Abu Hurayra Abdurrahmon ibn Saxr ad-Davsiy

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ سُلَيْمَانَ الرَّازِيُّ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ قَيْسٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ أَنْظَرَ مُعْسِرًا أَوْ وَضَعَ لَهُ أَظَلَّهُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ تَحْتَ ظِلِّ عَرْشِهِ يَوْمَ لاَ ظِلَّ إِلاَّ ظِلُّهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي الْيَسَرِ وَأَبِي قَتَادَةَ وَحُذَيْفَةَ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَعُبَادَةَ وَجَابِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim qiynalgan (qarzdor)ga muhlat bersa yoki (qarzini) kechib qoʻysa, Alloh uni Qiyomat kunida — Oʻz soyasidan boshqa soya boʻlmagan kunda — Oʻz Arshining soyasi ostida soyalantiradi», dedilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Abul-Yasar, Abu Qatoda, Huzayfa, Ibn Masʼud, Uboda va Jobirdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi bu yoʻldan hasan sahih gʻarib hadisdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким қийналган (қарздор)га муҳлат берса ёки (қарзини) кечиб қўйса, Аллоҳ уни Қиёмат кунида — Ўз соясидан бошқа соя бўлмаган кунда — Ўз Аршининг сояси остида соялантиради», дедилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Абул-Ясар, Абу Қатода, Ҳузайфа, Ибн Масъуд, Убода ва Жобирдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси бу йўлдан ҳасан саҳиҳ ғариб ҳадисдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَطْلُ الْغَنِيِّ ظُلْمٌ وَإِذَا أُتْبِعَ أَحَدُكُمْ عَلَى مَلِيٍّ فَلْيَتْبَعْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَالشَّرِيدِ بْنِ سُوَيْدٍ الثَّقَفِيِّ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Boyning (qarzni) choʻzib (kechiktirib) yurishi zulmdir. Qachon biringizning (qarzi) badavlat kishiga havola qilinsa, (uni) qabul qilsin», dedilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Ibn Umar va Sharid ibn Suvayd as-Saqafiydan ham (rivoyatlar) bor.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Бойнинг (қарзни) чўзиб (кечиктириб) юриши зулмдир. Қачон бирингизнинг (қарзи) бадавлат кишига ҳавола қилинса, (уни) қабул қилсин», дедилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Ибн Умар ва Шарид ибн Сувайд ас-Сақафийдан ҳам (ривоятлар) бор.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، وَمَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، قَالاَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ بَيْعِ الْمُنَابَذَةِ وَالْمُلاَمَسَةِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ وَابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَمَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ أَنْ يَقُولَ إِذَا نَبَذْتُ إِلَيْكَ الشَّىْءَ فَقَدْ وَجَبَ الْبَيْعُ بَيْنِي وَبَيْنَكَ ‏.‏ وَالْمُلاَمَسَةُ أَنْ يَقُولَ إِذَا لَمَسْتَ الشَّىْءَ فَقَدْ وَجَبَ الْبَيْعُ وَإِنْ كَانَ لاَ يَرَى مِنْهُ شَيْئًا مِثْلَ مَا يَكُونُ فِي الْجِرَابِ أَوْ غَيْرِ ذَلِكَ وَإِنَّمَا كَانَ هَذَا مِنْ بُيُوعِ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ فَنَهَى عَنْ ذَلِكَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ munobaza va mulomasa savdosidan qaytardilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Abu Said va Ibn Umardan ham (rivoyatlar bor). Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Bu hadisning maʼnosi shuki, (kishi): «Senga biror narsani uloqtirsam, oramizdagi savdo lozim boʻldi», deydi. Mulomasa esa: «Biror narsaga qoʻl tegizsang, savdo lozim boʻldi», deyishidir, garchi xaltadagi va shunga oʻxshash narsalardek hech narsani koʻrmasa ham. Bu johiliyat ahlining savdolaridan boʻlib, (Rasululloh ﷺ) undan qaytardilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ мунобаза ва муломаса савдосидан қайтардилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Абу Саид ва Ибн Умардан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бу ҳадиснинг маъноси шуки, (киши): «Сенга бирор нарсани улоқтирсам, орамиздаги савдо лозим бўлди», дейди. Муломаса эса: «Бирор нарсага қўл тегизсанг, савдо лозим бўлди», дейишидир, гарчи халтадаги ва шунга ўхшаш нарсалардек ҳеч нарсани кўрмаса ҳам. Бу жоҳилият аҳлининг савдоларидан бўлиб, (Расулуллоҳ ﷺ) ундан қайтардилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَرَّ عَلَى صُبْرَةٍ مِنْ طَعَامٍ فَأَدْخَلَ يَدَهُ فِيهَا فَنَالَتْ أَصَابِعُهُ بَلَلاً فَقَالَ ‏"‏ يَا صَاحِبَ الطَّعَامِ مَا هَذَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَصَابَتْهُ السَّمَاءُ يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَفَلاَ جَعَلْتَهُ فَوْقَ الطَّعَامِ حَتَّى يَرَاهُ النَّاسُ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ مَنْ غَشَّ فَلَيْسَ مِنَّا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَأَبِي الْحَمْرَاءِ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَبُرَيْدَةَ وَأَبِي بُرْدَةَ بْنِ نِيَارٍ وَحُذَيْفَةَ بْنِ الْيَمَانِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ كَرِهُوا الْغِشَّ وَقَالُوا الْغِشُّ حَرَامٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ bir uyum taom yonidan oʻtdilar-da, qoʻllarini uning ichiga tiqdilar, shunda barmoqlariga namlik tegdi. U zot: «Ey taom egasi, bu nima?» dedilar. (Egasi): «Unga osmon (yomgʻiri) yetdi, yo Rasululloh», dedi. U zot: «Uni odamlar koʻrishi uchun taomning ustiga qoʻysang boʻlmasmidi?!» dedilar. Soʻng: «Kim aldasa, u bizdan emas», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Ibn Umar, Abulhamro, Ibn Abbos, Burayda, Abu Burda ibn Niyor va Huzayfa ibn al-Yamondan ham (rivoyatlar bor). Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Ilm ahlining amali shunga (muvofiq)dir: ular aldashni makruh sanaganlar va: «Aldash haromdir», deganlar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ бир уюм таом ёнидан ўтдилар-да, қўлларини унинг ичига тиқдилар, шунда бармоқларига намлик тегди. У зот: «Эй таом эгаси, бу нима?» дедилар. (Эгаси): «Унга осмон (ёмғири) етди, ё Расулуллоҳ», деди. У зот: «Уни одамлар кўриши учун таомнинг устига қўйсанг бўлмасмиди?!» дедилар. Сўнг: «Ким алдаса, у биздан эмас», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Ибн Умар, Абулҳамро, Ибн Аббос, Бурайда, Абу Бурда ибн Ниёр ва Ҳузайфа ибн ал-Ямондан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳлининг амали шунга (мувофиқ)дир: улар алдашни макруҳ санаганлар ва: «Алдаш ҳаромдир», деганлар.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ صَالِحٍ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ اسْتَقْرَضَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم سِنًّا فَأَعْطَاهُ سِنًّا خَيْرًا مِنْ سِنِّهِ وَقَالَ ‏"‏ خِيَارُكُمْ أَحَاسِنُكُمْ قَضَاءً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي رَافِعٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ شُعْبَةُ وَسُفْيَانُ عَنْ سَلَمَةَ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ لَمْ يَرَوْا بِاسْتِقْرَاضِ السِّنِّ بَأْسًا مِنَ الإِبِلِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَكَرِهَ بَعْضُهُمْ ذَلِكَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ (maʼlum yoshdagi) bir tuyani qarzga oldilar, soʻng (qaytarganda) uning tuyasidan koʻra yaxshiroq tuya berdilar va: «Eng yaxshilaringiz — qarzni eng chiroyli ado etganlaringizdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Abu Rofiʼdan ham (rivoyat bor). Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Buni Shuʼba va Sufyon ham Salamadan rivoyat qilganlar. Baʼzi ilm ahlining amali shunga (muvofiq)dir: ular tuyani (maʼlum yoshda) qarzga olishda zarar koʻrmaganlar. Bu Shofiiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Baʼzilari esa buni makruh sanagan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ (маълум ёшдаги) бир туяни қарзга олдилар, сўнг (қайтарганда) унинг туясидан кўра яхшироқ туя бердилар ва: «Энг яхшиларингиз — қарзни энг чиройли адо этганларингиздир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Абу Рофиъдан ҳам (ривоят бор). Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Буни Шуъба ва Суфён ҳам Саламадан ривоят қилганлар. Баъзи илм аҳлининг амали шунга (мувофиқ)дир: улар туяни (маълум ёшда) қарзга олишда зарар кўрмаганлар. Бу Шофиий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзилари эса буни макруҳ санаган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَجُلاً، تَقَاضَى رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَغْلَظَ لَهُ فَهَمَّ بِهِ أَصْحَابُهُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ دَعُوهُ فَإِنَّ لِصَاحِبِ الْحَقِّ مَقَالاً ‏"‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ اشْتَرُوا لَهُ بَعِيرًا فَأَعْطُوهُ إِيَّاهُ ‏"‏ ‏.‏ فَطَلَبُوهُ فَلَمْ يَجِدُوا إِلاَّ سِنًّا أَفْضَلَ مِنْ سِنِّهِ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ اشْتَرُوهُ فَأَعْطُوهُ إِيَّاهُ فَإِنَّ خَيْرَكُمْ أَحْسَنُكُمْ قَضَاءً ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, bir kishi Rasululloh ﷺdan qarzini talab qilib, u zotga qoʻpollik qildi. Shunda sahobalar unga (gap qaytarmoqchi) boʻlishdi. Rasululloh ﷺ: «Uni qoʻyib beringlar, chunki haq egasiga (gapirishga) soʻz (haqqi) bor», dedilar. Soʻng: «Unga bir tuya sotib olib beringlar», dedilar. Ular izlashdi, ammo uning tuyasidan koʻra yaxshiroq (yoshdagi) tuyadan boshqasini topisholmadi. Shunda u zot: «Uni sotib olib beringlar, chunki sizlarning eng yaxshilaringiz — qarzni eng chiroyli ado etganlaringizdir», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, бир киши Расулуллоҳ ﷺдан қарзини талаб қилиб, у зотга қўполлик қилди. Шунда саҳобалар унга (гап қайтармоқчи) бўлишди. Расулуллоҳ ﷺ: «Уни қўйиб беринглар, чунки ҳақ эгасига (гапиришга) сўз (ҳаққи) бор», дедилар. Сўнг: «Унга бир туя сотиб олиб беринглар», дедилар. Улар излашди, аммо унинг туясидан кўра яхшироқ (ёшдаги) туядан бошқасини топишолмади. Шунда у зот: «Уни сотиб олиб беринглар, чунки сизларнинг энг яхшиларингиз — қарзни энг чиройли адо этганларингиздир», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ، نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan (Salama ibn Kuhayl orqali) shunga oʻxshash rivoyat qilinadi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан (Салама ибн Куҳайл орқали) шунга ўхшаш ривоят қилинади. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ سُلَيْمَانَ الرَّازِيُّ، عَنْ مُغِيرَةَ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ سَمْحَ الْبَيْعِ سَمْحَ الشِّرَاءِ سَمْحَ الْقَضَاءِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى بَعْضُهُمْ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ يُونُسَ عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Albatta, Alloh saxovat bilan sotishni, saxovat bilan sotib olishni va saxovat bilan (qarzni) ado etishni yaxshi koʻradi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Jobirdan ham (rivoyat bor). Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir. Baʼzilar bu hadisni Yunusdan, u Said al-Maqburiydan, u Abu Hurayradan (sanad bilan) rivoyat qilganlar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, Аллоҳ саховат билан сотишни, саховат билан сотиб олишни ва саховат билан (қарзни) адо этишни яхши кўради», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Жобирдан ҳам (ривоят бор). Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир. Баъзилар бу ҳадисни Юнусдан, у Саид ал-Мақбурийдан, у Абу Ҳурайрадан (санад билан) ривоят қилганлар.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ، حَدَّثَنَا عَارِمٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ خُصَيْفَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ ثَوْبَانَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا رَأَيْتُمْ مَنْ يَبِيعُ أَوْ يَبْتَاعُ فِي الْمَسْجِدِ فَقُولُوا لاَ أَرْبَحَ اللَّهُ تِجَارَتَكَ وَإِذَا رَأَيْتُمْ مَنْ يَنْشُدُ فِيهِ ضَالَّةً فَقُولُوا لاَ رَدَّ اللَّهُ عَلَيْكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ كَرِهُوا الْبَيْعَ وَالشِّرَاءَ فِي الْمَسْجِدِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَدْ رَخَّصَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي الْبَيْعِ وَالشِّرَاءِ فِي الْمَسْجِدِ ‏.

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Masjidda sotayotgan yoki sotib olayotgan kishini koʻrsangiz: ‹Alloh savdongga foyda bermasin›, denglar. Masjidda yoʻqolgan narsasini soʻrab eʼlon qilayotgan kishini koʻrsangiz: ‹Alloh uni senga qaytarmasin›, denglar», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan gʻarib hadisdir. Baʼzi ilm ahlining amali shunga (muvofiq)dir: ular masjidda sotish va sotib olishni makruh sanaganlar. Bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Baʼzi ilm ahli esa masjidda sotish va sotib olishga ruxsat berganlar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Масжидда сотаётган ёки сотиб олаётган кишини кўрсангиз: ‹Аллоҳ савдонгга фойда бермасин›, денглар. Масжидда йўқолган нарсасини сўраб эълон қилаётган кишини кўрсангиз: ‹Аллоҳ уни сенга қайтармасин›, денглар», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан ғариб ҳадисдир. Баъзи илм аҳлининг амали шунга (мувофиқ)дир: улар масжидда сотиш ва сотиб олишни макруҳ санаганлар. Бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзи илм аҳли эса масжидда сотиш ва сотиб олишга рухсат берганлар.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيُّ، حَدَّثَنَا الْفُضَيْلُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِي عَمْرٍو، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ وَلِيَ الْقَضَاءَ أَوْ جُعِلَ قَاضِيًا بَيْنَ النَّاسِ فَقَدْ ذُبِحَ بِغَيْرِ سِكِّينٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ أَيْضًا مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Kim qozilikni oʻz zimmasiga olsa yoki odamlar oʻrtasida qozi etib tayinlansa, pichoqsiz soʻyilibdi». Abu Iso aytdi: Bu hadis bu yoʻldan (kelishi jihatidan) hasan gʻaribdir. Bu (hadis) Abu Hurayradan Nabiy ﷺdan boshqa yoʻl bilan ham rivoyat qilingan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Ким қозиликни ўз зиммасига олса ёки одамлар ўртасида қози этиб тайинланса, пичоқсиз сўйилибди». Абу Исо айтди: Бу ҳадис бу йўлдан (келиши жиҳатидан) ҳасан ғарибдир. Бу (ҳадис) Абу Ҳурайрадан Набий ﷺдан бошқа йўл билан ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ مَهْدِيٍّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا حَكَمَ الْحَاكِمُ فَاجْتَهَدَ فَأَصَابَ فَلَهُ أَجْرَانِ وَإِذَا حَكَمَ فَأَخْطَأَ فَلَهُ أَجْرٌ وَاحِدٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِي وَعُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ الرَّزَّاقِ عَنْ مَعْمَرٍ عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Qozi hukm chiqarmoqchi boʻlib, ijtihod qilsa-yu toʻgʻri (hukm)ga yetsa, unga ikki ajr boʻladi. Hukm chiqarib, xato qilsa, unga bir ajr boʻladi». Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi bu yoʻldan (kelishi jihatidan) hasan gʻaribdir. Biz uni Sufyon as-Savriydan, (u) Yahyo ibn Saiddan (rivoyat qilgan) tarzda faqat Abdurrazzoqning Maʼmardan, (u) Sufyon as-Savriydan (rivoyat qilgan) hadisi orqaligina bilamiz.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Қози ҳукм чиқармоқчи бўлиб, ижтиҳод қилса-ю тўғри (ҳукм)га етса, унга икки ажр бўлади. Ҳукм чиқариб, хато қилса, унга бир ажр бўлади». Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси бу йўлдан (келиши жиҳатидан) ҳасан ғарибдир. Биз уни Суфён ас-Саврийдан, (у) Яҳё ибн Саиддан (ривоят қилган) тарзда фақат Абдурраззоқнинг Маъмардан, (у) Суфён ас-Саврийдан (ривоят қилган) ҳадиси орқалигина биламиз.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ عُمَرَ بْنِ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ لَعَنَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الرَّاشِي وَالْمُرْتَشِي فِي الْحُكْمِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَعَائِشَةَ وَابْنِ حَدِيدَةَ وَأُمِّ سَلَمَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَلاَ يَصِحُّ ‏.‏ قَالَ وَسَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ يَقُولُ حَدِيثُ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَحْسَنُ شَيْءٍ فِي هَذَا الْبَابِ وَأَصَحُّ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ hukmda pora beruvchini ham, pora oluvchini ham laʼnatladilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasandir. Bu hadis Abu Salama ibn Abdurrahmondan, u Abdulloh ibn Amrdan, u Nabiy ﷺdan ham rivoyat qilingan. Yana Abu Salamadan, u otasidan, u Nabiy ﷺdan deb ham rivoyat qilingan, biroq bu sahih emas. (Abu Iso) aytdi: Men Abdulloh ibn Abdurrahmonning: «Abu Salamaning Abdulloh ibn Amrdan, uning Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan hadisi bu bobdagi eng yaxshi va eng sahih (rivoyat)dir», deganini eshitdim.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ҳукмда пора берувчини ҳам, пора олувчини ҳам лаънатладилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасандир. Бу ҳадис Абу Салама ибн Абдурраҳмондан, у Абдуллоҳ ибн Амрдан, у Набий ﷺдан ҳам ривоят қилинган. Яна Абу Саламадан, у отасидан, у Набий ﷺдан деб ҳам ривоят қилинган, бироқ бу саҳиҳ эмас. (Абу Исо) айтди: Мен Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмоннинг: «Абу Саламанинг Абдуллоҳ ибн Амрдан, унинг Набий ﷺдан ривоят қилган ҳадиси бу бобдаги энг яхши ва энг саҳиҳ (ривоят)дир», деганини эшитдим.

حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ حَدَّثَنِي رَبِيعَةُ بْنُ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالْيَمِينِ مَعَ الشَّاهِدِ الْوَاحِدِ ‏.‏ قَالَ رَبِيعَةُ وَأَخْبَرَنِي ابْنٌ لِسَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ قَالَ وَجَدْنَا فِي كِتَابِ سَعْدٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَضَى بِالْيَمِينِ مَعَ الشَّاهِدِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَجَابِرٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَسُرَّقَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَضَى بِالْيَمِينِ مَعَ الشَّاهِدِ الْوَاحِدِ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ bitta guvoh bilan birga qasam (keltirish asosida) hukm qildilar. Rabiya (rivoyatchilardan biri) aytdi: Saʼd ibn Ubodaning bir oʻgli menga xabar berib: «Biz Saʼdning kitobida Nabiy ﷺ guvoh bilan birga qasam (asosida) hukm qilganlarini topdik», dedi. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning Nabiy ﷺ bitta guvoh bilan birga qasam (asosida) hukm qilganlari haqidagi hadisi hasan gʻaribdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ битта гувоҳ билан бирга қасам (келтириш асосида) ҳукм қилдилар. Рабия (ривоятчилардан бири) айтди: Саъд ибн Убоданинг бир ўгли менга хабар бериб: «Биз Саъднинг китобида Набий ﷺ гувоҳ билан бирга қасам (асосида) ҳукм қилганларини топдик», деди. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг Набий ﷺ битта гувоҳ билан бирга қасам (асосида) ҳукм қилганлари ҳақидаги ҳадиси ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ، أَخْبَرَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ النَّضْرِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ بَشِيرِ بْنِ نَهِيكٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ أَعْتَقَ نَصِيبًا - أَوْ قَالَ شِقْصًا فِي مَمْلُوكٍ فَخَلاَصُهُ فِي مَالِهِ إِنْ كَانَ لَهُ مَالٌ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ مَالٌ قُوِّمَ قِيمَةَ عَدْلٍ ثُمَّ يُسْتَسْعَى فِي نَصِيبِ الَّذِي لَمْ يُعْتِقْ غَيْرَ مَشْقُوقٍ عَلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ، نَحْوَهُ وَقَالَ ‏"‏ شَقِيصًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهَكَذَا رَوَى أَبَانُ بْنُ يَزِيدَ، عَنْ قَتَادَةَ، مِثْلَ رِوَايَةِ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ ‏.‏ وَرَوَى شُعْبَةُ، هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ قَتَادَةَ، وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ أَمْرَ السِّعَايَةِ ‏.‏ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي السِّعَايَةِ فَرَأَى بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ السِّعَايَةَ فِي هَذَا ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ وَبِهِ يَقُولُ إِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَدْ قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِذَا كَانَ الْعَبْدُ بَيْنَ الرَّجُلَيْنِ فَأَعْتَقَ أَحَدُهُمَا نَصِيبَهُ فَإِنْ كَانَ لَهُ مَالٌ غَرِمَ نَصِيبَ صَاحِبِهِ وَعَتَقَ الْعَبْدَ مِنْ مَالِهِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ مَالٌ عَتَقَ مِنَ الْعَبْدِ مَا عَتَقَ وَلاَ يُسْتَسْعَى ‏.‏ وَقَالُوا بِمَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَهَذَا قَوْلُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ وَبِهِ يَقُولُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim qulda boʻlgan ulushini — yoki: boʻlagini — ozod qilsa, agar moli boʻlsa, u (qulning) ozodligi oʻz mol-mulkidan (toʻlanadi). Agar moli boʻlmasa, (qul) adolatli baho bilan baholanadi, soʻng (qul) ozod qilinmagan ulush (egasining haqqini toʻlash uchun) qiynalmagan holda ishlab topishga qoʻyiladi», dedilar. (Boshqa bir sanad bilan) shunga oʻxshash (rivoyat keltirildi) va unda «boʻlagini» deyildi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Abon ibn Yazid ham Qatodadan Said ibn Abu Aruba rivoyatiga oʻxshash rivoyat qilgan. Shuʼba bu hadisni Qatodadan rivoyat qilib, unda ishlab topish masalasini zikr qilmagan. Ilm ahli ishlab topish (masalasi)da ixtilof qilgan: baʼzi ilm ahli bunda ishlab topishni (joiz deb) koʻrgan. Bu Sufyon as-Savriy va Kufa ahlining soʻzidir, Ishoq ham shu (fikr)ni aytadi. Baʼzi ilm ahli esa aytishicha: Qul ikki kishi orasida (sherik) boʻlsa, ulardan biri oʻz ulushini ozod qilsa, agar uning moli boʻlsa, sherigining ulushini toʻlab beradi va qul uning moli (hisobidan) ozod boʻladi. Agar moli boʻlmasa, quldan ozod qilingani miqdorigina ozod boʻladi va ishlab topishga qoʻyilmaydi. Ular Ibn Umardan, uning Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan (hadisi) bilan (hujjat keltirib) aytganlar. Bu Madina ahlining soʻzidir, Molik ibn Anas, Shofiiy va Ahmad ham shuni aytadilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким қулда бўлган улушини — ёки: бўлагини — озод қилса, агар моли бўлса, у (қулнинг) озодлиги ўз мол-мулкидан (тўланади). Агар моли бўлмаса, (қул) адолатли баҳо билан баҳоланади, сўнг (қул) озод қилинмаган улуш (эгасининг ҳаққини тўлаш учун) қийналмаган ҳолда ишлаб топишга қўйилади», дедилар. (Бошқа бир санад билан) шунга ўхшаш (ривоят келтирилди) ва унда «бўлагини» дейилди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абон ибн Язид ҳам Қатодадан Саид ибн Абу Аруба ривоятига ўхшаш ривоят қилган. Шуъба бу ҳадисни Қатодадан ривоят қилиб, унда ишлаб топиш масаласини зикр қилмаган. Илм аҳли ишлаб топиш (масаласи)да ихтилоф қилган: баъзи илм аҳли бунда ишлаб топишни (жоиз деб) кўрган. Бу Суфён ас-Саврий ва Куфа аҳлининг сўзидир, Ишоқ ҳам шу (фикр)ни айтади. Баъзи илм аҳли эса айтишича: Қул икки киши орасида (шерик) бўлса, улардан бири ўз улушини озод қилса, агар унинг моли бўлса, шеригининг улушини тўлаб беради ва қул унинг моли (ҳисобидан) озод бўлади. Агар моли бўлмаса, қулдан озод қилингани миқдоригина озод бўлади ва ишлаб топишга қўйилмайди. Улар Ибн Умардан, унинг Набий ﷺдан ривоят қилган (ҳадиси) билан (ҳужжат келтириб) айтганлар. Бу Мадина аҳлининг сўзидир, Молик ибн Анас, Шофиий ва Аҳмад ҳам шуни айтадилар.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمَخْزُومِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ سَمِعْتُهُ يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا اسْتَأْذَنَ أَحَدَكُمْ جَارُهُ أَنْ يَغْرِزَ خَشَبَةً فِي جِدَارِهِ فَلاَ يَمْنَعْهُ ‏"‏ ‏.‏ فَلَمَّا حَدَّثَ أَبُو هُرَيْرَةَ طَأْطَئُوا رُءُوسَهُمْ فَقَالَ مَا لِي أَرَاكُمْ عَنْهَا مُعْرِضِينَ وَاللَّهِ لأَرْمِيَنَّ بِهَا بَيْنَ أَكْتَافِكُمْ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَمُجَمِّعِ بْنِ جَارِيَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْهُمْ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ قَالُوا لَهُ أَنْ يَمْنَعَ جَارَهُ أَنْ يَضَعَ خَشَبَهُ فِي جِدَارِهِ ‏.‏ وَالْقَوْلُ الأَوَّلُ أَصَحُّ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Agar biringizning qoʻshnisi devoriga yogʻoch (xoda) qoʻyishga undan ruxsat soʻrasa, uni man qilmasin», dedilar. Abu Hurayra bu (hadis)ni aytganda, (odamlar) boshlarini quyi solishdi. Shunda u: «Sizlarga nima boʻldi, koʻraman, undan yuz oʻgiryapsizlar? Alloh nomi bilan ont ichamanki, men uni yelkalaringiz orasiga (toʻxtovsiz) otaveraman (yaʼni bu hadisni aytaveraman)», dedi. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahihdir. Baʼzi ilm ahli shunga amal qilganlar, Shofiʼiy ham shuni aytadi. Baʼzi ilm ahlidan, jumladan Molik ibn Anasdan rivoyat qilinishicha, ular: «Kishi qoʻshnisini oʻz devoriga yogʻoch qoʻyishdan man qilishi mumkin», deganlar. Birinchi soʻz sahihroqdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Агар бирингизнинг қўшниси деворига ёғоч (хода) қўйишга ундан рухсат сўраса, уни ман қилмасин», дедилар. Абу Ҳурайра бу (ҳадис)ни айтганда, (одамлар) бошларини қуйи солишди. Шунда у: «Сизларга нима бўлди, кўраман, ундан юз ўгиряпсизлар? Аллоҳ номи билан онт ичаманки, мен уни елкаларингиз орасига (тўхтовсиз) отавераман (яъни бу ҳадисни айтавераман)», деди. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Баъзи илм аҳли шунга амал қилганлар, Шофиъий ҳам шуни айтади. Баъзи илм аҳлидан, жумладан Молик ибн Анасдан ривоят қилинишича, улар: «Киши қўшнисини ўз деворига ёғоч қўйишдан ман қилиши мумкин», деганлар. Биринчи сўз саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَأَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، - الْمَعْنَى وَاحِدٌ - قَالاَ حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْيَمِينُ عَلَى مَا يُصَدِّقُكَ بِهِ صَاحِبُكَ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ قُتَيْبَةُ ‏"‏ عَلَى مَا صَدَّقَكَ عَلَيْهِ صَاحِبُكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ هُشَيْمٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ ‏.‏ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي صَالِحٍ هُوَ أَخُو سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ أَنَّهُ قَالَ إِذَا كَانَ الْمُسْتَحْلِفُ ظَالِمًا فَالنِّيَّةُ نِيَّةُ الْحَالِفِ وَإِذَا كَانَ الْمُسْتَحْلِفُ مَظْلُومًا فَالنِّيَّةُ نِيَّةُ الَّذِي اسْتَحْلَفَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Qasam — sherigʻing seni tasdiqlaydigan narsa asosidadir», dedilar. Qutayba esa: «Sherigʻing seni unda tasdiqlagan narsa asosidadir», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir, uni faqat Hushaymning Abdulloh ibn Abu Solihdan rivoyatidan bilamiz. Abdulloh ibn Abu Solih — Suhayl ibn Abu Solihning akasidir. Baʼzi ilm ahli shunga amal qilganlar, Ahmad va Ishoq ham shuni aytadilar. Ibrohim an-Naxaiydan rivoyat qilinishicha, u: «Agar qasam ichirayotgan kishi zolim boʻlsa, niyat — qasam ichuvchining niyatidir. Agar qasam ichirayotgan kishi mazlum boʻlsa, niyat — qasam ichirgan kishining niyatidir», degan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Қасам — шериғинг сени тасдиқлайдиган нарса асосидадир», дедилар. Қутайба эса: «Шериғинг сени унда тасдиқлаган нарса асосидадир», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, уни фақат Ҳушаймнинг Абдуллоҳ ибн Абу Солиҳдан ривоятидан биламиз. Абдуллоҳ ибн Абу Солиҳ — Суҳайл ибн Абу Солиҳнинг акасидир. Баъзи илм аҳли шунга амал қилганлар, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар. Иброҳим ан-Нахаийдан ривоят қилинишича, у: «Агар қасам ичираётган киши золим бўлса, ният — қасам ичувчининг ниятидир. Агар қасам ичираётган киши мазлум бўлса, ният — қасам ичирган кишининг ниятидир», деган.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنِ الْمُثَنَّى بْنِ سَعِيدٍ الضُّبَعِيِّ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ بَشِيرِ بْنِ نَهِيكٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اجْعَلُوا الطَّرِيقَ سَبْعَةَ أَذْرُعٍ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Yoʻlni yetti tirsak (kenglikda) qilinglar», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Йўлни етти тирсак (кенгликда) қилинглар», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا الْمُثَنَّى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ بُشَيْرِ بْنِ كَعْبٍ الْعَدَوِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا تَشَاجَرْتُمْ فِي الطَّرِيقِ فَاجْعَلُوهُ سَبْعَةَ أَذْرُعٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ وَكِيعٍ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ بُشَيْرِ بْنِ كَعْبٍ الْعَدَوِيِّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَرَوَى بَعْضُهُمْ هَذَا عَنْ قَتَادَةَ عَنْ بَشِيرِ بْنِ نَهِيكٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ وَهُوَ غَيْرُ مَحْفُوظٍ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Agar yoʻl haqida ixtilof qilsangiz, uni yetti tirsak (kenglikda) qilinglar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu (rivoyat) Vakiʼning hadisidan sahihroqdir. (U yana) aytdi: Bu bobda Ibn Abbosdan ham (hadis) bor. Abu Iso aytdi: Bushayr ibn Kaʼb al-Adaviyning Abu Hurayradan (qilgan) hadisi hasan sahihdir. Baʼzilari buni Qatodadan, u Bashir ibn Nahikdan, u Abu Hurayradan rivoyat qilganlar. Bu (rivoyat) mahfuz (saqlangan, ishonchli) emas.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Агар йўл ҳақида ихтилоф қилсангиз, уни етти тирсак (кенгликда) қилинглар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу (ривоят) Вакиънинг ҳадисидан саҳиҳроқдир. (У яна) айтди: Бу бобда Ибн Аббосдан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Бушайр ибн Каъб ал-Адавийнинг Абу Ҳурайрадан (қилган) ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Баъзилари буни Қатодадан, у Башир ибн Наҳикдан, у Абу Ҳурайрадан ривоят қилганлар. Бу (ривоят) маҳфуз (сақланган, ишончли) эмас.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ زِيَادِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ هِلاَلِ بْنِ أَبِي مَيْمُونَةَ الثَّعْلَبِيِّ، عَنْ أَبِي مَيْمُونَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم خَيَّرَ غُلاَمًا بَيْنَ أَبِيهِ وَأُمِّهِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَجَدِّ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ جَعْفَرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو مَيْمُونَةَ اسْمُهُ سُلَيْمٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ قَالُوا يُخَيَّرُ الْغُلاَمُ بَيْنَ أَبَوَيْهِ إِذَا وَقَعَتْ بَيْنَهُمَا الْمُنَازَعَةُ فِي الْوَلَدِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ وَقَالاَ مَا كَانَ الْوَلَدُ صَغِيرًا فَالأُمُّ أَحَقُّ فَإِذَا بَلَغَ الْغُلاَمُ سَبْعَ سِنِينَ خُيِّرَ بَيْنَ أَبَوَيْهِ ‏.‏ هِلاَلُ بْنُ أَبِي مَيْمُونَةَ هُوَ هِلاَلُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ أُسَامَةَ وَهُوَ مَدَنِيٌّ وَقَدْ رَوَى عَنْهُ يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ وَمَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَفُلَيْحُ بْنُ سُلَيْمَانَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ bir bolani otasi bilan onasi orasida (birini tanlashga) ixtiyor berdilar. (U yana) aytdi: Bu bobda Abdulloh ibn Amr va Abdulhamid ibn Jaʼfarning bobosidan ham (hadis) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahihdir. Abu Maymunaning ismi Sulaymdir. Nabiy ﷺning ashoblaridan va boshqa baʼzi ilm ahli shunga amal qilib: «Bola haqida (ota-ona) orasida nizo tushganda, bola ota-onasi orasida ixtiyor qilinadi», deganlar. Bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Ikkalasi aytdilarki: Bola kichik boʻlsa, ona haqliroqdir, bola yetti yoshga yetganda esa ota-onasi orasida ixtiyor qilinadi. Hilol ibn Abu Maymuna — u Hilol ibn Ali ibn Usomadir, u madinalik boʻlib, undan Yahyo ibn Abu Kasir, Molik ibn Anas va Fulayh ibn Sulaymon rivoyat qilganlar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ бир болани отаси билан онаси орасида (бирини танлашга) ихтиёр бердилар. (У яна) айтди: Бу бобда Абдуллоҳ ибн Амр ва Абдулҳамид ибн Жаъфарнинг бобосидан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Абу Маймунанинг исми Сулаймдир. Набий ﷺнинг ашобларидан ва бошқа баъзи илм аҳли шунга амал қилиб: «Бола ҳақида (ота-она) орасида низо тушганда, бола ота-онаси орасида ихтиёр қилинади», деганлар. Бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Иккаласи айтдиларки: Бола кичик бўлса, она ҳақлироқдир, бола етти ёшга етганда эса ота-онаси орасида ихтиёр қилинади. Ҳилол ибн Абу Маймуна — у Ҳилол ибн Али ибн Усомадир, у мадиналик бўлиб, ундан Яҳё ибн Абу Касир, Молик ибн Анас ва Фулайҳ ибн Сулаймон ривоят қилганлар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، رضى الله عنه أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا مَاتَ الإِنْسَانُ انْقَطَعَ عَمَلُهُ إِلاَّ مِنْ ثَلاَثٍ صَدَقَةٌ جَارِيَةٌ وَعِلْمٌ يُنْتَفَعُ بِهِ وَوَلَدٌ صَالِحٌ يَدْعُو لَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Inson vafot etganda, uning amali uchta narsadan boshqasi uziladi: davom etib turadigan sadaqa, foydalaniladigan ilm va unga duo qiladigan solih farzand», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Инсон вафот этганда, унинг амали учта нарсадан бошқаси узилади: давом этиб турадиган садақа, фойдаланиладиган илм ва унга дуо қиладиган солиҳ фарзанд», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْعَجْمَاءُ جُرْحُهَا جُبَارٌ وَالْبِئْرُ جُبَارٌ وَالْمَعْدِنُ جُبَارٌ وَفِي الرِّكَازِ الْخُمُسُ ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، وَأَبِي، سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَعَمْرِو بْنِ عَوْفٍ الْمُزَنِيِّ وَعُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ حَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ حَدَّثَنَا مَعْنٌ قَالَ أَخْبَرَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَتَفْسِيرُ حَدِيثِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْعَجْمَاءُ جُرْحُهَا جُبَارٌ ‏"‏ ‏.‏ يَقُولُ هَدَرٌ لاَ دِيَةَ فِيهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَمَعْنَى قَوْلِهِ ‏"‏ الْعَجْمَاءُ جُرْحُهَا جُبَارٌ ‏"‏ ‏.‏ فَسَّرَ ذَلِكَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالُوا الْعَجْمَاءُ الدَّابَّةُ الْمُنْفَلِتَةُ مِنْ صَاحِبِهَا فَمَا أَصَابَتْ فِي انْفِلاَتِهَا فَلاَ غُرْمَ عَلَى صَاحِبِهَا ‏.‏ ‏"‏ وَالْمَعْدِنُ جُبَارٌ ‏"‏ ‏.‏ يَقُولُ إِذَا احْتَفَرَ الرَّجُلُ مَعْدِنًا فَوَقَعَ فِيهَا إِنْسَانٌ فَلاَ غُرْمَ عَلَيْهِ وَكَذَلِكَ الْبِئْرُ إِذَا احْتَفَرَهَا الرَّجُلُ لِلسَّبِيلِ فَوَقَعَ فِيهَا إِنْسَانٌ فَلاَ غُرْمَ عَلَى صَاحِبِهَا ‏.‏ ‏"‏ وَفِي الرِّكَازِ الْخُمُسُ ‏"‏ ‏.‏ وَالرِّكَازُ مَا وُجِدَ فِي دَفْنِ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ ‏.‏ فَمَنْ وَجَدَ رِكَازًا أَدَّى مِنْهُ الْخُمُسَ إِلَى السُّلْطَانِ وَمَا بَقِيَ فَهُوَ لَهُ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Hayvonning (yetkazgan) jarohati behuda (bekorga ketadi), quduq behuda, kon behuda, rikozda esa beshdan bir (zakot bor)», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahihdir. Bu bobda Jobir, Amr ibn Avf al-Muzaniy va Uboda ibn Somitdan ham (rivoyatlar) bor. Mol ibn Anas: «Nabiy ﷺning ‹hayvonning jarohati behuda› degan soʻzlari behuda (ketadi), unda diyat yoʻq, degani», dedi. Abu Iso aytdi: «Hayvonning jarohati behuda» degan soʻzlarining maʼnosini baʼzi ahli ilm shunday tushuntirdilar: hayvon — egasidan boshqarib boʻlmay qochib ketgan hayvon boʻlib, u qochgan paytida nimaiki zarar yetkazsa, egasiga toʻlov yoʻq. «Kon behuda» — yaʼni kishi kon qazib, unga bir odam yiqilib tushsa, unga toʻlov yoʻq. Quduq ham shunday: kishi (umumiy) yoʻl uchun quduq qazib, unga bir odam yiqilib tushsa, egasiga toʻlov yoʻq. «Rikozda beshdan bir» — rikoz johiliyat ahlining koʻmib ketgan (xazinasi)dir. Kim rikoz topsa, undan beshdan birini sultonga topshiradi, qolgani esa oʻzimiki boʻladi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳайвоннинг (етказган) жароҳати беҳуда (бекорга кетади), қудуқ беҳуда, кон беҳуда, рикозда эса бешдан бир (закот бор)», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Бу бобда Жобир, Амр ибн Авф ал-Музаний ва Убода ибн Сомитдан ҳам (ривоятлар) бор. Мол ибн Анас: «Набий ﷺнинг ‹ҳайвоннинг жароҳати беҳуда› деган сўзлари беҳуда (кетади), унда дият йўқ, дегани», деди. Абу Исо айтди: «Ҳайвоннинг жароҳати беҳуда» деган сўзларининг маъносини баъзи аҳли илм шундай тушунтирдилар: ҳайвон — эгасидан бошқариб бўлмай қочиб кетган ҳайвон бўлиб, у қочган пайтида нимаики зарар етказса, эгасига тўлов йўқ. «Кон беҳуда» — яъни киши кон қазиб, унга бир одам йиқилиб тушса, унга тўлов йўқ. Қудуқ ҳам шундай: киши (умумий) йўл учун қудуқ қазиб, унга бир одам йиқилиб тушса, эгасига тўлов йўқ. «Рикозда бешдан бир» — рикоз жоҳилият аҳлининг кўмиб кетган (хазинаси)дир. Ким рикоз топса, ундан бешдан бирини султонга топширади, қолгани эса ўзимики бўлади.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مَعْدِيُّ بْنُ سُلَيْمَانَ، هُوَ الْبَصْرِيُّ عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَلاَ مَنْ قَتَلَ نَفْسًا مُعَاهِدَةً لَهُ ذِمَّةُ اللَّهِ وَذِمَّةُ رَسُولِهِ فَقَدْ أَخْفَرَ بِذِمَّةِ اللَّهِ فَلاَ يَرَحْ رَائِحَةَ الْجَنَّةِ وَإِنَّ رِيحَهَا لَيُوجَدُ مِنْ مَسِيرَةِ سَبْعِينَ خَرِيفًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي بَكْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Ogoh boʻlinglarki, kim Allohning zimmasi va Rasulining zimmasida boʻlgan ahddor (muohad)ni oʻldirsa, u Allohning zimmasini buzibdi. Bas, u jannatning hidini ham hidlay olmaydi. Holbuki, uning (jannatning) hidi yetmish yillik masofadan ham sezilib turadi», dedilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Abu Bakradan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir va u Abu Hurayradan, u Paygʻambar ﷺdan boshqa vajhlar bilan ham rivoyat qilingan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Огоҳ бўлингларки, ким Аллоҳнинг зиммаси ва Расулининг зиммасида бўлган аҳддор (муоҳад)ни ўлдирса, у Аллоҳнинг зиммасини бузибди. Бас, у жаннатнинг ҳидини ҳам ҳидлай олмайди. Ҳолбуки, унинг (жаннатнинг) ҳиди етмиш йиллик масофадан ҳам сезилиб туради», дедилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Абу Бакрадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир ва у Абу Ҳурайрадан, у Пайғамбар ﷺдан бошқа важҳлар билан ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، وَيَحْيَى بْنُ مُوسَى، قَالاَ حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ، حَدَّثَنِي أَبُو سَلَمَةَ، حَدَّثَنِي أَبُو هُرَيْرَةَ، قَالَ لَمَّا فَتَحَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مَكَّةَ قَامَ فِي النَّاسِ فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ وَمَنْ قُتِلَ لَهُ قَتِيلٌ فَهُوَ بِخَيْرِ النَّظَرَيْنِ إِمَّا أَنْ يَعْفُوَ وَإِمَّا أَنْ يَقْتُلَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ وَائِلِ بْنِ حُجْرٍ وَأَنَسٍ وَأَبِي شُرَيْحٍ خُوَيْلِدِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Alloh Rasuliga Makkani fath qilib bergach, u zot odamlar orasida turib, Allohga hamd va sano aytdilar, soʻng: ‹Kimning (yaqini) oʻldirilgan boʻlsa, u ikki (yaxshilik) tanlovning yaxshisidan birini (tanlash) huquqiga ega: yo afv qilsin, yoki (qotilni) oʻldirsin›, dedilar», dedi. (Roviy) aytdi: Bu bobda Voil ibn Hujr, Anas va Abu Shurayh Xuvaylid ibn Amrdan ham (rivoyatlar) bor.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Аллоҳ Расулига Маккани фатҳ қилиб бергач, у зот одамлар орасида туриб, Аллоҳга ҳамд ва сано айтдилар, сўнг: ‹Кимнинг (яқини) ўлдирилган бўлса, у икки (яхшилик) танловнинг яхшисидан бирини (танлаш) ҳуқуқига эга: ё афв қилсин, ёки (қотилни) ўлдирсин›, дедилар», деди. (Ровий) айтди: Бу бобда Воил ибн Ҳужр, Анас ва Абу Шурайҳ Хувайлид ибн Амрдан ҳам (ривоятлар) бор.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قُتِلَ رَجُلٌ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَدُفِعَ الْقَاتِلُ إِلَى وَلِيِّهِ فَقَالَ الْقَاتِلُ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَاللَّهِ مَا أَرَدْتُ قَتْلَهُ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَمَا إِنَّهُ إِنْ كَانَ صَادِقًا فَقَتَلْتَهُ دَخَلْتَ النَّارَ ‏"‏ ‏.‏ فَخَلَّى عَنْهُ الرَّجُلُ ‏.‏ قَالَ وَكَانَ مَكْتُوفًا بِنِسْعَةٍ ‏.‏ قَالَ فَخَرَجَ يَجُرُّ نِسْعَتَهُ ‏.‏ قَالَ فَكَانَ يُسَمَّى ذَا النِّسْعَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالنِّسْعَةُ حَبْلٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺ zamonida bir kishi oʻldirildi, qotil esa (oʻldirilganning) valiysiga topshirildi. Qotil: ‹Yo Rasululloh, Allohga qasamki, men uni oʻldirishni qasd qilgan emasdim›, dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: ‹Agar u rost soʻzlovchi boʻlsa-yu, sen uni oʻldirsang, doʻzaxga kirasan›, dedilar. Bas, u kishi (valiy qotilni) qoʻyib yubordi», dedi. (Roviy) aytdi: U (qotil) tasma (nisʼa) bilan qoʻllari bogʻlangan edi. (Roviy) aytdi: U tasmasini sudragan holda chiqib ketdi. (Roviy) aytdi: Shu sababli u Zun-Nisʼa (tasma egasi) deb atalar edi. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir. Nisʼa esa arqondir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺ замонида бир киши ўлдирилди, қотил эса (ўлдирилганнинг) валийсига топширилди. Қотил: ‹Ё Расулуллоҳ, Аллоҳга қасамки, мен уни ўлдиришни қасд қилган эмасдим›, деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: ‹Агар у рост сўзловчи бўлса-ю, сен уни ўлдирсанг, дўзахга кирасан›, дедилар. Бас, у киши (валий қотилни) қўйиб юборди», деди. (Ровий) айтди: У (қотил) тасма (нисъа) билан қўллари боғланган эди. (Ровий) айтди: У тасмасини судраган ҳолда чиқиб кетди. (Ровий) айтди: Шу сабабли у Зун-Нисъа (тасма эгаси) деб аталар эди. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Нисъа эса арқондир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ سَعِيدٍ الْكِنْدِيُّ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي زَائِدَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الْجَنِينِ بِغُرَّةٍ عَبْدٍ أَوْ أَمَةٍ ‏.‏ فَقَالَ الَّذِي قُضِيَ عَلَيْهِ أَنُعْطِي مَنْ لاَ شَرِبَ وَلاَ أَكَلَ وَلاَ صَاحَ فَاسْتَهَلَّ فَمِثْلُ ذَلِكَ يُطَلُّ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ هَذَا لَيَقُولُ بِقَوْلِ شَاعِرٍ بَلْ فِيهِ غُرَّةٌ عَبْدٌ أَوْ أَمَةٌ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ حَمَلِ بْنِ مَالِكِ بْنِ النَّابِغَةِ وَالْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمُ الْغُرَّةُ عَبْدٌ أَوْ أَمَةٌ أَوْ خَمْسُمِائَةِ دِرْهَمٍ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ أَوْ فَرَسٌ أَوْ بَغْلٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺ janin (homila) toʻgʻrisida bir qul yoki choʻri (boʻlgan gʻurra) hukmini qildilar. Shunda oʻ ziga (toʻlash) hukm qilingan kishi: ‹Ichmagan, yemagan, ovoz ham chiqarmagan, yigʻlamagan kishi uchun toʻlaymizmi? Bunday (qon)ga hadar (bekorga) deyiladi-ku›, dedi. Shunda Paygʻambar ﷺ: ‹Bu kishi shoirning soʻzini aytayotir. Yoʻq, balki unda gʻurra — qul yoki choʻri (vojib)dir›, dedilar», dedi. Bu bobda Hamal ibn Molik ibn an-Nobigʻa va Mugʻiyra ibn Shuʼbadan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Ahli ilm huzurida amal mana shunga koʻradir. Ularning baʼzilari: gʻurra — qul yoki choʻri yoki besh yuz dirhamdir, deganlar. Baʼzilari: yoki ot yoki xachirdir, deganlar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺ жанин (ҳомила) тўғрисида бир қул ёки чўри (бўлган ғурра) ҳукмини қилдилар. Шунда ў зига (тўлаш) ҳукм қилинган киши: ‹Ичмаган, емаган, овоз ҳам чиқармаган, йиғламаган киши учун тўлаймизми? Бундай (қон)га ҳадар (бекорга) дейилади-ку›, деди. Шунда Пайғамбар ﷺ: ‹Бу киши шоирнинг сўзини айтаётир. Йўқ, балки унда ғурра — қул ёки чўри (вожиб)дир›, дедилар», деди. Бу бобда Ҳамал ибн Молик ибн ан-Нобиға ва Муғийра ибн Шуъбадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Аҳли илм ҳузурида амал мана шунга кўрадир. Уларнинг баъзилари: ғурра — қул ёки чўри ёки беш юз дирҳамдир, деганлар. Баъзилари: ёки от ёки хачирдир, деганлар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ نَفَّسَ عَنْ مُؤْمِنٍ كُرْبَةً مِنْ كُرَبِ الدُّنْيَا نَفَّسَ اللَّهُ عَنْهُ كُرْبَةً مِنْ كُرَبِ الآخِرَةِ وَمَنْ سَتَرَ عَلَى مُسْلِمٍ سَتَرَهُ اللَّهُ فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ وَاللَّهُ فِي عَوْنِ الْعَبْدِ مَا كَانَ الْعَبْدُ فِي عَوْنِ أَخِيهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ وَابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ هَكَذَا رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ رِوَايَةِ أَبِي عَوَانَةَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Asbot ibn Muhammad Aʼmashdan rivoyat qilib aytdi: «Menga Abu Solihdan, u Abu Hurayradan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash (hadis) aytib berildi». Goʻyo bu birinchi hadisdan sahihroqdir. Buni bizga Ubayd ibn Asbot ibn Muhammad aytib berib dedi: «Menga otam Aʼmashdan ushbu hadisni aytib berdi».Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Асбот ибн Муҳаммад Аъмашдан ривоят қилиб айтди: «Менга Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий ﷺдан шунга ўхшаш (ҳадис) айтиб берилди». Гўё бу биринчи ҳадисдан саҳиҳроқдир. Буни бизга Убайд ибн Асбот ибн Муҳаммад айтиб бериб деди: «Менга отам Аъмашдан ушбу ҳадисни айтиб берди».

وَرَوَى أَسْبَاطُ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، قَالَ حُدِّثْتُ عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ وَكَأَنَّ هَذَا أَصَحُّ مِنَ الْحَدِيثِ الأَوَّلِ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ عُبَيْدُ بْنُ أَسْبَاطِ بْنِ مُحَمَّدٍ قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي عَنِ الأَعْمَشِ بِهَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Asbot ibn Muhammad Aʼmashdan rivoyat qilib aytdi: «Menga Abu Solihdan, u Abu Hurayradan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash (hadis) aytib berildi». Goʻyo bu birinchi hadisdan sahihroqdir. Buni bizga Ubayd ibn Asbot ibn Muhammad aytib berib dedi: «Menga otam Aʼmashdan ushbu hadisni aytib berdi».Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Асбот ибн Муҳаммад Аъмашдан ривоят қилиб айтди: «Менга Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий ﷺдан шунга ўхшаш (ҳадис) айтиб берилди». Гўё бу биринчи ҳадисдан саҳиҳроқдир. Буни бизга Убайд ибн Асбот ибн Муҳаммад айтиб бериб деди: «Менга отам Аъмашдан ушбу ҳадисни айтиб берди».

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ جَاءَ مَاعِزٌ الأَسْلَمِيُّ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ إِنَّهُ قَدْ زَنَى ‏.‏ فَأَعْرَضَ عَنْهُ ثُمَّ جَاءَ مِنْ شِقِّهِ الآخَرِ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّهُ قَدْ زَنَى ‏.‏ فَأَعْرَضَ عَنْهُ ثُمَّ جَاءَ مِنْ شِقِّهِ الآخَرِ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّهُ قَدْ زَنَى ‏.‏ فَأَمَرَ بِهِ فِي الرَّابِعَةِ فَأُخْرِجَ إِلَى الْحَرَّةِ فَرُجِمَ بِالْحِجَارَةِ فَلَمَّا وَجَدَ مَسَّ الْحِجَارَةِ فَرَّ يَشْتَدُّ حَتَّى مَرَّ بِرَجُلٍ مَعَهُ لَحْىُ جَمَلٍ فَضَرَبَهُ بِهِ وَضَرَبَهُ النَّاسُ حَتَّى مَاتَ فَذَكَرُوا ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ فَرَّ حِينَ وَجَدَ مَسَّ الْحِجَارَةِ وَمَسَّ الْمَوْتِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَلاَّ تَرَكْتُمُوهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ وَرُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ هَذَا ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Moiz al-Aslamiy Rasululloh ﷺning huzurlariga kelib: «Albatta u (yaʼni oʻzim) zino qildi», dedi. Shunda (u zot) undan yuz oʻgirdilar. Soʻng u boshqa tomonidan kelib: «Yo Rasululloh, albatta u zino qildi», dedi. (U zot) yana undan yuz oʻgirdilar. Soʻng u yana boshqa tomonidan kelib: «Yo Rasululloh, albatta u zino qildi», dedi. Toʻrtinchi marotabada (u zot) uning (toshboʻron qilinishiga) buyurdilar, shunda u Harra (degan joy)ga olib chiqildi va toshlar bilan toshboʻron qilindi. U toshlarning tegishini his qilgach, tez yugurib qochdi, hatto qoʻlida tuya jagʻ suyagi boʻlgan bir kishining oldidan oʻtdi, u kishi uni oʻsha (suyak) bilan urdi, odamlar ham uni urdilar, hatto u oʻldi. Soʻng ular toshlarning tegishini va oʻlim (alami)ni his qilgach uning qochib ketganini Rasululloh ﷺga aytib berishdi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Uni qoʻyib yuborsangiz boʻlmasmidi?» dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. (Bu hadis) Abu Hurayradan boshqa yoʻnalishlar bilan ham rivoyat qilingan. Bu hadis az-Zuhriydan, u Abu Salamadan, u Jobir ibn Abdullohdan, u Nabiy ﷺdan ham shunga oʻxshash rivoyat qilingan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Моиз ал-Асламий Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига келиб: «Албатта у (яъни ўзим) зино қилди», деди. Шунда (у зот) ундан юз ўгирдилар. Сўнг у бошқа томонидан келиб: «Ё Расулуллоҳ, албатта у зино қилди», деди. (У зот) яна ундан юз ўгирдилар. Сўнг у яна бошқа томонидан келиб: «Ё Расулуллоҳ, албатта у зино қилди», деди. Тўртинчи маротабада (у зот) унинг (тошбўрон қилинишига) буюрдилар, шунда у Ҳарра (деган жой)га олиб чиқилди ва тошлар билан тошбўрон қилинди. У тошларнинг тегишини ҳис қилгач, тез югуриб қочди, ҳатто қўлида туя жағ суяги бўлган бир кишининг олдидан ўтди, у киши уни ўша (суяк) билан урди, одамлар ҳам уни урдилар, ҳатто у ўлди. Сўнг улар тошларнинг тегишини ва ўлим (алами)ни ҳис қилгач унинг қочиб кетганини Расулуллоҳ ﷺга айтиб беришди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Уни қўйиб юборсангиз бўлмасмиди?» дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. (Бу ҳадис) Абу Ҳурайрадан бошқа йўналишлар билан ҳам ривоят қилинган. Бу ҳадис аз-Зуҳрийдан, у Абу Саламадан, у Жобир ибн Абдуллоҳдан, у Набий ﷺдан ҳам шунга ўхшаш ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، سَمِعَهُ مِنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، وَزَيْدِ بْنِ خَالِدٍ، وَشِبْلٍ، أَنَّهُمْ كَانُوا عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَأَتَاهُ رَجُلاَنِ يَخْتَصِمَانِ فَقَامَ إِلَيْهِ أَحَدُهُمَا وَقَالَ أَنْشُدُكَ اللَّهَ يَا رَسُولَ اللَّهِ لَمَّا قَضَيْتَ بَيْنَنَا بِكِتَابِ اللَّهِ ‏.‏ فَقَالَ خَصْمُهُ وَكَانَ أَفْقَهَ مِنْهُ أَجَلْ يَا رَسُولَ اللَّهِ اقْضِ بَيْنَنَا بِكِتَابِ اللَّهِ وَائْذَنْ لِي فَأَتَكَلَّمَ إِنَّ ابْنِي كَانَ عَسِيفًا عَلَى هَذَا فَزَنَا بِامْرَأَتِهِ فَأَخْبَرُونِي أَنَّ عَلَى ابْنِي الرَّجْمَ فَفَدَيْتُ مِنْهُ بِمِائَةِ شَاةٍ وَخَادِمٍ ثُمَّ لَقِيتُ نَاسًا مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ فَزَعَمُوا أَنَّ عَلَى ابْنِي جَلْدَ مِائَةٍ وَتَغْرِيبَ عَامٍ وَإِنَّمَا الرَّجْمُ عَلَى امْرَأَةِ هَذَا ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لأَقْضِيَنَّ بَيْنَكُمَا بِكِتَابِ اللَّهِ الْمِائَةُ شَاةٍ وَالْخَادِمُ رَدٌّ عَلَيْكَ وَعَلَى ابْنِكَ جَلْدُ مِائَةٍ وَتَغْرِيبُ عَامٍ وَاغْدُ يَا أُنَيْسُ عَلَى امْرَأَةِ هَذَا فَإِنِ اعْتَرَفَتْ فَارْجُمْهَا ‏"‏ ‏.‏ فَغَدَا عَلَيْهَا فَاعْتَرَفَتْ فَرَجَمَهَا ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Ular Nabiy ﷺning huzurlarida edilar, shunda u zotning oldilariga daʼvolashayotgan ikki kishi keldi. Ulardan biri u zotning oldilarida turib: «Yo Rasululloh, Alloh nomi bilan (soʻrayman), oramizda faqat Allohning Kitobiga binoan hukm qilishingizni (istayman)», dedi. Uning raqibi — u undan koʻra fiqhliroq edi — : «Ha, yo Rasululloh, oramizda Allohning Kitobiga binoan hukm qiling va menga (gapirishga) izn bering, soʻzlay», dedi. (Va davom etib): «Mening oʻgʻlim bu kishining yollangan ishchisi edi, u bu kishining ayoli bilan zino qildi. Menga oʻgʻlimga toshboʻron (jazosi) lozim, deb aytishdi, shunda men undan yuz qoʻy va bir xizmatkor (berib) tovon toʻladim. Soʻng men ilm ahlidan baʼzi kishilarni uchratdim, ular oʻgʻlimga yuz darra (urish) va bir yil surgun lozim, toshboʻron esa faqat bu kishining ayoliga lozim, deb aytdilar», dedi. Shunda Nabiy ﷺ: «Jonim qoʻlida boʻlgan Zot bilan qasamki, oramizda albatta Allohning Kitobiga binoan hukm qilaman: yuz qoʻy va xizmatkor senga qaytariladi, oʻgʻlingga esa yuz darra va bir yil surgun (lozim). Ey Unays, ertaga bu kishining ayolining oldiga bor, agar u iqror qilsa, uni toshboʻron qil», dedilar. Soʻng (Unays) ertasi kuni uning oldiga bordi, u iqror qildi, shunda (Unays) uni toshboʻron qildi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Улар Набий ﷺнинг ҳузурларида эдилар, шунда у зотнинг олдиларига даъволашаётган икки киши келди. Улардан бири у зотнинг олдиларида туриб: «Ё Расулуллоҳ, Аллоҳ номи билан (сўрайман), орамизда фақат Аллоҳнинг Китобига биноан ҳукм қилишингизни (истайман)», деди. Унинг рақиби — у ундан кўра фиқҳлироқ эди — : «Ҳа, ё Расулуллоҳ, орамизда Аллоҳнинг Китобига биноан ҳукм қилинг ва менга (гапиришга) изн беринг, сўзлай», деди. (Ва давом этиб): «Менинг ўғлим бу кишининг ёлланган ишчиси эди, у бу кишининг аёли билан зино қилди. Менга ўғлимга тошбўрон (жазоси) лозим, деб айтишди, шунда мен ундан юз қўй ва бир хизматкор (бериб) товон тўладим. Сўнг мен илм аҳлидан баъзи кишиларни учратдим, улар ўғлимга юз дарра (уриш) ва бир йил сургун лозим, тошбўрон эса фақат бу кишининг аёлига лозим, деб айтдилар», деди. Шунда Набий ﷺ: «Жоним қўлида бўлган Зот билан қасамки, орамизда албатта Аллоҳнинг Китобига биноан ҳукм қиламан: юз қўй ва хизматкор сенга қайтарилади, ўғлингга эса юз дарра ва бир йил сургун (лозим). Эй Унайс, эртага бу кишининг аёлининг олдига бор, агар у иқрор қилса, уни тошбўрон қил», дедилар. Сўнг (Унайс) эртаси куни унинг олдига борди, у иқрор қилди, шунда (Унайс) уни тошбўрон қилди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، بِإِسْنَادِهِ نَحْوَ حَدِيثِ مَالِكٍ بِمَعْنَاهُ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي بَكْرَةَ وَعُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبِي سَعِيدٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَجَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ وَهَزَّالٍ وَبُرَيْدَةَ وَسَلَمَةَ بْنِ الْمُحَبِّقِ وَأَبِي بَرْزَةَ وَعِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ وَزَيْدِ بْنِ خَالِدٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهَكَذَا رَوَى مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَمَعْمَرٌ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَزَيْدِ بْنِ خَالِدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرَوَوْا بِهَذَا الإِسْنَادِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ إِذَا زَنَتِ الأَمَةُ فَاجْلِدُوهَا فَإِنْ زَنَتْ فِي الرَّابِعَةِ فَبِيعُوهَا وَلَوْ بِضَفِيرٍ ‏"‏ ‏.‏ وَرَوَى سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَزَيْدِ بْنِ خَالِدٍ وَشِبْلٍ قَالُوا كُنَّا عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ هَكَذَا رَوَى ابْنُ عُيَيْنَةَ الْحَدِيثَيْنِ جَمِيعًا عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَزَيْدِ بْنِ خَالِدٍ وَشِبْلٍ وَحَدِيثُ ابْنِ عُيَيْنَةَ وَهَمٌ وَهِمَ فِيهِ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ أَدْخَلَ حَدِيثًا فِي حَدِيثٍ ‏.‏ وَالصَّحِيحُ مَا رَوَى مُحَمَّدُ بْنُ الْوَلِيدِ الزُّبَيْدِيُّ وَيُونُسُ بْنُ يَزِيدَ وَابْنُ أَخِي الزُّهْرِيِّ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَزَيْدِ بْنِ خَالِدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا زَنَتِ الأَمَةُ فَاجْلِدُوهَا ‏"‏ ‏.‏ وَالزُّهْرِيُّ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنْ شِبْلِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَالِكٍ الأَوْسِيِّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا زَنَتِ الأَمَةُ ‏"‏ ‏.‏ وَهَذَا الصَّحِيحُ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ ‏.‏ - وَشِبْلُ بْنُ خَالِدٍ لَمْ يُدْرِكِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم إِنَّمَا رَوَى شِبْلٌ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَالِكٍ الأَوْسِيِّ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهَذَا الصَّحِيحُ وَحَدِيثُ ابْنِ عُيَيْنَةَ غَيْرُ مَحْفُوظٍ وَرُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ شِبْلُ بْنُ حَامِدٍ وَهُوَ خَطَأٌ إِنَّمَا هُوَ شِبْلُ بْنُ خَالِدٍ وَيُقَالُ أَيْضًا شِبْلُ بْنُ خُلَيْدٍ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan Molik hadisiga oʻxshash, oʻsha maʼnoda rivoyat qilinadi. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Abu Bakra, Uboda ibn Somit, Abu Hurayra, Abu Said, Ibn Abbos, Jobir ibn Samura, Hazzol, Burayda, Salama ibn al-Muhabbiq, Abu Barza va Imron ibn Husaynlardan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayra va Zayd ibn Xolid hadisi hasan sahih hadisdir. Molik ibn Anas, Maʼmar va boshqa koʻplar az-Zuhriydan, u Ubaydulloh ibn Abdulloh ibn Utbadan, u Abu Hurayra va Zayd ibn Xoliddan, ular Nabiy ﷺdan shu tarzda rivoyat qilganlar. Ular shu isnod bilan Nabiy ﷺdan: «Choʻri zino qilsa, uni qamchilanglar. Toʻrtinchi (marta) zino qilsa, gar bir tutam soch(baho)ga boʻlsa-da, uni soting», deganlarini rivoyat qilganlar. Sufyon ibn Uyayna az-Zuhriydan, u Ubaydullohdan, u Abu Hurayra, Zayd ibn Xolid va Shibldan, ular: «Biz Nabiy ﷺ huzurida edik», deganlarini rivoyat qildi. Ibn Uyayna har ikkala hadisni Abu Hurayra, Zayd ibn Xolid va Shibldan shu tarzda rivoyat qildi. Ibn Uyaynaning hadisi xatodir, unda Sufyon ibn Uyayna bir hadisni boshqa hadisga aralashtirib yanglishgan. Sahih (rivoyat) — Muhammad ibn al-Valid az-Zubaydiy, Yunus ibn Yazid va az-Zuhriyning jiyani az-Zuhriydan, u Ubaydullohdan, u Abu Hurayra va Zayd ibn Xoliddan, ular Nabiy ﷺdan: «Choʻri zino qilsa, uni qamchilanglar», deganlarini rivoyat qilgan (rivoyat)dir. Yana az-Zuhriy Ubaydullohdan, u Shibl ibn Xoliddan, u Abdulloh ibn Molik al-Avsiydan, u Nabiy ﷺdan: «Choʻri zino qilsa...», deganlarini (rivoyat qilgan). Hadis ahli nazdida sahih shudir. Shibl ibn Xolid Nabiy ﷺga yetishmagan, balki Shibl Abdulloh ibn Molik al-Avsiydan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan. Sahih shudir, Ibn Uyaynaning hadisi esa mahfuz emas. Undan «Shibl ibn Homid» deb (aytgani) ham rivoyat qilingan, bu xatodir; u faqat Shibl ibn Xoliddir, yana Shibl ibn Xulayd ham deyiladi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан Молик ҳадисига ўхшаш, ўша маънода ривоят қилинади. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Абу Бакра, Убода ибн Сомит, Абу Ҳурайра, Абу Саид, Ибн Аббос, Жобир ибн Самура, Ҳаззол, Бурайда, Салама ибн ал-Муҳаббиқ, Абу Барза ва Имрон ибн Ҳусайнлардан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайра ва Зайд ибн Холид ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Молик ибн Анас, Маъмар ва бошқа кўплар аз-Зуҳрийдан, у Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ибн Утбадан, у Абу Ҳурайра ва Зайд ибн Холиддан, улар Набий ﷺдан шу тарзда ривоят қилганлар. Улар шу иснод билан Набий ﷺдан: «Чўри зино қилса, уни қамчиланглар. Тўртинчи (марта) зино қилса, гар бир тутам соч(баҳо)га бўлса-да, уни сотинг», деганларини ривоят қилганлар. Суфён ибн Уяйна аз-Зуҳрийдан, у Убайдуллоҳдан, у Абу Ҳурайра, Зайд ибн Холид ва Шиблдан, улар: «Биз Набий ﷺ ҳузурида эдик», деганларини ривоят қилди. Ибн Уяйна ҳар иккала ҳадисни Абу Ҳурайра, Зайд ибн Холид ва Шиблдан шу тарзда ривоят қилди. Ибн Уяйнанинг ҳадиси хатодир, унда Суфён ибн Уяйна бир ҳадисни бошқа ҳадисга аралаштириб янглишган. Саҳиҳ (ривоят) — Муҳаммад ибн ал-Валид аз-Зубайдий, Юнус ибн Язид ва аз-Зуҳрийнинг жияни аз-Зуҳрийдан, у Убайдуллоҳдан, у Абу Ҳурайра ва Зайд ибн Холиддан, улар Набий ﷺдан: «Чўри зино қилса, уни қамчиланглар», деганларини ривоят қилган (ривоят)дир. Яна аз-Зуҳрий Убайдуллоҳдан, у Шибл ибн Холиддан, у Абдуллоҳ ибн Молик ал-Авсийдан, у Набий ﷺдан: «Чўри зино қилса...», деганларини (ривоят қилган). Ҳадис аҳли наздида саҳиҳ шудир. Шибл ибн Холид Набий ﷺга етишмаган, балки Шибл Абдуллоҳ ибн Молик ал-Авсийдан, у Набий ﷺдан ривоят қилган. Саҳиҳ шудир, Ибн Уяйнанинг ҳадиси эса маҳфуз эмас. Ундан «Шибл ибн Ҳомид» деб (айтгани) ҳам ривоят қилинган, бу хатодир; у фақат Шибл ибн Холиддир, яна Шибл ибн Хулайд ҳам дейилади.

حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، حَدَّثَنَا أَبُو خَالِدٍ الأَحْمَرُ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا زَنَتْ أَمَةُ أَحَدِكُمْ فَلْيَجْلِدْهَا ثَلاَثًا بِكِتَابِ اللَّهِ فَإِنْ عَادَتْ فَلْيَبِعْهَا وَلَوْ بِحَبْلٍ مِنْ شَعَرٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَزَيْدِ بْنِ خَالِدٍ وَشِبْلٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَالِكٍ الأَوْسِيِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ عَنْهُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ رَأَوْا أَنْ يُقِيمَ الرَّجُلُ الْحَدَّ عَلَى مَمْلُوكِهِ دُونَ السُّلْطَانِ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ يُرْفَعُ إِلَى السُّلْطَانِ وَلاَ يُقِيمُ الْحَدَّ هُوَ بِنَفْسِهِ ‏.‏ وَالْقَوْلُ الأَوَّلُ أَصَحُّ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Birortangizning choʻrisi zino qilsa, Allohning Kitobi (hukmi) bilan uni uch (marta) qamchilasin. Yana (zino) qaytarsa, gar bir tola arqonga boʻlsa-da, uni sotsin», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Ali, Abu Hurayra, Zayd ibn Xolid va Shibldan, u Abdulloh ibn Molik al-Avsiydan (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayra hadisi hasan sahih hadisdir, undan bir necha tariqda rivoyat qilingan. Nabiy ﷺ sahobalaridan baʼzi ilm ahli va boshqalar nazdida shu boʻyicha amal qilinadi; ular kishi oʻz qulining hadini sulton(hokim)siz oʻzi tatbiq etishini (joiz) deb koʻrganlar, bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Baʼzilari: «Sultonga koʻtariladi (topshiriladi), uning oʻzi hadni tatbiq etmaydi», deganlar. Birinchi soʻz sahihroqdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бирортангизнинг чўриси зино қилса, Аллоҳнинг Китоби (ҳукми) билан уни уч (марта) қамчиласин. Яна (зино) қайтарса, гар бир тола арқонга бўлса-да, уни сотсин», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Али, Абу Ҳурайра, Зайд ибн Холид ва Шиблдан, у Абдуллоҳ ибн Молик ал-Авсийдан (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайра ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир, ундан бир неча тариқда ривоят қилинган. Набий ﷺ саҳобаларидан баъзи илм аҳли ва бошқалар наздида шу бўйича амал қилинади; улар киши ўз қулининг ҳадини султон(ҳоким)сиз ўзи татбиқ этишини (жоиз) деб кўрганлар, бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзилари: «Султонга кўтарилади (топширилади), унинг ўзи ҳадни татбиқ этмайди», деганлар. Биринчи сўз саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَرَّمَ كُلَّ ذِي نَابٍ مِنَ السِّبَاعِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ وَهُوَ قَوْلُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ yirtqich hayvonlardan boʻlgan har bir oziq tishli (jonzot)ni harom qildilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Paygʻambar ﷺning ashoblari va boshqalardan boʻlgan ilm ahlining koʻpchiligi shu (rivoyat) boʻyicha amal qiladilar. Bu Abdulloh ibn Muborak, Shofeiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ йиртқич ҳайвонлардан бўлган ҳар бир озиқ тишли (жонзот)ни ҳаром қилдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Пайғамбар ﷺнинг ашоблари ва бошқалардан бўлган илм аҳлининг кўпчилиги шу (ривоят) бўйича амал қиладилар. Бу Абдуллоҳ ибн Муборак, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ قَتَلَ وَزَغَةً بِالضَّرْبَةِ الأُولَى كَانَ لَهُ كَذَا وَكَذَا حَسَنَةً فَإِنْ قَتَلَهَا فِي الضَّرْبَةِ الثَّانِيَةِ كَانَ لَهُ كَذَا وَكَذَا حَسَنَةً فَإِنْ قَتَلَهَا فِي الضَّرْبَةِ الثَّالِثَةِ كَانَ لَهُ كَذَا وَكَذَا حَسَنَةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَسَعْدٍ وَعَائِشَةَ وَأُمِّ شَرِيكٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim kaltakesakni birinchi zarbada oʻldirsa, unga ancha-muncha savob boʻladi; agar uni ikkinchi zarbada oʻldirsa, unga ancha-muncha savob boʻladi; agar uni uchinchi zarbada oʻldirsa, unga ancha-muncha savob boʻladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким калтакесакни биринчи зарбада ўлдирса, унга анча-мунча савоб бўлади; агар уни иккинчи зарбада ўлдирса, унга анча-мунча савоб бўлади; агар уни учинчи зарбада ўлдирса, унга анча-мунча савоб бўлади», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْحُلْوَانِيُّ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنِ اتَّخَذَ كَلْبًا إِلاَّ كَلْبَ مَاشِيَةٍ أَوْ صَيْدٍ أَوْ زَرْعٍ انْتَقَصَ مِنْ أَجْرِهِ كُلَّ يَوْمٍ قِيرَاطٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَيُرْوَى عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ أَنَّهُ رَخَّصَ فِي إِمْسَاكِ الْكَلْبِ وَإِنْ كَانَ لِلرَّجُلِ شَاةٌ وَاحِدَةٌ ‏.‏ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ حَدَّثَنَا حَجَّاجُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ عَنْ عَطَاءٍ بِهَذَا ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Kimki chorva iti, ov iti yoki ekin itidan boshqa it boqsa, har kuni uning savobidan bir qirot kamayadi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir. Atoʼ ibn Abu Rabohdan rivoyat qilinishicha, u kishida bittagina qoʻy boʻlsa ham, it saqlashga ruxsat bergan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Кимки чорва ити, ов ити ёки экин итидан бошқа ит боқса, ҳар куни унинг савобидан бир қирот камаяди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Атў ибн Абу Рабоҳдан ривоят қилинишича, у кишида биттагина қўй бўлса ҳам, ит сақлашга рухсат берган.

حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ عِيسَى، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ وَاقِدٍ، عَنْ كِدَامِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي كِبَاشٍ، قَالَ جَلَبْتُ غَنَمًا جُذْعَانًا إِلَى الْمَدِينَةِ فَكَسَدَتْ عَلَىَّ فَلَقِيتُ أَبَا هُرَيْرَةَ فَسَأَلْتُهُ فَقَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ نِعْمَ - أَوْ نِعْمَتِ - الأُضْحِيَةُ الْجَذَعُ مِنَ الضَّأْنِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَانْتَهَبَهُ النَّاسُ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَأُمِّ بِلاَلٍ ابْنَةِ هِلاَلٍ عَنْ أَبِيهَا وَجَابِرٍ وَعُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ وَرَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ مَوْقُوفًا ‏.‏ وَعُثْمَانُ بْنُ وَاقِدٍ هُوَ ابْنُ مُحَمَّدِ بْنِ زِيَادِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنَّ الْجَذَعَ مِنَ الضَّأْنِ يُجْزِئُ فِي الأُضْحِيَةِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Abu Kiboshning aytishicha, u: «Men Madinaga yosh qoʻylarni (jazaa) keltirdim, ammo ular savdosiz qoldi. Soʻng Abu Hurayrani uchratib, undan (bu haqda) soʻradim. U: ‹Men Rasululloh ﷺning: ‹Qoʻyning jazaasi (bir yoshga toʻlmagan tovligʻi) qanday yaxshi qurbonlikdir!› deganlarini eshitganman›, dedi. (Abu Kibosh) aytdi: Shunda odamlar uni talashib oldilar», dedi. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan gʻaribdir. Bu Abu Hurayradan mavquf holda ham rivoyat qilingan. Usmon ibn Voqid — u Muhammad ibn Ziyod ibn Abdulloh ibn Umar ibn al-Xattobning oʻgʻlidir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan boʻlgan ilm ahli nazdida amal shunga koʻra boʻlib, qoʻyning jazaasi qurbonlikda kifoya qiladi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Абу Кибошнинг айтишича, у: «Мен Мадинага ёш қўйларни (жазаа) келтирдим, аммо улар савдосиз қолди. Сўнг Абу Ҳурайрани учратиб, ундан (бу ҳақда) сўрадим. У: ‹Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Қўйнинг жазааси (бир ёшга тўлмаган товлиғи) қандай яхши қурбонликдир!› деганларини эшитганман›, деди. (Абу Кибош) айтди: Шунда одамлар уни талашиб олдилар», деди. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан ғарибдир. Бу Абу Ҳурайрадан мавқуф ҳолда ҳам ривоят қилинган. Усмон ибн Воқид — у Муҳаммад ибн Зиёд ибн Абдуллоҳ ибн Умар ибн ал-Хаттобнинг ўғлидир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган илм аҳли наздида амал шунга кўра бўлиб, қўйнинг жазааси қурбонликда кифоя қилади.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنِ ابْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ فَرَعَ وَلاَ عَتِيرَةَ ‏"‏ ‏.‏ وَالْفَرَعُ أَوَّلُ النِّتَاجِ كَانَ يُنْتَجُ لَهُمْ فَيَذْبَحُونَهُ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ نُبَيْشَةَ وَمِخْنَفِ بْنِ سُلَيْمٍ وَأَبِي الْعُشَرَاءِ عَنْ أَبِيهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَتِيرَةُ ذَبِيحَةٌ كَانُوا يَذْبَحُونَهَا فِي رَجَبٍ يُعَظِّمُونَ شَهْرَ رَجَبٍ لأَنَّهُ أَوَّلُ شَهْرٍ مِنْ أَشْهُرِ الْحُرُمِ وَأَشْهُرُ الْحُرُمِ رَجَبٌ وَذُو الْقَعْدَةِ وَذُو الْحِجَّةِ وَالْمُحَرَّمُ وَأَشْهُرُ الْحَجِّ شَوَّالٌ وَذُو الْقَعْدَةِ وَعَشْرٌ مِنْ ذِي الْحِجَّةِ كَذَلِكَ رُوِيَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Faraʼ ham yoʻq, atiyra ham yoʻq», dedilar. Faraʼ — (johiliyatda) chorvaning ilk tugʻilgan bolasi boʻlib, ular uni (butlari uchun) soʻyar edilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Nubaysha, Mixnaf ibn Sulaym va Abu Usharoʼning otasidan ham (hadislar) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Atiyra esa — ular Rajab oyini ulugʻlab, oʻsha oyda soʻyadigan soʻyimlik (hayvon) edi, chunki u harom oylarning birinchisi edi. Harom oylar — Rajab, Zulqaʼda, Zulhijja va Muharramdir. Haj oylari esa — Shavvol, Zulqaʼda va Zulhijjadan oʻn kundir. Nabiy ﷺning baʼzi sahobalari va boshqalardan haj oylari haqida shunday rivoyat qilingan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Фараъ ҳам йўқ, атийра ҳам йўқ», дедилар. Фараъ — (жоҳилиятда) чорванинг илк туғилган боласи бўлиб, улар уни (бутлари учун) сўяр эдилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Нубайша, Михнаф ибн Сулайм ва Абу Ушарўнинг отасидан ҳам (ҳадислар) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Атийра эса — улар Ражаб ойини улуғлаб, ўша ойда сўядиган сўйимлик (ҳайвон) эди, чунки у ҳаром ойларнинг биринчиси эди. Ҳаром ойлар — Ражаб, Зулқаъда, Зулҳижжа ва Муҳаррамдир. Ҳаж ойлари эса — Шаввол, Зулқаъда ва Зулҳижжадан ўн кундир. Набий ﷺнинг баъзи саҳобалари ва бошқалардан ҳаж ойлари ҳақида шундай ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ حَلَفَ عَلَى يَمِينٍ فَرَأَى غَيْرَهَا خَيْرًا مِنْهَا فَلْيُكَفِّرْ عَنْ يَمِينِهِ وَلْيَفْعَلْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنَّ الْكَفَّارَةَ قَبْلَ الْحِنْثِ تُجْزِئُ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ يُكَفِّرُ إِلاَّ بَعْدَ الْحِنْثِ ‏.‏ قَالَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ إِنْ كَفَّرَ بَعْدَ الْحِنْثِ أَحَبُّ إِلَىَّ وَإِنْ كَفَّرَ قَبْلَ الْحِنْثِ أَجْزَأَهُ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan, Nabiy ﷺdan rivoyat qilinadi: U zot: «Kim biror narsaga qasam ichsa-yu, soʻng undan boshqa narsani undan yaxshiroq deb bilsa, qasamiga kafforat berib, (yaxshiroq boʻlganini) qilsin», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahihdir. Nabiy ﷺning ashoblaridan va boshqalaridan boʻlgan koʻpchilik ilm ahlining amali shunga koʻradir, yaʼni hinsdan (qasamni buzishdan) oldin kafforat berish kifoya qiladi. Bu Molik ibn Anas, Shofiiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Baʼzi ilm ahli esa: Faqat hinsdan keyingina kafforat beriladi, deyishgan. Sufyon Savriy: Agar hinsdan keyin kafforat bersa, menga maʼqulroq; agar hinsdan oldin kafforat bersa ham, kifoya qiladi, degan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан, Набий ﷺдан ривоят қилинади: У зот: «Ким бирор нарсага қасам ичса-ю, сўнг ундан бошқа нарсани ундан яхшироқ деб билса, қасамига каффорат бериб, (яхшироқ бўлганини) қилсин», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Набий ﷺнинг ашобларидан ва бошқаларидан бўлган кўпчилик илм аҳлининг амали шунга кўрадир, яъни ҳинсдан (қасамни бузишдан) олдин каффорат бериш кифоя қилади. Бу Молик ибн Анас, Шофиий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзи илм аҳли эса: Фақат ҳинсдан кейингина каффорат берилади, дейишган. Суфён Саврий: Агар ҳинсдан кейин каффорат берса, менга маъқулроқ; агар ҳинсдан олдин каффорат берса ҳам, кифоя қилади, деган.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ ابْنِ طَاوُسٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ حَلَفَ عَلَى يَمِينٍ فَقَالَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ لَمْ يَحْنَثْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى سَأَلْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ عَنْ هَذَا فَقَالَ هَذَا حَدِيثٌ خَطَأٌ أَخْطَأَ فِيهِ عَبْدُ الرَّزَّاقِ اخْتَصَرَهُ مِنْ حَدِيثِ مَعْمَرٍ عَنِ ابْنِ طَاوُسٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ سُلَيْمَانَ بْنَ دَاوُدَ قَالَ لأَطُوفَنَّ اللَّيْلَةَ عَلَى سَبْعِينَ امْرَأَةً تَلِدُ كُلُّ امْرَأَةٍ غُلاَمًا ‏.‏ فَطَافَ عَلَيْهِنَّ فَلَمْ تَلِدِ امْرَأَةٌ مِنْهُنَّ إِلاَّ امْرَأَةٌ نِصْفَ غُلاَمٍ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَوْ قَالَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ لَكَانَ كَمَا قَالَ ‏"‏ ‏.‏ هَكَذَا رُوِيَ عَنْ عَبْدِ الرَّزَّاقِ عَنْ مَعْمَرٍ عَنِ ابْنِ طَاوُسٍ عَنْ أَبِيهِ هَذَا الْحَدِيثُ بِطُولِهِ وَقَالَ ‏"‏ سَبْعِينَ امْرَأَةً ‏"‏ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ قَالَ سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ لأَطُوفَنَّ اللَّيْلَةَ عَلَى مِائَةِ امْرَأَةٍ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim biror narsaga qasam ichib, ‹inshaalloh› desa, hins qilmagan (qasamni buzgan) boʻlmaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Men Muhammad ibn Ismoildan bu haqda soʻradim, u shunday dedi: Bu hadis xato; bunda Abdurrazzoq xato qilgan, uni Maʼmarning Ibn Tovusdan, u otasidan, u Abu Hurayradan, u Nabiy ﷺdan (qilgan) hadisidan qisqartirib olgan. U (asl) hadisda Nabiy ﷺ: «Sulaymon ibn Dovud: ‹Albatta, bu kecha yetmishta ayolimni aylanib chiqaman, har bir ayol bittadan oʻgʻil tugʻadi›, dedi. Soʻng ularni aylanib chiqdi, ammo ulardan hech bir ayol tugʻmadi, faqat bitta ayol nuqsonli oʻgʻil tugʻdi», dedilar. Shunda Rasululloh ﷺ: «Agar u ‹inshaalloh› deganida, aytganidek boʻlardi», dedilar. Shu tarzda Abdurrazzoqdan, u Maʼmardan, u Ibn Tovusdan, u otasidan bu hadis toʻliqligicha rivoyat qilingan va u «yetmishta ayol» degan. Bu hadis Abu Hurayradan, u Nabiy ﷺdan boshqa yoʻllar bilan ham rivoyat qilingan boʻlib, unda: «Sulaymon ibn Dovud: ‹Albatta, bu kecha yuzta ayolni aylanib chiqaman›, dedi», deyilgan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким бирор нарсага қасам ичиб, ‹иншааллоҳ› деса, ҳинс қилмаган (қасамни бузган) бўлмайди», дедилар. Абу Исо айтди: Мен Муҳаммад ибн Исмоилдан бу ҳақда сўрадим, у шундай деди: Бу ҳадис хато; бунда Абдурраззоқ хато қилган, уни Маъмарнинг Ибн Товусдан, у отасидан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий ﷺдан (қилган) ҳадисидан қисқартириб олган. У (асл) ҳадисда Набий ﷺ: «Сулаймон ибн Довуд: ‹Албатта, бу кеча етмишта аёлимни айланиб чиқаман, ҳар бир аёл биттадан ўғил туғади›, деди. Сўнг уларни айланиб чиқди, аммо улардан ҳеч бир аёл туғмади, фақат битта аёл нуқсонли ўғил туғди», дедилар. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Агар у ‹иншааллоҳ› деганида, айтганидек бўларди», дедилар. Шу тарзда Абдурраззоқдан, у Маъмардан, у Ибн Товусдан, у отасидан бу ҳадис тўлиқлигича ривоят қилинган ва у «етмишта аёл» деган. Бу ҳадис Абу Ҳурайрадан, у Набий ﷺдан бошқа йўллар билан ҳам ривоят қилинган бўлиб, унда: «Сулаймон ибн Довуд: ‹Албатта, бу кеча юзта аёлни айланиб чиқаман›, деди», дейилган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تَنْذِرُوا فَإِنَّ النَّذْرَ لاَ يُغْنِي مِنَ الْقَدَرِ شَيْئًا وَإِنَّمَا يُسْتَخْرَجُ بِهِ مِنَ الْبَخِيلِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ كَرِهُوا النَّذْرَ ‏.‏ وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ مَعْنَى الْكَرَاهِيَةِ فِي النَّذْرِ فِي الطَّاعَةِ وَالْمَعْصِيَةِ وَإِنْ نَذَرَ الرَّجُلُ بِالطَّاعَةِ فَوَفَّى بِهِ فَلَهُ فِيهِ أَجْرٌ وَيُكْرَهُ لَهُ النَّذْرُ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Nazr qilmanglar, chunki nazr qadardan biror narsani qaytarmaydi, u faqat baxil kishidan (mol) chiqarib oladi, xolos», dedilar. Roviy aytdi: Bu bobda Ibn Umardan ham (rivoyat bor). Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan hadisdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan boʻlgan baʼzi ilm ahli amal shunda boʻlib, ular nazrni makruh sanaganlar. Abdulloh ibn Muborak aytdi: Nazrdagi makruhlik toatda ham, maʼsiyatda ham boʻladi; agar kishi toatga nazr qilib, uni bajo keltirsa, unga buning ajri bor, biroq nazr qilishi unga makruh boʻladi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Назр қилманглар, чунки назр қадардан бирор нарсани қайтармайди, у фақат бахил кишидан (мол) чиқариб олади, холос», дедилар. Ровий айтди: Бу бобда Ибн Умардан ҳам (ривоят бор). Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган баъзи илм аҳли амал шунда бўлиб, улар назрни макруҳ санаганлар. Абдуллоҳ ибн Муборак айтди: Назрдаги макруҳлик тоатда ҳам, маъсиятда ҳам бўлади; агар киши тоатга назр қилиб, уни бажо келтирса, унга бунинг ажри бор, бироқ назр қилиши унга макруҳ бўлади.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ الْهَادِ، عَنْ عُمَرَ بْنِ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، عَنْ سَعِيدِ ابْنِ مَرْجَانَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَنْ أَعْتَقَ رَقَبَةً مُؤْمِنَةً أَعْتَقَ اللَّهُ مِنْهُ بِكُلِّ عُضْوٍ مِنْهُ عُضْوًا مِنَ النَّارِ حَتَّى يُعْتِقَ فَرْجَهُ بِفَرْجِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَعَمْرِو بْنِ عَبَسَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَوَاثِلَةَ بْنِ الأَسْقَعِ وَأَبِي أُمَامَةَ وَعُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ وَكَعْبِ بْنِ مُرَّةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَابْنُ الْهَادِ اسْمُهُ يَزِيدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُسَامَةَ بْنِ الْهَادِ وَهُوَ مَدَنِيٌّ ثِقَةٌ قَدْ رَوَى عَنْهُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَغَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺning: «Kim moʻmin bir qulni ozod qilsa, Alloh uning har bir aʼzosi evaziga (ozod qiluvchining) bir aʼzosini doʻzaxdan ozod qiladi, hatto avratini avrati evaziga (ozod qiladi)», deganlarini eshitdim. Roviy aytdi: Bu bobda Oisha, Amr ibn Abasa, Ibn Abbos, Vosila ibn al-Asqaʼ, Abu Umoma, Uqba ibn Omir va Kaʼb ibn Murradan ham (rivoyat bor). Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning bu hadisi shu yuzdan hasan sahih garibdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: «Ким мўмин бир қулни озод қилса, Аллоҳ унинг ҳар бир аъзоси эвазига (озод қилувчининг) бир аъзосини дўзахдан озод қилади, ҳатто авратини аврати эвазига (озод қилади)», деганларини эшитдим. Ровий айтди: Бу бобда Оиша, Амр ибн Абаса, Ибн Аббос, Восила ибн ал-Асқаъ, Абу Умома, Уқба ибн Омир ва Каъб ибн Муррадан ҳам (ривоят бор). Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг бу ҳадиси шу юздан ҳасан саҳиҳ гарибдир.