar; (oʻtga) kirmoqchi boʻlganlarida, turib, bir-birlariga qaray boshladilar. Ulardan baʼzisi: «Biz Paygʻambar ﷺga faqat oʻtdan qochib (najot topish uchun) ergashgan edik; endi unga kiramizmi?!» dedi. Ular shu holatda ekanlar, mana, olov soʻndi va u (amir)ning gʻazabi (ham) bosildi. Bu Paygʻambar ﷺga zikr qilinganida, U zot: «Agar ular unga kirganlarida edi, undan hech qachon chiqmasdilar; itoat — faqat maʼrufda (yaxshilikda)dir», dedilar.(Али (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ бир сарийя (қўшин) юбордилар ва уларнинг устига ансорлардан бир кишини амир (бошлиқ) қилиб қўйиб, уларга унга итоат қилишни буюрдилар. (У амир бир нарсада) улардан ғазабланиб: «Пайғамбар ﷺ сизларга менга итоат қилишни буюрмаганмидилар?» деди. Улар: «Ҳа (буюрганлар)», дедилар. У: «Мен сизларга (қатъий) буюраман: ўтин йиғиб, олов ёқинглар, сўнг унга (ўтга) киринглар!» деди. Бас, улар ўтин йиғиб, (олов) ёқдилар; (ўтга) кирмоқчи бўлганларида, туриб, бир-бирларига қарай бошладилар. Улардан баъзиси: «Биз Пайғамбар ﷺга фақат ўтдан қочиб (нажот топиш учун) эргашган эдик; энди унга кирамизми?!» деди. Улар шу ҳолатда эканлар, мана, олов сўнди ва у (амир)нинг ғазаби (ҳам) босилди. Бу Пайғамбар ﷺга зикр қилинганида, У зот: «Агар улар унга кирганларида эди, ундан ҳеч қачон чиқмасдилар; итоат — фақат маъруфда (яхшиликда)дир», дедилар.

حَدَّثَنَا حَجَّاجُ بْنُ مِنْهَالٍ، حَدَّثَنَا جَرِيرُ بْنُ حَازِمٍ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَمُرَةَ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا عَبْدَ الرَّحْمَنِ لاَ تَسْأَلِ الإِمَارَةَ، فَإِنَّكَ إِنْ أُعْطِيتَهَا عَنْ مَسْأَلَةٍ وُكِلْتَ إِلَيْهَا، وَإِنْ أُعْطِيتَهَا عَنْ غَيْرِ مَسْأَلَةٍ أُعِنْتَ عَلَيْهَا، وَإِذَا حَلَفْتَ عَلَى يَمِينٍ فَرَأَيْتَ غَيْرَهَا خَيْرًا مِنْهَا، فَكَفِّرْ يَمِينَكَ، وَأْتِ الَّذِي هُوَ خَيْرٌ ‏"‏‏.‏

(Abdurahmon ibn Samura (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ: «Ey Abdurahmon, imoratni (hokimlikni) soʻrama; chunki agar u senga soʻrash (orqali) berilsa, sen unga (oʻzing) topshirib qoʻyilasan (yordam berilmaysan); agar u senga soʻramasdan berilsa, unda senga yordam beriladi. Qachon (bir narsaga) qasam ichsang-da, soʻng undan boshqasini undan koʻra yaxshiroq (deb) koʻrsang, qasamingni kafforat qil va oʻsha yaxshiroq (ishni) qil», dedilar.(Абдураҳмон ибн Самура (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ: «Эй Абдураҳмон, иморатни (ҳокимликни) сўрама; чунки агар у сенга сўраш (орқали) берилса, сен унга (ўзинг) топшириб қўйиласан (ёрдам берилмайсан); агар у сенга сўрамасдан берилса, унда сенга ёрдам берилади. Қачон (бир нарсага) қасам ичсанг-да, сўнг ундан бошқасини ундан кўра яхшироқ (деб) кўрсанг, қасамингни каффорат қил ва ўша яхшироқ (ишни) қил», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو مَعْمَرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، حَدَّثَنَا يُونُسُ، عَنِ الْحَسَنِ، قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ سَمُرَةَ، قَالَ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ سَمُرَةَ، لاَ تَسْأَلِ الإِمَارَةَ، فَإِنْ أُعْطِيتَهَا عَنْ مَسْأَلَةٍ وُكِلْتَ إِلَيْهَا، وَإِنْ أُعْطِيتَهَا عَنْ غَيْرِ مَسْأَلَةٍ أُعِنْتَ عَلَيْهَا، وَإِذَا حَلَفْتَ عَلَى يَمِينٍ فَرَأَيْتَ غَيْرَهَا خَيْرًا مِنْهَا، فَأْتِ الَّذِي هُوَ خَيْرٌ، وَكَفِّرْ عَنْ يَمِينِكَ ‏"‏‏.‏

(Abdurahmon ibn Samura (roziyallohu anhu) aytdi:) Rasululloh ﷺ menga: «Ey Abdurahmon ibn Samura, imoratni soʻrama; chunki agar u senga soʻrash (orqali) berilsa, sen unga (oʻzing) topshirib qoʻyilasan; agar u senga soʻramasdan berilsa, unda senga yordam beriladi. Qachon (bir narsaga) qasam ichsang-da, soʻng undan boshqasini undan koʻra yaxshiroq (deb) koʻrsang, oʻsha yaxshiroq (ishni) qil va qasamingni kafforat qil», dedilar.(Абдураҳмон ибн Самура (розияллоҳу анҳу) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ менга: «Эй Абдураҳмон ибн Самура, иморатни сўрама; чунки агар у сенга сўраш (орқали) берилса, сен унга (ўзинг) топшириб қўйиласан; агар у сенга сўрамасдан берилса, унда сенга ёрдам берилади. Қачон (бир нарсага) қасам ичсанг-да, сўнг ундан бошқасини ундан кўра яхшироқ (деб) кўрсанг, ўша яхшироқ (ишни) қил ва қасамингни каффорат қил», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّكُمْ سَتَحْرِصُونَ عَلَى الإِمَارَةِ، وَسَتَكُونُ نَدَامَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ، فَنِعْمَ الْمُرْضِعَةُ وَبِئْسَتِ الْفَاطِمَةُ ‏"‏‏.‏ وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ حُمْرَانَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْحَمِيدِ، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْحَكَمِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَوْلَهُ‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi:) U zot: «Albatta, sizlar imoratga (hokimlikka) ochkoʻzlik (hirs) qilasizlar; (lekin) u Qiyomat kuni nadomat (pushaymonlik) boʻladi. (U) — naqadar yaxshi emizuvchi (boshlanishi shirin), naqadar yomon koʻkrakdan ajratuvchi (oqibati achchiq)dir!», dedilar. (Muhammad ibn Bashshor aytdi: Bizga Abdulloh ibn Humron, (unga) Abdulhamid, (u) Said al-Maqburiydan, (u) Umar ibn Hakamdan, (u) Abu Hurayradan uning (oʻz) soʻzini (mavquf) rivoyat qildi.)(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади:) У зот: «Албатта, сизлар иморатга (ҳокимликка) очкўзлик (ҳирс) қиласизлар; (лекин) у Қиёмат куни надомат (пушаймонлик) бўлади. (У) — нақадар яхши эмизувчи (бошланиши ширин), нақадар ёмон кўкракдан ажратувчи (оқибати аччиқ)дир!», дедилар. (Муҳаммад ибн Башшор айтди: Бизга Абдуллоҳ ибн Ҳумрон, (унга) Абдулҳамид, (у) Саид ал-Мақбурийдан, (у) Умар ибн Ҳакамдан, (у) Абу Ҳурайрадан унинг (ўз) сўзини (мавқуф) ривоят қилди.)

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ بُرَيْدٍ، عَنْ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِي مُوسَى ـ رضى الله عنه ـ قَالَ دَخَلْتُ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَا وَرَجُلاَنِ مِنْ قَوْمِي فَقَالَ أَحَدُ الرَّجُلَيْنِ أَمِّرْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ وَقَالَ الآخَرُ مِثْلَهُ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّا لاَ نُوَلِّي هَذَا مَنْ سَأَلَهُ، وَلاَ مَنْ حَرَصَ عَلَيْهِ ‏"‏‏.‏

(Abu Muso (roziyallohu anhu) aytdi:) Men va qavmimdan ikki kishi Paygʻambar ﷺning huzuriga kirdik. Ikki kishidan biri: «Bizni amir (boshliq) qilib qoʻying, yo Rasululloh!» dedi. Boshqasi ham shunga oʻxshash (gap) aytdi. Shunda U zot: «Albatta, biz bu (ish)ni — uni soʻragan kishiga ham, unga ochkoʻzlik qilgan kishiga ham — topshirmaymiz», dedilar.(Абу Мусо (розияллоҳу анҳу) айтди:) Мен ва қавмимдан икки киши Пайғамбар ﷺнинг ҳузурига кирдик. Икки кишидан бири: «Бизни амир (бошлиқ) қилиб қўйинг, ё Расулуллоҳ!» деди. Бошқаси ҳам шунга ўхшаш (гап) айтди. Шунда У зот: «Албатта, биз бу (иш)ни — уни сўраган кишига ҳам, унга очкўзлик қилган кишига ҳам — топширмаймиз», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَشْهَبِ، عَنِ الْحَسَنِ، أَنَّ عُبَيْدَ اللَّهِ بْنَ زِيَادٍ، عَادَ مَعْقِلَ بْنَ يَسَارٍ فِي مَرَضِهِ الَّذِي مَاتَ فِيهِ فَقَالَ لَهُ مَعْقِلٌ إِنِّي مُحَدِّثُكَ حَدِيثًا سَمِعْتُهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَا مِنْ عَبْدٍ اسْتَرْعَاهُ اللَّهُ رَعِيَّةً، فَلَمْ يَحُطْهَا بِنَصِيحَةٍ، إِلاَّ لَمْ يَجِدْ رَائِحَةَ الْجَنَّةِ ‏"‏‏.‏

(Hasan (al-Basriy) rivoyat qildiki,) Ubaydulloh ibn Ziyod Maʼqil ibn Yasor (roziyallohu anhu)ni — u oʻzi vafot etgan (oʻsha) kasalligida — koʻrgani (yoʻqlagani) keldi. Maʼqil unga: «Men senga Rasululloh ﷺdan eshitgan bir hadisni aytib beraman; men Paygʻambar ﷺning shunday deganlarini eshitganman: ‹Allohni unga bir raiyatni (boshqarishni) topshirgan-da, soʻng u uni nasihat bilan (himoya qilib) saqlamaydigan hech bir banda yoʻqki, magar u jannat hidini topmaydi›», dedi.(Ҳасан (ал-Басрий) ривоят қилдики,) Убайдуллоҳ ибн Зиёд Маъқил ибн Ясор (розияллоҳу анҳу)ни — у ўзи вафот этган (ўша) касаллигида — кўргани (йўқлагани) келди. Маъқил унга: «Мен сенга Расулуллоҳ ﷺдан эшитган бир ҳадисни айтиб бераман; мен Пайғамбар ﷺнинг шундай деганларини эшитганман: ‹Аллоҳни унга бир раиятни (бошқаришни) топширган-да, сўнг у уни насиҳат билан (ҳимоя қилиб) сақламайдиган ҳеч бир банда йўқки, магар у жаннат ҳидини топмайди›», деди.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَخْبَرَنَا حُسَيْنٌ الْجُعْفِيُّ، قَالَ زَائِدَةُ ذَكَرَهُ عَنْ هِشَامٍ، عَنِ الْحَسَنِ، قَالَ أَتَيْنَا مَعْقِلَ بْنَ يَسَارٍ نَعُودُهُ فَدَخَلَ عُبَيْدُ اللَّهِ فَقَالَ لَهُ مَعْقِلٌ أُحَدِّثُكَ حَدِيثًا سَمِعْتُهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ مَا مِنْ وَالٍ يَلِي رَعِيَّةً مِنَ الْمُسْلِمِينَ، فَيَمُوتُ وَهْوَ غَاشٌّ لَهُمْ، إِلاَّ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ ‏"‏‏.‏

(Hasan (al-Basriy) aytdi:) Biz Maʼqil ibn Yasorni koʻrgani (yoʻqlagani) keldik, shunda Ubaydulloh (ibn Ziyod) kirdi. Maʼqil unga: «Men senga Rasululloh ﷺdan eshitgan bir hadisni aytib beraman», dedi: U zot: «Musulmonlardan bir raiyatga voliy (hokim) boʻlgan-da, ularga xiyonat (gʻashsh) qilgan holda oʻladigan hech bir voliy yoʻqki, magar Alloh unga jannatni harom qilmasin», dedilar.(Ҳасан (ал-Басрий) айтди:) Биз Маъқил ибн Ясорни кўргани (йўқлагани) келдик, шунда Убайдуллоҳ (ибн Зиёд) кирди. Маъқил унга: «Мен сенга Расулуллоҳ ﷺдан эшитган бир ҳадисни айтиб бераман», деди: У зот: «Мусулмонлардан бир раиятга волий (ҳоким) бўлган-да, уларга хиёнат (ғашш) қилган ҳолда ўладиган ҳеч бир волий йўқки, магар Аллоҳ унга жаннатни ҳаром қилмасин», дедилар.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ الْوَاسِطِيُّ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ، عَنِ الْجُرَيْرِيِّ، عَنِ طَرِيفٍ أَبِي تَمِيمَةَ، قَالَ شَهِدْتُ صَفْوَانَ وَجُنْدَبًا وَأَصْحَابَهُ وَهْوَ يُوصِيهِمْ فَقَالُوا هَلْ سَمِعْتَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم شَيْئًا قَالَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ ‏"‏ مَنْ سَمَّعَ سَمَّعَ اللَّهُ بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ـ قَالَ ـ وَمَنْ يُشَاقِقْ يَشْقُقِ اللَّهُ عَلَيْهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏‏.‏ فَقَالُوا أَوْصِنَا‏.‏ فَقَالَ‏"‏ إِنَّ أَوَّلَ مَا يُنْتِنُ مِنَ الإِنْسَانِ بَطْنُهُ، فَمَنِ اسْتَطَاعَ أَنْ لاَ يَأْكُلَ إِلاَّ طَيِّبًا فَلْيَفْعَلْ، وَمَنِ اسْتَطَاعَ أَنْ لاَ يُحَالَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجَنَّةِ بِمِلْءِ كَفِّهِ مِنْ دَمٍ أَهْرَاقَهُ فَلْيَفْعَلْ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ لأَبِي عَبْدِ اللَّهِ مَنْ يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم جُنْدَبٌ قَالَ نَعَمْ جُنْدَبٌ‏.‏

(Torif Abu Tamima aytdi:) Men Safvon, Jundab va uning hamrohlarining (majlisida) hozir boʻldim — u (Jundab) ularga vasiyat (nasihat) qilardi. Ular: «Sen Rasululloh ﷺdan biror narsa eshitganmisan?» dedilar. U: «Men U zotning shunday deganlarini eshitganman: ‹Kim (oʻz amalini riyo bilan) eshittirsa, Alloh Qiyomat kuni uni (sharmandasini) eshittiradi; kim (musulmonlarga) mashaqqat (shiqoq) solsa, Alloh Qiyomat kuni unga mashaqqat soladi›», dedi. Ular: «Bizga vasiyat (nasihat) qil», dedilar. U: «Albatta, insondan birinchi (boʻlib) sasiydigan (chiriydigan) narsa — uning qornidir; bas, kim faqat halol (pok narsa)nigina yeyishga qodir boʻlsa, shunday qilsin; va kim — toʻkkan bir hovuch qoni bilan — oʻzi bilan jannat orasi toʻsib qoʻyilmasligiga qodir boʻlsa, shunday qilsin (qon toʻkishdan saqlansin)», dedi. (Roviy aytdi:) Men Abu Abdullohga (Buxoriyga): «‹Men Rasululloh ﷺdan eshitdim› deydigan — Jundabmi?» dedim. U: «Ha, Jundab», dedi.(Ториф Абу Тамима айтди:) Мен Сафвон, Жундаб ва унинг ҳамроҳларининг (мажлисида) ҳозир бўлдим — у (Жундаб) уларга васият (насиҳат) қиларди. Улар: «Сен Расулуллоҳ ﷺдан бирор нарса эшитганмисан?» дедилар. У: «Мен У зотнинг шундай деганларини эшитганман: ‹Ким (ўз амалини риё билан) эшиттирса, Аллоҳ Қиёмат куни уни (шармандасини) эшиттиради; ким (мусулмонларга) машаққат (шиқоқ) солса, Аллоҳ Қиёмат куни унга машаққат солади›», деди. Улар: «Бизга васият (насиҳат) қил», дедилар. У: «Албатта, инсондан биринчи (бўлиб) сасийдиган (чирийдиган) нарса — унинг қорнидир; бас, ким фақат ҳалол (пок нарса)нигина ейишга қодир бўлса, шундай қилсин; ва ким — тўккан бир ҳовуч қони билан — ўзи билан жаннат ораси тўсиб қўйилмаслигига қодир бўлса, шундай қилсин (қон тўкишдан сақлансин)», деди. (Ровий айтди:) Мен Абу Абдуллоҳга (Бухорийга): «‹Мен Расулуллоҳ ﷺдан эшитдим› дейдиган — Жундабми?» дедим. У: «Ҳа, Жундаб», деди.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ سَالِمِ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ، حَدَّثَنَا أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ بَيْنَمَا أَنَا وَالنَّبِيُّ، صلى الله عليه وسلم خَارِجَانِ مِنَ الْمَسْجِدِ فَلَقِيَنَا رَجُلٌ عِنْدَ سُدَّةِ الْمَسْجِدِ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَتَى السَّاعَةُ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا أَعْدَدْتَ لَهَا ‏"‏ فَكَأَنَّ الرَّجُلَ اسْتَكَانَ ثُمَّ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا أَعْدَدْتُ لَهَا كَبِيرَ صِيَامٍ وَلاَ صَلاَةٍ وَلاَ صَدَقَةٍ، وَلَكِنِّي أُحِبُّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَنْتَ مَعَ مَنْ أَحْبَبْتَ ‏"‏‏.‏

(Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) aytdi:) Men va Paygʻambar ﷺ masjiddan chiqib ketayotgan paytimizda, masjid eshigi (sudda)ning oldida bir kishi bizni uchratdi-da: «Yo Rasululloh, Soat (Qiyomat) qachon?» dedi. Paygʻambar ﷺ: «Sen unga nima tayyorlading?» dedilar. Goʻyo u kishi (javob topolmay) boʻshashib qoldi, soʻng: «Yo Rasululloh, men unga koʻp roʻza, namoz yoki sadaqa tayyorlamaganman; lekin men Allohni va Uning Rasulini sevaman», dedi. U zot: «Sen oʻzing sevgan kishi bilan (birga)san», dedilar.(Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) айтди:) Мен ва Пайғамбар ﷺ масжиддан чиқиб кетаётган пайтимизда, масжид эшиги (судда)нинг олдида бир киши бизни учратди-да: «Ё Расулуллоҳ, Соат (Қиёмат) қачон?» деди. Пайғамбар ﷺ: «Сен унга нима тайёрладинг?» дедилар. Гўё у киши (жавоб тополмай) бўшашиб қолди, сўнг: «Ё Расулуллоҳ, мен унга кўп рўза, намоз ёки садақа тайёрламаганман; лекин мен Аллоҳни ва Унинг Расулини севаман», деди. У зот: «Сен ўзинг севган киши билан (бирга)сан», дедилар.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الصَّمَدِ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، حَدَّثَنَا ثَابِتٌ الْبُنَانِيُّ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، يَقُولُ لاِمْرَأَةٍ مِنْ أَهْلِهِ تَعْرِفِينَ فُلاَنَةَ قَالَتْ نَعَمْ‏.‏ قَالَ فَإِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم مَرَّ بِهَا وَهْىَ تَبْكِي عِنْدَ قَبْرٍ فَقَالَ ‏"‏ اتَّقِي اللَّهَ وَاصْبِرِي ‏"‏‏.‏ فَقَالَتْ إِلَيْكَ عَنِّي، فَإِنَّكَ خِلْوٌ مِنْ مُصِيبَتِي‏.‏ قَالَ فَجَاوَزَهَا وَمَضَى فَمَرَّ بِهَا رَجُلٌ فَقَالَ مَا قَالَ لَكِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏ قَالَتْ مَا عَرَفْتُهُ قَالَ إِنَّهُ لَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ فَجَاءَتْ إِلَى بَابِهِ فَلَمْ تَجِدْ عَلَيْهِ بَوَّابًا فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَاللَّهِ مَا عَرَفْتُكَ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ الصَّبْرَ عِنْدَ أَوَّلِ صَدْمَةٍ ‏"‏‏.‏

(Sobit al-Bunoniy aytdiki, Anas ibn Molik oʻz ahlidan boʻlgan bir ayolga:) «Sen falon (ayol)ni taniysanmi?» dedi. U: «Ha», dedi. (Anas) aytdi: Paygʻambar ﷺ u (ayol)ning yonidan — u bir qabr oldida yigʻlayotgan paytda — oʻtdilar-da: «Allohdan qoʻrq va sabr qil», dedilar. U (ayol): «Mendan nari ket! Sen mening musibatimga yoʻliqmagansan (uni boshdan kechirmagansan)», dedi. (Roviy aytdi:) U zot uni (ayolni) oʻtib, (yoʻllarida) ketdilar. Shunda unga bir kishi yoʻliqib: «Rasululloh ﷺ senga nima dedilar?» dedi. U: «Men ularni tanimaganman», dedi. (Kishi): «U — albatta, Rasululloh ﷺdir», dedi. (Roviy aytdi:) Bas, u (ayol) U zotning eshiklariga keldi-da, eshikda bir darvozabon topmadi va: «Yo Rasululloh, vallohi, men Sizni tanimagan edim», dedi. Paygʻambar ﷺ: «Albatta, (haqiqiy) sabr — (musibatning) birinchi zarbasi (kelgan) paytdadir», dedilar.(Собит ал-Буноний айтдики, Анас ибн Молик ўз аҳлидан бўлган бир аёлга:) «Сен фалон (аёл)ни танийсанми?» деди. У: «Ҳа», деди. (Анас) айтди: Пайғамбар ﷺ у (аёл)нинг ёнидан — у бир қабр олдида йиғлаётган пайтда — ўтдилар-да: «Аллоҳдан қўрқ ва сабр қил», дедилар. У (аёл): «Мендан нари кет! Сен менинг мусибатимга йўлиқмагансан (уни бошдан кечирмагансан)», деди. (Ровий айтди:) У зот уни (аёлни) ўтиб, (йўлларида) кетдилар. Шунда унга бир киши йўлиқиб: «Расулуллоҳ ﷺ сенга нима дедилар?» деди. У: «Мен уларни танимаганман», деди. (Киши): «У — албатта, Расулуллоҳ ﷺдир», деди. (Ровий айтди:) Бас, у (аёл) У зотнинг эшикларига келди-да, эшикда бир дарвозабон топмади ва: «Ё Расулуллоҳ, валлоҳи, мен Сизни танимаган эдим», деди. Пайғамбар ﷺ: «Албатта, (ҳақиқий) сабр — (мусибатнинг) биринчи зарбаси (келган) пайтдадир», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ خَالِدٍ الذُّهْلِيُّ ، حَدَّثَنَا الْأَنْصَارِيُّ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ، قَالَ : حَدَّثَنِي أَبِي ، عَنْ ثُمَامَةَ ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ، قَالَ :إِنَّ قَيْسَ بْنَ سَعْدٍ كَانَ يَكُونُ بَيْنَ يَدَيِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، بِمَنْزِلَةِ صَاحِبِ الشُّرَطِ مِنَ الْأَمِيرِ "

(Anas (roziyallohu anhu) aytdi:) Albatta, Qays ibn Saʼd Paygʻambar ﷺning oldilarida — amirning oldidagi shurta (qoʻriqchi-tartibchi) boshligʻi mavqeida — boʻlardi.(Анас (розияллоҳу анҳу) айтди:) Албатта, Қайс ибн Саъд Пайғамбар ﷺнинг олдиларида — амирнинг олдидаги шурта (қўриқчи-тартибчи) бошлиғи мавқеида — бўларди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ قُرَّةَ، حَدَّثَنِي حُمَيْدُ بْنُ هِلاَلٍ، حَدَّثَنَا أَبُو بُرْدَةَ، عَنْ أَبِي مُوسَى، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم بَعَثَهُ وَأَتْبَعَهُ بِمُعَاذٍ‏.‏

(Abu Muso (roziyallohu anhu) rivoyat qildiki,) Paygʻambar ﷺ uni (Yamanga) yubordilar va uning ortidan Muozni (ham) yubordilar.(Абу Мусо (розияллоҳу анҳу) ривоят қилдики,) Пайғамбар ﷺ уни (Яманга) юбордилар ва унинг ортидан Муозни (ҳам) юбордилар.

حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الصَّبَّاحِ، حَدَّثَنَا مَحْبُوبُ بْنُ الْحَسَنِ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ هِلاَلٍ، عَنْ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِي مُوسَى، أَنَّ رَجُلاً، أَسْلَمَ ثُمَّ تَهَوَّدَ، فَأَتَى مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ وَهْوَ عِنْدَ أَبِي مُوسَى فَقَالَ مَا هَذَا قَالَ أَسْلَمَ ثُمَّ تَهَوَّدَ‏.‏ قَالَ لاَ أَجْلِسُ حَتَّى أَقْتُلَهُ، قَضَاءُ اللَّهِ وَرَسُولِهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏

(Abu Muso (roziyallohu anhu) rivoyat qildiki,) Bir kishi islomni qabul qilgan, soʻng yahudiy boʻlgan (irtidod qilgan) edi. Muoz ibn Jabal — Abu Musoning huzurida ekan — keldi-da: «Bu nima (gap)?» dedi. (Abu Muso): «(Bu kishi) islomni qabul qilgan, soʻng yahudiy boʻldi», dedi. (Muoz): «Men uni oʻldirmagunimcha oʻtirmayman; (bu) — Allohning va Uning Rasuli ﷺning hukmidir», dedi.(Абу Мусо (розияллоҳу анҳу) ривоят қилдики,) Бир киши исломни қабул қилган, сўнг яҳудий бўлган (иртидод қилган) эди. Муоз ибн Жабал — Абу Мусонинг ҳузурида экан — келди-да: «Бу нима (гап)?» деди. (Абу Мусо): «(Бу киши) исломни қабул қилган, сўнг яҳудий бўлди», деди. (Муоз): «Мен уни ўлдирмагунимча ўтирмайман; (бу) — Аллоҳнинг ва Унинг Расули ﷺнинг ҳукмидир», деди.

حَدَّثَنَا آدَمُ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ عُمَيْرٍ، سَمِعْتُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ أَبِي بَكْرَةَ، قَالَ كَتَبَ أَبُو بَكْرَةَ إِلَى ابْنِهِ وَكَانَ بِسِجِسْتَانَ بِأَنْ لاَ تَقْضِيَ بَيْنَ اثْنَيْنِ وَأَنْتَ غَضْبَانُ، فَإِنِّي سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ لاَ يَقْضِيَنَّ حَكَمٌ بَيْنَ اثْنَيْنِ وَهْوَ غَضْبَانُ ‏"‏‏.‏

(Abdurahmon ibn Abu Bakra aytdi:) Abu Bakra oʻz oʻgʻliga — u Sijistonda ekan — shunday (xat) yozdi: «Sen ikki kishi orasida gʻazabli holatda hukm qilma; chunki men Paygʻambar ﷺning shunday deganlarini eshitganman: ‹Hech bir hakam (qozi) ikki kishi orasida — gʻazabli holatda — aslo hukm qilmasin›», (deb).(Абдураҳмон ибн Абу Бакра айтди:) Абу Бакра ўз ўғлига — у Сижистонда экан — шундай (хат) ёзди: «Сен икки киши орасида ғазабли ҳолатда ҳукм қилма; чунки мен Пайғамбар ﷺнинг шундай деганларини эшитганман: ‹Ҳеч бир ҳакам (қози) икки киши орасида — ғазабли ҳолатда — асло ҳукм қилмасин›», (деб).

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُقَاتِلٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي خَالِدٍ، عَنْ قَيْسِ بْنِ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ أَبِي مَسْعُودٍ الأَنْصَارِيِّ، قَالَ جَاءَ رَجُلٌ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنِّي وَاللَّهِ لأَتَأَخَّرُ عَنْ صَلاَةِ الْغَدَاةِ مِنْ أَجْلِ فُلاَنٍ، مِمَّا يُطِيلُ بِنَا فِيهَا‏.‏ قَالَ فَمَا رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَطُّ أَشَدَّ غَضَبًا فِي مَوْعِظَةٍ مِنْهُ يَوْمَئِذٍ، ثُمَّ قَالَ ‏"‏ يَا أَيُّهَا النَّاسُ، إِنَّ مِنْكُمْ مُنَفِّرِينَ، فَأَيُّكُمْ مَا صَلَّى بِالنَّاسِ فَلْيُوجِزْ، فَإِنَّ فِيهِمُ الْكَبِيرَ وَالضَّعِيفَ وَذَا الْحَاجَةِ ‏"‏‏.‏

(Abu Masʼud al-Ansoriy (roziyallohu anhu) aytdi:) Bir kishi Rasululloh ﷺning huzurlariga kelib: «Yo Rasululloh, vallohi, men bomdod namozidan — falon kishi sababli, u bizga (namozni) uzun qilgani uchun — kechikaman (qoʻyaman)», dedi. (Roviy aytdi:) Men Paygʻambar ﷺni hech qachon biror vaʼzda oʻsha kungidan koʻra qattiqroq gʻazablangan holda koʻrmadim. Soʻng U zot: «Ey odamlar, albatta, sizlarning ichingizda (odamlarni dindan) nafratlantiruvchilar bor; bas, qaysingiz odamlarga (imom boʻlib) namoz oʻqisa, qisqa qilsin; chunki ular orasida keksa, zaif va hojati bor (kishilar) bor», dedilar.(Абу Масъуд ал-Ансорий (розияллоҳу анҳу) айтди:) Бир киши Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига келиб: «Ё Расулуллоҳ, валлоҳи, мен бомдод намозидан — фалон киши сабабли, у бизга (намозни) узун қилгани учун — кечикаман (қўяман)», деди. (Ровий айтди:) Мен Пайғамбар ﷺни ҳеч қачон бирор ваъзда ўша кунгидан кўра қаттиқроқ ғазабланган ҳолда кўрмадим. Сўнг У зот: «Эй одамлар, албатта, сизларнинг ичингизда (одамларни диндан) нафратлантирувчилар бор; бас, қайсингиз одамларга (имом бўлиб) намоз ўқиса, қисқа қилсин; чунки улар орасида кекса, заиф ва ҳожати бор (кишилар) бор», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي يَعْقُوبَ الْكِرْمَانِيُّ، حَدَّثَنَا حَسَّانُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا يُونُسُ، قَالَ مُحَمَّدٌ أَخْبَرَنِي سَالِمٌ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ، أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، طَلَّقَ امْرَأَتَهُ وَهْىَ حَائِضٌ، فَذَكَرَ عُمَرُ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم، فَتَغَيَّظَ فِيهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ قَالَ ‏"‏ لِيُرَاجِعْهَا، ثُمَّ لْيُمْسِكْهَا حَتَّى تَطْهُرَ، ثُمَّ تَحِيضَ فَتَطْهُرَ، فَإِنْ بَدَا لَهُ أَنْ يُطَلِّقَهَا فَلْيُطَلِّقْهَا ‏"‏‏.‏

(Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo) xabar berdiki,) U oʻz xotinini — u hayzli (ekan) paytida — taloq qildi. Shunda Umar buni Paygʻambar ﷺga zikr qildi; Rasululloh ﷺ bunda gʻazablandilar-da: «U (xotiniga) qaytsin (rujuʼ qilsin), soʻng uni — toki u poklanib, soʻng (yana) hayz koʻrib, (yana) poklanguncha — (nikohida) ushlab tursin. Soʻng agar uni taloq qilish (fikri) unga maʼqul koʻrinsa, uni (oʻsha pok holatda) taloq qilsin», dedilar.(Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) хабар бердики,) У ўз хотинини — у ҳайзли (экан) пайтида — талоқ қилди. Шунда Умар буни Пайғамбар ﷺга зикр қилди; Расулуллоҳ ﷺ бунда ғазабландилар-да: «У (хотинига) қайцин (ружуъ қилсин), сўнг уни — токи у покланиб, сўнг (яна) ҳайз кўриб, (яна) поклангунча — (никоҳида) ушлаб турсин. Сўнг агар уни талоқ қилиш (фикри) унга маъқул кўринса, уни (ўша пок ҳолатда) талоқ қилсин», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، حَدَّثَنِي عُرْوَةُ، أَنَّ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ جَاءَتْ هِنْدٌ بِنْتُ عُتْبَةَ بْنِ رَبِيعَةَ فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ، وَاللَّهِ مَا كَانَ عَلَى ظَهْرِ الأَرْضِ أَهْلُ خِبَاءٍ أَحَبَّ إِلَىَّ أَنْ يَذِلُّوا مِنْ أَهْلِ خِبَائِكَ، وَمَا أَصْبَحَ الْيَوْمَ عَلَى ظَهْرِ الأَرْضِ أَهْلُ خِبَاءٍ أَحَبَّ إِلَىَّ أَنْ يَعِزُّوا مِنْ أَهْلِ خِبَائِكَ‏.‏ ثُمَّ قَالَتْ إِنَّ أَبَا سُفْيَانَ رَجُلٌ مِسِّيكٌ، فَهَلْ عَلَىَّ مِنْ حَرَجٍ أَنْ أُطْعِمَ الَّذِي لَهُ عِيَالَنَا قَالَ لَهَا ‏"‏ لاَ حَرَجَ عَلَيْكِ أَنْ تُطْعِمِيهِمْ مِنْ مَعْرُوفٍ ‏"‏‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) aytdi:) Hind bint Utba ibn Rabia kelib: «Yo Rasululloh, vallohi, yer yuzida — sening xonadoning ahlidan koʻra — xor boʻlishi men uchun sevimliroq boʻlgan biror xonadon (chodir) ahli yoʻq edi; (lekin) bugun yer yuzida — sening xonadoning ahlidan koʻra — aziz boʻlishi men uchun sevimliroq boʻlgan biror xonadon ahli (ham) qolmadi», dedi. Soʻng u: «Albatta, Abu Sufyon — xasis (ziqna) kishi; bas, men uning (mol)idan oilamizga yedirsam (xarajatlasam), menga biror gunoh (harj) boʻladimi?» dedi. U zot unga: «Ularga maʼruf (oʻrtacha, qoidali) ravishda yedirsang, senga hech gunoh yoʻq», dedilar.(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди:) Ҳинд бинт Утба ибн Рабиа келиб: «Ё Расулуллоҳ, валлоҳи, ер юзида — сенинг хонадонинг аҳлидан кўра — хор бўлиши мен учун севимлироқ бўлган бирор хонадон (чодир) аҳли йўқ эди; (лекин) бугун ер юзида — сенинг хонадонинг аҳлидан кўра — азиз бўлиши мен учун севимлироқ бўлган бирор хонадон аҳли (ҳам) қолмади», деди. Сўнг у: «Албатта, Абу Суфён — хасис (зиқна) киши; бас, мен унинг (мол)идан оиламизга едирсам (харажатласам), менга бирор гуноҳ (ҳарж) бўладими?» деди. У зот унга: «Уларга маъруф (ўртача, қоидали) равишда едирсанг, сенга ҳеч гуноҳ йўқ», дедилар.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ سَمِعْتُ قَتَادَةَ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ لَمَّا أَرَادَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَكْتُبَ إِلَى الرُّومِ قَالُوا إِنَّهُمْ لاَ يَقْرَءُونَ كِتَابًا إِلاَّ مَخْتُومًا‏.‏ فَاتَّخَذَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم خَاتَمًا مِنْ فِضَّةٍ، كَأَنِّي أَنْظُرُ إِلَى وَبِيصِهِ، وَنَقْشُهُ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ‏.‏

(Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ Rum (podshohi)ga xat yozmoqchi boʻlganlarida, (sahobalar): «Ular faqat muhrlangan xatni oʻqiydilar», dedilar. Bas, Paygʻambar ﷺ kumushdan bir uzuk (muhr) oldilar — goʻyo men hozir ham uning yaltirashiga qarab turibman — uning naqshi (yozuvi): ‹Muhammadun Rasululloh› (edi).(Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ Рум (подшоҳи)га хат ёзмоқчи бўлганларида, (саҳобалар): «Улар фақат муҳрланган хатни ўқийдилар», дедилар. Бас, Пайғамбар ﷺ кумушдан бир узук (муҳр) олдилар — гўё мен ҳозир ҳам унинг ялтирашига қараб турибман — унинг нақши (ёзуви): ‹Муҳаммадун Расулуллоҳ› (эди).

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَخْبَرَنِي السَّائِبُ بْنُ يَزِيدَ ابْنُ أُخْتِ، نَمِرٍ أَنَّ حُوَيْطِبَ بْنَ عَبْدِ الْعُزَّى، أَخْبَرَهُ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ السَّعْدِيِّ أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، قَدِمَ عَلَى عُمَرَ فِي خِلاَفَتِهِ فَقَالَ لَهُ عُمَرُ أَلَمْ أُحَدَّثْ أَنَّكَ تَلِي مِنْ أَعْمَالِ النَّاسِ أَعْمَالاً، فَإِذَا أُعْطِيتَ الْعُمَالَةَ كَرِهْتَهَا‏.‏ فَقُلْتُ بَلَى‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ مَا تُرِيدُ إِلَى ذَلِكَ قُلْتُ إِنَّ لِي أَفْرَاسًا وَأَعْبُدًا، وَأَنَا بِخَيْرٍ، وَأَرِيدُ أَنْ تَكُونَ عُمَالَتِي صَدَقَةً عَلَى الْمُسْلِمِينَ‏.‏ قَالَ عُمَرُ لاَ تَفْعَلْ فَإِنِّي كُنْتُ أَرَدْتُ الَّذِي أَرَدْتَ فَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُعْطِينِي الْعَطَاءَ فَأَقُولُ أَعْطِهِ أَفْقَرَ إِلَيْهِ مِنِّي‏.‏ حَتَّى أَعْطَانِي مَرَّةً مَالاً فَقُلْتُ أَعْطِهِ أَفْقَرَ إِلَيْهِ مِنِّي‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ خُذْهُ فَتَمَوَّلْهُ وَتَصَدَّقْ بِهِ، فَمَا جَاءَكَ مِنْ هَذَا الْمَالِ وَأَنْتَ غَيْرُ مُشْرِفٍ وَلاَ سَائِلٍ فَخُذْهُ، وَإِلاَّ فَلاَ تُتْبِعْهُ نَفْسَكَ ‏"‏

(Abdulloh ibn Saʼdiy xabar berdiki,) U Umarning huzuriga — uning xalifaligi (davri)da — keldi. Umar unga: «Menga aytishlaricha, sen odamlarning ishlaridan baʼzi ishlarni (amaldorlik) qilar ekansan-da, qachon senga umola (ish haqi) berilsa, uni yoqtirmas (rad qilar) ekansan (— shu rostmi)?» dedi. Men: «Ha (shunday)», dedim. Umar: «Sen bundan nimani (qanday maqsadni) istaysan?» dedi. Men: «Mening otlarim va qullarim bor, men yaxshi (turmush)daman; va men oʻz maoshim musulmonlarga sadaqa boʻlishini istayman», dedim. Umar: «Bunday qilma; chunki men (ham) sen istagan (narsa)ni istagan edim: Rasululloh ﷺ menga ato (ulush) berar edilar, men esa: ‹Buni mendan koʻra muhtojroq (kishi)ga bering›, der edim. Hatto U zot bir marta menga mol berdilar, men: ‹Buni mendan koʻra muhtojroq kishiga bering›, dedim. Shunda Paygʻambar ﷺ: ‹Uni ol-da, (oʻzingga) mol qil va undan sadaqa qil. Mana shu moldan — sen (uni) koʻzlamagan (talab qilmagan) va soʻramagan holda — senga kelganini ol; (bunday) boʻlmasa, oʻz nafsingni unga ergashtirma (uning ortidan quvma)›, dedilar», dedi.(Абдуллоҳ ибн Саъдий хабар бердики,) У Умарнинг ҳузурига — унинг халифалиги (даври)да — келди. Умар унга: «Менга айтишларича, сен одамларнинг ишларидан баъзи ишларни (амалдорлик) қилар экансан-да, қачон сенга умола (иш ҳақи) берилса, уни ёқтирмас (рад қилар) экансан (— шу ростми)?» деди. Мен: «Ҳа (шундай)», дедим. Умар: «Сен бундан нимани (қандай мақсадни) истайсан?» деди. Мен: «Менинг отларим ва қулларим бор, мен яхши (турмуш)даман; ва мен ўз маошим мусулмонларга садақа бўлишини истайман», дедим. Умар: «Бундай қилма; чунки мен (ҳам) сен истаган (нарса)ни истаган эдим: Расулуллоҳ ﷺ менга ато (улуш) берар эдилар, мен эса: ‹Буни мендан кўра муҳтожроқ (киши)га беринг›, дер эдим. Ҳатто У зот бир марта менга мол бердилар, мен: ‹Буни мендан кўра муҳтожроқ кишига беринг›, дедим. Шунда Пайғамбар ﷺ: ‹Уни ол-да, (ўзингга) мол қил ва ундан садақа қил. Мана шу молдан — сен (уни) кўзламаган (талаб қилмаган) ва сўрамаган ҳолда — сенга келганини ол; (бундай) бўлмаса, ўз нафсингни унга эргаштирма (унинг ортидан қувма)›, дедилар», деди.

وَعَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ حَدَّثَنِي سَالِمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، أَنْ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ، قَالَ سَمِعْتُ عُمَرَ، يَقُولُ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُعْطِينِي الْعَطَاءَ فَأَقُولُ أَعْطِهِ أَفْقَرَ إِلَيْهِ مِنِّي‏.‏ حَتَّى أَعْطَانِي مَرَّةً مَالاً فَقُلْتُ أَعْطِهِ مَنْ هُوَ أَفْقَرُ إِلَيْهِ مِنِّي‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ خُذْهُ فَتَمَوَّلْهُ وَتَصَدَّقْ بِهِ، فَمَا جَاءَكَ مِنْ هَذَا الْمَالِ وَأَنْتَ غَيْرُ مُشْرِفٍ وَلاَ سَائِلٍ فَخُذْهُ، وَمَا لاَ فَلاَ تُتْبِعْهُ نَفْسَكَ ‏"‏‏.‏

(Zuhriydan (yana rivoyat qilinadiki,) Salim ibn Abdulloh aytdi: Abdulloh ibn Umar dedi:) Men Umarning shunday deganini eshitdim: Paygʻambar ﷺ menga ato (ulush) berar edilar, men esa: «Buni mendan koʻra muhtojroq (kishi)ga bering», der edim. Hatto U zot bir marta menga mol berdilar, men: «Buni — mendan koʻra unga muhtojroq boʻlgan kishiga bering», dedim. Shunda Paygʻambar ﷺ: «Uni ol-da, (oʻzingga) mol qil va undan sadaqa qil. Mana shu moldan — sen (uni) koʻzlamagan va soʻramagan holda — senga kelganini ol; boʻlmaganini esa oʻz nafsingni unga ergashtirma (quvma)», dedilar.(Зуҳрийдан (яна ривоят қилинадики,) Салим ибн Абдуллоҳ айтди: Абдуллоҳ ибн Умар деди:) Мен Умарнинг шундай деганини эшитдим: Пайғамбар ﷺ менга ато (улуш) берар эдилар, мен эса: «Буни мендан кўра муҳтожроқ (киши)га беринг», дер эдим. Ҳатто У зот бир марта менга мол бердилар, мен: «Буни — мендан кўра унга муҳтожроқ бўлган кишига беринг», дедим. Шунда Пайғамбар ﷺ: «Уни ол-да, (ўзингга) мол қил ва ундан садақа қил. Мана шу молдан — сен (уни) кўзламаган ва сўрамаган ҳолда — сенга келганини ол; бўлмаганини эса ўз нафсингни унга эргаштирма (қувма)», дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ الزُّهْرِيُّ عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ، قَالَ شَهِدْتُ الْمُتَلاَعِنَيْنِ وَأَنَا ابْنُ خَمْسَ، عَشْرَةَ فُرِّقَ بَيْنَهُمَا‏.‏

(Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu) aytdi:) Men muloana qiluvchi (qasamlashuvchi) er-xotinning (ishida) hozir boʻldim — men oʻn besh yoshda edim. Ular ikkovining orasi (nikohi) ajratildi.(Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу) айтди:) Мен мулоана қилувчи (қасамлашувчи) эр-хотиннинг (ишида) ҳозир бўлдим — мен ўн беш ёшда эдим. Улар икковининг ораси (никоҳи) ажратилди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَنِي ابْنُ شِهَابٍ، عَنْ سَهْلٍ، أَخِي بَنِي سَاعِدَةَ أَنَّ رَجُلاً، مِنَ الأَنْصَارِ جَاءَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ أَرَأَيْتَ رَجُلاً وَجَدَ مَعَ امْرَأَتِهِ رَجُلاً، أَيَقْتُلُهُ فَتَلاَعَنَا فِي الْمَسْجِدِ وَأَنَا شَاهِدٌ‏.‏

(Banu Soidaning (ogʻasi) Sahl (roziyallohu anhu) rivoyat qildiki,) Ansorlardan bir kishi Paygʻambar ﷺning huzuriga kelib: «Aytinglar-chi, bir kishi oʻz xotini bilan (boshqa) bir erkakni topsa, uni oʻldiradimi?» dedi. Bas, ular ikkovi masjidda liʼon (qasamlashish) qildilar — men (buni koʻrib) hozir edim.(Бану Соиданинг (оғаси) Саҳл (розияллоҳу анҳу) ривоят қилдики,) Ансорлардан бир киши Пайғамбар ﷺнинг ҳузурига келиб: «Айтинглар-чи, бир киши ўз хотини билан (бошқа) бир эркакни топса, уни ўлдирадими?» деди. Бас, улар иккови масжидда лиъон (қасамлашиш) қилдилар — мен (буни кўриб) ҳозир эдим.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنِي اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، وَسَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ أَتَى رَجُلٌ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهْوَ فِي الْمَسْجِدِ فَنَادَاهُ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي زَنَيْتُ‏.‏ فَأَعْرَضَ عَنْهُ‏.‏ فَلَمَّا شَهِدَ عَلَى نَفْسِهِ أَرْبَعًا قَالَ ‏"‏ أَبِكَ جُنُونٌ ‏"‏‏.‏ قَالَ لاَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ اذْهَبُوا بِهِ فَارْجُمُوهُ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi:) Bir kishi Rasululloh ﷺning huzuriga — U zot masjidda ekanlar — kelib, U zotni chaqirdi-da: «Yo Rasululloh, men zino qildim», dedi. U zot undan yuz oʻgirdilar. U oʻz nafsiga qarshi toʻrt marta (shahodat berib) guvohlik berganida, U zot: «Senda jinnilik (telbalik) bormi?» dedilar. U: «Yoʻq», dedi. U zot: «Uni olib boringlar-da, (hadni ijro qilib) toshboʻron qilinglar», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди:) Бир киши Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурига — У зот масжидда эканлар — келиб, У зотни чақирди-да: «Ё Расулуллоҳ, мен зино қилдим», деди. У зот ундан юз ўгирдилар. У ўз нафсига қарши тўрт марта (шаҳодат бериб) гувоҳлик берганида, У зот: «Сенда жиннилик (телбалик) борми?» дедилар. У: «Йўқ», деди. У зот: «Уни олиб боринглар-да, (ҳадни ижро қилиб) тошбўрон қилинглар», дедилар.

قَالَ ابْنُ شِهَابٍ فَأَخْبَرَنِي مَنْ، سَمِعَ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ كُنْتُ فِيمَنْ رَجَمَهُ بِالْمُصَلَّى‏.‏ رَوَاهُ يُونُسُ وَمَعْمَرٌ وَابْنُ جُرَيْجٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ جَابِرٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي الرَّجْمِ‏.‏

(Ibn Shihob aytdi: Menga Jobir ibn Abdullohni (roziyallohu anhumo) eshitgan kishi xabar berdiki, u aytdi:) Men uni (oʻsha gunohkorni) musallo (namozgoh)da toshboʻron qilganlar (jumlasi)dan edim. (Buni Yunus, Maʼmar va Ibn Jurayj ham Zuhriydan, (u) Abu Salamadan, (u) Jobirdan, (u) Paygʻambar ﷺdan rajm (toshboʻron) haqida rivoyat qildilar.)(Ибн Шиҳоб айтди: Менга Жобир ибн Абдуллоҳни (розияллоҳу анҳумо) эшитган киши хабар бердики, у айтди:) Мен уни (ўша гуноҳкорни) мусалло (намозгоҳ)да тошбўрон қилганлар (жумласи)дан эдим. (Буни Юнус, Маъмар ва Ибн Журайж ҳам Зуҳрийдан, (у) Абу Саламадан, (у) Жобирдан, (у) Пайғамбар ﷺдан ражм (тошбўрон) ҳақида ривоят қилдилар.)

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ زَيْنَبَ ابْنَةِ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ، وَإِنَّكُمْ تَخْتَصِمُونَ إِلَىَّ، وَلَعَلَّ بَعْضَكُمْ أَنْ يَكُونَ أَلْحَنَ بِحُجَّتِهِ مِنْ بَعْضٍ فَأَقْضِي نَحْوَ مَا أَسْمَعُ، فَمَنْ قَضَيْتُ لَهُ بِحَقِّ أَخِيهِ شَيْئًا فَلاَ يَأْخُذْهُ، فَإِنَّمَا أَقْطَعُ لَهُ قِطْعَةً مِنَ النَّارِ ‏"‏‏.‏

(Ummu Salama (roziyallohu anho) rivoyat qildiki,) Rasululloh ﷺ: «Albatta, men (faqat) bir insonman; sizlar mening huzurimga (daʼvolashib) kelasizlar — ehtimol, baʼzingiz oʻz hujjatini (dalilini) boshqasidan koʻra (chiroyliroq, ustaroq) bayon qilar; men esa eshitganimga koʻra hukm qilaman. Bas, men kimga (oʻz) birodarining haqqidan biror narsani (xato bilan) hukm qilib bersam, u uni olmasin; chunki men unga faqat doʻzaxdan bir parcha kesib (ajratib) bergan boʻlaman, xolos», dedilar.(Умму Салама (розияллоҳу анҳо) ривоят қилдики,) Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, мен (фақат) бир инсонман; сизлар менинг ҳузуримга (даъволашиб) келасизлар — эҳтимол, баъзингиз ўз ҳужжатини (далилини) бошқасидан кўра (чиройлироқ, устароқ) баён қилар; мен эса эшитганимга кўра ҳукм қиламан. Бас, мен кимга (ўз) биродарининг ҳаққидан бирор нарсани (хато билан) ҳукм қилиб берсам, у уни олмасин; чунки мен унга фақат дўзахдан бир парча кесиб (ажратиб) берган бўламан, холос», дедилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يَحْيَى، عَنْ عُمَرَ بْنِ كَثِيرٍ، عَنْ أَبِي مُحَمَّدٍ، مَوْلَى أَبِي قَتَادَةَ أَنَّ أَبَا قَتَادَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ حُنَيْنٍ ‏"‏ مَنْ لَهُ بَيِّنَةٌ عَلَى قَتِيلٍ قَتَلَهُ، فَلَهُ سَلَبُهُ ‏"‏‏.‏ فَقُمْتُ لأَلْتَمِسَ بَيِّنَةً عَلَى قَتِيلٍ، فَلَمْ أَرَ أَحَدًا يَشْهَدُ لِي، فَجَلَسْتُ، ثُمَّ بَدَا لِي فَذَكَرْتُ أَمْرَهُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ رَجُلٌ مِنْ جُلَسَائِهِ سِلاَحُ هَذَا الْقَتِيلِ الَّذِي يَذْكُرُ عِنْدِي‏.‏ قَالَ فَأَرْضِهِ مِنْهُ‏.‏ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ كَلاَّ لاَ يُعْطِهِ أُصَيْبِغَ مِنْ قُرَيْشٍ وَيَدَعَ أَسَدًا مِنْ أُسْدِ اللَّهِ يُقَاتِلُ عَنِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ‏.‏ قَالَ فَأَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَدَّاهُ إِلَىَّ فَاشْتَرَيْتُ مِنْهُ خِرَافًا فَكَانَ أَوَّلَ مَالٍ تَأَثَّلْتُهُ‏.‏ قَالَ لِي عَبْدُ اللَّهِ عَنِ اللَّيْثِ فَقَامَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَأَدَّاهُ إِلَىَّ‏.‏ وَقَالَ أَهْلُ الْحِجَازِ الْحَاكِمُ لاَ يَقْضِي بِعِلْمِهِ، شَهِدَ بِذَلِكَ فِي وِلاَيَتِهِ أَوْ قَبْلَهَا‏.‏ وَلَوْ أَقَرَّ خَصْمٌ عِنْدَهُ لآخَرَ بِحَقٍّ فِي مَجْلِسِ الْقَضَاءِ، فَإِنَّهُ لاَ يَقْضِي عَلَيْهِ فِي قَوْلِ بَعْضِهِمْ، حَتَّى يَدْعُوَ بِشَاهِدَيْنِ فَيُحْضِرَهُمَا إِقْرَارَهُ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِرَاقِ مَا سَمِعَ أَوْ رَآهُ فِي مَجْلِسِ الْقَضَاءِ قَضَى بِهِ، وَمَا كَانَ فِي غَيْرِهِ لَمْ يَقْضِ إِلاَّ بِشَاهِدَيْنِ‏.‏ وَقَالَ آخَرُونَ مِنْهُمْ بَلْ يَقْضِي بِهِ، لأَنَّهُ مُؤْتَمَنٌ، وَإِنَّمَا يُرَادُ مِنَ الشَّهَادَةِ مَعْرِفَةُ الْحَقِّ، فَعِلْمُهُ أَكْثَرُ مِنَ الشَّهَادَةِ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ يَقْضِي بِعِلْمِهِ فِي الأَمْوَالِ، وَلاَ يَقْضِي فِي غَيْرِهَا‏.‏ وَقَالَ الْقَاسِمُ لاَ يَنْبَغِي لِلْحَاكِمِ أَنْ يُمْضِيَ قَضَاءً بِعِلْمِهِ دُونَ عِلْمِ غَيْرِهِ، مَعَ أَنَّ عِلْمَهُ أَكْثَرُ مِنْ شَهَادَةِ غَيْرِهِ، وَلَكِنَّ فِيهِ تَعَرُّضًا لِتُهَمَةِ نَفْسِهِ عِنْدَ الْمُسْلِمِينَ، وَإِيقَاعًا لَهُمْ فِي الظُّنُونِ، وَقَدْ كَرِهَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم الظَّنَّ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّمَا هَذِهِ صَفِيَّةُ ‏"‏‏.‏

(Abu Muhammad — Abu Qatodaning mavlosi — rivoyat qildiki, Abu Qatoda (roziyallohu anhu) aytdi:) Rasululloh ﷺ Hunayn kuni: «Kim oʻzi oʻldirgan bir maqtul (oʻlik dushman) ustida bayyina (dalil-guvoh) keltirsa, uning salabi (oʻljasi — qurol-yarogʻ va anjomi) uniki boʻladi», dedilar. Bas, men oʻzim oʻldirgan bir maqtul ustida bayyina (guvoh) izlash uchun turdim, ammo men uchun guvohlik beradigan hech kimni koʻrmadim, shuning uchun oʻtirdim. Soʻng menga (bir fikr) keldi-da, uning ishini Rasululloh ﷺga zikr qildim. Shunda U zotning hamsuhbatlaridan bir kishi: «Bu (kishi) zikr qilayotgan maqtulning quroli mening huzurimda», dedi. (Roviy aytdi:) U zot: «Uni undan (Abu Qatodadan) rozi qil (oʻrnini qopla)», dedilar. Shunda Abu Bakr: «Aslo! U (qurolni) — Qurayshdan boʻlgan bir mayda qushcha (kichik kishi)ga berib, Allohning sherlaridan boʻlgan, Alloh va Uning Rasuli yoʻlida jang qiladigan bir sherni (esa quruq) qoldirmaydi!» dedi. (Roviy aytdi:) Bas, Rasululloh ﷺ buyurdilar, u (qurolni) menga topshirdi. Men undan (oʻsha oʻlja puliga) bir bogʻ (xirof) sotib oldim — bu men toʻplagan birinchi mol edi. (Abdulloh menga Laysdan (rivoyat qilib) aytdi: Paygʻambar ﷺ turdilar-da, uni menga topshirdilar.) Hijoz ahli aytdi: Hokim (qozi) oʻz ilmi bilan hukm qilmaydi — u (oʻsha narsaga) oʻz hokimligi (davri)da yoki undan oldin guvoh boʻlganmi (farqi yoʻq). Agar bir daʼvogar uning huzurida — qazo (sud) majlisida — boshqasi uchun bir haqni iqror qilsa ham, ularning baʼzisining soʻziga koʻra, u (qozi) — toki ikki guvohni chaqirib, ularni (oʻsha) iqrorga hozir qilmaguncha — unga qarshi hukm qilmaydi. Iroq ahlining baʼzisi aytdi: U qazo majlisida nimani eshitsa yoki koʻrsa, shu bilan hukm qiladi; (qazo majlisidan) boshqa joyda boʻlgan (narsa)ni esa faqat ikki guvoh bilan hukm qiladi. Ulardan boshqalari aytdi: Balki, u shu bilan (oʻz ilmi bilan) hukm qiladi; chunki u — ishonchli (kishi)dir, guvohlikdan esa faqat haqni bilish koʻzlanadi, uning ilmi esa guvohlikdan koʻra (ishonchliroq va) koʻproqdir. Ularning baʼzisi aytdi: U mol-mulk (ishlari)da oʻz ilmi bilan hukm qiladi, boshqasida esa hukm qilmaydi. Qosim aytdi: Hokimga oʻz ilmi bilan — boshqaning ilmisiz — hukmni oʻtkazish toʻgʻri kelmaydi; garchi uning ilmi boshqaning guvohligidan koʻra (ishonchliroq va) koʻp boʻlsa-da; lekin bunda — musulmonlar nazdida oʻzini tuhmatga qoʻyish va ularni gumon (shubha)larga solish (xavfi) bor. Paygʻambar ﷺ esa gumonni yomon koʻrgan edilar; bas, U zot: «Bu — faqat Safiyadir», degan edilar.(Абу Муҳаммад — Абу Қатоданинг мавлоси — ривоят қилдики, Абу Қатода (розияллоҳу анҳу) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ Ҳунайн куни: «Ким ўзи ўлдирган бир мақтул (ўлик душман) устида баййина (далил-гувоҳ) келтирса, унинг салаби (ўлжаси — қурол-яроғ ва анжоми) уники бўлади», дедилар. Бас, мен ўзим ўлдирган бир мақтул устида баййина (гувоҳ) излаш учун турдим, аммо мен учун гувоҳлик берадиган ҳеч кимни кўрмадим, шунинг учун ўтирдим. Сўнг менга (бир фикр) келди-да, унинг ишини Расулуллоҳ ﷺга зикр қилдим. Шунда У зотнинг ҳамсуҳбатларидан бир киши: «Бу (киши) зикр қилаётган мақтулнинг қуроли менинг ҳузуримда», деди. (Ровий айтди:) У зот: «Уни ундан (Абу Қатодадан) рози қил (ўрнини қопла)», дедилар. Шунда Абу Бакр: «Асло! У (қуролни) — Қурайшдан бўлган бир майда қушча (кичик киши)га бериб, Аллоҳнинг шерларидан бўлган, Аллоҳ ва Унинг Расули йўлида жанг қиладиган бир шерни (эса қуруқ) қолдирмайди!» деди. (Ровий айтди:) Бас, Расулуллоҳ ﷺ буюрдилар, у (қуролни) менга топширди. Мен ундан (ўша ўлжа пулига) бир боғ (хироф) сотиб олдим — бу мен тўплаган биринчи мол эди. (Абдуллоҳ менга Лайсдан (ривоят қилиб) айтди: Пайғамбар ﷺ турдилар-да, уни менга топширдилар.) Ҳижоз аҳли айтди: Ҳоким (қози) ўз илми билан ҳукм қилмайди — у (ўша нарсага) ўз ҳокимлиги (даври)да ёки ундан олдин гувоҳ бўлганми (фарқи йўқ). Агар бир даъвогар унинг ҳузурида — қазо (суд) мажлисида — бошқаси учун бир ҳақни иқрор қилса ҳам, уларнинг баъзисининг сўзига кўра, у (қози) — токи икки гувоҳни чақириб, уларни (ўша) иқрорга ҳозир қилмагунча — унга қарши ҳукм қилмайди. Ироқ аҳлининг баъзиси айтди: У қазо мажлисида нимани эшица ёки кўрса, шу билан ҳукм қилади; (қазо мажлисидан) бошқа жойда бўлган (нарса)ни эса фақат икки гувоҳ билан ҳукм қилади. Улардан бошқалари айтди: Балки, у шу билан (ўз илми билан) ҳукм қилади; чунки у — ишончли (киши)дир, гувоҳликдан эса фақат ҳақни билиш кўзланади, унинг илми эса гувоҳликдан кўра (ишончлироқ ва) кўпроқдир. Уларнинг баъзиси айтди: У мол-мулк (ишлари)да ўз илми билан ҳукм қилади, бошқасида эса ҳукм қилмайди. Қосим айтди: Ҳокимга ўз илми билан — бошқанинг илмисиз — ҳукмни ўтказиш тўғри келмайди; гарчи унинг илми бошқанинг гувоҳлигидан кўра (ишончлироқ ва) кўп бўлса-да; лекин бунда — мусулмонлар наздида ўзини туҳматга қўйиш ва уларни гумон (шубҳа)ларга солиш (хавфи) бор. Пайғамбар ﷺ эса гумонни ёмон кўрган эдилар; бас, У зот: «Бу — фақат Сафиядир», деган эдилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ حُسَيْنٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَتَتْهُ صَفِيَّةُ بِنْتُ حُيَىٍّ فَلَمَّا رَجَعَتِ انْطَلَقَ مَعَهَا، فَمَرَّ بِهِ رَجُلاَنِ مِنَ الأَنْصَارِ فَدَعَاهُمَا فَقَالَ ‏"‏ إِنَّمَا هِيَ صَفِيَّةُ ‏"‏‏.‏ قَالاَ سُبْحَانَ اللَّهِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ إِنَّ الشَّيْطَانَ يَجْرِي مِنِ ابْنِ آدَمَ مَجْرَى الدَّمِ ‏"‏‏.‏ رَوَاهُ شُعَيْبٌ وَابْنُ مُسَافِرٍ وَابْنُ أَبِي عَتِيقٍ وَإِسْحَاقُ بْنُ يَحْيَى عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عَلِيٍّ ـ يَعْنِي ابْنَ حُسَيْنٍ ـ عَنْ صَفِيَّةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

(Ali ibn Husayn rivoyat qildiki,) Paygʻambar ﷺning huzurlariga Safiya bint Huyay keldi; u qaytayotganida, U zot u bilan birga (kuzatib) bordilar. Shunda ansorlardan ikki kishi U zotning yonidan oʻtdi; U zot ikkovini chaqirib: «Bu — faqat Safiyadir (mening zavjam)», dedilar. Ular ikkovi: «Subhonalloh (Alloh pok)!» dedilar. U zot: «Albatta, shayton odam bolasining (badanida) — qon yurgan (oqqan) joyda yuradi (oqadi)», dedilar. (Buni Shuayb, Ibn Musofir, Ibn Abu Atiq va Ishoq ibn Yahyo ham Zuhriydan, (u) Ali — yaʼni ibn Husayn —dan, (u) Safiyadan, (u) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qildilar.)(Али ибн Ҳусайн ривоят қилдики,) Пайғамбар ﷺнинг ҳузурларига Сафия бинт Ҳуяй келди; у қайтаётганида, У зот у билан бирга (кузатиб) бордилар. Шунда ансорлардан икки киши У зотнинг ёнидан ўтди; У зот икковини чақириб: «Бу — фақат Сафиядир (менинг завжам)», дедилар. Улар иккови: «Субҳоналлоҳ (Аллоҳ пок)!» дедилар. У зот: «Албатта, шайтон одам боласининг (баданида) — қон юрган (оққан) жойда юради (оқади)», дедилар. (Буни Шуайб, Ибн Мусофир, Ибн Абу Атиқ ва Ишоқ ибн Яҳё ҳам Зуҳрийдан, (у) Али — яъни ибн Ҳусайн —дан, (у) Сафиядан, (у) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилдилар.)

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا الْعَقَدِيُّ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي بُرْدَةَ، قَالَ سَمِعْتُ أَبِي قَالَ، بَعَثَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَبِي وَمُعَاذَ بْنَ جَبَلٍ عَلَى الْيَمَنِ فَقَالَ ‏"‏ يَسِّرَا وَلاَ تُعَسِّرَا، وَبَشِّرَا وَلاَ تُنَفِّرَا، وَتَطَاوَعَا ‏"‏‏.‏ فَقَالَ لَهُ أَبُو مُوسَى إِنَّهُ يُصْنَعُ بِأَرْضِنَا الْبِتْعُ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ كُلُّ مُسْكِرٍ حَرَامٌ ‏"‏‏.‏ وَقَالَ النَّضْرُ وَأَبُو دَاوُدَ وَيَزِيدُ بْنُ هَارُونَ وَوَكِيعٌ عَنْ شُعْبَةَ عَنْ سَعِيدٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

(Said ibn Abu Burda aytdi: Men otam (Abu Burda)ning shunday deganini eshitdim:) Paygʻambar ﷺ otam (Abu Muso) va Muoz ibn Jabalni Yamanga (amaldor qilib) yubordilar-da: «Yengillik qilinglar, qiyinchilik solmanglar; xushxabar beringlar, nafratlantirmanglar; va bir-biringizga (ittifoq boʻlib) itoat qilinglar», dedilar. Shunda Abu Muso U zotga: «Albatta, bizning yerimizda ‹bitʼ› (asaldan tayyorlanadigan ichimlik) qilinadi», dedi. U zot: «Har bir mast qiluvchi (ichimlik) — haromdir», dedilar. (Buni Nazr, Abu Dovud, Yazid ibn Horun va Vakiʼ ham Shuʼbadan, (u) Saiddan, (u) otasidan, (u) bobosidan, (u) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qildilar.)(Саид ибн Абу Бурда айтди: Мен отам (Абу Бурда)нинг шундай деганини эшитдим:) Пайғамбар ﷺ отам (Абу Мусо) ва Муоз ибн Жабални Яманга (амалдор қилиб) юбордилар-да: «Енгиллик қилинглар, қийинчилик солманглар; хушхабар беринглар, нафратлантирманглар; ва бир-бирингизга (иттифоқ бўлиб) итоат қилинглар», дедилар. Шунда Абу Мусо У зотга: «Албатта, бизнинг еримизда ‹битъ› (асалдан тайёрланадиган ичимлик) қилинади», деди. У зот: «Ҳар бир маст қилувчи (ичимлик) — ҳаромдир», дедилар. (Буни Назр, Абу Довуд, Язид ибн Ҳорун ва Вакиъ ҳам Шуъбадан, (у) Саиддан, (у) отасидан, (у) бобосидан, (у) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилдилар.)

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ سُفْيَانَ، حَدَّثَنِي مَنْصُورٌ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ أَبِي مُوسَى، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ فُكُّوا الْعَانِيَ وَأَجِيبُوا الدَّاعِيَ ‏"‏‏.‏

(Abu Muso (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi:) U zot: «Asir (band)ni (toʻlovini berib) ozod qilinglar va (taklif) qiluvchining (daʼvatiga) javob beringlar (taklifni qabul qilinglar)», dedilar.(Абу Мусо (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади:) У зот: «Асир (банд)ни (тўловини бериб) озод қилинглар ва (таклиф) қилувчининг (даъватига) жавоб беринглар (таклифни қабул қилинглар)», дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَنَّهُ سَمِعَ عُرْوَةَ، أَخْبَرَنَا أَبُو حُمَيْدٍ السَّاعِدِيُّ، قَالَ اسْتَعْمَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم رَجُلاً مِنْ بَنِي أَسَدٍ يُقَالُ لَهُ ابْنُ الأُتَبِيَّةِ عَلَى صَدَقَةٍ فَلَمَّا قَدِمَ قَالَ هَذَا لَكُمْ وَهَذَا أُهْدِيَ لِي‏.‏ فَقَامَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَلَى الْمِنْبَرِ ـ قَالَ سُفْيَانُ أَيْضًا فَصَعِدَ الْمِنْبَرَ ـ فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ مَا بَالُ الْعَامِلِ نَبْعَثُهُ، فَيَأْتِي يَقُولُ هَذَا لَكَ وَهَذَا لِي‏.‏ فَهَلاَّ جَلَسَ فِي بَيْتِ أَبِيهِ وَأُمِّهِ فَيَنْظُرُ أَيُهْدَى لَهُ أَمْ لاَ، وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لاَ يَأْتِي بِشَىْءٍ إِلاَّ جَاءَ بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَحْمِلُهُ عَلَى رَقَبَتِهِ، إِنْ كَانَ بَعِيرًا لَهُ رُغَاءٌ، أَوْ بَقَرَةً لَهَا خُوَارٌ، أَوْ شَاةً تَيْعَرُ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ رَفَعَ يَدَيْهِ حَتَّى رَأَيْنَا عُفْرَتَىْ إِبْطَيْهِ ‏"‏ أَلاَ هَلْ بَلَّغْتُ ‏"‏ ثَلاَثًا‏.‏ قَالَ سُفْيَانُ قَصَّهُ عَلَيْنَا الزُّهْرِيُّ‏.‏ وَزَادَ هِشَامٌ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي حُمَيْدٍ قَالَ سَمِعَ أُذُنَاىَ وَأَبْصَرَتْهُ عَيْنِي، وَسَلُوا زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ فَإِنَّهُ سَمِعَهُ مَعِي‏.‏ وَلَمْ يَقُلِ الزُّهْرِيُّ سَمِعَ أُذُنِي‏.‏ ‏{‏خُوَارٌ‏}‏ صَوْتٌ، وَالْجُؤَارُ مِنْ تَجْأَرُونَ كَصَوْتِ الْبَقَرَةِ‏.‏

(Abu Humayd as-Soidiy (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ Banu Asaddan — Ibn al-Utbiyya deb ataladigan — bir kishini sadaqa (zakot yigʻish)ga (amaldor qilib) tayinladilar. U (yigʻib) kelganida: «Bu — sizlarga, bu esa — menga hadya qilindi (sovgʻa)», dedi. Shunda Paygʻambar ﷺ minbarga turdilar — Sufyon (yana): ‹minbarga chiqdilar›, dedi — Allohga hamd va sano aytib, soʻng: «Biz yuboradigan amaldorga nima boʻladiki, u kelib: ‹Bu — senga, bu esa — menga (sovgʻa)›, deydi?! U otasi va onasining uyida oʻtirib, oʻziga hadya qilinadimi yoki yoʻqmi — (bir) qarasa edi-ku?! Jonim (qoʻ)lida boʻlgan Zot bilan qasamki, u (amaldor) biron narsani olmaydi, magar Qiyomat kuni uni — boʻyniga koʻtarib — keltiradi: agar (u) tuya boʻlsa, uning boʻkirishi bor; agar sigir boʻlsa, uning maʼrashi bor; agar qoʻy boʻlsa, u maʼraydi», dedilar. Soʻng U zot ikki qoʻllarini — biz ikki qoʻltiqlarining oqini (terisini) koʻrgunimizcha — koʻtardilar: «Ogoh boʻlinglar, men (sizlarga) yetkazdimmi?» — uch marta (dedilar). (Sufyon aytdi: Buni bizga Zuhriy hikoya qildi. Hishom esa otasidan, (u) Abu Humayddan (ziyoda qilib): ‹Buni mening ikki qulogʻim eshitdi, koʻzim koʻrdi; Zayd ibn Sobitdan ham soʻranglar — chunki u ham buni men bilan (birga) eshitdi›, dedi. Zuhriy esa: ‹mening qulogʻim eshitdi›, demadi. ‹Xuvor› — (sigirning) ovozi (boʻkirishi)dir; ‹juʼor› esa — ‹tajʼarun› (soʻzi)dan boʻlib, sigirning ovozi kabidir.)(Абу Ҳумайд ас-Соидий (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ Бану Асаддан — Ибн ал-Утбийя деб аталадиган — бир кишини садақа (закот йиғиш)га (амалдор қилиб) тайинладилар. У (йиғиб) келганида: «Бу — сизларга, бу эса — менга ҳадя қилинди (совға)», деди. Шунда Пайғамбар ﷺ минбарга турдилар — Суфён (яна): ‹минбарга чиқдилар›, деди — Аллоҳга ҳамд ва сано айтиб, сўнг: «Биз юборадиган амалдорга нима бўладики, у келиб: ‹Бу — сенга, бу эса — менга (совға)›, дейди?! У отаси ва онасининг уйида ўтириб, ўзига ҳадя қилинадими ёки йўқми — (бир) қараса эди-ку?! Жоним (қў)лида бўлган Зот билан қасамки, у (амалдор) бирон нарсани олмайди, магар Қиёмат куни уни — бўйнига кўтариб — келтиради: агар (у) туя бўлса, унинг бўкириши бор; агар сигир бўлса, унинг маъраши бор; агар қўй бўлса, у маърайди», дедилар. Сўнг У зот икки қўлларини — биз икки қўлтиқларининг оқини (терисини) кўргунимизча — кўтардилар: «Огоҳ бўлинглар, мен (сизларга) етказдимми?» — уч марта (дедилар). (Суфён айтди: Буни бизга Зуҳрий ҳикоя қилди. Ҳишом эса отасидан, (у) Абу Ҳумайддан (зиёда қилиб): ‹Буни менинг икки қулоғим эшитди, кўзим кўрди; Зайд ибн Собитдан ҳам сўранглар — чунки у ҳам буни мен билан (бирга) эшитди›, деди. Зуҳрий эса: ‹менинг қулоғим эшитди›, демади. ‹Хувор› — (сигирнинг) овози (бўкириши)дир; ‹жуъор› эса — ‹тажъарун› (сўзи)дан бўлиб, сигирнинг овози кабидир.)

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي ابْنُ جُرَيْجٍ، أَنَّ نَافِعًا، أَخْبَرَهُ أَنَّ ابْنَ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ أَخْبَرَهُ قَالَ كَانَ سَالِمٌ مَوْلَى أَبِي حُذَيْفَةَ يَؤُمُّ الْمُهَاجِرِينَ الأَوَّلِينَ وَأَصْحَابَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي مَسْجِدِ قُبَاءٍ، فِيهِمْ أَبُو بَكْرٍ وَعُمَرُ وَأَبُو سَلَمَةَ وَزَيْدٌ وَعَامِرُ بْنُ رَبِيعَةَ‏.‏

(Ibn Umar (roziyallohu anhumo) xabar berdiki, u aytdi:) Abu Huzayfaning mavlosi Salim — Qubo masjidida — birinchi muhojirlarga va Paygʻambar ﷺning sahobalariga imomlik qilardi; ular orasida Abu Bakr, Umar, Abu Salama, Zayd va Omir ibn Rabia (ham) bor edi.(Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) хабар бердики, у айтди:) Абу Ҳузайфанинг мавлоси Салим — Қубо масжидида — биринчи муҳожирларга ва Пайғамбар ﷺнинг саҳобаларига имомлик қиларди; улар орасида Абу Бакр, Умар, Абу Салама, Зайд ва Омир ибн Рабиа (ҳам) бор эди.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي أُوَيْسٍ، حَدَّثَنِي إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَمِّهِ، مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ قَالَ ابْنُ شِهَابٍ حَدَّثَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّ مَرْوَانَ بْنَ الْحَكَمِ، وَالْمِسْوَرَ بْنَ مَخْرَمَةَ، أَخْبَرَاهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ حِينَ أَذِنَ لَهُمُ الْمُسْلِمُونَ فِي عِتْقِ سَبْىِ هَوَازِنَ ‏"‏ إِنِّي لاَ أَدْرِي مَنْ أَذِنَ مِنْكُمْ مِمَّنْ لَمْ يَأْذَنْ، فَارْجِعُوا حَتَّى يَرْفَعَ إِلَيْنَا عُرَفَاؤُكُمْ أَمْرَكُمْ ‏"‏‏.‏ فَرَجَعَ النَّاسُ فَكَلَّمَهُمْ عُرَفَاؤُهُمْ، فَرَجَعُوا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرُوهُ أَنَّ النَّاسَ قَدْ طَيَّبُوا وَأَذِنُوا‏.‏

(Urva ibn Zubayr rivoyat qildiki, Marvon ibn Hakam va al-Misvar ibn Maxrama unga xabar berdilarki,) Musulmonlar Havozin asirlarini ozod qilishga izn berganlarida, Rasululloh ﷺ: «Albatta, men sizlardan kim izn berdi-yu, kim izn bermadi — bilmayman; bas, qaytinglar, toki sizlarning urafolaringiz (oqsoqollaringiz) ishingizni bizga (yetkazib) koʻtarsin», dedilar. Bas, odamlar qaytdilar; urafolari ular bilan (gaplashib) soʻzlashdi, soʻng Rasululloh ﷺning huzurlariga qaytib, U zotga — odamlar (asirlarni ozod qilishga) koʻngil (rozilik) berib, izn berganlarini xabar berdilar.(Урва ибн Зубайр ривоят қилдики, Марвон ибн Ҳакам ва ал-Мисвар ибн Махрама унга хабар бердиларки,) Мусулмонлар Ҳавозин асирларини озод қилишга изн берганларида, Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, мен сизлардан ким изн берди-ю, ким изн бермади — билмайман; бас, қайтинглар, токи сизларнинг урафоларингиз (оқсоқолларингиз) ишингизни бизга (етказиб) кўтарсин», дедилар. Бас, одамлар қайтдилар; урафолари улар билан (гаплашиб) сўзлашди, сўнг Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига қайтиб, У зотга — одамлар (асирларни озод қилишга) кўнгил (розилик) бериб, изн берганларини хабар бердилар.

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا عَاصِمُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ زَيْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ أُنَاسٌ لاِبْنِ عُمَرَ إِنَّا نَدْخُلُ عَلَى سُلْطَانِنَا فَنَقُولُ لَهُمْ خِلاَفَ مَا نَتَكَلَّمُ إِذَا خَرَجْنَا مِنْ عِنْدِهِمْ قَالَ كُنَّا نَعُدُّهَا نِفَاقًا‏.‏

(Muhammad ibn Zayd ibn Abdulloh ibn Umar otasidan rivoyat qildiki:) Baʼzi kishilar Ibn Umarga: «Biz sultonlarimizning huzuriga kiramiz-da, ularning oldidan chiqqanimizda gapiradigan (gap)imizning teskarisini ularga aytamiz», dedilar. U: «Biz buni (Paygʻambar ﷺ davrida) nifoq deb hisoblardik», dedi.(Муҳаммад ибн Зайд ибн Абдуллоҳ ибн Умар отасидан ривоят қилдики:) Баъзи кишилар Ибн Умарга: «Биз султонларимизнинг ҳузурига кирамиз-да, уларнинг олдидан чиққанимизда гапирадиган (гап)имизнинг тескарисини уларга айтамиз», дедилар. У: «Биз буни (Пайғамбар ﷺ даврида) нифоқ деб ҳисоблардик», деди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ، عَنْ عِرَاكٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِنْ شَرَّ النَّاسِ ذُو الْوَجْهَيْنِ، الَّذِي يَأْتِي هَؤُلاَءِ بِوَجْهٍ وَهَؤُلاَءِ بِوَجْهٍ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Rasululloh ﷺning shunday deganlarini eshitdi:) «Albatta, odamlarning eng yomoni — ikkiyuzlamachidir: u bularning oldiga bir yuz (chehra) bilan, ularning (boshqalarning) oldiga (boshqa) bir yuz bilan keladi.»(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деганларини эшитди:) «Албатта, одамларнинг энг ёмони — иккиюзламачидир: у буларнинг олдига бир юз (чеҳра) билан, уларнинг (бошқаларнинг) олдига (бошқа) бир юз билан келади.»

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّ هِنْدَ، قَالَتْ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِنَّ أَبَا سُفْيَانَ رَجُلٌ شَحِيحٌ، فَأَحْتَاجُ أَنْ آخُذَ مِنْ مَالِهِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ خُذِي مَا يَكْفِيكِ وَوَلَدَكِ بِالْمَعْرُوفِ ‏"‏‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) rivoyat qildiki,) Hind Paygʻambar ﷺga: «Albatta, Abu Sufyon — xasis (ziqna) kishi; men uning molidan (xarajatga) olishga muhtoj boʻlaman», dedi. U zot: «Oʻzingga va bolangga — maʼruf (oʻrtacha) ravishda — yetadiganini ol», dedilar.(Оиша (розияллоҳу анҳо) ривоят қилдики,) Ҳинд Пайғамбар ﷺга: «Албатта, Абу Суфён — хасис (зиқна) киши; мен унинг молидан (харажатга) олишга муҳтож бўламан», деди. У зот: «Ўзингга ва болангга — маъруф (ўртача) равишда — етадиганини ол», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ صَالِحٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّ زَيْنَبَ ابْنَةَ أَبِي سَلَمَةَ، أَخْبَرَتْهُ أَنَّ أُمَّ سَلَمَةَ زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَخْبَرَتْهَا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ سَمِعَ خُصُومَةً بِبَابِ حُجْرَتِهِ فَخَرَجَ إِلَيْهِمْ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ، وَإِنَّهُ يَأْتِينِي الْخَصْمُ، فَلَعَلَّ بَعْضَكُمْ أَنْ يَكُونَ أَبْلَغَ مِنْ بَعْضٍ، فَأَحْسِبُ أَنَّهُ صَادِقٌ فَأَقْضِي لَهُ بِذَلِكَ، فَمَنْ قَضَيْتُ لَهُ بِحَقِّ مُسْلِمٍ، فَإِنَّمَا هِيَ قِطْعَةٌ مِنَ النَّارِ، فَلْيَأْخُذْهَا أَوْ لِيَتْرُكْهَا ‏"‏‏.‏

(Ummu Salama — Paygʻambar ﷺning zavjasi (roziyallohu anho) — Rasululloh ﷺdan rivoyat qildiki,) U zot hujralarining eshigi oldida bir janjal (tortishuv) ovozini eshitib, ularning oldiga chiqdilar-da: «Albatta, men (faqat) bir insonman; mening huzurimga daʼvogar keladi — ehtimol, baʼzingiz boshqasidan koʻra (oʻz dalilini) yaxshiroq bayon qilar; men esa uni rostgoʻy deb oʻylab, unga shu asosda hukm qilarman. Bas, men kimga bir musulmonning haqqini (xato bilan) hukm qilib bersam, u — faqat doʻzaxdan bir parcha (boʻlagi)dir; bas, u uni olsin yoki tark qilsin», dedilar.(Умму Салама — Пайғамбар ﷺнинг завжаси (розияллоҳу анҳо) — Расулуллоҳ ﷺдан ривоят қилдики,) У зот ҳужраларининг эшиги олдида бир жанжал (тортишув) овозини эшитиб, уларнинг олдига чиқдилар-да: «Албатта, мен (фақат) бир инсонман; менинг ҳузуримга даъвогар келади — эҳтимол, баъзингиз бошқасидан кўра (ўз далилини) яхшироқ баён қилар; мен эса уни ростгўй деб ўйлаб, унга шу асосда ҳукм қиларман. Бас, мен кимга бир мусулмоннинг ҳаққини (хато билан) ҳукм қилиб берсам, у — фақат дўзахдан бир парча (бўлаги)дир; бас, у уни олсин ёки тарк қилсин», дедилар.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، قَالَ حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَائِشَةَ، زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهَا قَالَتْ كَانَ عُتْبَةُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ عَهِدَ إِلَى أَخِيهِ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ أَنَّ ابْنَ وَلِيدَةِ زَمْعَةَ مِنِّي فَاقْبِضْهُ إِلَيْكَ‏.‏ فَلَمَّا كَانَ عَامُ الْفَتْحِ أَخَذَهُ سَعْدٌ فَقَالَ ابْنُ أَخِي، قَدْ كَانَ عَهِدَ إِلَىَّ فِيهِ، فَقَامَ إِلَيْهِ عَبْدُ بْنُ زَمْعَةَ فَقَالَ أَخِي وَابْنُ وَلِيدَةِ أَبِي، وُلِدَ عَلَى فِرَاشِهِ‏.‏ فَتَسَاوَقَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ سَعْدٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ ابْنُ أَخِي، كَانَ عَهِدَ إِلَىَّ فِيهِ‏.‏ وَقَالَ عَبْدُ بْنُ زَمْعَةَ أَخِي وَابْنُ وَلِيدَةِ أَبِي، وُلِدَ عَلَى فِرَاشِهِ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هُوَ لَكَ يَا عَبْدُ بْنَ زَمْعَةَ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْوَلَدُ لِلْفِرَاشِ، وَلِلْعَاهِرِ الْحَجَرُ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ قَالَ لِسَوْدَةَ بِنْتِ زَمْعَةَ ‏"‏ احْتَجِبِي مِنْهُ ‏"‏، لِمَا رَأَى مِنْ شَبَهِهِ بِعُتْبَةَ، فَمَا رَآهَا حَتَّى لَقِيَ اللَّهَ تَعَالَى‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) aytdi:) Utba ibn Abu Vaqqos oʻz ukasi Saʼd ibn Abu Vaqqosga: «Zamʼaning choʻrisining oʻgʻli — mendandir (mening oʻgʻlimdir); bas, uni oʻzingga (egallab) ol», deb vasiyat qilgan edi. Fath yili (Makka fathida) Saʼd uni (oʻsha bolani) oldi-da: «Bu — mening jiyanim; (akam) bu haqda menga vasiyat qilgan edi», dedi. Shunda Abd ibn Zamʼa unga qarshi turib: «(Bu) — mening ukam va otamning choʻrisining oʻgʻli, otamning toʻshagida tugʻilgan», dedi. Ikkovi Rasululloh ﷺning huzurlariga (birga) bordilar. Saʼd: «Yo Rasululloh, (bu) — mening jiyanim; (akam) bu haqda menga vasiyat qilgan», dedi. Abd ibn Zamʼa esa: «(Bu) — mening ukam va otamning choʻrisining oʻgʻli, otamning toʻshagida tugʻilgan», dedi. Rasululloh ﷺ: «U — seniki, ey Abd ibn Zamʼa», dedilar. Soʻng Rasululloh ﷺ: «Bola — toʻshak (egasi)niki, zinokorga esa — tosh (mahrumlik)», dedilar. Soʻng U zot Savda bint Zamʼaga: «Undan (oʻzingni) toʻs (parda tut)», dedilar — uning Utbaga oʻxshashligini koʻrganlari uchun. Bas, u (oʻsha bola) — toki Alloh taologa yoʻliqquncha (oʻlguncha) — uni (Savdani) koʻrmadi.(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди:) Утба ибн Абу Ваққос ўз укаси Саъд ибн Абу Ваққосга: «Замъанинг чўрисининг ўғли — мендандир (менинг ўғлимдир); бас, уни ўзингга (эгаллаб) ол», деб васият қилган эди. Фатҳ йили (Макка фатҳида) Саъд уни (ўша болани) олди-да: «Бу — менинг жияним; (акам) бу ҳақда менга васият қилган эди», деди. Шунда Абд ибн Замъа унга қарши туриб: «(Бу) — менинг укам ва отамнинг чўрисининг ўғли, отамнинг тўшагида туғилган», деди. Иккови Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига (бирга) бордилар. Саъд: «Ё Расулуллоҳ, (бу) — менинг жияним; (акам) бу ҳақда менга васият қилган», деди. Абд ибн Замъа эса: «(Бу) — менинг укам ва отамнинг чўрисининг ўғли, отамнинг тўшагида туғилган», деди. Расулуллоҳ ﷺ: «У — сеники, эй Абд ибн Замъа», дедилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ: «Бола — тўшак (эгаси)ники, зинокорга эса — тош (маҳрумлик)», дедилар. Сўнг У зот Савда бинт Замъага: «Ундан (ўзингни) тўс (парда тут)», дедилар — унинг Утбага ўхшашлигини кўрганлари учун. Бас, у (ўша бола) — токи Аллоҳ таолога йўлиққунча (ўлгунча) — уни (Савдани) кўрмади.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ نَصْرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مَنْصُورٍ، وَالأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، قَالَ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يَحْلِفُ عَلَى يَمِينِ صَبْرٍ، يَقْتَطِعُ مَالاً وَهْوَ فِيهَا فَاجِرٌ، إِلاَّ لَقِيَ اللَّهَ وَهْوَ عَلَيْهِ غَضْبَانُ ‏"‏‏.‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏[quran sura="3" aya_start="77" aya_end="77"]{‏إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ‏}‏ الآيَةَ‏.‏ فَجَاءَ الأَشْعَثُ وَعَبْدُ اللَّهِ يُحَدِّثُهُمْ فَقَالَ فِيَّ نَزَلَتْ وَفِي رَجُلٍ خَاصَمْتُهُ فِي بِئْرٍ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَلَكَ بَيِّنَةٌ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ لاَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَلْيَحْلِفْ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ إِذًا يَحْلِفُ‏.‏ فَنَزَلَتْ ‏{‏إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ‏}‏ الآيَةَ‏.‏

(Abu Voil aytdi: Abdulloh (ibn Masʼud) dedi:) Paygʻambar ﷺ: «Kim — bir molni (nohaq) qirqib olish uchun — qasddan (yolgʻon) qasam ichsa, u — bunda fojir (yolgʻonchi) boʻla turib — Allohga, U undan gʻazabli holda yoʻliqadi», dedilar. Shunda Alloh: ‹Albatta, Allohning ahdini... arzon (pulga) sotadiganlar...› (Oli Imron surasi, 77-oyat)ni nozil qildi. Soʻng Ashʼas keldi — Abdulloh ularga (hadis) aytayotgan edi — va: «Bu (oyat) men haqimda va men bir quduq haqida daʼvolashgan bir kishi haqimda nozil boʻldi. Paygʻambar ﷺ: ‹Sening bayyinang (guvohing) bormi?› dedilar. Men: ‹Yoʻq›, dedim. U zot: ‹(Unday boʻlsa,) u qasam ichsin›, dedilar. Men: ‹Unday boʻlsa, u qasam ichib (yuboradi-ku)!› dedim. Shunda ‹Albatta, Allohning ahdini arzon sotadiganlar...› (oyati) nozil boʻldi», dedi.(Абу Воил айтди: Абдуллоҳ (ибн Масъуд) деди:) Пайғамбар ﷺ: «Ким — бир молни (ноҳақ) қирқиб олиш учун — қасддан (ёлғон) қасам ичса, у — бунда фожир (ёлғончи) бўла туриб — Аллоҳга, У ундан ғазабли ҳолда йўлиқади», дедилар. Шунда Аллоҳ: ‹Албатта, Аллоҳнинг аҳдини... арзон (пулга) сотадиганлар...› (Оли Имрон сураси, 77-оят)ни нозил қилди. Сўнг Ашъас келди — Абдуллоҳ уларга (ҳадис) айтаётган эди — ва: «Бу (оят) мен ҳақимда ва мен бир қудуқ ҳақида даъволашган бир киши ҳақимда нозил бўлди. Пайғамбар ﷺ: ‹Сенинг баййинанг (гувоҳинг) борми?› дедилар. Мен: ‹Йўқ›, дедим. У зот: ‹(Ундай бўлса,) у қасам ичсин›, дедилар. Мен: ‹Ундай бўлса, у қасам ичиб (юборади-ку)!› дедим. Шунда ‹Албатта, Аллоҳнинг аҳдини арзон сотадиганлар...› (ояти) нозил бўлди», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّ زَيْنَبَ بِنْتَ أَبِي سَلَمَةَ، أَخْبَرَتْهُ عَنْ أُمِّهَا أُمِّ سَلَمَةَ، قَالَتْ سَمِعَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم جَلَبَةَ خِصَامٍ عِنْدَ بَابِهِ فَخَرَجَ عَلَيْهِمْ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّمَا أَنَا بَشَرٌ، وَإِنَّهُ يَأْتِينِي الْخَصْمُ، فَلَعَلَّ بَعْضًا أَنْ يَكُونَ أَبْلَغَ مِنْ بَعْضٍ، أَقْضِي لَهُ بِذَلِكَ وَأَحْسِبُ أَنَّهُ صَادِقٌ، فَمَنْ قَضَيْتُ لَهُ بِحَقِّ مُسْلِمٍ فَإِنَّمَا هِيَ قِطْعَةٌ مِنَ النَّارِ، فَلْيَأْخُذْهَا أَوْ لِيَدَعْهَا ‏"‏‏.‏

(Ummu Salama (roziyallohu anho) aytdi:) Paygʻambar ﷺ oʻz eshiklari oldida bir janjal (tortishuv) shovqinini eshitib, ularning oldiga chiqdilar-da: «Albatta, men (faqat) bir insonman; mening huzurimga daʼvogar keladi — ehtimol, baʼzisi boshqasidan koʻra (oʻz dalilini) yaxshiroq bayon qilar; men unga shu asosda hukm qilaman va uni rostgoʻy deb oʻylayman. Bas, men kimga bir musulmonning haqqini (xato bilan) hukm qilib bersam, u — faqat doʻzaxdan bir parcha (boʻlagi)dir; bas, u uni olsin yoki tark qilsin», dedilar.(Умму Салама (розияллоҳу анҳо) айтди:) Пайғамбар ﷺ ўз эшиклари олдида бир жанжал (тортишув) шовқинини эшитиб, уларнинг олдига чиқдилар-да: «Албатта, мен (фақат) бир инсонман; менинг ҳузуримга даъвогар келади — эҳтимол, баъзиси бошқасидан кўра (ўз далилини) яхшироқ баён қилар; мен унга шу асосда ҳукм қиламан ва уни ростгўй деб ўйлайман. Бас, мен кимга бир мусулмоннинг ҳаққини (хато билан) ҳукм қилиб берсам, у — фақат дўзахдан бир парча (бўлаги)дир; бас, у уни олсин ёки тарк қилсин», дедилар.

حَدَّثَنَا ابْنُ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بِشْرٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، حَدَّثَنَا سَلَمَةُ بْنُ كُهَيْلٍ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ بَلَغَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَنَّ رَجُلاً مِنْ أَصْحَابِهِ أَعْتَقَ غُلاَمًا عَنْ دُبُرٍ، لَمْ يَكُنْ لَهُ مَالٌ غَيْرَهُ، فَبَاعَهُ بِثَمَانِمِائَةِ دِرْهَمٍ، ثُمَّ أَرْسَلَ بِثَمَنِهِ إِلَيْهِ‏.‏

(Jobir (roziyallohu anhumo) aytdi:) Paygʻambar ﷺga (xabar) yetdiki, sahobalaridan bir kishi oʻz qulini mudabbar (oʻzi oʻlgach ozod boʻladigan) qilib qoʻygan, (lekin) uning bundan boshqa moli yoʻq edi. Shunda U zot uni (qulni) sakkiz yuz dirhamga sotdilar, soʻng uning narxini (pulini) unga (oʻsha kishiga) yubordilar.(Жобир (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Пайғамбар ﷺга (хабар) етдики, саҳобаларидан бир киши ўз қулини мудаббар (ўзи ўлгач озод бўладиган) қилиб қўйган, (лекин) унинг бундан бошқа моли йўқ эди. Шунда У зот уни (қулни) саккиз юз дирҳамга сотдилар, сўнг унинг нархини (пулини) унга (ўша кишига) юбордилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ دِينَارٍ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ يَقُولُ بَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعْثًا وَأَمَّرَ عَلَيْهِمْ أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ، فَطُعِنَ فِي إِمَارَتِهِ، وَقَالَ ‏"‏ إِنْ تَطْعَنُوا فِي إِمَارَتِهِ فَقَدْ كُنْتُمْ تَطْعَنُونَ فِي إِمَارَةِ أَبِيهِ مِنْ قَبْلِهِ، وَايْمُ اللَّهِ إِنْ كَانَ لَخَلِيقًا لِلإِمْرَةِ، وَإِنْ كَانَ لَمِنْ أَحَبِّ النَّاسِ إِلَىَّ، وَإِنَّ هَذَا لَمِنْ أَحَبِّ النَّاسِ إِلَىَّ بَعْدَهُ ‏"‏‏.‏

(Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi:) Rasululloh ﷺ bir qoʻshin yubordilar va ularning ustiga Usoma ibn Zaydni amir qilib qoʻydilar. Uning amirligiga taʼna qilindi. Shunda U zot: «Agar sizlar uning amirligiga taʼna qilsangiz, (bilki) sizlar bundan oldin uning otasi (Zayd)ning amirligiga ham taʼna qilardingiz. Allohga qasamki, u (Zayd) amirlikka loyiq (munosib) edi va u menga eng sevimli odamlardan edi; mana bu (Usoma) ham — undan keyin — menga eng sevimli odamlardandir», dedilar.(Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ бир қўшин юбордилар ва уларнинг устига Усома ибн Зайдни амир қилиб қўйдилар. Унинг амирлигига таъна қилинди. Шунда У зот: «Агар сизлар унинг амирлигига таъна қилсангиз, (билки) сизлар бундан олдин унинг отаси (Зайд)нинг амирлигига ҳам таъна қилардингиз. Аллоҳга қасамки, у (Зайд) амирликка лойиқ (муносиб) эди ва у менга энг севимли одамлардан эди; мана бу (Усома) ҳам — ундан кейин — менга энг севимли одамлардандир», дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، سَمِعْتُ ابْنَ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَبْغَضُ الرِّجَالِ إِلَى اللَّهِ الأَلَدُّ الْخَصِمُ ‏"‏‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) aytdi:) Rasululloh ﷺ: «Allohga (eng) yomon koʻrinadigan erkak — (haq-nohaqdan qatʼi nazar) eng qattiq janjallashadigan (aladd) janjalkashdir», dedilar.(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳга (энг) ёмон кўринадиган эркак — (ҳақ-ноҳақдан қатъи назар) энг қаттиқ жанжаллашадиган (аладд) жанжалкашдир», дедилар.

حَدَّثَنَا مَحْمُودٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَالِمٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، بَعَثَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم خَالِدًا ح وَحَدَّثَنِي نُعَيْمٌ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَالِمٍ عَنْ أَبِيهِ قَالَ بَعَثَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم خَالِدَ بْنَ الْوَلِيدِ إِلَى بَنِي جَذِيمَةَ فَلَمْ يُحْسِنُوا أَنْ يَقُولُوا أَسْلَمْنَا‏.‏ فَقَالُوا صَبَأْنَا صَبَأْنَا، فَجَعَلَ خَالِدٌ يَقْتُلُ وَيَأْسِرُ، وَدَفَعَ إِلَى كُلِّ رَجُلٌ مِنَّا أَسِيرَهُ، فَأَمَرَ كُلَّ رَجُلٍ مِنَّا أَنْ يَقْتُلَ أَسِيرَهُ، فَقُلْتُ وَاللَّهِ لاَ أَقْتُلُ أَسِيرِي وَلاَ يَقْتُلُ رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِي أَسِيرَهُ‏.‏ فَذَكَرْنَا ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ إِنِّي أَبْرَأُ إِلَيْكَ مِمَّا صَنَعَ خَالِدُ بْنُ الْوَلِيدِ ‏"‏، مَرَّتَيْنِ‏.‏

(Ibn Umar (roziyallohu anhumo) — Salim otasidan (rivoyat qildiki) — aytdi:) Paygʻambar ﷺ Xolid ibn Validni Banu Jazima (qabilasi)ga yubordilar. Ular (toʻgʻri qilib): ‹Aslamno (islomni qabul qildik)› deyishni eplay olmadilar-da, ‹Sabaʼno, sabaʼno (dindan chiqdik)› dedilar. Shunda Xolid (ularni) oʻldira va asir ola boshladi; bizning har birimizga (oʻz hissasiga) bir asirni topshirib, har birimizga oʻz asirini oʻldirishni buyurdi. Men: «Vallohi, men oʻz asirimni oʻldirmayman va mening hamrohlarimdan (ham) hech kim oʻz asirini oʻldirmaydi», dedim. Biz buni Paygʻambar ﷺga zikr qildik. Shunda U zot: «Allohim, men Xolid ibn Valid qilgan ishdan Senga (oʻzimning) bezor (uzoq) ekanligimni (bildiraman)», deb ikki marta (aytdilar).(Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) — Салим отасидан (ривоят қилдики) — айтди:) Пайғамбар ﷺ Холид ибн Валидни Бану Жазима (қабиласи)га юбордилар. Улар (тўғри қилиб): ‹Асламно (исломни қабул қилдик)› дейишни эплай олмадилар-да, ‹Сабаъно, сабаъно (диндан чиқдик)› дедилар. Шунда Холид (уларни) ўлдира ва асир ола бошлади; бизнинг ҳар биримизга (ўз ҳиссасига) бир асирни топшириб, ҳар биримизга ўз асирини ўлдиришни буюрди. Мен: «Валлоҳи, мен ўз асиримни ўлдирмайман ва менинг ҳамроҳларимдан (ҳам) ҳеч ким ўз асирини ўлдирмайди», дедим. Биз буни Пайғамбар ﷺга зикр қилдик. Шунда У зот: «Аллоҳим, мен Холид ибн Валид қилган ишдан Сенга (ўзимнинг) безор (узоқ) эканлигимни (билдираман)», деб икки марта (айтдилар).

حَدَّثَنَا أَبُو النُّعْمَانِ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو حَازِمٍ الْمَدِينِيُّ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ السَّاعِدِيِّ، قَالَ كَانَ قِتَالٌ بَيْنَ بَنِي عَمْرٍو، فَبَلَغَ ذَلِكَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَصَلَّى الظُّهْرَ، ثُمَّ أَتَاهُمْ يُصْلِحُ بَيْنَهُمْ، فَلَمَّا حَضَرَتْ صَلاَةُ الْعَصْرِ فَأَذَّنَ بِلاَلٌ وَأَقَامَ وَأَمَرَ أَبَا بَكْرٍ فَتَقَدَّمَ، وَجَاءَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو بَكْرٍ فِي الصَّلاَةِ، فَشَقَّ النَّاسَ حَتَّى قَامَ خَلْفَ أَبِي بَكْرٍ، فَتَقَدَّمَ فِي الصَّفِّ الَّذِي يَلِيهِ‏.‏ قَالَ وَصَفَّحَ الْقَوْمُ، وَكَانَ أَبُو بَكْرٍ إِذَا دَخَلَ فِي الصَّلاَةِ لَمْ يَلْتَفِتْ حَتَّى يَفْرُغَ، فَلَمَّا رَأَى التَّصْفِيحَ لاَ يُمْسَكُ عَلَيْهِ الْتَفَتَ فَرَأَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم خَلْفَهُ، فَأَوْمَأَ إِلَيْهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنِ امْضِهْ وَأَوْمَأَ بِيَدِهِ هَكَذَا، وَلَبِثَ أَبُو بَكْرٍ هُنَيَّةً يَحْمَدُ اللَّهَ عَلَى قَوْلِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ مَشَى الْقَهْقَرَى، فَلَمَّا رَأَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ذَلِكَ تَقَدَّمَ فَصَلَّى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِالنَّاسِ، فَلَمَّا قَضَى صَلاَتَهُ قَالَ ‏"‏ يَا أَبَا بَكْرٍ مَا مَنَعَكَ إِذْ أَوْمَأْتُ إِلَيْكَ أَنْ لاَ تَكُونَ مَضَيْتَ ‏"‏‏.‏ قَالَ لَمْ يَكُنْ لاِبْنِ أَبِي قُحَافَةَ أَنْ يَؤُمَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم‏.‏ وَقَالَ لِلْقَوْمِ ‏"‏ إِذَا نَابَكُمْ أَمْرٌ، فَلْيُسَبِّحِ الرِّجَالُ، وَلْيُصَفِّحِ النِّسَاءُ ‏"‏‏.‏

(Sahl ibn Saʼd as-Soidiy (roziyallohu anhu) aytdi:) Banu Amr (qabilasi) orasida bir jang (nizo) boʻldi; bu Paygʻambar ﷺga yetib bordi. Bas, U zot peshin namozini oʻqib, soʻng ularning orasini isloh qilish (yarashtirish) uchun ularning oldiga bordilar. Asr namozi (vaqti) kelganida, Bilol azon aytib, iqomat qildi va Abu Bakrga (imomlikni) buyurdi; u (Abu Bakr) oldinga (imomlikka) oʻtdi. Paygʻambar ﷺ — Abu Bakr namozda ekan — keldilar-da, odamlarni yorib (oʻtib), Abu Bakrning ortida (turguncha yetib) bordilar. (Roviy aytdi:) Odamlar (Paygʻambar ﷺ kelganini bildirish uchun) chapak chaldilar. Abu Bakr esa — namozga kirsa, toki (uni) tugatguncha oʻgirilmas edi. U chapak (ovozi) toʻxtamayotganini koʻrgach, oʻgirildi-da, ortida Paygʻambar ﷺni koʻrdi. Paygʻambar ﷺ unga: ‹(Imomlikni) davom ettir!› deb ishora qildilar va qoʻllari bilan mana shunday ishora qildilar. Abu Bakr bir oz — Paygʻambar ﷺning soʻzi (ishorasi) uchun Allohga hamd aytib — (joyida) turdi, soʻng orqaga (tisarilib) yurdi. Paygʻambar ﷺ buni koʻrgach, oldinga oʻtib, odamlarga namoz oʻqib berdilar. Namozni tugatganlarida: «Ey Abu Bakr, men senga ishora qilgan paytimda, seni (imomlikni) davom ettirishdan nima toʻsdi?» dedilar. U: «Ibn Abu Quhofaga Paygʻambar ﷺga imomlik qilish yarashmas edi (loyiq emas edi)», dedi. Soʻng U zot odamlarga: «Qachon sizlarga (namozda) bir ish (hodisa) yuz bersa, erkaklar ‹subhanalloh› desin (tasbeh aytsin), ayollar esa chapak chalsin», dedilar.(Саҳл ибн Саъд ас-Соидий (розияллоҳу анҳу) айтди:) Бану Амр (қабиласи) орасида бир жанг (низо) бўлди; бу Пайғамбар ﷺга етиб борди. Бас, У зот пешин намозини ўқиб, сўнг уларнинг орасини ислоҳ қилиш (яраштириш) учун уларнинг олдига бордилар. Аср намози (вақти) келганида, Билол азон айтиб, иқомат қилди ва Абу Бакрга (имомликни) буюрди; у (Абу Бакр) олдинга (имомликка) ўтди. Пайғамбар ﷺ — Абу Бакр намозда экан — келдилар-да, одамларни ёриб (ўтиб), Абу Бакрнинг ортида (тургунча етиб) бордилар. (Ровий айтди:) Одамлар (Пайғамбар ﷺ келганини билдириш учун) чапак чалдилар. Абу Бакр эса — намозга кирса, токи (уни) тугатгунча ўгирилмас эди. У чапак (овози) тўхтамаётганини кўргач, ўгирилди-да, ортида Пайғамбар ﷺни кўрди. Пайғамбар ﷺ унга: ‹(Имомликни) давом эттир!› деб ишора қилдилар ва қўллари билан мана шундай ишора қилдилар. Абу Бакр бир оз — Пайғамбар ﷺнинг сўзи (ишораси) учун Аллоҳга ҳамд айтиб — (жойида) турди, сўнг орқага (тисарилиб) юрди. Пайғамбар ﷺ буни кўргач, олдинга ўтиб, одамларга намоз ўқиб бердилар. Намозни тугатганларида: «Эй Абу Бакр, мен сенга ишора қилган пайтимда, сени (имомликни) давом эттиришдан нима тўсди?» дедилар. У: «Ибн Абу Қуҳофага Пайғамбар ﷺга имомлик қилиш ярашмас эди (лойиқ эмас эди)», деди. Сўнг У зот одамларга: «Қачон сизларга (намозда) бир иш (ҳодиса) юз берса, эркаклар ‹субҳаналлоҳ› десин (тасбеҳ айцин), аёллар эса чапак чалсин», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ أَبُو ثَابِتٍ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ بْنِ السَّبَّاقِ، عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، قَالَ بَعَثَ إِلَىَّ أَبُو بَكْرٍ لِمَقْتَلِ أَهْلِ الْيَمَامَةِ وَعِنْدَهُ عُمَرُ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ إِنَّ عُمَرَ أَتَانِي فَقَالَ إِنَّ الْقَتْلَ قَدِ اسْتَحَرَّ يَوْمَ الْيَمَامَةِ بِقُرَّاءِ الْقُرْآنِ، وَإِنِّي أَخْشَى أَنْ يَسْتَحِرَّ الْقَتْلُ بِقُرَّاءِ الْقُرْآنِ فِي الْمَوَاطِنِ كُلِّهَا، فَيَذْهَبَ قُرْآنٌ كَثِيرٌ، وَإِنِّي أَرَى أَنْ تَأْمُرَ بِجَمْعِ الْقُرْآنِ‏.‏ قُلْتُ كَيْفَ أَفْعَلُ شَيْئًا لَمْ يَفْعَلْهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ عُمَرُ هُوَ وَاللَّهِ خَيْرٌ‏.‏ فَلَمْ يَزَلْ عُمَرُ يُرَاجِعُنِي فِي ذَلِكَ حَتَّى شَرَحَ اللَّهُ صَدْرِي لِلَّذِي شَرَحَ لَهُ صَدْرَ عُمَرَ، وَرَأَيْتُ فِي ذَلِكَ الَّذِي رَأَى عُمَرُ‏.‏ قَالَ زَيْدٌ قَالَ أَبُو بَكْرٍ وَإِنَّكَ رَجُلٌ شَابٌّ عَاقِلٌ لاَ نَتَّهِمُكَ، قَدْ كُنْتَ تَكْتُبُ الْوَحْىَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَتَتَبَّعِ الْقُرْآنَ فَاجْمَعْهُ‏.‏ قَالَ زَيْدٌ فَوَاللَّهِ لَوْ كَلَّفَنِي نَقْلَ جَبَلٍ مِنَ الْجِبَالِ مَا كَانَ بِأَثْقَلَ عَلَىَّ مِمَّا كَلَّفَنِي مِنْ جَمْعِ الْقُرْآنِ‏.‏ قُلْتُ كَيْفَ تَفْعَلاَنِ شَيْئًا لَمْ يَفْعَلْهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ أَبُو بَكْرٍ هُوَ وَاللَّهِ خَيْرٌ‏.‏ فَلَمْ يَزَلْ يَحُثُّ مُرَاجَعَتِي حَتَّى شَرَحَ اللَّهُ صَدْرِي لِلَّذِي شَرَحَ اللَّهُ لَهُ صَدْرَ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ، وَرَأَيْتُ فِي ذَلِكَ الَّذِي رَأَيَا، فَتَتَبَّعْتُ الْقُرْآنَ أَجْمَعُهُ مِنَ الْعُسُبِ وَالرِّقَاعِ وَاللِّخَافِ وَصُدُورِ الرِّجَالِ، فَوَجَدْتُ آخِرَ سُورَةِ التَّوْبَةِ ‏[quran sura="9" aya_start="128" aya_end="128"]{‏لَقَدْ جَاءَكُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِكُمْ‏}‏ إِلَى آخِرِهَا مَعَ خُزَيْمَةَ أَوْ أَبِي خُزَيْمَةَ فَأَلْحَقْتُهَا فِي سُورَتِهَا، وَكَانَتِ الصُّحُفُ عِنْدَ أَبِي بَكْرٍ حَيَاتَهُ حَتَّى تَوَفَّاهُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ، ثُمَّ عِنْدَ عُمَرَ حَيَاتَهُ حَتَّى تَوَفَّاهُ اللَّهُ، ثُمَّ عِنْدَ حَفْصَةَ بِنْتِ عُمَرَ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ اللِّخَافُ يَعْنِي الْخَزَفَ‏.‏

(Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu) aytdi:) Yamoma (jangida) ahli (qoriylar) qatl etilgani (sababli) Abu Bakr menga (odam) yubordi — uning huzurida Umar (ham) bor edi. Abu Bakr: «Albatta, Umar mening oldimga kelib: ‹Yamoma kuni qatl (oʻlim) Qurʼon qorilari (ichi)da zoʻraydi (avj oldi); men — boshqa joylarning hammasida ham qatl Qurʼon qorilari ichida zoʻrayishidan va shu sababli koʻp Qurʼon (yodlovchilar bilan birga) ketib qolishidan qoʻrqaman; men Qurʼonni jamlashni buyurishingni (lozim deb) koʻraman›, dedi», dedi. Men: «Men Rasululloh ﷺ qilmagan ishni qanday qilaman?» dedim. Umar: «U — vallohi — yaxshilikdir», dedi. Umar men bilan bu (haqda) — toki Alloh Umarning koʻksini (qalbini) ochgan (narsaga) mening koʻksimni (ham) ochguncha — (gaplashib) qaytaverdi; men ham bu (ishda) — Umar koʻrgan (toʻgʻri fikrni) koʻrdim. Zayd aytdi: Abu Bakr (menga): «Sen yosh, aqlli yigitsan, biz seni (yolgʻonda) ayblamaymiz; sen Rasululloh ﷺ uchun vahiyni yozar eding; bas, Qurʼonni izlab (yigʻib) jamla», dedi. Zayd aytdi: Vallohi, agar u menga togʻlardan bir togʻni koʻchirishni yuklaganida ham, u menga — Qurʼonni jamlashdan yuklaganidan — ogʻirroq boʻlmas edi. Men: «Sizlar Rasululloh ﷺ qilmagan ishni qanday qilasizlar?» dedim. Abu Bakr: «U — vallohi — yaxshilikdir», dedi. U men bilan (gaplashib) qaytaverdi — toki Alloh Abu Bakr va Umarning koʻksini ochgan (narsaga) mening koʻksimni ochguncha; men ham bu (ishda) ikkovi koʻrgan (toʻgʻri fikrni) koʻrdim. Bas, men Qurʼonni — xurmo (shoxlari poʻstlogʻi), yupqa toshlar, charm parchalari va kishilarning koʻkraklari (yodi)dan — izlab jamlay boshladim. Tavba surasining oxirini — ‹Albatta, sizlarga oʻzingizdan boʻlgan bir Rasul keldi...› (Tavba surasi, 128-oyat)dan to oxirigacha — Xuzayma (yoki: Abu Xuzayma)ning huzuridan topdim va uni oʻz surasiga qoʻshdim. Sahifalar (mushaf) — Abu Bakrning huzurida, uning hayoti davomida — toki Alloh azza va jalla uni vafot ettirguncha — turdi; soʻng Umarning huzurida, uning hayoti davomida — toki Alloh uni vafot ettirguncha; soʻng Umarning qizi Hafsaning huzurida (turdi). (Muhammad ibn Ubaydulloh aytdi: ‹al-lixof› — yaʼni xazaf (sopol, gil parchalari)dir.)(Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу) айтди:) Ямома (жангида) аҳли (қорийлар) қатл этилгани (сабабли) Абу Бакр менга (одам) юборди — унинг ҳузурида Умар (ҳам) бор эди. Абу Бакр: «Албатта, Умар менинг олдимга келиб: ‹Ямома куни қатл (ўлим) Қуръон қорилари (ичи)да зўрайди (авж олди); мен — бошқа жойларнинг ҳаммасида ҳам қатл Қуръон қорилари ичида зўрайишидан ва шу сабабли кўп Қуръон (ёдловчилар билан бирга) кетиб қолишидан қўрқаман; мен Қуръонни жамлашни буюришингни (лозим деб) кўраман›, деди», деди. Мен: «Мен Расулуллоҳ ﷺ қилмаган ишни қандай қиламан?» дедим. Умар: «У — валлоҳи — яхшиликдир», деди. Умар мен билан бу (ҳақда) — токи Аллоҳ Умарнинг кўксини (қалбини) очган (нарсага) менинг кўксимни (ҳам) очгунча — (гаплашиб) қайтаверди; мен ҳам бу (ишда) — Умар кўрган (тўғри фикрни) кўрдим. Зайд айтди: Абу Бакр (менга): «Сен ёш, ақлли йигицан, биз сени (ёлғонда) айбламаймиз; сен Расулуллоҳ ﷺ учун ваҳийни ёзар эдинг; бас, Қуръонни излаб (йиғиб) жамла», деди. Зайд айтди: Валлоҳи, агар у менга тоғлардан бир тоғни кўчиришни юклаганида ҳам, у менга — Қуръонни жамлашдан юклаганидан — оғирроқ бўлмас эди. Мен: «Сизлар Расулуллоҳ ﷺ қилмаган ишни қандай қиласизлар?» дедим. Абу Бакр: «У — валлоҳи — яхшиликдир», деди. У мен билан (гаплашиб) қайтаверди — токи Аллоҳ Абу Бакр ва Умарнинг кўксини очган (нарсага) менинг кўксимни очгунча; мен ҳам бу (ишда) иккови кўрган (тўғри фикрни) кўрдим. Бас, мен Қуръонни — хурмо (шохлари пўстлоғи), юпқа тошлар, чарм парчалари ва кишиларнинг кўкраклари (ёди)дан — излаб жамлай бошладим. Тавба сурасининг охирини — ‹Албатта, сизларга ўзингиздан бўлган бир Расул келди...› (Тавба сураси, 128-оят)дан то охиригача — Хузайма (ёки: Абу Хузайма)нинг ҳузуридан топдим ва уни ўз сурасига қўшдим. Саҳифалар (мушаф) — Абу Бакрнинг ҳузурида, унинг ҳаёти давомида — токи Аллоҳ азза ва жалла уни вафот эттиргунча — турди; сўнг Умарнинг ҳузурида, унинг ҳаёти давомида — токи Аллоҳ уни вафот эттиргунча; сўнг Умарнинг қизи Ҳафсанинг ҳузурида (турди). (Муҳаммад ибн Убайдуллоҳ айтди: ‹ал-лихоф› — яъни хазаф (сопол, гил парчалари)дир.)

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ أَبِي لَيْلَى، ح حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ أَبِي لَيْلَى بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَهْلٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ أَبِي حَثْمَةَ، أَنَّهُ أَخْبَرَهُ هُوَ، وَرِجَالٌ، مِنْ كُبَرَاءِ قَوْمِهِ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ سَهْلٍ وَمُحَيِّصَةَ خَرَجَا إِلَى خَيْبَرَ مِنْ جَهْدٍ أَصَابَهُمْ، فَأُخْبِرَ مُحَيِّصَةُ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ قُتِلَ وَطُرِحَ فِي فَقِيرٍ أَوْ عَيْنٍ، فَأَتَى يَهُودَ فَقَالَ أَنْتُمْ وَاللَّهِ قَتَلْتُمُوهُ‏.‏ قَالُوا مَا قَتَلْنَاهُ وَاللَّهِ‏.‏ ثُمَّ أَقْبَلَ حَتَّى قَدِمَ عَلَى قَوْمِهِ فَذَكَرَ لَهُمْ، وَأَقْبَلَ هُوَ وَأَخُوهُ حُوَيِّصَةُ ـ وَهْوَ أَكْبَرُ مِنْهُ ـ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ سَهْلٍ، فَذَهَبَ لِيَتَكَلَّمَ وَهْوَ الَّذِي كَانَ بِخَيْبَرَ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لِمُحَيِّصَةَ ‏"‏ كَبِّرْ كَبِّرْ ‏"‏‏.‏ يُرِيدُ السِّنَّ، فَتَكَلَّمَ حُوَيِّصَةُ ثُمَّ تَكَلَّمَ مُحَيِّصَةُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِمَّا أَنْ يَدُوا صَاحِبَكُمْ، وَإِمَّا أَنْ يُؤْذِنُوا بِحَرْبٍ ‏"‏‏.‏ فَكَتَبَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَيْهِمْ بِهِ، فَكُتِبَ مَا قَتَلْنَاهُ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِحُوَيِّصَةَ وَمُحَيِّصَةَ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ ‏"‏ أَتَحْلِفُونَ وَتَسْتَحِقُّونَ دَمَ صَاحِبِكُمْ ‏"‏‏.‏ قَالُوا لاَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَفَتَحْلِفُ لَكُمْ يَهُودُ ‏"‏‏.‏ قَالُوا لَيْسُوا بِمُسْلِمِينَ‏.‏ فَوَدَاهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ عِنْدِهِ مِائَةَ نَاقَةٍ حَتَّى أُدْخِلَتِ الدَّارَ‏.‏ قَالَ سَهْلٌ فَرَكَضَتْنِي مِنْهَا نَاقَةٌ‏.‏

(Sahl ibn Abu Hasma (roziyallohu anhu) — u va qavmining kattalaridan boʻlgan kishilar — xabar berdilarki,) Abdulloh ibn Sahl va Muhayyisa — ularga yetgan bir qiyinchilik (ochlik) sababli — Xaybarga (rizq izlab) chiqishdi. Soʻng Muhayyisaga: ‹Abdulloh oʻldirilib, bir choh (yoki: buloq)ga tashlandi›, deb xabar berildi. Bas, u (Muhayyisa) yahudiylarning oldiga kelib: «Vallohi, uni sizlar oʻldirdingiz», dedi. Ular: «Vallohi, uni biz oʻldirmadik», dedilar. Soʻng u qaytib, oʻz qavmining oldiga keldi-da, ularga (bu ishni) zikr qildi. (Keyin) u va akasi Huvayyisa — u (Huvayyisa) undan kattaroq edi — va Abdurahmon ibn Sahl (Paygʻambar ﷺning huzurlariga) kelishdi. (Abdurahmon) gapirmoqchi boʻldi — u Xaybarda (ish koʻrgan) edi (lekin yoshroq edi). Shunda Paygʻambar ﷺ (Abdurahmonga) — yoshni (kattani oldinga qoʻyishni) nazarda tutib: «Kattaga (yoʻl ber), kattaga!» dedilar. Bas, Huvayyisa gapirdi, soʻng Muhayyisa gapirdi. Rasululloh ﷺ: «Yo ular hamrohingizning xunini (qon-puli — diya) toʻlaydilar, yo (sizlarga) urush eʼlon qiladilar», dedilar. Rasululloh ﷺ ularga (yahudiylarga) bu haqda (xat) yozdilar. Bas, ‹Uni biz oʻldirmadik› deb (javob) yozildi. Shunda Rasululloh ﷺ Huvayyisa, Muhayyisa va Abdurahmonga: «(Ellik marta) qasam ichib, hamrohingizning xuniga haqli (egalik qiluvchi) boʻlasizmi?» dedilar. Ular: «Yoʻq», dedilar. U zot: «(Unday boʻlsa,) yahudiylar sizlarga qasam ichadimi (— shunga rozimisiz)?» dedilar. Ular: «Ular musulmon emaslar (ularning qasamiga ishonmaymiz)», dedilar. Bas, Rasululloh ﷺ uning (Abdullohning) xunini — oʻz (mol)laridan — yuz tuyani (berib) toʻladilar; toki (tuyalar) hovliga kiritildi. Sahl aytdi: Shunda ulardan (oʻsha tuyalardan) bir tuya meni (oyogʻi bilan) tepdi.(Саҳл ибн Абу Ҳасма (розияллоҳу анҳу) — у ва қавмининг катталаридан бўлган кишилар — хабар бердиларки,) Абдуллоҳ ибн Саҳл ва Муҳаййиса — уларга етган бир қийинчилик (очлик) сабабли — Хайбарга (ризқ излаб) чиқишди. Сўнг Муҳаййисага: ‹Абдуллоҳ ўлдирилиб, бир чоҳ (ёки: булоқ)га ташланди›, деб хабар берилди. Бас, у (Муҳаййиса) яҳудийларнинг олдига келиб: «Валлоҳи, уни сизлар ўлдирдингиз», деди. Улар: «Валлоҳи, уни биз ўлдирмадик», дедилар. Сўнг у қайтиб, ўз қавмининг олдига келди-да, уларга (бу ишни) зикр қилди. (Кейин) у ва акаси Ҳуваййиса — у (Ҳуваййиса) ундан каттароқ эди — ва Абдураҳмон ибн Саҳл (Пайғамбар ﷺнинг ҳузурларига) келишди. (Абдураҳмон) гапирмоқчи бўлди — у Хайбарда (иш кўрган) эди (лекин ёшроқ эди). Шунда Пайғамбар ﷺ (Абдураҳмонга) — ёшни (каттани олдинга қўйишни) назарда тутиб: «Каттага (йўл бер), каттага!» дедилар. Бас, Ҳуваййиса гапирди, сўнг Муҳаййиса гапирди. Расулуллоҳ ﷺ: «Ё улар ҳамроҳингизнинг хунини (қон-пули — дия) тўлайдилар, ё (сизларга) уруш эълон қиладилар», дедилар. Расулуллоҳ ﷺ уларга (яҳудийларга) бу ҳақда (хат) ёздилар. Бас, ‹Уни биз ўлдирмадик› деб (жавоб) ёзилди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ Ҳуваййиса, Муҳаййиса ва Абдураҳмонга: «(Эллик марта) қасам ичиб, ҳамроҳингизнинг хунига ҳақли (эгалик қилувчи) бўласизми?» дедилар. Улар: «Йўқ», дедилар. У зот: «(Ундай бўлса,) яҳудийлар сизларга қасам ичадими (— шунга розимисиз)?» дедилар. Улар: «Улар мусулмон эмаслар (уларнинг қасамига ишонмаймиз)», дедилар. Бас, Расулуллоҳ ﷺ унинг (Абдуллоҳнинг) хунини — ўз (мол)ларидан — юз туяни (бериб) тўладилар; токи (туялар) ҳовлига киритилди. Саҳл айтди: Шунда улардан (ўша туялардан) бир туя мени (оёғи билан) тепди.

حَدَّثَنَا آدَمُ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ، حَدَّثَنَا الزُّهْرِيُّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، وَزَيْدِ بْنِ خَالِدٍ الْجُهَنِيِّ، قَالاَ جَاءَ أَعْرَابِيٌّ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ اقْضِ بَيْنَنَا بِكِتَابِ اللَّهِ فَقَامَ خَصْمُهُ فَقَالَ صَدَقَ فَاقْضِ بَيْنَنَا بِكِتَابِ اللَّهِ‏.‏ فَقَالَ الأَعْرَابِيُّ إِنَّ ابْنِي كَانَ عَسِيفًا عَلَى هَذَا فَزَنَى بِامْرَأَتِهِ، فَقَالُوا لِي عَلَى ابْنِكَ الرَّجْمُ‏.‏ فَفَدَيْتُ ابْنِي مِنْهُ بِمِائَةٍ مِنَ الْغَنَمِ وَوَلِيدَةٍ، ثُمَّ سَأَلْتُ أَهْلَ الْعِلْمِ فَقَالُوا إِنَّمَا عَلَى ابْنِكَ جَلْدُ مِائَةٍ وَتَغْرِيبُ عَامٍ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لأَقْضِيَنَّ بَيْنَكُمَا بِكِتَابِ اللَّهِ، أَمَّا الْوَلِيدَةُ وَالْغَنَمُ فَرَدٌّ عَلَيْكَ، وَعَلَى ابْنِكَ جَلْدُ مِائَةٍ وَتَغْرِيبُ عَامٍ، وَأَمَّا أَنْتَ يَا أُنَيْسُ ـ لِرَجُلٍ ـ فَاغْدُ عَلَى امْرَأَةِ هَذَا فَارْجُمْهَا ‏"‏‏.‏ فَغَدَا عَلَيْهَا أُنَيْسٌ فَرَجَمَهَا‏.‏

(Abu Hurayra va Zayd ibn Xolid al-Juhaniy (roziyallohu anhum) aytdilar:) Bir aʼrobiy (baddaviy) kelib: «Yo Rasululloh, oramizda Allohning Kitobi bilan hukm qiling», dedi. Uning raqibi (daʼvolashgan tomoni) ham turib: «Rost aytdi; oramizda Allohning Kitobi bilan hukm qiling», dedi. Aʼrobiy: «Mening oʻgʻlim bu (kishi)ning huzurida asif (yollanma ishchi) edi; bas, u (oʻgʻlim) uning xotini bilan zino qildi. (Odamlar) menga: ‹Oʻgʻlingga rajm (toshboʻron) bor›, deyishdi. Men oʻgʻlimni undan yuz qoʻy va bir choʻri (kaniz) berib (toʻlov bilan) qutqardim. Soʻng ilm ahlidan soʻrasam, ular: ‹Oʻgʻlingga faqat yuz darra (qamchi) va bir yil surgun bor›, deyishdi», dedi. Shunda Paygʻambar ﷺ: «Albatta, men oramizda Allohning Kitobi bilan hukm qilaman: choʻri va qoʻy — senga qaytariladi; oʻgʻlingga esa — yuz darra va bir yil surgun (bor). Sen esa, ey Unays, — (deb) bir kishiga (xitob qilib) — bu (kishi)ning xotinining oldiga ertalab borib, uni rajm qil (toshboʻron qil)», dedilar. Bas, Unays ertalab uning oldiga borib, uni rajm qildi.(Абу Ҳурайра ва Зайд ибн Холид ал-Жуҳаний (розияллоҳу анҳум) айтдилар:) Бир аъробий (баддавий) келиб: «Ё Расулуллоҳ, орамизда Аллоҳнинг Китоби билан ҳукм қилинг», деди. Унинг рақиби (даъволашган томони) ҳам туриб: «Рост айтди; орамизда Аллоҳнинг Китоби билан ҳукм қилинг», деди. Аъробий: «Менинг ўғлим бу (киши)нинг ҳузурида асиф (ёлланма ишчи) эди; бас, у (ўғлим) унинг хотини билан зино қилди. (Одамлар) менга: ‹Ўғлингга ражм (тошбўрон) бор›, дейишди. Мен ўғлимни ундан юз қўй ва бир чўри (каниз) бериб (тўлов билан) қутқардим. Сўнг илм аҳлидан сўрасам, улар: ‹Ўғлингга фақат юз дарра (қамчи) ва бир йил сургун бор›, дейишди», деди. Шунда Пайғамбар ﷺ: «Албатта, мен орамизда Аллоҳнинг Китоби билан ҳукм қиламан: чўри ва қўй — сенга қайтарилади; ўғлингга эса — юз дарра ва бир йил сургун (бор). Сен эса, эй Унайс, — (деб) бир кишига (хитоб қилиб) — бу (киши)нинг хотинининг олдига эрталаб бориб, уни ражм қил (тошбўрон қил)», дедилар. Бас, Унайс эрталаб унинг олдига бориб, уни ражм қилди.

وَقَالَ خَارِجَةُ بْنُ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَمَرَهُ أَنْ يَتَعَلَّمَ كِتَابَ الْيَهُودِ، حَتَّى كَتَبْتُ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم كُتُبَهُ، وَأَقْرَأْتُهُ كُتُبَهُمْ إِذَا كَتَبُوا إِلَيْهِ، وَقَالَ عُمَرُ وَعِنْدَهُ عَلِيٌّ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ وَعُثْمَانُ مَاذَا تَقُولُ هَذِهِ قَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ حَاطِبٍ فَقُلْتُ تُخْبِرُكَ بِصَاحِبِهِمَا الَّذِي صَنَعَ بِهِمَا‏.‏ وَقَالَ أَبُو جَمْرَةَ كُنْتُ أُتَرْجِمُ بَيْنَ ابْنِ عَبَّاسٍ وَبَيْنَ النَّاسِ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ النَّاسِ لاَ بُدَّ لِلْحَاكِمِ مِنْ مُتَرْجِمَيْنِ‏.‏

(Xorija ibn Zayd ibn Sobit otasi Zayd ibn Sobitdan (rivoyat qildiki,) Paygʻambar ﷺ unga yahudiylarning yozuvini (xatini) oʻrganishni buyurdilar. (Zayd aytdi:) Hatto men Paygʻambar ﷺ uchun ularga (yoziladigan) xatlarini yozar, ular U zotga (xat) yozganlarida, ularning xatlarini U zotga oʻqib berar edim. Umar — uning huzurida Ali, Abdurahmon va Usmon (ham) bor edi — : «Bu nima deyapti?» dedi. Abdurahmon ibn Hotib: «(Roviy aytdi:) Men: ‹U senga — ular ikkoviga (oʻsha ishni) qilgan hamrohlari haqida xabar beradi›, dedim», dedi. Abu Jamra (ham) aytdi: «Men Ibn Abbos bilan odamlar orasida tarjimonlik qilardim.» Baʼzi odamlar: «Hokimga ikki tarjimon (boʻlishi) shart», dedilar.(Хорижа ибн Зайд ибн Собит отаси Зайд ибн Собитдан (ривоят қилдики,) Пайғамбар ﷺ унга яҳудийларнинг ёзувини (хатини) ўрганишни буюрдилар. (Зайд айтди:) Ҳатто мен Пайғамбар ﷺ учун уларга (ёзиладиган) хатларини ёзар, улар У зотга (хат) ёзганларида, уларнинг хатларини У зотга ўқиб берар эдим. Умар — унинг ҳузурида Али, Абдураҳмон ва Усмон (ҳам) бор эди — : «Бу нима деяпти?» деди. Абдураҳмон ибн Ҳотиб: «(Ровий айтди:) Мен: ‹У сенга — улар икковига (ўша ишни) қилган ҳамроҳлари ҳақида хабар беради›, дедим», деди. Абу Жамра (ҳам) айтди: «Мен Ибн Аббос билан одамлар орасида таржимонлик қилардим.» Баъзи одамлар: «Ҳокимга икки таржимон (бўлиши) шарт», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ، أَخْبَرَهُ أَنَّ أَبَا سُفْيَانَ بْنَ حَرْبٍ أَخْبَرَهُ أَنَّ هِرَقْلَ أَرْسَلَ إِلَيْهِ فِي رَكْبٍ مِنْ قُرَيْشٍ، ثُمَّ قَالَ لِتَرْجُمَانِهِ قُلْ لَهُمْ إِنِّي سَائِلٌ هَذَا، فَإِنْ كَذَبَنِي فَكَذِّبُوهُ‏.‏ فَذَكَرَ الْحَدِيثَ فَقَالَ لِلتَّرْجُمَانِ قُلْ لَهُ إِنْ كَانَ مَا تَقُولُ حَقًّا فَسَيَمْلِكُ مَوْضِعَ قَدَمَىَّ هَاتَيْنِ‏.‏

(Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo) xabar berdiki, Abu Sufyon ibn Harb unga xabar berdiki,) Hiraql (Irakliy) uni — Qurayshdan boʻlgan bir karvon (jamoa) ichida — (oldiga) chaqirtirdi, soʻng oʻz tarjimoniga: «Ularga ayt: men bundan (Abu Sufyondan) soʻrayman; agar u menga yolgʻon (gapirsa), uni yolgʻonchiga chiqaringlar», dedi. Soʻng u (Abu Sufyon) hadisni zikr qildi. (Hiraql) tarjimonga: «Unga ayt: agar sen aytayotgan (gap) haq boʻlsa, u mening mana shu ikki oyogʻim (turgan) joyni (ham) egallaydi (mulk qiladi)», dedi.(Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) хабар бердики, Абу Суфён ибн Ҳарб унга хабар бердики,) Ҳирақл (Ираклий) уни — Қурайшдан бўлган бир карвон (жамоа) ичида — (олдига) чақиртирди, сўнг ўз таржимонига: «Уларга айт: мен бундан (Абу Суфёндан) сўрайман; агар у менга ёлғон (гапирса), уни ёлғончига чиқаринглар», деди. Сўнг у (Абу Суфён) ҳадисни зикр қилди. (Ҳирақл) таржимонга: «Унга айт: агар сен айтаётган (гап) ҳақ бўлса, у менинг мана шу икки оёғим (турган) жойни (ҳам) эгаллайди (мулк қилади)», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، أَخْبَرَنَا عَبْدَةُ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي حُمَيْدٍ السَّاعِدِيِّ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم اسْتَعْمَلَ ابْنَ الأُتَبِيَّةِ عَلَى صَدَقَاتِ بَنِي سُلَيْمٍ، فَلَمَّا جَاءَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَحَاسَبَهُ قَالَ هَذَا الَّذِي لَكُمْ، وَهَذِهِ هَدِيَّةٌ أُهْدِيَتْ لِي‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ فَهَلاَّ جَلَسْتَ فِي بَيْتِ أَبِيكَ وَبَيْتِ أُمِّكَ حَتَّى تَأْتِيَكَ هَدِيَّتُكَ، إِنْ كُنْتَ صَادِقًا ‏"‏‏.‏ ثُمَّ قَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَخَطَبَ النَّاسَ وَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّي أَسْتَعْمِلُ رِجَالاً مِنْكُمْ عَلَى أُمُورٍ مِمَّا وَلاَّنِي اللَّهُ، فَيَأْتِي أَحَدُكُمْ فَيَقُولُ هَذَا لَكُمْ وَهَذِهِ هَدِيَّةٌ أُهْدِيَتْ لِي فَهَلاَّ جَلَسَ فِي بَيْتِ أَبِيهِ وَبَيْتِ أُمِّهِ حَتَّى تَأْتِيَهُ هَدِيَّتُهُ إِنْ كَانَ صَادِقًا، فَوَاللَّهِ لاَ يَأْخُذُ أَحَدُكُمْ مِنْهَا شَيْئًا ـ قَالَ هِشَامٌ ـ بِغَيْرِ حَقِّهِ إِلاَّ جَاءَ اللَّهَ يَحْمِلُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، أَلاَ فَلأَعْرِفَنَّ مَا جَاءَ اللَّهَ رَجُلٌ بِبَعِيرٍ لَهُ رُغَاءٌ، أَوْ بِبَقَرَةٍ لَهَا خُوَارٌ، أَوْ شَاةٍ تَيْعَرُ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ رَفَعَ يَدَيْهِ حَتَّى رَأَيْتُ بَيَاضَ إِبْطَيْهِ ‏"‏ أَلاَ هَلْ بَلَّغْتُ ‏"‏‏.‏

(Abu Humayd as-Soidiy (roziyallohu anhu) rivoyat qildiki,) Paygʻambar ﷺ Ibn al-Utbiyyani Banu Sulaym sadaqalariga (zakot yigʻishga amaldor qilib) tayinladilar. U Rasululloh ﷺning huzurlariga kelib, U zot u bilan hisob-kitob qilganlarida, u: «Bu — sizlarniki, bu esa — menga hadya qilingan sovgʻa», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Agar sen rostgoʻy boʻlsang, — sening hadyang oʻzingga (kelib) yetguncha — otangning uyida va onangning uyida oʻtirsang boʻlmasmidi?!» dedilar. Soʻng Rasululloh ﷺ turdilar-da, odamlarga xutba qilib, Allohga hamd va sano aytdilar, soʻng: «Ammo baʼd; albatta, men sizlardan baʼzi kishilarni — Alloh menga (boshqarishni) topshirgan ishlardan baʼzisiga (amaldor qilib) tayinlayman; soʻng biringiz kelib: ‹Bu — sizlarniki, bu esa — menga hadya qilingan sovgʻa›, deydi. Agar u rostgoʻy boʻlsa, — hadyasi oʻziga yetguncha — otasining uyida va onasining uyida oʻtirsa boʻlmasmidi?! Vallohi, biringiz undan (oʻsha moldan) — (Hishom aytdi:) — oʻz haqqisiz biror narsa olmaydi, magar Qiyomat kuni uni koʻtarib, Allohning huzuriga keladi. Ogoh boʻlinglar, men albatta tanib olaman: Allohning huzuriga bir kishi — boʻkiradigan tuyani, yoki maʼraydigan sigirni, yoki maʼraydigan qoʻyni (koʻtarib) kelganini!», dedilar. Soʻng U zot ikki qoʻllarini — men ikki qoʻltiqlarining oqligini koʻrgunimcha — koʻtardilar: «Ogoh boʻlinglar, men (sizlarga) yetkazdimmi?» (dedilar).(Абу Ҳумайд ас-Соидий (розияллоҳу анҳу) ривоят қилдики,) Пайғамбар ﷺ Ибн ал-Утбийяни Бану Сулайм садақаларига (закот йиғишга амалдор қилиб) тайинладилар. У Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига келиб, У зот у билан ҳисоб-китоб қилганларида, у: «Бу — сизларники, бу эса — менга ҳадя қилинган совға», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Агар сен ростгўй бўлсанг, — сенинг ҳадянг ўзингга (келиб) етгунча — отангнинг уйида ва онангнинг уйида ўтирсанг бўлмасмиди?!» дедилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ турдилар-да, одамларга хутба қилиб, Аллоҳга ҳамд ва сано айтдилар, сўнг: «Аммо баъд; албатта, мен сизлардан баъзи кишиларни — Аллоҳ менга (бошқаришни) топширган ишлардан баъзисига (амалдор қилиб) тайинлайман; сўнг бирингиз келиб: ‹Бу — сизларники, бу эса — менга ҳадя қилинган совға›, дейди. Агар у ростгўй бўлса, — ҳадяси ўзига етгунча — отасининг уйида ва онасининг уйида ўтирса бўлмасмиди?! Валлоҳи, бирингиз ундан (ўша молдан) — (Ҳишом айтди:) — ўз ҳаққисиз бирор нарса олмайди, магар Қиёмат куни уни кўтариб, Аллоҳнинг ҳузурига келади. Огоҳ бўлинглар, мен албатта таниб оламан: Аллоҳнинг ҳузурига бир киши — бўкирадиган туяни, ёки маърайдиган сигирни, ёки маърайдиган қўйни (кўтариб) келганини!», дедилар. Сўнг У зот икки қўлларини — мен икки қўлтиқларининг оқлигини кўргунимча — кўтардилар: «Огоҳ бўлинглар, мен (сизларга) етказдимми?» (дедилар).

حَدَّثَنَا أَصْبَغُ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَا بَعَثَ اللَّهُ مِنْ نَبِيٍّ وَلاَ اسْتَخْلَفَ مِنْ خَلِيفَةٍ، إِلاَّ كَانَتْ لَهُ بِطَانَتَانِ، بِطَانَةٌ تَأْمُرُهُ بِالْمَعْرُوفِ وَتَحُضُّهُ عَلَيْهِ، وَبِطَانَةٌ تَأْمُرُهُ بِالشَّرِّ وَتَحُضُّهُ عَلَيْهِ، فَالْمَعْصُومُ مَنْ عَصَمَ اللَّهُ تَعَالَى ‏"‏‏.‏ وَقَالَ سُلَيْمَانُ عَنْ يَحْيَى أَخْبَرَنِي ابْنُ شِهَابٍ بِهَذَا، وَعَنِ ابْنِ أَبِي عَتِيقٍ وَمُوسَى عَنِ ابْنِ شِهَابٍ مِثْلَهُ، وَقَالَ شُعَيْبٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ حَدَّثَنِي أَبُو سَلَمَةَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ قَوْلَهُ‏.‏ وَقَالَ الأَوْزَاعِيُّ وَمُعَاوِيَةُ بْنُ سَلاَّمٍ حَدَّثَنِي الزُّهْرِيُّ حَدَّثَنِي أَبُو سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏ وَقَالَ ابْنُ أَبِي حُسَيْنٍ وَسَعِيدُ بْنُ زِيَادٍ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ قَوْلَهُ‏.‏ وَقَالَ عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي جَعْفَرٍ حَدَّثَنِي صَفْوَانُ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِي أَيُّوبَ قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

(Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qildiki,) U zot: «Alloh hech bir paygʻambarni yubormadi va hech bir xalifani xalifa qilib qoʻymadiki, magar uning ikkita bitonasi (yaqin maslahatchilar guruhi) boʻlmasin: bir bitonasi uni yaxshilikka (maʼrufga) buyuradi va unga (shunga) undaydi; (yana) bir bitonasi uni yomonlikka buyuradi va unga (shunga) undaydi. Bas, (gunohdan) maʼsum (saqlangan) — Alloh taolo saqlagan kishidir», dedilar. (Bu hadisni Sulaymon Yahyodan, (u) Ibn Shihobdan; Ibn Abu Atiq va Muso (ham) Ibn Shihobdan — shuning mislini rivoyat qildilar. Shuayb esa Zuhriydan, (u) Abu Salamadan, (u) Abu Saiddan — uning (oʻz) soʻzini (mavquf) rivoyat qildi. Avzoiy va Muoviya ibn Sallom: ‹Bizga Zuhriy, (unga) Abu Salama, (u) Abu Hurayradan, (u) Paygʻambar ﷺdan› (deb) rivoyat qildilar. Ibn Abu Husayn va Said ibn Ziyod (esa) Abu Salamadan, (u) Abu Saiddan — uning soʻzini (mavquf) (rivoyat qildilar). Ubaydulloh ibn Abu Jaʼfar: ‹Bizga Safvon, (unga) Abu Salama, (u) Abu Ayyubdan (rivoyat qildiki,) u: men Paygʻambar ﷺdan eshitdim, dedi› (deb rivoyat qildi).)(Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилдики,) У зот: «Аллоҳ ҳеч бир пайғамбарни юбормади ва ҳеч бир халифани халифа қилиб қўймадики, магар унинг иккита битонаси (яқин маслаҳатчилар гуруҳи) бўлмасин: бир битонаси уни яхшиликка (маъруфга) буюради ва унга (шунга) ундайди; (яна) бир битонаси уни ёмонликка буюради ва унга (шунга) ундайди. Бас, (гуноҳдан) маъсум (сақланган) — Аллоҳ таоло сақлаган кишидир», дедилар. (Бу ҳадисни Сулаймон Яҳёдан, (у) Ибн Шиҳобдан; Ибн Абу Атиқ ва Мусо (ҳам) Ибн Шиҳобдан — шунинг мислини ривоят қилдилар. Шуайб эса Зуҳрийдан, (у) Абу Саламадан, (у) Абу Саиддан — унинг (ўз) сўзини (мавқуф) ривоят қилди. Авзоий ва Муовия ибн Саллом: ‹Бизга Зуҳрий, (унга) Абу Салама, (у) Абу Ҳурайрадан, (у) Пайғамбар ﷺдан› (деб) ривоят қилдилар. Ибн Абу Ҳусайн ва Саид ибн Зиёд (эса) Абу Саламадан, (у) Абу Саиддан — унинг сўзини (мавқуф) (ривоят қилдилар). Убайдуллоҳ ибн Абу Жаъфар: ‹Бизга Сафвон, (унга) Абу Салама, (у) Абу Айюбдан (ривоят қилдики,) у: мен Пайғамбар ﷺдан эшитдим, деди› (деб ривоят қилди).)

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُبَادَةُ بْنُ الْوَلِيدِ، أَخْبَرَنِي أَبِي، عَنْ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ، قَالَ "بَايَعْنَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى السَّمْعِ وَالطَّاعَةِ فِي الْمَنْشَطِ وَالْمَكْرَهِ‏.‏ ‏‏وَأَنْ لاَ نُنَازِعَ الأَمْرَ أَهْلَهُ، وَأَنْ نَقُومَ ـ أَوْ نَقُولَ ـ بِالْحَقِّ حَيْثُمَا كُنَّا لاَ نَخَافُ فِي اللَّهِ لَوْمَةَ لاَئِمٍ ‏"‏‏.‏

(Uboda ibn Somit (roziyallohu anhu) aytdi:) Biz Rasululloh ﷺga — eshitish va itoat qilish ustiga, xushlik (yaxshi) holatda ham, yoqtirmagan (ogʻir) holatda ham; (hukmronlik) ishini uning ahliga (egalariga) talashmasligimiz ustiga; va qayerda boʻlsak ham — Alloh (yoʻli)da hech bir malomatchining malomatidan qoʻrqmasdan — haq (soʻzni) aytishimiz (yoki: turishimiz) ustiga — bayʼat qildik.(Убода ибн Сомит (розияллоҳу анҳу) айтди:) Биз Расулуллоҳ ﷺга — эшитиш ва итоат қилиш устига, хушлик (яхши) ҳолатда ҳам, ёқтирмаган (оғир) ҳолатда ҳам; (ҳукмронлик) ишини унинг аҳлига (эгаларига) талашмаслигимиз устига; ва қаерда бўлсак ҳам — Аллоҳ (йўли)да ҳеч бир маломатчининг маломатидан қўрқмасдан — ҳақ (сўзни) айтишимиз (ёки: туришимиз) устига — байъат қилдик.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ الْحَارِثِ، حَدَّثَنَا حُمَيْدٌ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ خَرَجَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فِي غَدَاةٍ بَارِدَةٍ وَالْمُهَاجِرُونَ وَالأَنْصَارُ يَحْفِرُونَ الْخَنْدَقَ فَقَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ إِنَّ الْخَيْرَ خَيْرُ الآخِرَهْ فَاغْفِرْ لِلأَنْصَارِ وَالْمُهَاجِرَهْ ‏"‏ فَأَجَابُوا نَحْنُ الَّذِينَ بَايَعُوا مُحَمَّدَا عَلَى الْجِهَادِ مَا بَقِينَا أَبَدَا

(Anas (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ sovuq bir tongda chiqdilar — muhojirlar va ansorlar xandaq qazishar edi. Shunda U zot: «Allohim, albatta (haqiqiy) yaxshilik — oxirat yaxshiligidir; bas, ansorlar va muhojirlarni magʻfirat qil!» dedilar. Ular (sheʼr bilan) javob berdilar: «Biz — Muhammadga bayʼat qilganlarmiz: toki tirik ekanmiz, jihod ustiga, abadiy!»(Анас (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ совуқ бир тонгда чиқдилар — муҳожирлар ва ансорлар хандақ қазишар эди. Шунда У зот: «Аллоҳим, албатта (ҳақиқий) яхшилик — охират яхшилигидир; бас, ансорлар ва муҳожирларни мағфират қил!» дедилар. Улар (шеър билан) жавоб бердилар: «Биз — Муҳаммадга байъат қилганлармиз: токи тирик эканмиз, жиҳод устига, абадий!»

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ كُنَّا إِذَا بَايَعْنَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى السَّمْعِ وَالطَّاعَةِ يَقُولُ لَنَا ‏"‏ فِيمَا اسْتَطَعْتَ ‏"‏‏.‏

(Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi:) Biz Rasululloh ﷺga eshitish va itoat qilish ustiga bayʼat qilganimizda, U zot bizga: «(Sen) qodir boʻlganingcha (kuching yetganicha)», der edilar.(Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Биз Расулуллоҳ ﷺга эшитиш ва итоат қилиш устига байъат қилганимизда, У зот бизга: «(Сен) қодир бўлганингча (кучинг етганича)», дер эдилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ سُفْيَانَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ دِينَارٍ، قَالَ شَهِدْتُ ابْنَ عُمَرَ حَيْثُ اجْتَمَعَ النَّاسُ عَلَى عَبْدِ الْمَلِكِ ـ قَالَ ـ كَتَبَ إِنِّي أُقِرُّ بِالسَّمْعِ وَالطَّاعَةِ لِعَبْدِ الْمَلِكِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى سُنَّةِ اللَّهِ وَسُنَّةِ رَسُولِهِ مَا اسْتَطَعْتُ، وَإِنَّ بَنِيَّ قَدْ أَقَرُّوا بِمِثْلِ ذَلِكَ‏.‏

(Abdulloh ibn Dinor aytdi:) Men Ibn Umarning huzurida — odamlar Abdulmalik (ibn Marvon)ning (xalifaligi) atrofiga (rozi boʻlib) jamlangan paytida — hozir edim. (Roviy aytdi:) U (Ibn Umar shunday deb) yozdi: «Albatta, men — qodir boʻlganimcha — Allohning sunnati va Uning Rasulining sunnati ustiga, muʼminlar amiri Abdulmalikka eshitish va itoat qilishni iqror qilaman; va albatta, mening oʻgʻillarim ham shuning mislini iqror qildilar.»(Абдуллоҳ ибн Динор айтди:) Мен Ибн Умарнинг ҳузурида — одамлар Абдулмалик (ибн Марвон)нинг (халифалиги) атрофига (рози бўлиб) жамланган пайтида — ҳозир эдим. (Ровий айтди:) У (Ибн Умар шундай деб) ёзди: «Албатта, мен — қодир бўлганимча — Аллоҳнинг суннати ва Унинг Расулининг суннати устига, муъминлар амири Абдулмаликка эшитиш ва итоат қилишни иқрор қиламан; ва албатта, менинг ўғилларим ҳам шунинг мислини иқрор қилдилар.»

حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا سَيَّارٌ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ جَرِيرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ بَايَعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم عَلَى السَّمْعِ وَالطَّاعَةِ، فَلَقَّنَنِي، فِيمَا اسْتَطَعْتُ، وَالنُّصْحِ لِكُلِّ مُسْلِمٍ‏.‏

(Jarir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu) aytdi:) Men Paygʻambar ﷺga eshitish va itoat qilish ustiga bayʼat qildim. U zot menga (shu soʻzlarni) talqin qildilar (oʻrgatdilar): «(Sen) qodir boʻlganingcha; va har bir musulmonga nasihat (xayrixohlik) qilish (ustiga).»(Жарир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу) айтди:) Мен Пайғамбар ﷺга эшитиш ва итоат қилиш устига байъат қилдим. У зот менга (шу сўзларни) талқин қилдилар (ўргатдилар): «(Сен) қодир бўлганингча; ва ҳар бир мусулмонга насиҳат (хайрихоҳлик) қилиш (устига).»

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ سُفْيَانَ، قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ دِينَارٍ، قَالَ لَمَّا بَايَعَ النَّاسُ عَبْدَ الْمَلِكِ كَتَبَ إِلَيْهِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ إِلَى عَبْدِ اللَّهِ عَبْدِ الْمَلِكِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ إِنِّي أُقِرُّ بِالسَّمْعِ وَالطَّاعَةِ لِعَبْدِ اللَّهِ عَبْدِ الْمَلِكِ أَمِيرِ الْمُؤْمِنِينَ، عَلَى سُنَّةِ اللَّهِ وَسُنَّةِ رَسُولِهِ، فِيمَا اسْتَطَعْتُ، وَإِنَّ بَنِيَّ قَدْ أَقَرُّوا بِذَلِكَ‏.‏

(Abdulloh ibn Dinor aytdi:) Odamlar Abdulmalikka bayʼat qilganlarida, Abdulloh ibn Umar unga (shunday xat) yozdi: «Abdulloh — Abdulmalik, muʼminlar amiriga: Albatta, men — qodir boʻlganimcha — Allohning sunnati va Uning Rasulining sunnati ustiga, Abdulloh — Abdulmalik, muʼminlar amiriga eshitish va itoat qilishni iqror qilaman; va albatta, mening oʻgʻillarim ham shuni iqror qildilar.»(Абдуллоҳ ибн Динор айтди:) Одамлар Абдулмаликка байъат қилганларида, Абдуллоҳ ибн Умар унга (шундай хат) ёзди: «Абдуллоҳ — Абдулмалик, муъминлар амирига: Албатта, мен — қодир бўлганимча — Аллоҳнинг суннати ва Унинг Расулининг суннати устига, Абдуллоҳ — Абдулмалик, муъминлар амирига эшитиш ва итоат қилишни иқрор қиламан; ва албатта, менинг ўғилларим ҳам шуни иқрор қилдилар.»

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، حَدَّثَنَا حَاتِمٌ، عَنْ يَزِيدَ، قَالَ قُلْتُ لِسَلَمَةَ عَلَى أَىِّ شَىْءٍ بَايَعْتُمُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ الْحُدَيْبِيَةِ قَالَ عَلَى الْمَوْتِ‏.‏

(Yazid aytdi: Men Salamaga: «Hudaybiya kuni Paygʻambar ﷺga qaysi narsa ustiga bayʼat qildingiz?» dedim. U: «Oʻlim ustiga», dedi.)(Язид айтди: Мен Саламага: «Ҳудайбия куни Пайғамбар ﷺга қайси нарса устига байъат қилдингиз?» дедим. У: «Ўлим устига», деди.)

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ أَسْمَاءَ، حَدَّثَنَا جُوَيْرِيَةُ، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَنَّ حُمَيْدَ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَهُ أَنَّ الْمِسْوَرَ بْنَ مَخْرَمَةَ أَخْبَرَهُ‏.‏ أَنَّ الرَّهْطَ الَّذِينَ وَلاَّهُمْ عُمَرُ اجْتَمَعُوا فَتَشَاوَرُوا، قَالَ لَهُمْ عَبْدُ الرَّحْمَنِ لَسْتُ بِالَّذِي أُنَافِسُكُمْ عَلَى هَذَا الأَمْرِ، وَلَكِنَّكُمْ إِنْ شِئْتُمُ اخْتَرْتُ لَكُمْ مِنْكُمْ‏.‏ فَجَعَلُوا ذَلِكَ إِلَى عَبْدِ الرَّحْمَنِ، فَلَمَّا وَلَّوْا عَبْدَ الرَّحْمَنِ أَمْرَهُمْ فَمَالَ النَّاسُ عَلَى عَبْدِ الرَّحْمَنِ، حَتَّى مَا أَرَى أَحَدًا مِنَ النَّاسِ يَتْبَعُ أُولَئِكَ الرَّهْطَ وَلاَ يَطَأُ عَقِبَهُ، وَمَالَ النَّاسُ عَلَى عَبْدِ الرَّحْمَنِ يُشَاوِرُونَهُ تِلْكَ اللَّيَالِيَ حَتَّى إِذَا كَانَتِ اللَّيْلَةُ الَّتِي أَصْبَحْنَا مِنْهَا، فَبَايَعْنَا عُثْمَانَ قَالَ الْمِسْوَرُ طَرَقَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بَعْدَ هَجْعٍ مِنَ اللَّيْلِ فَضَرَبَ الْبَابَ حَتَّى اسْتَيْقَظْتُ فَقَالَ أَرَاكَ نَائِمًا، فَوَاللَّهِ مَا اكْتَحَلْتُ هَذِهِ اللَّيْلَةَ بِكَبِيرِ نَوْمٍ، انْطَلِقْ فَادْعُ الزُّبَيْرَ وَسَعْدًا، فَدَعَوْتُهُمَا لَهُ فَشَاوَرَهُمَا ثُمَّ دَعَانِي فَقَالَ ادْعُ لِي عَلِيًّا‏.‏ فَدَعَوْتُهُ فَنَاجَاهُ حَتَّى ابْهَارَّ اللَّيْلُ، ثُمَّ قَامَ عَلِيٌّ مِنْ عِنْدِهِ، وَهْوَ عَلَى طَمَعٍ، وَقَدْ كَانَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ يَخْشَى مِنْ عَلِيٍّ شَيْئًا، ثُمَّ قَالَ ادْعُ لِي عُثْمَانَ، فَدَعَوْتُهُ فَنَاجَاهُ حَتَّى فَرَّقَ بَيْنَهُمَا الْمُؤَذِّنُ بِالصُّبْحِ، فَلَمَّا صَلَّى لِلنَّاسِ الصُّبْحَ وَاجْتَمَعَ أُولَئِكَ الرَّهْطُ عِنْدَ الْمِنْبَرِ، فَأَرْسَلَ إِلَى مَنْ كَانَ حَاضِرًا مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالأَنْصَارِ، وَأَرْسَلَ إِلَى أُمَرَاءِ الأَجْنَادِ وَكَانُوا وَافَوْا تِلْكَ الْحَجَّةَ مَعَ عُمَرَ، فَلَمَّا اجْتَمَعُوا تَشَهَّدَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ ثُمَّ قَالَ أَمَّا بَعْدُ يَا عَلِيُّ، إِنِّي قَدْ نَظَرْتُ فِي أَمْرِ النَّاسِ فَلَمْ أَرَهُمْ يَعْدِلُونَ بِعُثْمَانَ، فَلاَ تَجْعَلَنَّ عَلَى نَفْسِكَ سَبِيلاً‏.‏ فَقَالَ أُبَايِعُكَ عَلَى سُنَّةِ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَالْخَلِيفَتَيْنِ مِنْ بَعْدِهِ‏.‏ فَبَايَعَهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ، وَبَايَعَهُ النَّاسُ الْمُهَاجِرُونَ وَالأَنْصَارُ وَأُمَرَاءُ الأَجْنَادِ وَالْمُسْلِمُونَ‏.‏

(al-Misvar ibn Maxrama (roziyallohu anhu) xabar berdiki,) Umar (oʻzidan keyin xalifalikni maslahatlashishni) topshirgan (olti kishilik) jamoa (raht) yigʻilib, oʻzaro maslahatlashdilar. Abdurahmon (ibn Avf) ularga: «Men bu (xalifalik) ishi ustida sizlar bilan raqobat (talashadigan) kishi emasman; lekin agar sizlar xohlasangiz, men sizlar uchun sizlarning (orangiz)dan (birovni) tanlab beraman», dedi. Bas, ular buni (tanlash ishini) Abdurahmonga topshirdilar. Ular oʻz ishlarini Abdurahmonga topshirganlarida, odamlar Abdurahmon tomonga moyil boʻldilar — hatto men odamlardan biror kishini oʻsha (qolgan) jamoaga ergashayotgan yoki uning iziga (qadamiga) bosayotganini koʻrmadim; odamlar Abdurahmon tomonga moyil boʻlib, oʻsha kechalar (davomida) u bilan maslahatlashdilar. Toki biz tongini (Usmonga) bayʼat qilib qarshilagan oʻsha kecha kelganida, — al-Misvar aytdi: — Abdurahmon kechaning bir qismi (oʻtib, odamlar uxlagan)idan keyin oldimga keldi-da, men uygʻonguncha eshikni qoqdi. Soʻng u: «Seni uxlab yotibsan deb koʻraman; vallohi, men bu kecha koʻp uyqu bilan (koʻzimga) toʻtiyo surmadim (uxlamadim). Bor, Zubayr va Saʼdni chaqir!» dedi. Bas, men u ikkovini unga chaqirdim; u ikkovi bilan maslahatlashdi, soʻng meni chaqirib: «Menga Alini chaqir», dedi. Men uni (Alini) chaqirdim; u (Abdurahmon) — toki kechaning yarmi (oʻtguncha) — u bilan yashirin gaplashdi. Soʻng Ali uning oldidan — (xalifalikka) tamada (umidvor) boʻlgan holda — turdi; Abdurahmon esa Alidan (uning rad etishidan) biror narsadan xavfsirar edi. Soʻng u: «Menga Usmonni chaqir», dedi. Men uni chaqirdim; u (Abdurahmon) — toki muazzin bomdod (azoni) bilan ikkovini ajratguncha — u bilan yashirin gaplashdi. U odamlarga bomdodni oʻqib, oʻsha jamoa minbar oldida yigʻilganlarida, u (Abdurahmon) muhojirlar va ansorlardan hozir boʻlganlarni (chaqirishga odam) yubordi; va (turli) qoʻshinlarning amirlariga (ham) yubordi — ular oʻsha haj (mavsumi)da Umar bilan (birga) hozir boʻlgan edilar. Ular yigʻilganlarida, Abdurahmon tashahhud (shahodat kalimasi)ni aytdi, soʻng: «Ammo baʼd; ey Ali, men odamlarning ishiga (fikriga) nazar soldim, ularni Usmondan (boshqasini) afzal (teng) koʻrayotganlarini koʻrmadim; bas, sen oʻz nafsingga (oʻzingga qarshi) bir yoʻl (bahona) qilib qoʻyma», dedi. Shunda u (Ali): «Men senga — Allohning va Uning Rasulining sunnati va undan keyingi ikki xalifaning (yoʻli) ustiga bayʼat qilaman», dedi. Bas, Abdurahmon unga (Usmonga) bayʼat qildi; muhojirlar, ansorlar, qoʻshin amirlari va (boshqa) musulmonlar ham unga bayʼat qildilar.(ал-Мисвар ибн Махрама (розияллоҳу анҳу) хабар бердики,) Умар (ўзидан кейин халифаликни маслаҳатлашишни) топширган (олти кишилик) жамоа (раҳт) йиғилиб, ўзаро маслаҳатлашдилар. Абдураҳмон (ибн Авф) уларга: «Мен бу (халифалик) иши устида сизлар билан рақобат (талашадиган) киши эмасман; лекин агар сизлар хоҳласангиз, мен сизлар учун сизларнинг (орангиз)дан (бировни) танлаб бераман», деди. Бас, улар буни (танлаш ишини) Абдураҳмонга топширдилар. Улар ўз ишларини Абдураҳмонга топширганларида, одамлар Абдураҳмон томонга мойил бўлдилар — ҳатто мен одамлардан бирор кишини ўша (қолган) жамоага эргашаётган ёки унинг изига (қадамига) босаётганини кўрмадим; одамлар Абдураҳмон томонга мойил бўлиб, ўша кечалар (давомида) у билан маслаҳатлашдилар. Токи биз тонгини (Усмонга) байъат қилиб қаршилаган ўша кеча келганида, — ал-Мисвар айтди: — Абдураҳмон кечанинг бир қисми (ўтиб, одамлар ухлаган)идан кейин олдимга келди-да, мен уйғонгунча эшикни қоқди. Сўнг у: «Сени ухлаб ётибсан деб кўраман; валлоҳи, мен бу кеча кўп уйқу билан (кўзимга) тўтиё сурмадим (ухламадим). Бор, Зубайр ва Саъдни чақир!» деди. Бас, мен у икковини унга чақирдим; у иккови билан маслаҳатлашди, сўнг мени чақириб: «Менга Алини чақир», деди. Мен уни (Алини) чақирдим; у (Абдураҳмон) — токи кечанинг ярми (ўтгунча) — у билан яширин гаплашди. Сўнг Али унинг олдидан — (халифаликка) тамада (умидвор) бўлган ҳолда — турди; Абдураҳмон эса Алидан (унинг рад этишидан) бирор нарсадан хавфсирар эди. Сўнг у: «Менга Усмонни чақир», деди. Мен уни чақирдим; у (Абдураҳмон) — токи муаззин бомдод (азони) билан икковини ажратгунча — у билан яширин гаплашди. У одамларга бомдодни ўқиб, ўша жамоа минбар олдида йиғилганларида, у (Абдураҳмон) муҳожирлар ва ансорлардан ҳозир бўлганларни (чақиришга одам) юборди; ва (турли) қўшинларнинг амирларига (ҳам) юборди — улар ўша ҳаж (мавсуми)да Умар билан (бирга) ҳозир бўлган эдилар. Улар йиғилганларида, Абдураҳмон ташаҳҳуд (шаҳодат калимаси)ни айтди, сўнг: «Аммо баъд; эй Али, мен одамларнинг ишига (фикрига) назар солдим, уларни Усмондан (бошқасини) афзал (тенг) кўраётганларини кўрмадим; бас, сен ўз нафсингга (ўзингга қарши) бир йўл (баҳона) қилиб қўйма», деди. Шунда у (Али): «Мен сенга — Аллоҳнинг ва Унинг Расулининг суннати ва ундан кейинги икки халифанинг (йўли) устига байъат қиламан», деди. Бас, Абдураҳмон унга (Усмонга) байъат қилди; муҳожирлар, ансорлар, қўшин амирлари ва (бошқа) мусулмонлар ҳам унга байъат қилдилар.

حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي عُبَيْدٍ، عَنْ سَلَمَةَ، قَالَ بَايَعْنَا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَقَالَ لِي ‏"‏ يَا سَلَمَةُ أَلاَ تُبَايِعُ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَدْ بَايَعْتُ فِي الأَوَّلِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ وَفِي الثَّانِي ‏"‏‏.‏

(Salama (roziyallohu anhu) aytdi:) Biz Paygʻambar ﷺga daraxt ostida bayʼat qildik. U zot menga: «Ey Salama, bayʼat qilmaysanmi?» dedilar. Men: «Yo Rasululloh, men birinchi (safar)da bayʼat qilgan edim», dedim. U zot: «(Endi) ikkinchi (safar)da ham (qil)», dedilar.(Салама (розияллоҳу анҳу) айтди:) Биз Пайғамбар ﷺга дарахт остида байъат қилдик. У зот менга: «Эй Салама, байъат қилмайсанми?» дедилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ, мен биринчи (сафар)да байъат қилган эдим», дедим. У зот: «(Энди) иккинчи (сафар)да ҳам (қил)», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ أَعْرَابِيًّا بَايَعَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى الإِسْلاَمِ، فَأَصَابَهُ وَعْكٌ فَقَالَ أَقِلْنِي بَيْعَتِي‏.‏ فَأَبَى، ثُمَّ جَاءَهُ فَقَالَ أَقِلْنِي بَيْعَتِي‏.‏ فَأَبَى، فَخَرَجَ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْمَدِينَةُ كَالْكِيرِ، تَنْفِي خَبَثَهَا، وَيَنْصَعُ طِيبُهَا ‏"‏‏.‏

(Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo) rivoyat qildiki,) Bir aʼrobiy Rasululloh ﷺga islom ustiga bayʼat qildi. Soʻng unga (Madinada) bir isitma (bezgak) yetdi-da: «Mening bayʼatimni qaytar (ozod qil)», dedi. U zot rad etdilar. Soʻng u (yana) kelib: «Mening bayʼatimni qaytar», dedi. U zot (yana) rad etdilar. Bas, u (Madinadan) chiqib ketdi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Madina — koʻrikdek: oʻz iflosini chiqarib tashlaydi, pokini (xushboʻyini) toza qiladi», dedilar.(Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилдики,) Бир аъробий Расулуллоҳ ﷺга ислом устига байъат қилди. Сўнг унга (Мадинада) бир иситма (безгак) етди-да: «Менинг байъатимни қайтар (озод қил)», деди. У зот рад этдилар. Сўнг у (яна) келиб: «Менинг байъатимни қайтар», деди. У зот (яна) рад этдилар. Бас, у (Мадинадан) чиқиб кетди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Мадина — кўрикдек: ўз ифлосини чиқариб ташлайди, покини (хушбўйини) тоза қилади», дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَزِيدَ، حَدَّثَنَا سَعِيدٌ ـ هُوَ ابْنُ أَبِي أَيُّوبَ ـ قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو عَقِيلٍ، زُهْرَةُ بْنُ مَعْبَدٍ عَنْ جَدِّهِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ هِشَامٍ، وَكَانَ، قَدْ أَدْرَكَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَذَهَبَتْ بِهِ أُمُّهُ زَيْنَبُ ابْنَةُ حُمَيْدٍ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ بَايِعْهُ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هُوَ صَغِيرٌ ‏"‏ فَمَسَحَ رَأْسَهُ وَدَعَا لَهُ، وَكَانَ يُضَحِّي بِالشَّاةِ الْوَاحِدَةِ عَنْ جَمِيعِ أَهْلِهِ‏.‏

(Abu Aqil Zuhra ibn Maʼbad bobosi Abdulloh ibn Hishomdan (rivoyat qildiki) — u Paygʻambar ﷺ (zamoni)ga yetgan edi:) Uni onasi Zaynab bint Humayd Rasululloh ﷺning oldilariga olib borib: «Yo Rasululloh, unga bayʼat oling», dedi. Paygʻambar ﷺ: «U kichkina (bola)», dedilar-da, uning boshini siladilar va unga duo qildilar. U (Abdulloh ibn Hishom keyinchalik) bitta qoʻyni butun oila aʼzolari nomidan (qurbonlik) soʻyardi.(Абу Ақил Зуҳра ибн Маъбад бобоси Абдуллоҳ ибн Ҳишомдан (ривоят қилдики) — у Пайғамбар ﷺ (замони)га етган эди:) Уни онаси Зайнаб бинт Ҳумайд Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига олиб бориб: «Ё Расулуллоҳ, унга байъат олинг», деди. Пайғамбар ﷺ: «У кичкина (бола)», дедилар-да, унинг бошини силадилар ва унга дуо қилдилар. У (Абдуллоҳ ибн Ҳишом кейинчалик) битта қўйни бутун оила аъзолари номидан (қурбонлик) сўярди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ،‏.‏ أَنَّ أَعْرَابِيًّا، بَايَعَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَلَى الإِسْلاَمِ فَأَصَابَ الأَعْرَابِيَّ وَعْكٌ بِالْمَدِينَةِ، فَأَتَى الأَعْرَابِيُّ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَقِلْنِي بَيْعَتِي، فَأَبَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ جَاءَهُ فَقَالَ أَقِلْنِي بَيْعَتِي فَأَبَى، ثُمَّ جَاءَهُ فَقَالَ أَقِلْنِي بَيْعَتِي فَأَبَى فَخَرَجَ الأَعْرَابِيُّ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّمَا الْمَدِينَةُ كَالْكِيرِ تَنْفِي خَبَثَهَا وَيَنْصَعُ طِيبُهَا ‏"‏‏.‏

(Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo) rivoyat qildiki,) Bir aʼrobiy Rasululloh ﷺga islom ustiga bayʼat qilgan edi. Soʻng aʼrobiyga Madinada bir isitma (bezgak) yetdi-da, aʼrobiy Rasululloh ﷺning oldilariga kelib: «Yo Rasululloh, mening bayʼatimni qaytar (ozod qil)», dedi. Rasululloh ﷺ rad etdilar. Soʻng u (yana) kelib: «Mening bayʼatimni qaytar», dedi. U zot rad etdilar. Soʻng u (yana) kelib: «Mening bayʼatimni qaytar», dedi. U zot (yana) rad etdilar. Bas, aʼrobiy (Madinadan) chiqib ketdi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Albatta, Madina — koʻrikdek: oʻz iflosini chiqarib tashlaydi, pokini (xushboʻyini) toza qiladi», dedilar.(Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилдики,) Бир аъробий Расулуллоҳ ﷺга ислом устига байъат қилган эди. Сўнг аъробийга Мадинада бир иситма (безгак) етди-да, аъробий Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига келиб: «Ё Расулуллоҳ, менинг байъатимни қайтар (озод қил)», деди. Расулуллоҳ ﷺ рад этдилар. Сўнг у (яна) келиб: «Менинг байъатимни қайтар», деди. У зот рад этдилар. Сўнг у (яна) келиб: «Менинг байъатимни қайтар», деди. У зот (яна) рад этдилар. Бас, аъробий (Мадинадан) чиқиб кетди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, Мадина — кўрикдек: ўз ифлосини чиқариб ташлайди, покини (хушбўйини) тоза қилади», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدَانُ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ثَلاَثَةٌ لاَ يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَلاَ يُزَكِّيهِمْ، وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ رَجُلٌ عَلَى فَضْلِ مَاءٍ بِالطَّرِيقِ يَمْنَعُ مِنْهُ ابْنَ السَّبِيلِ، وَرَجُلٌ بَايَعَ إِمَامًا لاَ يُبَايِعُهُ إِلاَّ لِدُنْيَاهُ، إِنْ أَعْطَاهُ مَا يُرِيدُ وَفَى لَهُ، وَإِلاَّ لَمْ يَفِ لَهُ، وَرَجُلٌ يُبَايِعُ رَجُلاً بِسِلْعَةٍ بَعْدَ الْعَصْرِ فَحَلَفَ بِاللَّهِ لَقَدْ أُعْطِيَ بِهَا كَذَا وَكَذَا فَصَدَّقَهُ، فَأَخَذَهَا، وَلَمْ يُعْطَ بِهَا ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi:) Rasululloh ﷺ: «Uch (toifa kishi) borki, Alloh Qiyomat kuni ular bilan (rahmat ila) gaplashmaydi, ularni (gunohlardan) poklamaydi va ularga alamli azob bordir: yoʻl ustida (ortiqcha) suvi boʻla turib, uni yoʻlovchidan (musofirdan) man qiladigan kishi; imomga (rahbarga) — faqat dunyosi uchun — bayʼat qiladigan kishi (agar u oʻzi istagan narsani bersa, vafo qiladi, boʻlmasa, vafo qilmaydi); va asr (namozi)dan keyin bir kishiga (oʻz) molini sotib, ‹unga shuncha-shuncha (narx) berilgan edi› deb Alloh nomi bilan yolgʻon qasam ichadigan — bas, u (xaridor) uni rost deb oʻylab, (molni) oladi — holbuki unga (aslida) hech narsa berilmagan edi», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ: «Уч (тоифа киши) борки, Аллоҳ Қиёмат куни улар билан (раҳмат ила) гаплашмайди, уларни (гуноҳлардан) покламайди ва уларга аламли азоб бордир: йўл устида (ортиқча) суви бўла туриб, уни йўловчидан (мусофирдан) ман қиладиган киши; имомга (раҳбарга) — фақат дунёси учун — байъат қиладиган киши (агар у ўзи истаган нарсани берса, вафо қилади, бўлмаса, вафо қилмайди); ва аср (намози)дан кейин бир кишига (ўз) молини сотиб, ‹унга шунча-шунча (нарх) берилган эди› деб Аллоҳ номи билан ёлғон қасам ичадиган — бас, у (харидор) уни рост деб ўйлаб, (молни) олади — ҳолбуки унга (аслида) ҳеч нарса берилмаган эди», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، وَقَالَ اللَّيْثُ، حَدَّثَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَخْبَرَنِي أَبُو إِدْرِيسَ الْخَوْلاَنِيُّ، أَنَّهُ سَمِعَ عُبَادَةَ بْنَ الصَّامِتِ، يَقُولُ قَالَ لَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَنَحْنُ فِي مَجْلِسٍ ‏"‏ تُبَايِعُونِي عَلَى أَنْ لاَ تُشْرِكُوا بِاللَّهِ شَيْئًا، وَلاَ تَسْرِقُوا، وَلاَ تَزْنُوا، وَلاَ تَقْتُلُوا أَوْلاَدَكُمْ، وَلاَ تَأْتُوا بِبُهْتَانٍ تَفْتَرُونَهُ بَيْنَ أَيْدِيكُمْ وَأَرْجُلِكُمْ وَلاَ تَعْصُوا فِي مَعْرُوفٍ، فَمَنْ وَفَى مِنْكُمْ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ، وَمَنْ أَصَابَ مِنْ ذَلِكَ شَيْئًا فَعُوقِبَ فِي الدُّنْيَا فَهْوَ كَفَّارَةٌ لَهُ، وَمَنْ أَصَابَ مِنْ ذَلِكَ شَيْئًا فَسَتَرَهُ اللَّهُ فَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ إِنْ شَاءَ عَاقَبَهُ وَإِنْ شَاءَ عَفَا عَنْهُ ‏"‏، فَبَايَعْنَاهُ عَلَى ذَلِكَ‏.‏

(Uboda ibn Somit (roziyallohu anhu) aytdi:) Rasululloh ﷺ biz bir majlisda ekanimizda bizga: «Sizlar menga — Allohga hech narsani sherik qilmaslik, oʻgʻrilik qilmaslik, zino qilmaslik, bolalaringizni oʻldirmaslik, oʻzingiz toʻqib chiqargan bir buhtonni qoʻllaringiz va oyoqlaringiz orasida(n) keltirmaslik (tuhmat qilmaslik), va maʼrufda (yaxshilikda) menga osiy boʻlmaslik ustiga — bayʼat qilasizmi? Bas, sizlardan kim vafo qilsa, uning ajri Allohning zimmasidadir; kim shulardan biror narsaga (gunohga) yoʻliqib, dunyoda jazolansa — bu unga kafforat (poklash)dir; kim shulardan biror narsaga yoʻliqib, Alloh uni yashirsa — uning ishi Allohga (havola)dir: xohlasa, uni jazolaydi, xohlasa, uni avf etadi», dedilar. Bas, biz unga shu (shartlar) ustiga bayʼat qildik.(Убода ибн Сомит (розияллоҳу анҳу) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ биз бир мажлисда эканимизда бизга: «Сизлар менга — Аллоҳга ҳеч нарсани шерик қилмаслик, ўғрилик қилмаслик, зино қилмаслик, болаларингизни ўлдирмаслик, ўзингиз тўқиб чиқарган бир буҳтонни қўлларингиз ва оёқларингиз орасида(н) келтирмаслик (туҳмат қилмаслик), ва маъруфда (яхшиликда) менга осий бўлмаслик устига — байъат қиласизми? Бас, сизлардан ким вафо қилса, унинг ажри Аллоҳнинг зиммасидадир; ким шулардан бирор нарсага (гуноҳга) йўлиқиб, дунёда жазоланса — бу унга каффорат (поклаш)дир; ким шулардан бирор нарсага йўлиқиб, Аллоҳ уни яширса — унинг иши Аллоҳга (ҳавола)дир: хоҳласа, уни жазолайди, хоҳласа, уни авф этади», дедилар. Бас, биз унга шу (шартлар) устига байъат қилдик.

حَدَّثَنَا مَحْمُودٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُبَايِعُ النِّسَاءَ بِالْكَلاَمِ بِهَذِهِ الآيَةِ ‏[quran sura="60" aya_start="12" aya_end="12"]{‏لاَ يُشْرِكْنَ بِاللَّهِ شَيْئًا‏}‏ قَالَتْ وَمَا مَسَّتْ يَدُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَدَ امْرَأَةٍ، إِلاَّ امْرَأَةً يَمْلِكُهَا‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) aytdi:) Paygʻambar ﷺ ayollarga — mana shu oyat bilan, (faqat) soʻz orqali — bayʼat olardilar: ‹...Allohga hech narsani sherik qilmaslik (ustiga)...› (Mumtahina surasi, 12-oyat). (Oisha) aytdi: Rasululloh ﷺning qoʻllari (begona) ayolning qoʻliga aslo tegmagan — faqat oʻzi (nikohida) egalik qiladigan ayoldan boshqa.(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди:) Пайғамбар ﷺ аёлларга — мана шу оят билан, (фақат) сўз орқали — байъат олардилар: ‹...Аллоҳга ҳеч нарсани шерик қилмаслик (устига)...› (Мумтаҳина сураси, 12-оят). (Оиша) айтди: Расулуллоҳ ﷺнинг қўллари (бегона) аёлнинг қўлига асло тегмаган — фақат ўзи (никоҳида) эгалик қиладиган аёлдан бошқа.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ حَفْصَةَ، عَنْ أُمِّ عَطِيَّةَ، قَالَتْ بَايَعْنَا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَرَأَ عَلَىَّ ‏[quran sura="60" aya_start="12" aya_end="12"]{‏أَنْ لاَ يُشْرِكْنَ بِاللَّهِ شَيْئًا‏}‏ وَنَهَانَا عَنِ النِّيَاحَةِ، فَقَبَضَتِ امْرَأَةٌ مِنَّا يَدَهَا فَقَالَتْ فُلاَنَةُ أَسْعَدَتْنِي وَأَنَا أُرِيدُ أَنْ أَجْزِيَهَا، فَلَمْ يَقُلْ شَيْئًا، ثُمَّ رَجَعَتْ، فَمَا وَفَتِ امْرَأَةٌ إِلاَّ أُمُّ سُلَيْمٍ وَأُمُّ الْعَلاَءِ، وَابْنَةُ أَبِي سَبْرَةَ امْرَأَةُ مُعَاذٍ أَوِ ابْنَةُ أَبِي سَبْرَةَ وَامْرَأَةُ مُعَاذٍ‏.‏

(Ummu Atiyya (roziyallohu anho) aytdi:) Biz Paygʻambar ﷺga bayʼat qildik. U zot menga: ‹...Allohga hech narsani sherik qilmasliklari (ustiga)...› (Mumtahina surasi, 12-oyat)ni oʻqidilar va bizni noha (oʻlik ustida ovoz chiqarib yigʻlash)dan qaytardilar. Shunda bizdan bir ayol qoʻlini tortib (oldi)-da: «Falon (ayol) meni (motamda) shod qilgan (yordam bergan) edi, men esa unga (xuddi shunday qilib) qaytarmoqchiman», dedi. U zot hech narsa demadilar. Soʻng u (ayol borib, soʻng qaytdi). Bas, (oʻsha shartga toʻla) vafo qilgan ayol — Ummu Sulaym, Ummu Alo va Abu Sabraning qizi — Muozning xotini — dan (boshqa hech kim) boʻlmadi; yoki: Abu Sabraning qizi va Muozning xotini.(Умму Атийя (розияллоҳу анҳо) айтди:) Биз Пайғамбар ﷺга байъат қилдик. У зот менга: ‹...Аллоҳга ҳеч нарсани шерик қилмасликлари (устига)...› (Мумтаҳина сураси, 12-оят)ни ўқидилар ва бизни ноҳа (ўлик устида овоз чиқариб йиғлаш)дан қайтардилар. Шунда биздан бир аёл қўлини тортиб (олди)-да: «Фалон (аёл) мени (мотамда) шод қилган (ёрдам берган) эди, мен эса унга (худди шундай қилиб) қайтармоқчиман», деди. У зот ҳеч нарса демадилар. Сўнг у (аёл бориб, сўнг қайтди). Бас, (ўша шартга тўла) вафо қилган аёл — Умму Сулайм, Умму Ало ва Абу Сабранинг қизи — Муознинг хотини — дан (бошқа ҳеч ким) бўлмади; ёки: Абу Сабранинг қизи ва Муознинг хотини.

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، سَمِعْتُ جَابِرًا، قَالَ جَاءَ أَعْرَابِيٌّ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ بَايِعْنِي عَلَى الإِسْلاَمِ‏.‏ فَبَايَعَهُ عَلَى الإِسْلاَمِ، ثُمَّ جَاءَ الْغَدَ مَحْمُومًا فَقَالَ أَقِلْنِي‏.‏ فَأَبَى، فَلَمَّا وَلَّى قَالَ ‏"‏ الْمَدِينَةُ كَالْكِيرِ، تَنْفِي خَبَثَهَا، وَيَنْصَعُ طِيبُهَا ‏"‏‏.‏

(Jobir (roziyallohu anhu) aytdi:) Bir aʼrobiy Paygʻambar ﷺning oldiga kelib: «Menga islom ustiga bayʼat ber», dedi. Bas, U zot unga islom ustiga bayʼat berdilar. Soʻng u ertasi kuni isitmalagan (bezgak boʻlgan) holda kelib: «Meni (bayʼatdan) qaytar (ozod qil)», dedi. U zot rad etdilar. U (orqasiga) burilgach, U zot: «Madina — koʻrik (temirchi koʻrigi)dek: oʻz iflosini (chiqindisini) chiqarib tashlaydi, pokini (xushboʻyini) esa toza (ravshan) qiladi», dedilar.(Жобир (розияллоҳу анҳу) айтди:) Бир аъробий Пайғамбар ﷺнинг олдига келиб: «Менга ислом устига байъат бер», деди. Бас, У зот унга ислом устига байъат бердилар. Сўнг у эртаси куни иситмалаган (безгак бўлган) ҳолда келиб: «Мени (байъатдан) қайтар (озод қил)», деди. У зот рад этдилар. У (орқасига) бурилгач, У зот: «Мадина — кўрик (темирчи кўриги)дек: ўз ифлосини (чиқиндисини) чиқариб ташлайди, покини (хушбўйини) эса тоза (равшан) қилади», дедилар.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ يَحْيَى، أَخْبَرَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ بِلاَلٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، سَمِعْتُ الْقَاسِمَ بْنَ مُحَمَّدٍ، قَالَ قَالَتْ عَائِشَةُ ـ رضى الله عنها ـ وَارَأْسَاهْ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ذَاكِ لَوْ كَانَ وَأَنَا حَىٌّ فَأَسْتَغْفِرُ لَكِ وَأَدْعُو لَكِ ‏"‏‏.‏ فَقَالَتْ عَائِشَةُ وَاثُكْلِيَاهْ وَاللَّهِ إِنِّي لأَظُنُّكَ تُحِبُّ مَوْتِي وَلَوْ كَانَ ذَاكَ لَظَلِلْتَ آخِرَ يَوْمِكَ مُعَرِّسًا بِبَعْضِ أَزْوَاجِكَ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ بَلْ أَنَا وَارَأْسَاهْ لَقَدْ هَمَمْتُ ـ أَوْ أَرَدْتُ ـ أَنْ أُرْسِلَ إِلَى أَبِي بَكْرٍ وَابْنِهِ فَأَعْهَدَ أَنْ يَقُولَ الْقَائِلُونَ أَوْ يَتَمَنَّى الْمُتَمَنُّونَ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ قُلْتُ يَأْبَى اللَّهُ وَيَدْفَعُ الْمُؤْمِنُونَ، أَوْ يَدْفَعُ اللَّهُ وَيَأْبَى الْمُؤْمِنُونَ‏.‏

(al-Qosim ibn Muhammad aytdi: Oisha (roziyallohu anho): «Voy boshim!» dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Agar bu (sening oʻliming) men tirik ekanimda boʻlsa, men sen uchun istigʻfor aytaman va senga duo qilaman», dedilar. Oisha: «Voy, ulim (musibatim)! Vallohi, men seni mening oʻlimimni istasang kerak deb oʻylayman; agar shunday boʻlsa, sen kuningning oxirini zavjalaringdan biri bilan (kelin qilib) oʻtkazgan boʻlarding!» dedi. Paygʻambar ﷺ: «Yoʻq, balki men (aytaman): ‹Voy boshim!› Men Abu Bakr va uning oʻgʻliga (odam) yuborib, (xalifalik haqida) ahd (vasiyat) qilishni — gapiruvchilar (boshqa narsa) gapirmasin yoki orzu qiluvchilar (xalifalikni) orzu qilmasin (deb) — niyat qildim (yoki: istadim)», dedilar. Soʻng (U zot) aytdilar: «Alloh (Abu Bakrdan boshqasini) rad etadi, muʼminlar (ham) qaytaradi; yoki: Alloh qaytaradi, muʼminlar rad etadi.»)(ал-Қосим ибн Муҳаммад айтди: Оиша (розияллоҳу анҳо): «Вой бошим!» деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Агар бу (сенинг ўлиминг) мен тирик эканимда бўлса, мен сен учун истиғфор айтаман ва сенга дуо қиламан», дедилар. Оиша: «Вой, улим (мусибатим)! Валлоҳи, мен сени менинг ўлимимни истасанг керак деб ўйлайман; агар шундай бўлса, сен кунингнинг охирини завжаларингдан бири билан (келин қилиб) ўтказган бўлардинг!» деди. Пайғамбар ﷺ: «Йўқ, балки мен (айтаман): ‹Вой бошим!› Мен Абу Бакр ва унинг ўғлига (одам) юбориб, (халифалик ҳақида) аҳд (васият) қилишни — гапирувчилар (бошқа нарса) гапирмасин ёки орзу қилувчилар (халифаликни) орзу қилмасин (деб) — ният қилдим (ёки: истадим)», дедилар. Сўнг (У зот) айтдилар: «Аллоҳ (Абу Бакрдан бошқасини) рад этади, муъминлар (ҳам) қайтаради; ёки: Аллоҳ қайтаради, муъминлар рад этади.»)

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ قِيلَ لِعُمَرَ أَلاَ تَسْتَخْلِفُ قَالَ إِنْ أَسْتَخْلِفْ فَقَدِ اسْتَخْلَفَ مَنْ هُوَ خَيْرٌ مِنِّي أَبُو بَكْرٍ، وَإِنْ أَتْرُكْ فَقَدْ تَرَكَ مَنْ هُوَ خَيْرٌ مِنِّي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَثْنَوْا عَلَيْهِ فَقَالَ رَاغِبٌ رَاهِبٌ، وَدِدْتُ أَنِّي نَجَوْتُ مِنْهَا كَفَافًا لاَ لِي وَلاَ عَلَىَّ لاَ أَتَحَمَّلُهَا حَيًّا وَمَيِّتًا‏.‏

(Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi:) Umarga: «(Oʻzingdan keyin) xalifa tayinlamaysanmi?» deyildi. U: «Agar xalifa tayinlasam, mendan yaxshiroq boʻlgan kishi — Abu Bakr — (ham) xalifa tayinlagan; agar (tayinlamay) tark qilsam, mendan yaxshiroq boʻlgan kishi — Rasululloh ﷺ — (ham) tark qilgan», dedi. Bas, (odamlar) uni maqtadilar. Shunda u: «(Men) — (Allohdan ham) umidvor, (Undan) qoʻrquvchi (kishiman); men bundan (xalifalik masʼuliyatidan) — na foydam, na zararim boʻlmagan holda — qutulishni (teng chiqishni) istardim; men uni tirik ham, oʻlik ham (boʻlsam) koʻtarmayman (zimmamga olmayman)», dedi.(Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Умарга: «(Ўзингдан кейин) халифа тайинламайсанми?» дейилди. У: «Агар халифа тайинласам, мендан яхшироқ бўлган киши — Абу Бакр — (ҳам) халифа тайинлаган; агар (тайинламай) тарк қилсам, мендан яхшироқ бўлган киши — Расулуллоҳ ﷺ — (ҳам) тарк қилган», деди. Бас, (одамлар) уни мақтадилар. Шунда у: «(Мен) — (Аллоҳдан ҳам) умидвор, (Ундан) қўрқувчи (кишиман); мен бундан (халифалик масъулиятидан) — на фойдам, на зарарим бўлмаган ҳолда — қутулишни (тенг чиқишни) истардим; мен уни тирик ҳам, ўлик ҳам (бўлсам) кўтармайман (зиммамга олмайман)», деди.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا هِشَامٌ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَخْبَرَنِي أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّهُ سَمِعَ خُطْبَةَ، عُمَرَ الآخِرَةَ حِينَ جَلَسَ عَلَى الْمِنْبَرِ، وَذَلِكَ الْغَدُ مِنْ يَوْمٍ تُوُفِّيَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَتَشَهَّدَ وَأَبُو بَكْرٍ صَامِتٌ لاَ يَتَكَلَّمُ قَالَ كُنْتُ أَرْجُو أَنْ يَعِيشَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى يَدْبُرَنَا ـ يُرِيدُ بِذَلِكَ أَنْ يَكُونَ آخِرَهُمْ ـ فَإِنْ يَكُ مُحَمَّدٌ صلى الله عليه وسلم قَدْ مَاتَ، فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدْ جَعَلَ بَيْنَ أَظْهُرِكُمْ نُورًا تَهْتَدُونَ بِهِ بِمَا هَدَى اللَّهُ مُحَمَّدًا صلى الله عليه وسلم وَإِنَّ أَبَا بَكْرٍ صَاحِبُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثَانِي اثْنَيْنِ، فَإِنَّهُ أَوْلَى الْمُسْلِمِينَ بِأُمُورِكُمْ، فَقُومُوا فَبَايِعُوهُ‏.‏ وَكَانَتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ قَدْ بَايَعُوهُ قَبْلَ ذَلِكَ فِي سَقِيفَةِ بَنِي سَاعِدَةَ، وَكَانَتْ بَيْعَةُ الْعَامَّةِ عَلَى الْمِنْبَرِ‏.‏ قَالَ الزُّهْرِيُّ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ سَمِعْتُ عُمَرَ يَقُولُ لأَبِي بَكْرٍ يَوْمَئِذٍ اصْعَدِ الْمِنْبَرَ‏.‏ فَلَمْ يَزَلْ بِهِ حَتَّى صَعِدَ الْمِنْبَرَ، فَبَايَعَهُ النَّاسُ عَامَّةً‏.‏

(Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) xabar berdiki,) U Umarning oxirgi xutbasini — u minbarga oʻtirganida — eshitgan; bu Paygʻambar ﷺ vafot etgan kunning ertasi edi. Bas, u (Umar) tashahhud aytdi — Abu Bakr (esa) jim, gapirmas edi. U (Umar): «Men Rasululloh ﷺ bizdan keyin (tirik) qoladilar deb umid qilardim — buni bilan u (Umar) U zotning ularning (hammasining) oxirgisi boʻlishini nazarda tutardi. Bas, agar Muhammad ﷺ vafot etgan boʻlsalar, albatta Alloh taolo sizlarning oranglizda bir nur (Qurʼon) qildiki, sizlar u bilan — Alloh Muhammad ﷺni hidoyat qilgan (narsa) ila — hidoyat topasizlar. Albatta, Abu Bakr — Rasululloh ﷺning sahobasi, (gʻorda) ‹ikkovning ikkinchisi›dir; albatta, u — sizlarning ishlaringizga musulmonlarning eng haqlirogʻidir; bas, turinglar va unga bayʼat qilinglar», dedi. Ulardan bir toifa bundan oldin — Banu Soida saqifasi (soyabonli joyi)da — unga bayʼat qilgan edilar; (lekin) umumiy bayʼat minbar ustida (boʻldi). Zuhriy Anas ibn Molikdan (rivoyat qilib): Men Umarning oʻsha kuni Abu Bakrga: «Minbarga chiq!» deganini eshitdim. U (Umar) — toki u (Abu Bakr) minbarga chiqquncha — undan qoʻymadi (qistayverdi). Bas, odamlar unga umumiy (ravishda) bayʼat qildilar.(Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) хабар бердики,) У Умарнинг охирги хутбасини — у минбарга ўтирганида — эшитган; бу Пайғамбар ﷺ вафот этган куннинг эртаси эди. Бас, у (Умар) ташаҳҳуд айтди — Абу Бакр (эса) жим, гапирмас эди. У (Умар): «Мен Расулуллоҳ ﷺ биздан кейин (тирик) қоладилар деб умид қилардим — буни билан у (Умар) У зотнинг уларнинг (ҳаммасининг) охиргиси бўлишини назарда тутарди. Бас, агар Муҳаммад ﷺ вафот этган бўлсалар, албатта Аллоҳ таоло сизларнинг оранглизда бир нур (Қуръон) қилдики, сизлар у билан — Аллоҳ Муҳаммад ﷺни ҳидоят қилган (нарса) ила — ҳидоят топасизлар. Албатта, Абу Бакр — Расулуллоҳ ﷺнинг саҳобаси, (ғорда) ‹икковнинг иккинчиси›дир; албатта, у — сизларнинг ишларингизга мусулмонларнинг энг ҳақлироғидир; бас, туринглар ва унга байъат қилинглар», деди. Улардан бир тоифа бундан олдин — Бану Соида сақифаси (соябонли жойи)да — унга байъат қилган эдилар; (лекин) умумий байъат минбар устида (бўлди). Зуҳрий Анас ибн Моликдан (ривоят қилиб): Мен Умарнинг ўша куни Абу Бакрга: «Минбарга чиқ!» деганини эшитдим. У (Умар) — токи у (Абу Бакр) минбарга чиққунча — ундан қўймади (қистайверди). Бас, одамлар унга умумий (равишда) байъат қилдилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ أَتَتِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم امْرَأَةٌ فَكَلَّمَتْهُ فِي شَىْءٍ فَأَمَرَهَا أَنْ تَرْجِعَ إِلَيْهِ، قَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَرَأَيْتَ إِنْ جِئْتُ وَلَمْ أَجِدْكَ، كَأَنَّهَا تُرِيدُ الْمَوْتَ، قَالَ ‏"‏ إِنْ لَمْ تَجِدِينِي فَأْتِي أَبَا بَكْرٍ ‏"‏‏.‏

(Jubayr ibn Mutʼim otasidan (rivoyat qildiki,) Paygʻambar ﷺning huzurlariga bir ayol kelib, U zot bilan bir narsa haqida gaplashdi. U zot unga (keyin yana) oʻzlariga qaytib kelishni buyurdilar. U: «Yo Rasululloh, aytingchi, agar men kelsam-u, Sizni topmasam (qanday boʻladi)?» dedi — goʻyo u oʻlim (Paygʻambarning vafoti)ni nazarda tutardi. U zot: «Agar meni topmasang, Abu Bakrning oldiga bor», dedilar.)(Жубайр ибн Мутъим отасидан (ривоят қилдики,) Пайғамбар ﷺнинг ҳузурларига бир аёл келиб, У зот билан бир нарса ҳақида гаплашди. У зот унга (кейин яна) ўзларига қайтиб келишни буюрдилар. У: «Ё Расулуллоҳ, айтингчи, агар мен келсам-у, Сизни топмасам (қандай бўлади)?» деди — гўё у ўлим (Пайғамбарнинг вафоти)ни назарда тутарди. У зот: «Агар мени топмасанг, Абу Бакрнинг олдига бор», дедилар.)

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ سُفْيَانَ، حَدَّثَنِي قَيْسُ بْنُ مُسْلِمٍ، عَنْ طَارِقِ بْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَبِي بَكْرٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ لِوَفْدِ بُزَاخَةَ تَتْبَعُونَ أَذْنَابَ الإِبِلِ حَتَّى يُرِيَ اللَّهُ خَلِيفَةَ نَبِيِّهِ صلى الله عليه وسلم وَالْمُهَاجِرِينَ أَمْرًا يَعْذِرُونَكُمْ بِهِ‏.‏

(Toriq ibn Shihob aytdi: Abu Bakr (roziyallohu anhu) Buzoxa (qabilasi) vakillariga: «Sizlar tuyalarning dumlariga ergashib (xor boʻlib) yuraverasiz — toki Alloh Paygʻambari ﷺning xalifasiga va muhojirlarga, sizlarni (oʻsha ish uchun) maʼzur tutadigan (kechiriladigan) bir ishni koʻrsatguncha», dedi.)(Ториқ ибн Шиҳоб айтди: Абу Бакр (розияллоҳу анҳу) Бузоха (қабиласи) вакилларига: «Сизлар туяларнинг думларига эргашиб (хор бўлиб) юраверасиз — токи Аллоҳ Пайғамбари ﷺнинг халифасига ва муҳожирларга, сизларни (ўша иш учун) маъзур тутадиган (кечириладиган) бир ишни кўрсатгунча», деди.)

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ، سَمِعْتُ جَابِرَ بْنَ سَمُرَةَ، قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ يَكُونُ اثْنَا عَشَرَ أَمِيرًا ـ فَقَالَ كَلِمَةً لَمْ أَسْمَعْهَا فَقَالَ أَبِي إِنَّهُ قَالَ ـ كُلُّهُمْ مِنْ قُرَيْشٍ ‏"‏‏.‏

(Jobir ibn Samura (roziyallohu anhu) aytdi:) Men Paygʻambar ﷺning shunday deganlarini eshitdim: «(Mendan keyin) oʻn ikki amir boʻladi» — soʻng U zot bir soʻz aytdilarki, men uni eshitmadim; otam: «U zot: ‹Ularning hammasi Qurayshdandir›, dedilar», dedi.(Жобир ибн Самура (розияллоҳу анҳу) айтди:) Мен Пайғамбар ﷺнинг шундай деганларини эшитдим: «(Мендан кейин) ўн икки амир бўлади» — сўнг У зот бир сўз айтдиларки, мен уни эшитмадим; отам: «У зот: ‹Уларнинг ҳаммаси Қурайшдандир›, дедилар», деди.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَقَدْ هَمَمْتُ أَنْ آمُرَ بِحَطَبٍ يُحْتَطَبُ، ثُمَّ آمُرَ بِالصَّلاَةِ فَيُؤَذَّنَ لَهَا، ثُمَّ آمُرَ رَجُلاً فَيَؤُمَّ النَّاسَ، ثُمَّ أُخَالِفَ إِلَى رِجَالٍ فَأُحَرِّقَ عَلَيْهِمْ بُيُوتَهُمْ، وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَوْ يَعْلَمُ أَحَدُكُمْ أَنَّهُ يَجِدُ عَرْقًا سَمِينًا أَوْ مَرْمَاتَيْنِ حَسَنَتَيْنِ لَشَهِدَ الْعِشَاءَ ‏"‏‏.‏ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ قَالَ يُونُسُ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ سُلَيْمَانَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ مِرْمَاةٌ مَا بَيْنَ ظِلْفِ الشَّاةِ مِنَ اللَّحْمِ مِثْلُ مِنْسَاةٍ وَمِيضَاةٍ‏.‏ الْمِيمُ مَخْفُوضَةٌ‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) rivoyat qildiki,) Rasululloh ﷺ: «Jonim (qoʻ)lida boʻlgan Zot bilan qasamki, men shuni niyat qildimki: oʻtin (yigʻishni) buyuraman, u yigʻiladi; soʻng namozni buyuraman, unga azon aytiladi; soʻng bir kishiga (imomlikni) buyuraman, u odamlarga imom boʻladi; soʻng men (namozga kelmagan) erkaklarning oldiga borib, ularning uylarini (oʻzlari) ustiga yoqib (kuydirib) yuboraman! Jonim (qoʻ)lida boʻlgan Zot bilan qasamki, agar biringiz semiz bir suyak (boʻlak goʻsht) yoki ikkita yaxshi qoʻy tuyogʻi topishini bilsa, albatta xufton (namozi)ga (jamoatga) hozir boʻlardi», dedilar. (Abu Abdulloh (Buxoriy) aytdi: ‹mirmot› — qoʻyning tuyogʻi orasidagi goʻsht boʻlib, u — ‹minsaʼa› va ‹miyzaʼa› (kabi); (uning) mimi kasra bilan (oʻqiladi).)(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) ривоят қилдики,) Расулуллоҳ ﷺ: «Жоним (қў)лида бўлган Зот билан қасамки, мен шуни ният қилдимки: ўтин (йиғишни) буюраман, у йиғилади; сўнг намозни буюраман, унга азон айтилади; сўнг бир кишига (имомликни) буюраман, у одамларга имом бўлади; сўнг мен (намозга келмаган) эркакларнинг олдига бориб, уларнинг уйларини (ўзлари) устига ёқиб (куйдириб) юбораман! Жоним (қў)лида бўлган Зот билан қасамки, агар бирингиз семиз бир суяк (бўлак гўшт) ёки иккита яхши қўй туёғи топишини билса, албатта хуфтон (намози)га (жамоатга) ҳозир бўларди», дедилар. (Абу Абдуллоҳ (Бухорий) айтди: ‹мирмот› — қўйнинг туёғи орасидаги гўшт бўлиб, у — ‹минсаъа› ва ‹мийзаъа› (каби); (унинг) мими касра билан (ўқилади).)

حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ ـ وَكَانَ قَائِدَ كَعْبٍ مِنْ بَنِيهِ حِينَ عَمِيَ ـ قَالَ سَمِعْتُ كَعْبَ بْنَ مَالِكٍ، قَالَ لَمَّا تَخَلَّفَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي غَزْوَةِ تَبُوكَ ـ فَذَكَرَ حَدِيثَهُ ـ وَنَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمُسْلِمِينَ عَنْ كَلاَمِنَا، فَلَبِثْنَا عَلَى ذَلِكَ خَمْسِينَ لَيْلَةً، وَآذَنَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِتَوْبَةِ اللَّهِ عَلَيْنَا‏.‏

(Abdulloh ibn Kaʼb ibn Molik — u koʻzi koʻr boʻlganida otasi Kaʼbning (yetaklab yuruvchi) qoʻlboshchisi (yetaklovchisi) edi — aytdi: Men Kaʼb ibn Molikning shunday deganini eshitdim:) U Tabuk gʻazotida Rasululloh ﷺdan (ortda) qolib ketganida — (Kaʼb oʻz) hadisini (toʻliq) zikr qildi — Rasululloh ﷺ musulmonlarni biz bilan gaplashishdan qaytardilar. Bas, biz shu (holatda) ellik kecha turdik; soʻng Rasululloh ﷺ Allohning bizning tavbamizni qabul qilganini (eʼlon qilib) bildirdilar.(Абдуллоҳ ибн Каъб ибн Молик — у кўзи кўр бўлганида отаси Каъбнинг (етаклаб юрувчи) қўлбошчиси (етакловчиси) эди — айтди: Мен Каъб ибн Моликнинг шундай деганини эшитдим:) У Табук ғазотида Расулуллоҳ ﷺдан (ортда) қолиб кетганида — (Каъб ўз) ҳадисини (тўлиқ) зикр қилди — Расулуллоҳ ﷺ мусулмонларни биз билан гаплашишдан қайтардилар. Бас, биз шу (ҳолатда) эллик кеча турдик; сўнг Расулуллоҳ ﷺ Аллоҳнинг бизнинг тавбамизни қабул қилганини (эълон қилиб) билдирдилар.