حَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، ح وَحَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ سُمَىٍّ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ " الشُّهَدَاءُ خَمْسٌ الْمَطْعُونُ وَالْمَبْطُونُ وَالْغَرِقُ وَصَاحِبُ الْهَدْمِ وَالشَّهِيدُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ وَصَفْوَانَ بْنِ أُمَيَّةَ وَجَابِرِ بْنِ عَتِيكٍ وَخَالِدِ بْنِ عُرْفُطَةَ وَسُلَيْمَانَ بْنِ صُرَدٍ وَأَبِي مُوسَى وَعَائِشَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Shahidlar beshtadir: toun (vabo)dan oʻlgan, qorin xastaligidan oʻlgan, suvga choʻkib oʻlgan, (vayrona) bosib qolgan va Alloh yoʻlida shahid boʻlgan kishi», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Шаҳидлар бештадир: тоун (вабо)дан ўлган, қорин хасталигидан ўлган, сувга чўкиб ўлган, (вайрона) босиб қолган ва Аллоҳ йўлида шаҳид бўлган киши», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.
حَدَّثَنَا أَبُو الْفَضْلِ، مَكْتُومُ بْنُ الْعَبَّاسِ التِّرْمِذِيُّ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ صَالِحٍ، قَالَ حَدَّثَنِي اللَّيْثُ، قَالَ حَدَّثَنِي عُقَيْلٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يُؤْتَى بِالرَّجُلِ الْمُتَوَفَّى عَلَيْهِ الدَّيْنُ فَيَقُولُ " هَلْ تَرَكَ لِدَيْنِهِ مِنْ قَضَاءٍ " . فَإِنْ حُدِّثَ أَنَّهُ تَرَكَ وَفَاءً صَلَّى عَلَيْهِ وَإِلاَّ قَالَ لِلْمُسْلِمِينَ " صَلُّوا عَلَى صَاحِبِكُمْ " . فَلَمَّا فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْفُتُوحَ قَامَ فَقَالَ " أَنَا أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ فَمَنْ تُوُفِّيَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ فَتَرَكَ دَيْنًا عَلَىَّ قَضَاؤُهُ وَمَنْ تَرَكَ مَالاً فَهُوَ لِوَرَثَتِهِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَقَدْ رَوَاهُ يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ اللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ نَحْوَ حَدِيثِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ صَالِحٍ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺning oldilariga zimmasida qarzi boʻlgan vafot etgan kishi olib kelinsa: «U qarzini uzishga biror narsa qoldirganmi?» deb soʻrardilar. Agar u (qarzini) uzadigan narsa qoldirgani aytilsa, unga namoz oʻqirdilar, aks holda musulmonlarga: «Oʻrtogʻingizga oʻzingiz namoz oʻqing», derdilar. Alloh u zotga fath-zafarlar ato etgach, u zot turib: «Men moʻminlarga oʻzlaridan koʻra haqliroqman. Bas, musulmonlardan kim vafot etib, qarz qoldirsa, uni uzish menga (yuklatilgan)dir; kim mol qoldirsa, u uning vorislariga (tegishli)dir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir. Uni Yahyo ibn Bukayr va boshqa bir necha kishi Lays ibn Saʼddan Abdulloh ibn Solihning hadisiga oʻxshash rivoyat qilganlar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига зиммасида қарзи бўлган вафот этган киши олиб келинса: «У қарзини узишга бирор нарса қолдирганми?» деб сўрардилар. Агар у (қарзини) узадиган нарса қолдиргани айтилса, унга намоз ўқирдилар, акс ҳолда мусулмонларга: «Ўртоғингизга ўзингиз намоз ўқинг», дердилар. Аллоҳ у зотга фатҳ-зафарлар ато этгач, у зот туриб: «Мен мўминларга ўзларидан кўра ҳақлироқман. Бас, мусулмонлардан ким вафот этиб, қарз қолдирса, уни узиш менга (юклатилган)дир; ким мол қолдирса, у унинг ворисларига (тегишли)дир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Уни Яҳё ибн Букайр ва бошқа бир неча киши Лайс ибн Саъддан Абдуллоҳ ибн Солиҳнинг ҳадисига ўхшаш ривоят қилганлар.
حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ، يَحْيَى بْنُ خَلَفٍ حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِذَا قُبِرَ الْمَيِّتُ - أَوْ قَالَ أَحَدُكُمْ أَتَاهُ مَلَكَانِ أَسْوَدَانِ أَزْرَقَانِ يُقَالُ لأَحَدِهِمَا الْمُنْكَرُ وَالآخَرُ النَّكِيرُ فَيَقُولاَنِ مَا كُنْتَ تَقُولُ فِي هَذَا الرَّجُلِ فَيَقُولُ مَا كَانَ يَقُولُ هُوَ عَبْدُ اللَّهِ وَرَسُولُهُ أَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ . فَيَقُولاَنِ قَدْ كُنَّا نَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُولُ هَذَا . ثُمَّ يُفْسَحُ لَهُ فِي قَبْرِهِ سَبْعُونَ ذِرَاعًا فِي سَبْعِينَ ثُمَّ يُنَوَّرُ لَهُ فِيهِ ثُمَّ يُقَالُ لَهُ نَمْ . فَيَقُولُ أَرْجِعُ إِلَى أَهْلِي فَأُخْبِرُهُمْ فَيَقُولاَنِ نَمْ كَنَوْمَةِ الْعَرُوسِ الَّذِي لاَ يُوقِظُهُ إِلاَّ أَحَبُّ أَهْلِهِ إِلَيْهِ . حَتَّى يَبْعَثَهُ اللَّهُ مِنْ مَضْجَعِهِ ذَلِكَ . وَإِنْ كَانَ مُنَافِقًا قَالَ سَمِعْتُ النَّاسَ يَقُولُونَ فَقُلْتُ مِثْلَهُ لاَ أَدْرِي . فَيَقُولاَنِ قَدْ كُنَّا نَعْلَمُ أَنَّكَ تَقُولُ ذَلِكَ . فَيُقَالُ لِلأَرْضِ الْتَئِمِي عَلَيْهِ . فَتَلْتَئِمُ عَلَيْهِ . فَتَخْتَلِفُ فِيهَا أَضْلاَعُهُ فَلاَ يَزَالُ فِيهَا مُعَذَّبًا حَتَّى يَبْعَثَهُ اللَّهُ مِنْ مَضْجَعِهِ ذَلِكَ " . وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَالْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ وَأَبِي أَيُّوبَ وَأَنَسٍ وَجَابِرٍ وَعَائِشَةَ وَأَبِي سَعِيدٍ كُلُّهُمْ رَوَوْا عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي عَذَابِ الْقَبْرِ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Mayyit — yoki sizlardan biringiz dedilar — qabrga qoʻyilganda, uning oldiga qora, koʻzlari koʻkimtir ikki farishta keladi. Ulardan biri Munkar, ikkinchisi Nakir deyiladi. Ular: ‹Bu kishi (Muhammad) haqida nima derding?› deyishadi. U esa (hayotligida) aytib yurgan narsasini aytadi: ‹U Allohning bandasi va Rasulidir. Men Allohdan oʻzga iloh yoʻq, Muhammad Uning bandasi va Rasuli ekaniga guvohlik beraman›, deydi. Shunda ular: ‹Sen shunday deyishingni bilar edik›, deyishadi. Soʻng uning qabri yetmishga yetmish ziroʼ kengaytiriladi, soʻng unga nur sochiladi, soʻng unga: ‹Uxla›, deyiladi. U: ‹Ahlim oldiga qaytib, ularga xabar beraymi?› deydi. Ular: ‹Kuyovning uyqusidek uxlagin, uni eng sevimli ahlidan boshqa hech kim uygʻotmaydi›, deyishadi. Toki Alloh uni shu yotgan joyidan tiriltirguncha (shunday boʻladi). Agar (mayyit) munofiq boʻlsa: ‹Men odamlarni (biror narsa) deyayotganini eshitib, men ham shunday dedim, (haqiqatni) bilmayman›, deydi. Ular: ‹Sen shunday deyishingni bilar edik›, deyishadi. Soʻng yerga: ‹Uni qisib qoʻy›, deyiladi va yer uni qisib qoʻyadi, qovurgʻalari bir-biriga kirib ketadi. U Alloh shu yotgan joyidan tiriltirguncha azoblanaveradi», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan gʻarib hadisdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Маййит — ёки сизлардан бирингиз дедилар — қабрга қўйилганда, унинг олдига қора, кўзлари кўкимтир икки фаришта келади. Улардан бири Мункар, иккинчиси Накир дейилади. Улар: ‹Бу киши (Муҳаммад) ҳақида нима дердинг?› дейишади. У эса (ҳаётлигида) айтиб юрган нарсасини айтади: ‹У Аллоҳнинг бандаси ва Расулидир. Мен Аллоҳдан ўзга илоҳ йўқ, Муҳаммад Унинг бандаси ва Расули эканига гувоҳлик бераман›, дейди. Шунда улар: ‹Сен шундай дейишингни билар эдик›, дейишади. Сўнг унинг қабри етмишга етмиш зирў кенгайтирилади, сўнг унга нур сочилади, сўнг унга: ‹Ухла›, дейилади. У: ‹Аҳлим олдига қайтиб, уларга хабар берайми?› дейди. Улар: ‹Куёвнинг уйқусидек ухлагин, уни энг севимли аҳлидан бошқа ҳеч ким уйғотмайди›, дейишади. Токи Аллоҳ уни шу ётган жойидан тирилтиргунча (шундай бўлади). Агар (маййит) мунофиқ бўлса: ‹Мен одамларни (бирор нарса) деяётганини эшитиб, мен ҳам шундай дедим, (ҳақиқатни) билмайман›, дейди. Улар: ‹Сен шундай дейишингни билар эдик›, дейишади. Сўнг ерга: ‹Уни қисиб қўй›, дейилади ва ер уни қисиб қўяди, қовурғалари бир-бирига кириб кетади. У Аллоҳ шу ётган жойидан тирилтиргунча азобланаверади», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан ғариб ҳадисдир.
حَدَّثَنَا الْقَاسِمُ بْنُ دِينَارٍ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبَانَ الْوَرَّاقُ، عَنْ يَحْيَى بْنِ يَعْلَى الأَسْلَمِيِّ، عَنْ أَبِي فَرْوَةَ، يَزِيدَ بْنِ سِنَانٍ عَنْ زَيْدٍ، وَهُوَ ابْنُ أَبِي أُنَيْسَةَ عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهُ صلى الله عليه وسلم كَبَّرَ عَلَى جَنَازَةٍ فَرَفَعَ يَدَيْهِ فِي أَوَّلِ تَكْبِيرَةٍ وَوَضَعَ الْيُمْنَى عَلَى الْيُسْرَى . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ . وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي هَذَا فَرَأَى أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنْ يَرْفَعَ الرَّجُلُ يَدَيْهِ فِي كُلِّ تَكْبِيرَةٍ عَلَى الْجَنَازَةِ . وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ يَرْفَعُ يَدَيْهِ إِلاَّ فِي أَوَّلِ مَرَّةٍ . وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ . وَذُكِرَ عَنِ ابْنِ الْمُبَارَكِ أَنَّهُ قَالَ فِي الصَّلاَةِ عَلَى الْجَنَازَةِ لاَ يَقْبِضُ يَمِينَهُ عَلَى شِمَالِهِ . وَرَأَى بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ يَقْبِضَ بِيَمِينِهِ عَلَى شِمَالِهِ كَمَا يَفْعَلُ فِي الصَّلاَةِ . قَالَ أَبُو عِيسَى يَقْبِضُ أَحَبُّ إِلَىَّ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ janoza ustida takbir aytib, birinchi takbirda qoʻllarini koʻtardilar va oʻng qoʻlni chap qoʻl ustiga qoʻydilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, uni faqat shu yoʻl bilangina bilamiz. Ilm ahli bu masalada ixtilof qilganlar. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan boʻlmish ilm ahlining koʻpchiligi kishi janoza ustida har bir takbirda qoʻllarini koʻtaradi, deb hisoblaganlar. Bu Ibn Muborak, Shofiʼiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Baʼzi ilm ahli esa: faqat birinchi martagina qoʻllarini koʻtaradi, deganlar. Bu Savriy va kufaliklarning soʻzidir. Ibn Muborakdan rivoyat qilinishicha, u janoza namozi haqida: oʻng qoʻlini chap qoʻli ustiga qoʻymaydi, degan. Baʼzi ilm ahli esa: namozda qilganidek, oʻng qoʻlini chap qoʻli ustiga qoʻyadi, deb hisoblaganlar. Abu Iso aytdi: (qoʻlni) qoʻyish menga sevimliroqdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ жаноза устида такбир айтиб, биринчи такбирда қўлларини кўтардилар ва ўнг қўлни чап қўл устига қўйдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, уни фақат шу йўл билангина биламиз. Илм аҳли бу масалада ихтилоф қилганлар. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлмиш илм аҳлининг кўпчилиги киши жаноза устида ҳар бир такбирда қўлларини кўтаради, деб ҳисоблаганлар. Бу Ибн Муборак, Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзи илм аҳли эса: фақат биринчи мартагина қўлларини кўтаради, деганлар. Бу Саврий ва куфаликларнинг сўзидир. Ибн Муборакдан ривоят қилинишича, у жаноза намози ҳақида: ўнг қўлини чап қўли устига қўймайди, деган. Баъзи илм аҳли эса: намозда қилганидек, ўнг қўлини чап қўли устига қўяди, деб ҳисоблаганлар. Абу Исо айтди: (қўлни) қўйиш менга севимлироқдир.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ زَكَرِيَّا بْنِ أَبِي زَائِدَةَ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " نَفْسُ الْمُؤْمِنِ مُعَلَّقَةٌ بِدَيْنِهِ حَتَّى يُقْضَى عَنْهُ " .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Moʻminning joni qarzi uchun adolatli toʻlanmaguncha unga bogʻliq (osigʻliq) boʻlib turadi», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мўминнинг жони қарзи учун адолатли тўланмагунча унга боғлиқ (осиғлиқ) бўлиб туради», дедилар.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عُمَرَ بْنِ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " نَفْسُ الْمُؤْمِنِ مُعَلَّقَةٌ بِدَيْنِهِ حَتَّى يُقْضَى عَنْهُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ وَهُوَ أَصَحُّ مِنَ الأَوَّلِ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Moʻminning joni qarzi uchun adolatli toʻlanmaguncha unga bogʻliq (osigʻliq) boʻlib turadi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir va u avvalgidan koʻra sahihroqdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Мўминнинг жони қарзи учун адолатли тўланмагунча унга боғлиқ (осиғлиқ) бўлиб туради», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир ва у аввалгидан кўра саҳиҳроқдир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْحَمِيدِ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ، عَنِ ابْنِ وَثِيمَةَ النَّصْرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِذَا خَطَبَ إِلَيْكُمْ مَنْ تَرْضَوْنَ دِينَهُ وَخُلُقَهُ فَزَوِّجُوهُ إِلاَّ تَفْعَلُوا تَكُنْ فِتْنَةٌ فِي الأَرْضِ وَفَسَادٌ عَرِيضٌ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي حَاتِمٍ الْمُزَنِيِّ وَعَائِشَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ قَدْ خُولِفَ عَبْدُ الْحَمِيدِ بْنُ سُلَيْمَانَ فِي هَذَا الْحَدِيثِ . فَرَوَاهُ اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ هُرْمُزَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً . قَالَ أَبُو عِيسَى قَالَ مُحَمَّدٌ وَحَدِيثُ اللَّيْثِ أَشْبَهُ . وَلَمْ يَعُدَّ حَدِيثَ عَبْدِ الْحَمِيدِ مَحْفُوظًا .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Sizlarga dini va xulqidan rozi boʻlgan kishingiz sovchi boʻlib kelsa, uni uylantiringlar. Agar bunday qilmasangiz, yer yuzida fitna va keng (yoyilgan) fasod boʻladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Abu Hotim al-Muzaniy va Oishadan ham (hadis rivoyat qilingan). Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisida Abdulhamid ibn Sulaymonga muxolafat qilingan. Uni Lays ibn Saʼd Ibn Ajlondan, u Abdulloh ibn Hurmuzdan, u Nabiy ﷺdan mursal (suratda) rivoyat qilgan. Abu Iso aytdi: Muhammad aytdi: Laysning hadisi (haqiqatga) yaqinroqdir. U Abdulhamidning hadisini mahfuz (saqlangan) deb sanamadi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Сизларга дини ва хулқидан рози бўлган кишингиз совчи бўлиб келса, уни уйлантиринглар. Агар бундай қилмасангиз, ер юзида фитна ва кенг (ёйилган) фасод бўлади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Абу Ҳотим ал-Музаний ва Оишадан ҳам (ҳадис ривоят қилинган). Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадисида Абдулҳамид ибн Сулаймонга мухолафат қилинган. Уни Лайс ибн Саъд Ибн Ажлондан, у Абдуллоҳ ибн Ҳурмуздан, у Набий ﷺдан мурсал (суратда) ривоят қилган. Абу Исо айтди: Муҳаммад айтди: Лайснинг ҳадиси (ҳақиқатга) яқинроқдир. У Абдулҳамиднинг ҳадисини маҳфуз (сақланган) деб санамади.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا رَفَّأَ الإِنْسَانَ إِذَا تَزَوَّجَ قَالَ " بَارَكَ اللَّهُ لَكَ وَبَارَكَ عَلَيْكَ وَجَمَعَ بَيْنَكُمَا فِي خَيْرٍ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَقِيلِ بْنِ أَبِي طَالِبٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ uylangan kishini muborakbod qilganlarida: «Borakallohu laka va boraka alayk, va jamaʼa baynakumo fi xayr (Alloh senga baraka ato etsin, senga baraka yogʻdirsin va ikkovingizni yaxshilikda jamlasin)», deb aytar edilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Aqil ibn Abu Tolibdan ham (hadis rivoyat qilingan). Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ уйланган кишини муборакбод қилганларида: «Боракаллоҳу лака ва борака алайк, ва жамаъа байнакумо фи хайр (Аллоҳ сенга барака ато этсин, сенга барака ёғдирсин ва икковингизни яхшиликда жамласин)», деб айтар эдилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Ақил ибн Абу Толибдан ҳам (ҳадис ривоят қилинган). Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا أَبُو هِشَامٍ الرِّفَاعِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ كُلَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " كُلُّ خُطْبَةٍ لَيْسَ فِيهَا تَشَهُّدٌ فَهِيَ كَالْيَدِ الْجَذْمَاءِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ [صَحِيحٌ] غَرِيبٌ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Har bir xutba (boshlanishi)da tashahhud boʻlmasa, u kesilgan qoʻlga oʻxshaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan [sahih] gʻarib hadisdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳар бир хутба (бошланиши)да ташаҳҳуд бўлмаса, у кесилган қўлга ўхшайди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан [саҳиҳ] ғариб ҳадисдир.
حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لاَ تُنْكَحُ الثَّيِّبُ حَتَّى تُسْتَأْمَرَ وَلاَ تُنْكَحُ الْبِكْرُ حَتَّى تُسْتَأْذَنَ وَإِذْنُهَا الصُّمُوتُ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَعَائِشَةَ وَالْعُرْسِ بْنِ عَمِيرَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ الثَّيِّبَ لاَ تُزَوَّجُ حَتَّى تُسْتَأْمَرَ وَإِنْ زَوَّجَهَا الأَبُ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَسْتَأْمِرَهَا فَكَرِهَتْ ذَلِكَ فَالنِّكَاحُ مَفْسُوخٌ عِنْدَ عَامَّةِ أَهْلِ الْعِلْمِ . وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي تَزْوِيجِ الأَبْكَارِ إِذَا زَوَّجَهُنَّ الآبَاءُ فَرَأَى أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ وَغَيْرِهِمْ أَنَّ الأَبَ إِذَا زَوَّجَ الْبِكْرَ وَهِيَ بَالِغَةٌ بِغَيْرِ أَمْرِهَا فَلَمْ تَرْضَ بِتَزْوِيجِ الأَبِ فَالنِّكَاحُ مَفْسُوخٌ . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ تَزْوِيجُ الأَبِ عَلَى الْبِكْرِ جَائِزٌ وَإِنْ كَرِهَتْ ذَلِكَ . وَهُوَ قَوْلُ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Tul (ayol) maslahati soʻralmaguncha nikohga berilmaydi, bokira qiz esa izni soʻralmaguncha nikohga berilmaydi, uning izni — sukut (jim turishi)dir», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Bu bobda ilm ahllarining ishi shu ustidadir: tul (ayol) maslahati soʻralmaguncha (nikohga) berilmaydi, agar ota uning maslahatini soʻramay uni (nikohga) bersa-yu, u bunday boʻlishini yoqtirmasa, koʻpchilik ilm ahli nazdida nikoh buziladi. Ilm ahllari otalar bokira qizlarni nikohga berishlarida ixtilof qilganlar. Kufa ahli va boshqa koʻpchilik ilm ahllari: «Agar ota bokira qizni — u baligʻ boʻlsa — uning (roziligi) buyrugʻisiz nikohga bersa, u esa otaning bunday qilishidan rozi boʻlmasa, nikoh buziladi», deb koʻrganlar. Madina ahlidan baʼzilari esa: «Otaning bokira qizni (nikohga) berishi, garchi u buni yoqtirmasa ham, joizdir», deganlar. Bu Molik ibn Anas, Shofeiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Тул (аёл) маслаҳати сўралмагунча никоҳга берилмайди, бокира қиз эса изни сўралмагунча никоҳга берилмайди, унинг изни — сукут (жим туриши)дир», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бу бобда илм аҳлларининг иши шу устидадир: тул (аёл) маслаҳати сўралмагунча (никоҳга) берилмайди, агар ота унинг маслаҳатини сўрамай уни (никоҳга) берса-ю, у бундай бўлишини ёқтирмаса, кўпчилик илм аҳли наздида никоҳ бузилади. Илм аҳллари оталар бокира қизларни никоҳга беришларида ихтилоф қилганлар. Куфа аҳли ва бошқа кўпчилик илм аҳллари: «Агар ота бокира қизни — у балиғ бўлса — унинг (розилиги) буйруғисиз никоҳга берса, у эса отанинг бундай қилишидан рози бўлмаса, никоҳ бузилади», деб кўрганлар. Мадина аҳлидан баъзилари эса: «Отанинг бокира қизни (никоҳга) бериши, гарчи у буни ёқтирмаса ҳам, жоиздир», деганлар. Бу Молик ибн Анас, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " الْيَتِيمَةُ تُسْتَأْمَرُ فِي نَفْسِهَا فَإِنْ صَمَتَتْ فَهُوَ إِذْنُهَا وَإِنْ أَبَتْ فَلاَ جَوَازَ عَلَيْهَا " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي مُوسَى وَابْنِ عُمَرَ وَعَائِشَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ . وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي تَزْوِيجِ الْيَتِيمَةِ فَرَأَى بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ الْيَتِيمَةَ إِذَا زُوِّجَتْ فَالنِّكَاحُ مَوْقُوفٌ حَتَّى تَبْلُغَ فَإِذَا بَلَغَتْ فَلَهَا الْخِيَارُ فِي إِجَازَةِ النِّكَاحِ أَوْ فَسْخِهِ . وَهُوَ قَوْلُ بَعْضِ التَّابِعِينَ وَغَيْرِهِمْ . وَقَالَ بَعْضُهُمْ لاَ يَجُوزُ نِكَاحُ الْيَتِيمَةِ حَتَّى تَبْلُغَ . وَلاَ يَجُوزُ الْخِيَارُ فِي النِّكَاحِ . وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَالشَّافِعِيِّ وَغَيْرِهِمَا مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ . وَقَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ إِذَا بَلَغَتِ الْيَتِيمَةُ تِسْعَ سِنِينَ فَزُوِّجَتْ فَرَضِيَتْ فَالنِّكَاحُ جَائِزٌ وَلاَ خِيَارَ لَهَا إِذَا أَدْرَكَتْ . وَاحْتَجَّا بِحَدِيثِ عَائِشَةَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم بَنَى بِهَا وَهِيَ بِنْتُ تِسْعِ سِنِينَ . وَقَدْ قَالَتْ عَائِشَةُ إِذَا بَلَغَتِ الْجَارِيَةُ تِسْعَ سِنِينَ فَهِيَ امْرَأَةٌ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Yetim qiz oʻzi haqida (nikohi xususida) izn soʻraladi. Agar sukut saqlasa, bu uning izni boʻladi; agar bosh tortsa, unga (nikoh) joriy etilmaydi», dedilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Abu Muso, Ibn Umar va Oishadan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayra hadisi hasan hadisdir. Ilm ahli yetim qizni turmushga berish xususida ixtilof qilganlar. Baʼzi ilm ahli yetim qiz turmushga berilsa, balogʻatga yetguncha nikoh toʻxtab turadi, balogʻatga yetganda esa nikohni joiz qilish yoki buzish ixtiyori unga beriladi, deyishgan. Bu baʼzi tobeʼinlar va boshqalarning soʻzidir. Baʼzilar esa: Yetim qizning nikohi balogʻatga yetmaguncha joiz emas, nikohda (keyin) ixtiyor (qilish) ham joiz emas, deyishgan. Bu Sufyon as-Savriy, Shofeʼiy va ulardan boshqa ilm ahlining soʻzidir. Ahmad va Ishoq esa: Yetim qiz toʻqqiz yoshga yetib turmushga berilsa va u rozi boʻlsa, nikoh joizdir, balogʻatga yetganda unga ixtiyor yoʻq, deyishgan. Ular Oisha hadisini dalil keltirganlarki, Nabiy ﷺ u bilan toʻqqiz yoshida turmush qurganlar. Oisha: «Qiz toʻqqiz yoshga yetsa, u ayoldir», degan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Етим қиз ўзи ҳақида (никоҳи хусусида) изн сўралади. Агар сукут сақласа, бу унинг изни бўлади; агар бош тортса, унга (никоҳ) жорий этилмайди», дедилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Абу Мусо, Ибн Умар ва Оишадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайра ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Илм аҳли етим қизни турмушга бериш хусусида ихтилоф қилганлар. Баъзи илм аҳли етим қиз турмушга берилса, балоғатга етгунча никоҳ тўхтаб туради, балоғатга етганда эса никоҳни жоиз қилиш ёки бузиш ихтиёри унга берилади, дейишган. Бу баъзи тобеъинлар ва бошқаларнинг сўзидир. Баъзилар эса: Етим қизнинг никоҳи балоғатга етмагунча жоиз эмас, никоҳда (кейин) ихтиёр (қилиш) ҳам жоиз эмас, дейишган. Бу Суфён ас-Саврий, Шофеъий ва улардан бошқа илм аҳлининг сўзидир. Аҳмад ва Ишоқ эса: Етим қиз тўққиз ёшга етиб турмушга берилса ва у рози бўлса, никоҳ жоиздир, балоғатга етганда унга ихтиёр йўқ, дейишган. Улар Оиша ҳадисини далил келтирганларки, Набий ﷺ у билан тўққиз ёшида турмуш қурганлар. Оиша: «Қиз тўққиз ёшга етса, у аёлдир», деган.
حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَنْبَأَنَا دَاوُدُ بْنُ أَبِي هِنْدٍ، حَدَّثَنَا عَامِرٌ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى أَنْ تُنْكَحَ الْمَرْأَةُ عَلَى عَمَّتِهَا أَوِ الْعَمَّةُ عَلَى ابْنَةِ أَخِيهَا أَوِ الْمَرْأَةُ عَلَى خَالَتِهَا أَوِ الْخَالَةُ عَلَى بِنْتِ أُخْتِهَا لاَ تُنْكَحُ الصُّغْرَى عَلَى الْكُبْرَى وَلاَ الْكُبْرَى عَلَى الصُّغْرَى . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ عَامَّةِ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ نَعْلَمُ بَيْنَهُمُ اخْتِلاَفًا أَنَّهُ لاَ يَحِلُّ لِلرَّجُلِ أَنْ يَجْمَعَ بَيْنَ الْمَرْأَةِ وَعَمَّتِهَا أَوْ خَالَتِهَا فَإِنْ نَكَحَ امْرَأَةً عَلَى عَمَّتِهَا أَوْ خَالَتِهَا أَوِ الْعَمَّةَ عَلَى بِنْتِ أَخِيهَا فَنِكَاحُ الأُخْرَى مِنْهُمَا مَفْسُوخٌ . وَبِهِ يَقُولُ عَامَّةُ أَهْلِ الْعِلْمِ . قَالَ أَبُو عِيسَى أَدْرَكَ الشَّعْبِيُّ أَبَا هُرَيْرَةَ وَرَوَى عَنْهُ . وَسَأَلْتُ مُحَمَّدًا عَنْ هَذَا فَقَالَ صَحِيحٌ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَرَوَى الشَّعْبِيُّ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ ayolni uning ammasi ustiga yoki ammani uning aka-uka qizi ustiga, yoki ayolni uning xolasi ustiga yoki xolani uning opa-singil qizi ustiga (qoʻshib) nikohlashdan qaytardilar. Kichigi kattasi ustiga, kattasi ham kichigi ustiga nikohlanmaydi. Abu Iso aytdi: Ibn Abbos va Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Aksar ilm ahli shu (rivoyatga) amal qiladilar, biz ular orasida ixtilof borligini bilmaymiz: kishiga ayol bilan uning ammasini yoki xolasini birga olishi halol emas. Agar u bir ayolni uning ammasi yoki xolasi ustiga, yoki ammani uning aka-uka qizi ustiga nikohlasa, ulardan keyingisining nikohi buziladi. Aksar ilm ahli shuni aytadi. Abu Iso aytdi: Shaʼbiy Abu Hurayraga yetishgan va undan rivoyat qilgan. Men buni Muhammaddan soʻradim, u: Sahihdir, dedi. Abu Iso aytdi: Shaʼbiy bir kishi orqali Abu Hurayradan ham rivoyat qilgan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ аёлни унинг аммаси устига ёки аммани унинг ака-ука қизи устига, ёки аёлни унинг холаси устига ёки холани унинг опа-сингил қизи устига (қўшиб) никоҳлашдан қайтардилар. Кичиги каттаси устига, каттаси ҳам кичиги устига никоҳланмайди. Абу Исо айтди: Ибн Аббос ва Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Аксар илм аҳли шу (ривоятга) амал қиладилар, биз улар орасида ихтилоф борлигини билмаймиз: кишига аёл билан унинг аммасини ёки холасини бирга олиши ҳалол эмас. Агар у бир аёлни унинг аммаси ёки холаси устига, ёки аммани унинг ака-ука қизи устига никоҳласа, улардан кейингисининг никоҳи бузилади. Аксар илм аҳли шуни айтади. Абу Исо айтди: Шаъбий Абу Ҳурайрага етишган ва ундан ривоят қилган. Мен буни Муҳаммаддан сўрадим, у: Саҳиҳдир, деди. Абу Исо айтди: Шаъбий бир киши орқали Абу Ҳурайрадан ҳам ривоят қилган.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، وَقُتَيْبَةُ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قُتَيْبَةُ يَبْلُغُ بِهِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَقَالَ أَحْمَدُ - قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لاَ يَبِيعُ الرَّجُلُ عَلَى بَيْعِ أَخِيهِ وَلاَ يَخْطُبُ عَلَى خِطْبَةِ أَخِيهِ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ سَمُرَةَ وَابْنِ عُمَرَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . قَالَ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ إِنَّمَا مَعْنَى كَرَاهِيَةِ أَنْ يَخْطُبَ الرَّجُلُ عَلَى خِطْبَةِ أَخِيهِ إِذَا خَطَبَ الرَّجُلُ الْمَرْأَةَ فَرَضِيَتْ بِهِ فَلَيْسَ لأَحَدٍ أَنْ يَخْطُبَ عَلَى خِطْبَتِهِ . وَقَالَ الشَّافِعِيُّ مَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ " لاَ يَخْطُبُ الرَّجُلُ عَلَى خِطْبَةِ أَخِيهِ " . هَذَا عِنْدَنَا إِذَا خَطَبَ الرَّجُلُ الْمَرْأَةَ فَرَضِيَتْ بِهِ وَرَكَنَتْ إِلَيْهِ فَلَيْسَ لأَحَدٍ أَنْ يَخْطُبَ عَلَى خِطْبَتِهِ فَأَمَّا قَبْلَ أَنْ يَعْلَمَ رِضَاهَا أَوْ رُكُونَهَا إِلَيْهِ فَلاَ بَأْسَ أَنْ يَخْطُبَهَا وَالْحُجَّةُ فِي ذَلِكَ حَدِيثُ فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ حَيْثُ جَاءَتِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَتْ لَهُ أَنَّ أَبَا جَهْمِ بْنَ حُذَيْفَةَ وَمُعَاوِيَةَ بْنَ أَبِي سُفْيَانَ خَطَبَاهَا فَقَالَ " أَمَّا أَبُو جَهْمٍ فَرَجُلٌ لاَ يَرْفَعُ عَصَاهُ عَنِ النِّسَاءِ وَأَمَّا مُعَاوِيَةُ فَصُعْلُوكٌ لاَ مَالَ لَهُ وَلَكِنِ انْكِحِي أُسَامَةَ " . فَمَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَنَا وَاللَّهُ أَعْلَمُ أَنَّ فَاطِمَةَ لَمْ تُخْبِرْهُ بِرِضَاهَا بِوَاحِدٍ مِنْهُمَا وَلَوْ أَخْبَرَتْهُ لَمْ يُشِرْ عَلَيْهَا بِغَيْرِ الَّذِي ذَكَرَتْ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kishi birodarining savdosi ustiga savdo qilmasin va birodarining sovchiligi ustiga sovchilik qilmasin», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Samura va Ibn Umardan ham (hadis) rivoyat qilingan. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Molik ibn Anas aytdi: Kishi birodarining sovchiligi ustiga sovchilik qilishi makruh boʻlishining maʼnosi shuki, kishi bir ayolga sovchi qoʻygan va ayol unga rozi boʻlgan boʻlsa, hech kimga uning sovchiligi ustiga sovchilik qilish (joiz) emas. Shofiʼiy aytdi: «Kishi birodarining sovchiligi ustiga sovchilik qilmasin» degan bu hadisning maʼnosi bizning oldimizda shuki, kishi bir ayolga sovchi qoʻyib, ayol unga rozi boʻlsa va unga moyil boʻlsa, hech kimga uning sovchiligi ustiga sovchilik qilish (joiz) emas. Ammo ayolning roziligi yoki moyilligi maʼlum boʻlishidan oldin unga sovchilik qilishda zarar yoʻq. Bunga dalil Fotima bint Qaysning hadisidir: u Nabiy ﷺning huzurlariga kelib, Abu Jahm ibn Huzayfa va Muoviya ibn Abu Sufyon unga sovchi qoʻyganini aytdi. Shunda u zot: «Abu Jahmga kelsak, u xotinlardan asosini koʻtarmaydigan (urishqoq) kishidir, Muoviyaga kelsak, u moli yoʻq kambagʻaldir. Lekin sen Usomaga turmushga chiq», dedilar. Bu hadisning maʼnosi bizning oldimizda — Alloh yaxshi biluvchidir — shuki, Fotima u zotga ulardan birortasiga roziligini aytmagan, agar aytganida edi, u zot ayolga oʻzi zikr qilgandan boshqasini koʻrsatmas edilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Киши биродарининг савдоси устига савдо қилмасин ва биродарининг совчилиги устига совчилик қилмасин», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Самура ва Ибн Умардан ҳам (ҳадис) ривоят қилинган. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Молик ибн Анас айтди: Киши биродарининг совчилиги устига совчилик қилиши макруҳ бўлишининг маъноси шуки, киши бир аёлга совчи қўйган ва аёл унга рози бўлган бўлса, ҳеч кимга унинг совчилиги устига совчилик қилиш (жоиз) эмас. Шофиъий айтди: «Киши биродарининг совчилиги устига совчилик қилмасин» деган бу ҳадиснинг маъноси бизнинг олдимизда шуки, киши бир аёлга совчи қўйиб, аёл унга рози бўлса ва унга мойил бўлса, ҳеч кимга унинг совчилиги устига совчилик қилиш (жоиз) эмас. Аммо аёлнинг розилиги ёки мойиллиги маълум бўлишидан олдин унга совчилик қилишда зарар йўқ. Бунга далил Фотима бинт Қайснинг ҳадисидир: у Набий ﷺнинг ҳузурларига келиб, Абу Жаҳм ибн Ҳузайфа ва Муовия ибн Абу Суфён унга совчи қўйганини айтди. Шунда у зот: «Абу Жаҳмга келсак, у хотинлардан асосини кўтармайдиган (уришқоқ) кишидир, Муовияга келсак, у моли йўқ камбағалдир. Лекин сен Усомага турмушга чиқ», дедилар. Бу ҳадиснинг маъноси бизнинг олдимизда — Аллоҳ яхши билувчидир — шуки, Фотима у зотга улардан бирортасига розилигини айтмаган, агар айтганида эди, у зот аёлга ўзи зикр қилгандан бошқасини кўрсатмас эдилар.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ النَّضْرِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ بَشِيرِ بْنِ نَهِيكٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " إِذَا كَانَ عِنْدَ الرَّجُلِ امْرَأَتَانِ فَلَمْ يَعْدِلْ بَيْنَهُمَا جَاءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَشِقُّهُ سَاقِطٌ " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَإِنَّمَا أَسْنَدَ هَذَا الْحَدِيثَ هَمَّامُ بْنُ يَحْيَى عَنْ قَتَادَةَ . وَرَوَاهُ هِشَامٌ الدَّسْتَوَائِيُّ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ كَانَ يُقَالُ . وَلاَ نَعْرِفُ هَذَا الْحَدِيثَ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ هَمَّامٍ وَهَمَّامٌ ثِقَةٌ حَافِظٌ.
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan, Nabiy ﷺdan rivoyat qilinadi. U zot: «Kishining ikkita xotini boʻlib, ular orasida adolat qilmasa, qiyomat kuni bir tomoni soʻlib (tushib) holda keladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisni musnad (marfuʼ) qilib faqat Hammom ibn Yahyo Qatodadan rivoyat qilgan. Hishom ad-Dastuvoiy esa buni Qatodadan: «Aytilar edi», deb rivoyat qilgan. Biz bu hadisni marfuʼ holda faqat Hammomning rivoyatidan bilamiz, Hammom esa ishonchli, hofiz (rovi)dir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан, Набий ﷺдан ривоят қилинади. У зот: «Кишининг иккита хотини бўлиб, улар орасида адолат қилмаса, қиёмат куни бир томони сўлиб (тушиб) ҳолда келади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадисни муснад (марфуъ) қилиб фақат Ҳаммом ибн Яҳё Қатодадан ривоят қилган. Ҳишом ад-Дастувоий эса буни Қатодадан: «Айтилар эди», деб ривоят қилган. Биз бу ҳадисни марфуъ ҳолда фақат Ҳаммомнинг ривоятидан биламиз, Ҳаммом эса ишончли, ҳофиз (рови)дир.
حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " الْوَلَدُ لِلْفِرَاشِ وَلِلْعَاهِرِ الْحَجَرُ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَعُثْمَانَ وَعَائِشَةَ وَأَبِي أُمَامَةَ وَعَمْرِو بْنِ خَارِجَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَالْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ وَزَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ . وَقَدْ رَوَاهُ الزُّهْرِيُّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ وَأَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Bola (qonuniy) toʻshakka (yaʼni nikohli erga) tegishlidir, zinokorga esa tosh (mahrumlik)», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Umar, Usmon, Oisha, Abu Umoma, Amr ibn Xorija, Abdulloh ibn Amr, al-Baro ibn Ozib va Zayd ibn Arqamdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahihdir. Ilm ahli huzurida amal shunga binoandir. az-Zuhriy buni Said ibnul-Musayyab va Abu Salamadan, ular Abu Hurayradan rivoyat qilganlar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бола (қонуний) тўшакка (яъни никоҳли эрга) тегишлидир, зинокорга эса тош (маҳрумлик)», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Умар, Усмон, Оиша, Абу Умома, Амр ибн Хорижа, Абдуллоҳ ибн Амр, ал-Баро ибн Озиб ва Зайд ибн Арқамдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли ҳузурида амал шунга биноандир. аз-Зуҳрий буни Саид ибнул-Мусайяб ва Абу Саламадан, улар Абу Ҳурайрадан ривоят қилганлар.
حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لَوْ كُنْتُ آمِرًا أَحَدًا أَنْ يَسْجُدَ لأَحَدٍ لأَمَرْتُ الْمَرْأَةَ أَنْ تَسْجُدَ لِزَوْجِهَا " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ وَسُرَاقَةَ بْنِ مَالِكِ بْنِ جُعْشُمٍ وَعَائِشَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي أَوْفَى وَطَلْقِ بْنِ عَلِيٍّ وَأُمِّ سَلَمَةَ وَأَنَسٍ وَابْنِ عُمَرَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Agar men birovga boshqa birovga sajda qilishni buyuradigan boʻlganimda, ayolga eriga sajda qilishni buyurardim», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Muoz ibn Jabal, Suroqa ibn Molik ibn Juʼshum, Oisha, Ibn Abbos, Abdulloh ibn Abu Avfo, Talq ibn Ali, Ummu Salama, Anas va Ibn Umardan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi bu vajhdan — Muhammad ibn Amrning Abu Salamadan, uning Abu Hurayradan (qilgan rivoyati) yoʻlidan — hasan gʻaribdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Агар мен бировга бошқа бировга сажда қилишни буюрадиган бўлганимда, аёлга эрига сажда қилишни буюрардим», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Муоз ибн Жабал, Суроқа ибн Молик ибн Жуъшум, Оиша, Ибн Аббос, Абдуллоҳ ибн Абу Авфо, Талқ ибн Али, Умму Салама, Анас ва Ибн Умардан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси бу важҳдан — Муҳаммад ибн Амрнинг Абу Саламадан, унинг Абу Ҳурайрадан (қилган ривояти) йўлидан — ҳасан ғарибдир.
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " أَكْمَلُ الْمُؤْمِنِينَ إِيمَانًا أَحْسَنُهُمْ خُلُقًا وَخِيَارُكُمْ خِيَارُكُمْ لِنِسَائِهِمْ خُلُقًا " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Moʻminlarning iymoni eng kamoli — axloqi eng goʻzal boʻlganidir. Sizlarning yaxshilaringiz — ayollariga axloqi jihatidan yaxshi boʻlganlaringizdir», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Oisha va Ibn Abbosdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning bu hadisi hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мўминларнинг иймони энг камоли — ахлоқи энг гўзал бўлганидир. Сизларнинг яхшиларингиз — аёлларига ахлоқи жиҳатидан яхши бўлганларингиздир», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Оиша ва Ибн Аббосдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг бу ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ مَسْعَدَةَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ حَبِيبٍ، عَنِ الْحَجَّاجِ الصَّوَّافِ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّ اللَّهَ يَغَارُ وَالْمُؤْمِنُ يَغَارُ وَغَيْرَةُ اللَّهِ أَنْ يَأْتِيَ الْمُؤْمِنُ مَا حَرَّمَ عَلَيْهِ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ . وَقَدْ رُوِيَ عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم هَذَا الْحَدِيثُ وَكِلاَ الْحَدِيثَيْنِ صَحِيحٌ . وَالْحَجَّاجُ الصَّوَّافُ هُوَ الْحَجَّاجُ بْنُ أَبِي عُثْمَانَ وَأَبُو عُثْمَانَ اسْمُهُ مَيْسَرَةُ وَالْحَجَّاجُ يُكْنَى أَبَا الصَّلْتِ وَثَّقَهُ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ . حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ الْعَطَّارُ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْمَدِينِيِّ قَالَ سَأَلْتُ يَحْيَى بْنَ سَعِيدٍ الْقَطَّانَ عَنْ حَجَّاجٍ الصَّوَّافِ فَقَالَ ثِقَةٌ فَطِنٌ كَيِّسٌ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Albatta, Alloh gʻayrat qiladi, moʻmin ham gʻayrat qiladi. Allohning gʻayrati — moʻmin Alloh unga harom qilgan narsani qilishidadir», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Oisha va Abdulloh ibn Umardan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan gʻaribdir. Bu hadis Yahyo ibn Abu Kasirdan, u Abu Salamadan, u Urvadan, u Asmo binti Abu Bakrdan, u Paygʻambar ﷺdan (qilingan tariqda) ham rivoyat qilingan va har ikkala hadis ham sahihdir. Hajjoj as-Savvof — bu Hajjoj ibn Abu Usmondir, Abu Usmonning ismi Maysaradir, Hajjojning kunyasi Abus-Saltdir, uni Yahyo ibn Said al-Qatton ishonchli (siqa) sanagan. Bizga Abu Bakr al-Attor Ali ibn al-Madiniydan rivoyat qildiki, u: Men Yahyo ibn Said al-Qattondan Hajjoj as-Savvof haqida soʻradim, u: «Ishonchli, ziyrak, aql-idrokli», dedi, dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, Аллоҳ ғайрат қилади, мўмин ҳам ғайрат қилади. Аллоҳнинг ғайрати — мўмин Аллоҳ унга ҳаром қилган нарсани қилишидадир», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Оиша ва Абдуллоҳ ибн Умардан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан ғарибдир. Бу ҳадис Яҳё ибн Абу Касирдан, у Абу Саламадан, у Урвадан, у Асмо бинти Абу Бакрдан, у Пайғамбар ﷺдан (қилинган тариқда) ҳам ривоят қилинган ва ҳар иккала ҳадис ҳам саҳиҳдир. Ҳажжож ас-Саввоф — бу Ҳажжож ибн Абу Усмондир, Абу Усмоннинг исми Майсарадир, Ҳажжожнинг куняси Абус-Салтдир, уни Яҳё ибн Саид ал-Қаттон ишончли (сиқа) санаган. Бизга Абу Бакр ал-Аттор Али ибн ал-Мадинийдан ривоят қилдики, у: Мен Яҳё ибн Саид ал-Қаттондан Ҳажжож ас-Саввоф ҳақида сўрадим, у: «Ишончли, зийрак, ақл-идрокли», деди, деди.
حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " لاَ تُسَافِرُ امْرَأَةٌ مَسِيرَةَ يَوْمٍ وَلَيْلَةٍ إِلاَّ وَمَعَهَا ذُو مَحْرَمٍ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Ayol bir kun-bir kechalik masofaga oʻzi bilan mahram boʻlmasdan safar qilmasin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Аёл бир кун-бир кечалик масофага ўзи билан маҳрам бўлмасдан сафар қилмасин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ نَصْرِ بْنِ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، قَالَ قُلْتُ لأَيُّوبَ هَلْ عَلِمْتَ أَنَّ أَحَدًا قَالَ فِي أَمْرُكِ بِيَدِكِ أَنَّهَا ثَلاَثٌ إِلاَّ الْحَسَنَ فَقَالَ لاَ إِلاَّ الْحَسَنَ . ثُمَّ قَالَ اللَّهُمَّ غَفْرًا إِلاَّ مَا حَدَّثَنِي قَتَادَةُ عَنْ كَثِيرٍ مَوْلَى ابْنِ سَمُرَةَ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " ثَلاَثٌ " . قَالَ أَيُّوبُ فَلَقِيتُ كَثِيرًا - مَوْلَى ابْنِ سَمُرَةَ فَسَأَلْتُهُ فَلَمْ يَعْرِفْهُ فَرَجَعْتُ إِلَى قَتَادَةَ فَأَخْبَرْتُهُ فَقَالَ نَسِيَ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ سُلَيْمَانَ بْنِ حَرْبٍ عَنْ حَمَّادِ بْنِ زَيْدٍ .
وَسَأَلْتُ مُحَمَّدًا عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ، فَقَالَ حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ زَيْدٍ، بِهَذَا وَإِنَّمَا هُوَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، مَوْقُوفٌ . وَلَمْ يُعْرَفْ حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ مَرْفُوعًا . وَكَانَ عَلِيُّ بْنُ نَصْرٍ حَافِظًا صَاحِبَ حَدِيثٍ . وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي أَمْرُكِ بِيَدِكِ فَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ مِنْهُمْ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ هِيَ وَاحِدَةٌ . وَهُوَ قَوْلُ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنَ التَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمْ . وَقَالَ عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ وَزَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ الْقَضَاءُ مَا قَضَتْ . وَقَالَ ابْنُ عُمَرَ إِذَا جَعَلَ أَمْرَهَا بِيَدِهَا وَطَلَّقَتْ نَفْسَهَا ثَلاَثًا وَأَنْكَرَ الزَّوْجُ وَقَالَ لَمْ أَجْعَلْ أَمْرَهَا بِيَدِهَا إِلاَّ فِي وَاحِدَةٍ اسْتُحْلِفَ الزَّوْجُ وَكَانَ الْقَوْلُ قَوْلَهُ مَعَ يَمِينِهِ . وَذَهَبَ سُفْيَانُ وَأَهْلُ الْكُوفَةِ إِلَى قَوْلِ عُمَرَ وَعَبْدِ اللَّهِ . وَأَمَّا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ فَقَالَ الْقَضَاءُ مَا قَضَتْ . وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ . وَأَمَّا إِسْحَاقُ فَذَهَبَ إِلَى قَوْلِ ابْنِ عُمَرَ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot («Sening ishing oʻz qoʻlingda» degan haqida): «Uch (taloq)dir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, uni faqat Sulaymon ibn Harbning Hammod ibn Zayddan (rivoyat qilgan) hadisidan bilamiz. Men Muhammaddan (Buxoriy) bu hadis haqida soʻraganimda, u: «Bizga Sulaymon ibn Harb Hammod ibn Zayddan shuni rivoyat qildi, lekin u faqat Abu Hurayradan mavqufdir (Paygʻambarga koʻtarilmagan)», dedi. Abu Hurayraning hadisi marfuʼ (Paygʻambarga koʻtarilgan) holda maʼlum emas. Ali ibn Nasr esa hofiz, hadis sohibi edi. Ilm ahli «sening ishing oʻz qoʻlingda» (degan soʻz) haqida ixtilof qilganlar. Nabiy ﷺ sahobalaridan va boshqalardan baʼzi ilm ahli — ular orasida Umar ibn al-Xattob va Abdulloh ibn Masʼud — «u bir (taloq)dir», dedilar. Bu tobeʼinlardan va ulardan keyingilardan boʻlgan bir necha ilm ahlining soʻzidir. Usmon ibn Affon va Zayd ibn Sobit esa: «(Xotin) qanday hukm qilsa, hukm shudir», dedilar. Ibn Umar: «Agar (er) xotinining ishini uning oʻz qoʻliga bersa, u oʻzini uch (taloq bilan) taloq qilsa-yu, er buni inkor etib: ‹Men uning ishini faqat bir (taloq) haqida qoʻliga berdim›, desa, erdan qasam oldiriladi va qasami bilan birga uning soʻzi (qabul qilinadigan) soʻz boʻladi», dedi. Sufyon va Kufa ahli Umar va Abdullohning soʻziga oʻtdilar. Molik ibn Anas esa: «(Xotin) qanday hukm qilsa, hukm shudir», dedi. Bu Ahmadning ham soʻzidir. Ishoq esa Ibn Umarning soʻziga oʻtdi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот («Сенинг ишинг ўз қўлингда» деган ҳақида): «Уч (талоқ)дир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, уни фақат Сулаймон ибн Ҳарбнинг Ҳаммод ибн Зайддан (ривоят қилган) ҳадисидан биламиз. Мен Муҳаммаддан (Бухорий) бу ҳадис ҳақида сўраганимда, у: «Бизга Сулаймон ибн Ҳарб Ҳаммод ибн Зайддан шуни ривоят қилди, лекин у фақат Абу Ҳурайрадан мавқуфдир (Пайғамбарга кўтарилмаган)», деди. Абу Ҳурайранинг ҳадиси марфуъ (Пайғамбарга кўтарилган) ҳолда маълум эмас. Али ибн Наср эса ҳофиз, ҳадис соҳиби эди. Илм аҳли «сенинг ишинг ўз қўлингда» (деган сўз) ҳақида ихтилоф қилганлар. Набий ﷺ саҳобаларидан ва бошқалардан баъзи илм аҳли — улар орасида Умар ибн ал-Хаттоб ва Абдуллоҳ ибн Масъуд — «у бир (талоқ)дир», дедилар. Бу тобеъинлардан ва улардан кейингилардан бўлган бир неча илм аҳлининг сўзидир. Усмон ибн Аффон ва Зайд ибн Собит эса: «(Хотин) қандай ҳукм қилса, ҳукм шудир», дедилар. Ибн Умар: «Агар (эр) хотинининг ишини унинг ўз қўлига берса, у ўзини уч (талоқ билан) талоқ қилса-ю, эр буни инкор этиб: ‹Мен унинг ишини фақат бир (талоқ) ҳақида қўлига бердим›, деса, эрдан қасам олдирилади ва қасами билан бирга унинг сўзи (қабул қилинадиган) сўз бўлади», деди. Суфён ва Куфа аҳли Умар ва Абдуллоҳнинг сўзига ўтдилар. Молик ибн Анас эса: «(Хотин) қандай ҳукм қилса, ҳукм шудир», деди. Бу Аҳмаднинг ҳам сўзидир. Ишоқ эса Ибн Умарнинг сўзига ўтди.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ زُرَارَةَ بْنِ أَوْفَى، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " تَجَاوَزَ اللَّهُ لأُمَّتِي مَا حَدَّثَتْ بِهِ أَنْفُسَهَا مَا لَمْ تَكَلَّمْ بِهِ أَوْ تَعْمَلْ بِهِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا حَدَّثَ نَفْسَهُ بِالطَّلاَقِ لَمْ يَكُنْ شَيْءٌ حَتَّى يَتَكَلَّمَ بِهِ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Alloh ummatim koʻngliga keltirgan narsalarni — toki uni soʻzlamas yoki amal qilmas ekan — kechirdi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Ilm ahli huzurida amal shunga muvofiqdir: kishi koʻngliga taloqni keltirsa, toki uni tilga olmagunicha hech narsa (taloq) boʻlmaydi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Аллоҳ умматим кўнглига келтирган нарсаларни — токи уни сўзламас ёки амал қилмас экан — кечирди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли ҳузурида амал шунга мувофиқдир: киши кўнглига талоқни келтирса, токи уни тилга олмагунича ҳеч нарса (талоқ) бўлмайди.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَاتِمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَرْدَكَ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنِ ابْنِ مَاهَكَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " ثَلاَثٌ جِدُّهُنَّ جِدٌّ وَهَزْلُهُنَّ جِدٌّ النِّكَاحُ وَالطَّلاَقُ وَالرَّجْعَةُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ هُوَ ابْنُ حَبِيبِ بْنِ أَرْدَكَ الْمَدَنِيُّ وَابْنُ مَاهَكَ هُوَ عِنْدِي يُوسُفُ بْنُ مَاهَكَ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Uch (narsa) borki, ularning jiddiysi ham jiddiy, hazili ham jiddiydir: nikoh, taloq va (taloqdan) qaytish», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Nabiy ﷺ sahobalaridan boʻlgan va boshqa ilm ahli huzurida amal shunga muvofiqdir. Abu Iso aytdi: Abdurrahmon — u Ibn Habib ibn Ardak al-Madaniydir; Ibn Mohak esa, mening nazdimda, Yusuf ibn Mohakdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Уч (нарса) борки, уларнинг жиддийси ҳам жиддий, ҳазили ҳам жиддийдир: никоҳ, талоқ ва (талоқдан) қайтиш», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Набий ﷺ саҳобаларидан бўлган ва бошқа илм аҳли ҳузурида амал шунга мувофиқдир. Абу Исо айтди: Абдурраҳмон — у Ибн Ҳабиб ибн Ардак ал-Маданийдир; Ибн Моҳак эса, менинг наздимда, Юсуф ибн Моҳакдир.
حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي زِيَادٍ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ بْنِ سَعْدٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَخِي ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عَمِّهِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " إِنَّ الْمَرْأَةَ كَالضِّلَعِ إِنْ ذَهَبْتَ تُقِيمُهَا كَسَرْتَهَا وَإِنْ تَرَكْتَهَا اسْتَمْتَعْتَ بِهَا عَلَى عِوَجٍ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي ذَرٍّ وَسَمُرَةَ وَعَائِشَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Albatta, ayol qovurgʻaga oʻxshaydi. Agar uni toʻgʻrilamoqchi boʻlsang, sindirib qoʻyasan. Agar uni (oʻz holiga) qoldirsang, egriligi bilan undan bahramand boʻlasan», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi bu yoʻldan kelishi jihatidan hasan sahih gʻaribdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, аёл қовурғага ўхшайди. Агар уни тўғриламоқчи бўлсанг, синдириб қўясан. Агар уни (ўз ҳолига) қолдирсанг, эгрилиги билан ундан баҳраманд бўласан», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси бу йўлдан келиши жиҳатидан ҳасан саҳиҳ ғарибдир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، يَبْلُغُ بِهِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ تَسْأَلُ الْمَرْأَةُ طَلاَقَ أُخْتِهَا لِتَكْتَفِئَ مَا فِي إِنَائِهَا " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Ayol kishi (oʻz din qardoshi boʻlmish) opa-singlisining idishidagini agʻdarib olish uchun uning taloq qilinishini soʻramasin», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Аёл киши (ўз дин қардоши бўлмиш) опа-синглисининг идишидагини ағдариб олиш учун унинг талоқ қилинишини сўрамасин», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى الصَّنْعَانِيُّ، أَنْبَأَنَا مَرْوَانُ بْنُ مُعَاوِيَةَ الْفَزَارِيُّ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ عِكْرِمَةَ بْنِ خَالِدٍ الْمَخْزُومِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " كُلُّ طَلاَقٍ جَائِزٌ إِلاَّ طَلاَقَ الْمَعْتُوهِ الْمَغْلُوبِ عَلَى عَقْلِهِ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لاَ نَعْرِفُهُ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عَطَاءِ بْنِ عَجْلاَنَ . وَعَطَاءُ بْنُ عَجْلاَنَ ضَعِيفٌ ذَاهِبُ الْحَدِيثِ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنَّ طَلاَقَ الْمَعْتُوهِ الْمَغْلُوبِ عَلَى عَقْلِهِ لاَ يَجُوزُ إِلاَّ أَنْ يَكُونَ مَعْتُوهًا يُفِيقُ الأَحْيَانَ فَيُطَلِّقُ فِي حَالِ إِفَاقَتِهِ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Har bir taloq joizdir, magar aqli yengilgan, aqldan ozgan kishining taloqi joiz emas», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisni biz faqat Ato ibn Ajlonning hadisidangina marfuʼ holda bilamiz. Ato ibn Ajlon esa zaif boʻlib, hadisi tashlab qoʻyilgan kishidir. Paygʻambar ﷺ ashoblari va boshqa ilm ahli huzurida amal shunga koʻradir: aqli yengilgan, aqldan ozgan kishining taloqi joiz emas, magar aqldan ozgan kishi baʼzan oʻziga kelib qoladigan boʻlsa, oʻziga kelgan holatda taloq qilsa, (joizdir).Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳар бир талоқ жоиздир, магар ақли енгилган, ақлдан озган кишининг талоқи жоиз эмас», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадисни биз фақат Ато ибн Ажлоннинг ҳадисидангина марфуъ ҳолда биламиз. Ато ибн Ажлон эса заиф бўлиб, ҳадиси ташлаб қўйилган кишидир. Пайғамбар ﷺ ашоблари ва бошқа илм аҳли ҳузурида амал шунга кўрадир: ақли енгилган, ақлдан озган кишининг талоқи жоиз эмас, магар ақлдан озган киши баъзан ўзига келиб қоладиган бўлса, ўзига келган ҳолатда талоқ қилса, (жоиздир).
حَدَّثَنَا سَلَمَةُ بْنُ شَبِيبٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ جَعْفَرٍ الرَّقِّيُّ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو الرَّقِّيُّ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى أَنْ يُتَلَقَّى الْجَلَبُ فَإِنْ تَلَقَّاهُ إِنْسَانٌ فَابْتَاعَهُ فَصَاحِبُ السِّلْعَةِ فِيهَا بِالْخِيَارِ إِذَا وَرَدَ السُّوقَ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ أَيُّوبَ وَحَدِيثُ ابْنِ مَسْعُودٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَقَدْ كَرِهَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ تَلَقِّيَ الْبُيُوعِ وَهُوَ ضَرْبٌ مِنَ الْخَدِيعَةِ . وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَغَيْرِهِ مِنْ أَصْحَابِنَا .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ (bozorga) keltirilayotgan molni (yoʻlda) qarshi olishdan qaytardilar. Agar bir kishi uni qarshi olib sotib olsa, mol egasi bozorga yetib kelganida (savdoni qoldirish yoki davom ettirishda) ixtiyorga egadir. Abu Iso aytdi: Bu hadis Ayyub hadisidan hasan gʻaribdir, Ibn Masʼud hadisi esa hasan sahih hadisdir. Ilm ahlidan bir qavm savdolarni (yoʻlda) qarshi olishni makruh deb bilgan, chunki u bir xil aldovdir. Bu Shofiʼiy va bizning ashoblarimizdan boshqalarning soʻzidir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ (бозорга) келтирилаётган молни (йўлда) қарши олишдан қайтардилар. Агар бир киши уни қарши олиб сотиб олса, мол эгаси бозорга етиб келганида (савдони қолдириш ёки давом эттиришда) ихтиёрга эгадир. Абу Исо айтди: Бу ҳадис Айюб ҳадисидан ҳасан ғарибдир, Ибн Масъуд ҳадиси эса ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳлидан бир қавм савдоларни (йўлда) қарши олишни макруҳ деб билган, чунки у бир хил алдовдир. Бу Шофиъий ва бизнинг ашобларимиздан бошқаларнинг сўзидир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَأَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَالَ قُتَيْبَةُ يَبْلُغُ بِهِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ يَبِيعُ حَاضِرٌ لِبَادٍ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ طَلْحَةَ وَجَابِرٍ وَأَنَسٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَحَكِيمِ بْنِ أَبِي يَزِيدَ عَنْ أَبِيهِ وَعَمْرِو بْنِ عَوْفٍ الْمُزَنِيِّ جَدِّ كَثِيرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَرَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ — Qutayba esa buni Nabiy ﷺga yetkazib (rivoyat qildi) — dedilar: «Shaharlik badaviy (sahroyi) uchun sotmasin». (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Talha, Jobir, Anas, Ibn Abbos, Hakim ibn Abu Yazid otasidan, Amr ibn Avf al-Muzaniy — Kasir ibn Abdullohning bobosi — va Nabiy ﷺning sahobalaridan bir kishidan (ham hadislar bor).Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ — Қутайба эса буни Набий ﷺга етказиб (ривоят қилди) — дедилар: «Шаҳарлик бадавий (саҳройи) учун сотмасин». (Абу Исо) айтди: Бу бобда Талҳа, Жобир, Анас, Ибн Аббос, Ҳаким ибн Абу Язид отасидан, Амр ибн Авф ал-Музаний — Касир ибн Абдуллоҳнинг бобоси — ва Набий ﷺнинг саҳобаларидан бир кишидан (ҳам ҳадислар бор).
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الإِسْكَنْدَرَانِيُّ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ الْمُحَاقَلَةِ وَالْمُزَابَنَةِ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَسَعْدٍ وَجَابِرٍ وَرَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ وَأَبِي سَعِيدٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْمُحَاقَلَةُ بَيْعُ الزَّرْعِ بِالْحِنْطَةِ . وَالْمُزَابَنَةُ بَيْعُ الثَّمَرِ عَلَى رُءُوسِ النَّخْلِ بِالتَّمْرِ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ كَرِهُوا بَيْعَ الْمُحَاقَلَةِ وَالْمُزَابَنَةِ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ muhoqala va muzobanadan qaytardilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Ibn Umar, Ibn Abbos, Zayd ibn Sobit, Saʼd, Jobir, Rofiʼ ibn Xadij va Abu Saiddan (ham hadislar bor). Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Muhoqala — ekinni bugʻdoy evaziga sotishdir. Muzobana esa shoxidagi xurmoni quritilgan xurmo evaziga sotishdir. Koʻpchilik ilm ahli shunga amal qilib, muhoqala va muzobana savdosini makruh deb bilganlar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ муҳоқала ва музобанадан қайтардилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Ибн Умар, Ибн Аббос, Зайд ибн Собит, Саъд, Жобир, Рофиъ ибн Хадиж ва Абу Саиддан (ҳам ҳадислар бор). Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Муҳоқала — экинни буғдой эвазига сотишдир. Музобана эса шохидаги хурмони қуритилган хурмо эвазига сотишдир. Кўпчилик илм аҳли шунга амал қилиб, муҳоқала ва музобана савдосини макруҳ деб билганлар.
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، أَنْبَأَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ بَيْعِ الْغَرَرِ وَبَيْعِ الْحَصَاةِ . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي سَعِيدٍ وَأَنَسٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ كَرِهُوا بَيْعَ الْغَرَرِ . قَالَ الشَّافِعِيُّ وَمِنْ بُيُوعِ الْغَرَرِ بَيْعُ السَّمَكِ فِي الْمَاءِ وَبَيْعُ الْعَبْدِ الآبِقِ وَبَيْعُ الطَّيْرِ فِي السَّمَاءِ وَنَحْوُ ذَلِكَ مِنَ الْبُيُوعِ . وَمَعْنَى بَيْعِ الْحَصَاةِ أَنْ يَقُولَ الْبَائِعُ لِلْمُشْتَرِي إِذَا نَبَذْتُ إِلَيْكَ بِالْحَصَاةِ فَقَدْ وَجَبَ الْبَيْعُ فِيمَا بَيْنِي وَبَيْنَكَ . وَهَذَا شَبِيهٌ بِبَيْعِ الْمُنَابَذَةِ وَكَانَ هَذَا مِنْ بُيُوعِ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ gʻarar (noaniqlik) savdosidan va hasot (toshli) savdosidan qaytardilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahihdir. Ilm ahli shu hadis bilan amal qilib, gʻarar savdosini makruh sanaganlar. Shofeiy aytdi: Gʻarar savdolaridan — suvdagi baliqni sotish, qochib ketgan qulni sotish, osmondagi qushni sotish va shunga oʻxshash savdolar. Hasot savdosining maʼnosi esa, sotuvchi xaridorga: «Senga toshni otsam, oramizdagi savdo lozim boʻladi», deyishidir. Bu munobaza savdosiga oʻxshaydi va u johiliyat ahlining savdolaridan edi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ғарар (ноаниқлик) савдосидан ва ҳасот (тошли) савдосидан қайтардилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли шу ҳадис билан амал қилиб, ғарар савдосини макруҳ санаганлар. Шофеий айтди: Ғарар савдоларидан — сувдаги балиқни сотиш, қочиб кетган қулни сотиш, осмондаги қушни сотиш ва шунга ўхшаш савдолар. Ҳасот савдосининг маъноси эса, сотувчи харидорга: «Сенга тошни отсам, орамиздаги савдо лозим бўлади», дейишидир. Бу мунобаза савдосига ўхшайди ва у жоҳилият аҳлининг савдоларидан эди.
حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ بَيْعَتَيْنِ فِي بَيْعَةٍ . وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَابْنِ عُمَرَ وَابْنِ مَسْعُودٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ وَقَدْ فَسَّرَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالُوا بَيْعَتَيْنِ فِي بَيْعَةٍ . أَنْ يَقُولَ أَبِيعُكَ هَذَا الثَّوْبَ بِنَقْدٍ بِعَشَرَةٍ وَبِنَسِيئَةٍ بِعِشْرِينَ وَلاَ يُفَارِقُهُ عَلَى أَحَدِ الْبَيْعَيْنِ فَإِذَا فَارَقَهُ عَلَى أَحَدِهِمَا فَلاَ بَأْسَ إِذَا كَانَتِ الْعُقْدَةُ عَلَى وَاحِدٍ مِنْهُمَا . قَالَ الشَّافِعِيُّ وَمِنْ مَعْنَى نَهْىِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم عَنْ بَيْعَتَيْنِ فِي بَيْعَةٍ أَنْ يَقُولَ أَبِيعُكَ دَارِي هَذِهِ بِكَذَا عَلَى أَنْ تَبِيعَنِي غُلاَمَكَ بِكَذَا فَإِذَا وَجَبَ لِي غُلاَمُكَ وَجَبَ لَكَ دَارِي . وَهَذَا يُفَارِقُ عَنْ بَيْعٍ بِغَيْرِ ثَمَنٍ مَعْلُومٍ وَلاَ يَدْرِي كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا عَلَى مَا وَقَعَتْ عَلَيْهِ صَفْقَتُهُ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ bir savdoda ikki savdo qilishdan qaytardilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahihdir. Ilm ahli shu hadis bilan amal qiladi. Baʼzi ilm ahli buni shunday izohlaganlar: bir savdoda ikki savdo — kishining: «Senga ushbu kiyimni naqdga oʻn (dirham)ga, qarzga yigirma (dirham)ga sotaman», deb savdolarning birini aniqlamay turib ajralib ketishidir. Agar ulardan birini aniqlab ajralsa, savdo ulardan biriga tushgan boʻlsa, zarari yoʻq. Shofeiy aytdi: Nabiy ﷺning bir savdoda ikki savdodan qaytarishlarining maʼnolaridan biri kishining: «Bu uyimni senga shuncha (pul)ga sotaman, sen ham gʻulomingni menga shuncha (pul)ga sotishing sharti bilan; gʻuloming menga lozim boʻlsa, uyim senga lozim boʻladi», deyishidir. Bunda maʼlum boʻlmagan narxsiz savdo qilingan boʻladi va har biri oʻz savdosi nimaga tushganini bilmaydi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ бир савдода икки савдо қилишдан қайтардилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Илм аҳли шу ҳадис билан амал қилади. Баъзи илм аҳли буни шундай изоҳлаганлар: бир савдода икки савдо — кишининг: «Сенга ушбу кийимни нақдга ўн (дирҳам)га, қарзга йигирма (дирҳам)га сотаман», деб савдоларнинг бирини аниқламай туриб ажралиб кетишидир. Агар улардан бирини аниқлаб ажралса, савдо улардан бирига тушган бўлса, зарари йўқ. Шофеий айтди: Набий ﷺнинг бир савдода икки савдодан қайтаришларининг маъноларидан бири кишининг: «Бу уйимни сенга шунча (пул)га сотаман, сен ҳам ғуломингни менга шунча (пул)га сотишинг шарти билан; ғуломинг менга лозим бўлса, уйим сенга лозим бўлади», дейишидир. Бунда маълум бўлмаган нархсиз савдо қилинган бўлади ва ҳар бири ўз савдоси нимага тушганини билмайди.
حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ، وَهُوَ الْبَجَلِيُّ الْكُوفِيُّ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا زُرْعَةَ بْنَ عَمْرِو بْنِ جَرِيرٍ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ يَتَفَرَّقَنَّ عَنْ بَيْعٍ إِلاَّ عَنْ تَرَاضٍ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Faqat (ikki tomonning) rozichiligi bilangina savdodan ajralsinlar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis garibdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Фақат (икки томоннинг) розичилиги билангина савдодан ажралсинлар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис гарибдир.
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ زِيَادٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " مَنِ اشْتَرَى مُصَرَّاةً فَهُوَ بِالْخِيَارِ إِذَا حَلَبَهَا إِنْ شَاءَ رَدَّهَا وَرَدَّ مَعَهَا صَاعًا مِنْ تَمْرٍ " . قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَنَسٍ وَرَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Kim sutini sogʻmay yiqqan (musarrot) hayvonni sotib olsa, uni sogʻgan paytida ixtiyor egasidir: xohlasa, uni qaytarib beradi va u bilan birga bir soʼ xurmo (ham) qaytaradi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Anasdan va Nabiy ﷺning sahobalaridan boʻlgan bir kishidan ham (hadislar) bor.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Ким сутини соғмай йиққан (мусаррот) ҳайвонни сотиб олса, уни соғган пайтида ихтиёр эгасидир: хоҳласа, уни қайтариб беради ва у билан бирга бир сў хурмо (ҳам) қайтаради», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Анасдан ва Набий ﷺнинг саҳобаларидан бўлган бир кишидан ҳам (ҳадислар) бор.
حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ، حَدَّثَنَا قُرَّةُ بْنُ خَالِدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " مَنِ اشْتَرَى مُصَرَّاةً فَهُوَ بِالْخِيَارِ ثَلاَثَةَ أَيَّامٍ فَإِنْ رَدَّهَا رَدَّ مَعَهَا صَاعًا مِنْ طَعَامٍ لاَ سَمْرَاءَ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ أَصْحَابِنَا مِنْهُمُ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ . وَمَعْنَى قَوْلِهِ " لاَ سَمْرَاءَ " . يَعْنِي لاَ بُرَّ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Kim sutini sogʻmay yiqqan (musarrot) hayvonni sotib olsa, u uch kun ixtiyor egasidir. Agar uni qaytarsa, u bilan birga bir soʼ taom (ham) qaytaradi, bugʻdoy (boʻlishi shart) emas», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Ushbu hadisga bizning ashoblarimiz, jumladan Shofiiy, Ahmad va Ishoq amal qiladilar. «Bugʻdoy emas» degan soʻzining maʼnosi — bugʻdoy boʻlishi shart emas, demakdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Ким сутини соғмай йиққан (мусаррот) ҳайвонни сотиб олса, у уч кун ихтиёр эгасидир. Агар уни қайтарса, у билан бирга бир сў таом (ҳам) қайтаради, буғдой (бўлиши шарт) эмас», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Ушбу ҳадисга бизнинг ашобларимиз, жумладан Шофиий, Аҳмад ва Ишоқ амал қиладилар. «Буғдой эмас» деган сўзининг маъноси — буғдой бўлиши шарт эмас, демакдир.
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، وَيُوسُفُ بْنُ عِيسَى، قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ زَكَرِيَّا، عَنْ عَامِرٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم " الظَّهْرُ يُرْكَبُ إِذَا كَانَ مَرْهُونًا وَلَبَنُ الدَّرِّ يُشْرَبُ إِذَا كَانَ مَرْهُونًا وَعَلَى الَّذِي يَرْكَبُ وَيَشْرَبُ نَفَقَتُهُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ لاَ نَعْرِفُهُ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عَامِرٍ الشَّعْبِيِّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ . وَقَدْ رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ مَوْقُوفًا . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لَيْسَ لَهُ أَنْ يَنْتَفِعَ مِنَ الرَّهْنِ بِشَيْءٍ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Garovga qoʻyilgan hayvonga minilsa, minish (mumkin); garovga qoʻyilgan sutli hayvonning suti ichilsa, ichish (mumkin); minadigan va ichadigan kishi uning nafaqasini (taʼminotini) berishi (lozim)», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Uni faqat Omir ash-Shaʼbiyning Abu Hurayradan (qilgan) hadisi orqaligina marfuʼ holda bilamiz. Bir necha kishi bu hadisni Aʼmashdan, u Abu Solihdan, u Abu Hurayradan mavquf holda rivoyat qilgan. Ushbu hadisga ilm ahlining baʼzilari amal qiladilar, bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Ilm ahlining baʼzilari esa: «Garov (egasi) garovdan biror narsa bilan foydalanishga haqli emas», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Гаровга қўйилган ҳайвонга минилса, миниш (мумкин); гаровга қўйилган сутли ҳайвоннинг сути ичилса, ичиш (мумкин); минадиган ва ичадиган киши унинг нафақасини (таъминотини) бериши (лозим)», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Уни фақат Омир аш-Шаъбийнинг Абу Ҳурайрадан (қилган) ҳадиси орқалигина марфуъ ҳолда биламиз. Бир неча киши бу ҳадисни Аъмашдан, у Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайрадан мавқуф ҳолда ривоят қилган. Ушбу ҳадисга илм аҳлининг баъзилари амал қиладилар, бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Илм аҳлининг баъзилари эса: «Гаров (эгаси) гаровдан бирор нарса билан фойдаланишга ҳақли эмас», дедилар.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ، عَنْ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ " أَيُّمَا امْرِئٍ أَفْلَسَ وَوَجَدَ رَجُلٌ سِلْعَتَهُ عِنْدَهُ بِعَيْنِهَا فَهُوَ أَوْلَى بِهَا مِنْ غَيْرِهِ " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ سَمُرَةَ وَابْنِ عُمَرَ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ . وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ هُوَ أُسْوَةُ الْغُرَمَاءِ . وَهُوَ قَوْلُ أَهْلِ الْكُوفَةِ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Rasululloh ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Qaysi bir kishi sinib (qarzga botib) qolsa-yu, bir odam oʻz molini uning oldida aynan (oʻzgarmagan holda) topsa, u (kishi) bu (mol)ga boshqalardan koʻra haqliroqdir», dedilar. Bu bobda Samura va Ibn Umardan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Baʼzi ilm ahli shunga amal qiladilar, bu Shofiʼiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Baʼzi ilm ahli esa: «U (kishi) boshqa qarz beruvchilar bilan tengdir», dedilar. Bu Kufa ahlining soʻzidir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Расулуллоҳ ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Қайси бир киши синиб (қарзга ботиб) қолса-ю, бир одам ўз молини унинг олдида айнан (ўзгармаган ҳолда) топса, у (киши) бу (мол)га бошқалардан кўра ҳақлироқдир», дедилар. Бу бобда Самура ва Ибн Умардан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Баъзи илм аҳли шунга амал қиладилар, бу Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзи илм аҳли эса: «У (киши) бошқа қарз берувчилар билан тенгдир», дедилар. Бу Куфа аҳлининг сўзидир.
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا طَلْقُ بْنُ غَنَّامٍ، عَنْ شَرِيكٍ، وَقَيْسٍ، عَنْ أَبِي حَصِينٍ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم " أَدِّ الأَمَانَةَ إِلَى مَنِ ائْتَمَنَكَ وَلاَ تَخُنْ مَنْ خَانَكَ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ . وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى هَذَا الْحَدِيثِ وَقَالُوا إِذَا كَانَ لِلرَّجُلِ عَلَى آخَرَ شَيْءٌ فَذَهَبَ بِهِ فَوَقَعَ لَهُ عِنْدَهُ شَيْءٌ فَلَيْسَ لَهُ أَنْ يَحْبِسَ عَنْهُ بِقَدْرِ مَا ذَهَبَ لَهُ عَلَيْهِ . وَرَخَّصَ فِيهِ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنَ التَّابِعِينَ . وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ وَقَالَ إِنْ كَانَ لَهُ عَلَيْهِ دَرَاهِمُ فَوَقَعَ لَهُ عِنْدَهُ دَنَانِيرُ فَلَيْسَ لَهُ أَنْ يَحْبِسَ بِمَكَانِ دَرَاهِمِهِ إِلاَّ أَنْ يَقَعَ عِنْدَهُ لَهُ دَرَاهِمُ فَلَهُ حِينَئِذٍ أَنْ يَحْبِسَ مِنْ دَرَاهِمِهِ بِقَدْرِ مَا لَهُ عَلَيْهِ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytadi: Nabiy ﷺ: «Senga (omonat) ishonib topshirgan kishiga omonatni ado et va senga xiyonat qilgan kishiga (ham) xiyonat qilma», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan gʻarib hadisdir. Baʼzi ilm ahli shu hadisga (amal qilib) bordilar va: «Bir kishining boshqa bir kishida (haqi) boʻlsa-yu, u (haqini) olib ketsa, soʻng (qarzdorga tegishli) biror narsa uning qoʻliga tushib qolsa, u oʻzidan olib ketilgan narsa miqdoricha undan ushlab qolishi mumkin emas», dedilar. Tobeʼinlardan baʼzi ilm ahli unga ruxsat berdilar. Bu Savriyning soʻzidir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтади: Набий ﷺ: «Сенга (омонат) ишониб топширган кишига омонатни адо эт ва сенга хиёнат қилган кишига (ҳам) хиёнат қилма», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан ғариб ҳадисдир. Баъзи илм аҳли шу ҳадисга (амал қилиб) бордилар ва: «Бир кишининг бошқа бир кишида (ҳақи) бўлса-ю, у (ҳақини) олиб кетса, сўнг (қарздорга тегишли) бирор нарса унинг қўлига тушиб қолса, у ўзидан олиб кетилган нарса миқдорича ундан ушлаб қолиши мумкин эмас», дедилар. Тобеъинлардан баъзи илм аҳли унга рухсат бердилар. Бу Саврийнинг сўзидир.
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ يُمْنَعُ فَضْلُ الْمَاءِ لِيُمْنَعَ بِهِ الْكَلأُ " . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَأَبُو الْمِنْهَالِ اسْمُهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مُطْعِمٍ كُوفِيٌّ وَهُوَ الَّذِي رَوَى عَنْهُ حَبِيبُ بْنُ أَبِي ثَابِتٍ . وَأَبُو الْمِنْهَالِ سَيَّارُ بْنُ سَلاَمَةَ بَصْرِيٌّ صَاحِبُ أَبِي بَرْزَةَ الأَسْلَمِيِّ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Ortiqcha suv u bilan oʻt-oʻlanni (oʻstirishni) man qilish uchun man qilinmasin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir. Abu Minholning ismi Abdurrahmon ibn Mutʼim boʻlib, kufalikdir va undan Habib ibn Abu Sobit rivoyat qilgan. (Boshqa bir) Abu Minhol esa Sayyor ibn Salama boʻlib, basralikdir, u Abu Barza al-Aslamiyning sherigidir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Ортиқча сув у билан ўт-ўланни (ўстиришни) ман қилиш учун ман қилинмасин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Абу Минҳолнинг исми Абдурраҳмон ибн Мутъим бўлиб, куфаликдир ва ундан Ҳабиб ибн Абу Собит ривоят қилган. (Бошқа бир) Абу Минҳол эса Сайёр ибн Салама бўлиб, басраликдир, у Абу Барза ал-Асламийнинг шеригидир.
أَخْبَرَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، أَخْبَرَنَا وَكِيعٌ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي الْمُهَزِّمِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ نَهَى عَنْ ثَمَنِ الْكَلْبِ، إِلاَّ كَلْبَ الصَّيْدِ . قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لاَ يَصِحُّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ . وَأَبُو الْمُهَزِّمِ اسْمُهُ يَزِيدُ بْنُ سُفْيَانَ وَتَكَلَّمَ فِيهِ شُعْبَةُ بْنُ الْحَجَّاجِ وَضَعَّفَهُ . وَقَدْ رُوِيَ عَنْ جَابِرٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوُ هَذَا وَلاَ يَصِحُّ إِسْنَادُهُ أَيْضًا .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Itning bahosidan qaytarildi, ov itidan boshqa. Abu Iso aytdi: Bu hadis bu yoʻldan sahih emas. Abu Muhazzimning ismi Yazid ibn Sufyon boʻlib, Shuʼba ibn Hajjoj uning haqida (tanqid) gapirgan va uni zaif sanagan. Bunga oʻxshash (rivoyat) Jobirdan, u Paygʻambar ﷺdan ham rivoyat qilingan boʻlib, uning isnodi ham sahih emas.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Итнинг баҳосидан қайтарилди, ов итидан бошқа. Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу йўлдан саҳиҳ эмас. Абу Муҳаззимнинг исми Язид ибн Суфён бўлиб, Шуъба ибн Ҳажжож унинг ҳақида (танқид) гапирган ва уни заиф санаган. Бунга ўхшаш (ривоят) Жобирдан, у Пайғамбар ﷺдан ҳам ривоят қилинган бўлиб, унинг исноди ҳам саҳиҳ эмас.
حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ حُبَابٍ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ حُصَيْنٍ، عَنْ أَبِي سُفْيَانَ، مَوْلَى ابْنِ أَبِي أَحْمَدَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَخَّصَ فِي بَيْعِ الْعَرَايَا فِيمَا دُونَ خَمْسَةِ أَوْسُقٍ أَوْ كَذَا .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ besh vasqdan oz boʻlgan miqdorda ariyyani sotishga ruxsat berdilar, yoki shunga oʻxshash (dedilar).Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ беш васқдан оз бўлган миқдорда арийяни сотишга рухсат бердилар, ёки шунга ўхшаш (дедилар).
حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَأَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَالَ قُتَيْبَةُ يَبْلُغُ بِهِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ " لاَ تَنَاجَشُوا " . قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَأَنَسٍ . قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ . وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ . كَرِهُوا النَّجْشَ . قَالَ أَبُو عِيسَى وَالنَّجْشُ أَنْ يَأْتِيَ الرَّجُلُ الَّذِي يَفْصِلُ السِّلْعَةَ إِلَى صَاحِبِ السِّلْعَةِ فَيَسْتَامُ بِأَكْثَرَ مِمَّا تَسْوَى وَذَلِكَ عِنْدَمَا يَحْضُرُهُ الْمُشْتَرِي يُرِيدُ أَنْ يَغْتَرَّ الْمُشْتَرِي بِهِ وَلَيْسَ مِنْ رَأْيِهِ الشِّرَاءُ إِنَّمَا يُرِيدُ أَنْ يَخْدَعَ الْمُشْتَرِيَ بِمَا يَسْتَامُ وَهَذَا ضَرْبٌ مِنَ الْخَدِيعَةِ . قَالَ الشَّافِعِيُّ وَإِنْ نَجَشَ رَجُلٌ فَالنَّاجِشُ آثِمٌ فِيمَا يَصْنَعُ وَالْبَيْعُ جَائِزٌ لأَنَّ الْبَائِعَ غَيْرُ النَّاجِشِ .
Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ — Qutayba esa: «Buni u zot Nabiy ﷺga yetkazadi», dedi — «Najsh qilmanglar», dedilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Ibn Umar va Anasdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Ilm ahli nazdida amal shunga binoandir; ular najshni makruh sanaganlar. Abu Iso aytdi: Najsh shuki, biror kishi mol-bahosini biladigan odam mol egasining oldiga kelib, xaridor hozir boʻlgan paytda, molni arzigan narxidan koʻproq narxga soʻraydi; u shu bilan xaridorni aldamoqchi boʻladi, ammo oʻzining sotib olish niyati yoʻq, balki faqat soʻragan narxi bilan xaridorni chalgʻitmoqchi boʻladi, bu esa bir turdagi aldovdir. Shofeiy aytdi: Agar biror kishi najsh qilsa, najsh qiluvchi qilgan ishida gunohkordir, savdo esa joizdir, chunki sotuvchi najsh qiluvchidan boshqadir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ — Қутайба эса: «Буни у зот Набий ﷺга етказади», деди — «Нажш қилманглар», дедилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Ибн Умар ва Анасдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли наздида амал шунга биноандир; улар нажшни макруҳ санаганлар. Абу Исо айтди: Нажш шуки, бирор киши мол-баҳосини биладиган одам мол эгасининг олдига келиб, харидор ҳозир бўлган пайтда, молни арзиган нархидан кўпроқ нархга сўрайди; у шу билан харидорни алдамоқчи бўлади, аммо ўзининг сотиб олиш нияти йўқ, балки фақат сўраган нархи билан харидорни чалғитмоқчи бўлади, бу эса бир турдаги алдовдир. Шофеий айтди: Агар бирор киши нажш қилса, нажш қилувчи қилган ишида гуноҳкордир, савдо эса жоиздир, чунки сотувчи нажш қилувчидан бошқадир.