Ibn Abu Laylo

أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنَا يَزِيدُ، قَالَ أَنْبَأَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ أَبِي سُلَيْمَانَ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ تَسَحَّرُوا فَإِنَّ فِي السَّحُورِ بَرَكَةً ‏.‏ رَفَعَهُ ابْنُ أَبِي لَيْلَى ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Saharlik qilinglar, chunki saharlikda baraka bordir». Buni Ibn Abu Laylo marfuʼ tarzda rivoyat qilgan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Саҳарлик қилинглар, чунки саҳарликда барака бордир». Буни Ибн Абу Лайло марфуъ тарзда ривоят қилган.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ الْجُشَمِيُّ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا الْمَسْعُودِيُّ، عَنْ زِيَادِ بْنِ عِلاَقَةَ، قَالَ صَلَّى بِنَا الْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ فَنَهَضَ فِي الرَّكْعَتَيْنِ قُلْنَا سُبْحَانَ اللَّهِ قَالَ سُبْحَانَ اللَّهِ وَمَضَى فَلَمَّا أَتَمَّ صَلاَتَهُ وَسَلَّمَ سَجَدَ سَجْدَتَىِ السَّهْوِ فَلَمَّا انْصَرَفَ قَالَ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَصْنَعُ كَمَا صَنَعْتُ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَكَذَلِكَ رَوَاهُ ابْنُ أَبِي لَيْلَى عَنِ الشَّعْبِيِّ عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ وَرَفَعَهُ وَرَوَاهُ أَبُو عُمَيْسٍ عَنْ ثَابِتِ بْنِ عُبَيْدٍ قَالَ صَلَّى بِنَا الْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ مِثْلَ حَدِيثِ زِيَادِ بْنِ عِلاَقَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ أَبُو عُمَيْسٍ أَخُو الْمَسْعُودِيِّ وَفَعَلَ سَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ مِثْلَ مَا فَعَلَ الْمُغِيرَةُ وَعِمْرَانُ بْنُ حُصَيْنٍ وَالضَّحَّاكُ بْنُ قَيْسٍ وَمُعَاوِيَةُ بْنُ أَبِي سُفْيَانَ وَابْنُ عَبَّاسٍ أَفْتَى بِذَلِكَ وَعُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ هَذَا فِيمَنْ قَامَ مِنْ ثِنْتَيْنِ ثُمَّ سَجَدُوا بَعْدَ مَا سَلَّمُوا ‏.‏

Mugʻiyra ibn Shuʼba (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U bizga namoz oʻqib berdi va ikki rakaatda (oʻtirmay) turib ketdi. Biz: «Subhanalloh», dedik. U ham: «Subhanalloh», dedi-da, davom etdi. Namozini tugatib, salom berganidan keyin sahv sajdasi — ikki sajda qildi. Soʻng (bizga) yuzlanib aytdi: «Men Rasululloh ﷺni xuddi men qilganimday qilayotganlarini koʻrganman». Abu Dovud aytdi: Ibn Abu Laylo ham buni xuddi shunday ash-Shaʼbiydan, u Mugʻiyra ibn Shuʼbadan rivoyat qilib, uni (Paygʻambarga) marfuʼ qildi. Va Abu Umays uni Sobit ibn Ubayddan rivoyat qilib: «Bizga Mugʻiyra ibn Shuʼba namoz oʻqib berdi», deb Ziyod ibn Iloqaning hadisi misolida (keltirdi). Abu Dovud aytdi: Abu Umays — al-Masʼudiyning akasi. Saʼd ibn Abu Vaqqos ham Mugʻiyra qilgan ishni qildi, Imron ibn Husayn, Zahhok ibn Qays, Muoviya ibn Abu Sufyon ham (shunday qildilar) va Ibn Abbos shunga fatvo berdi, Umar ibn Abdulaziz ham (shunday qildi). Abu Dovud aytdi: Bu ikki rakaatdan turib ketib, soʻng salom berganlaridan keyin sajda qilganlar haqidadir.Муғийра ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У бизга намоз ўқиб берди ва икки ракаатда (ўтирмай) туриб кетди. Биз: «Субҳаналлоҳ», дедик. У ҳам: «Субҳаналлоҳ», деди-да, давом этди. Намозини тугатиб, салом берганидан кейин саҳв саждаси — икки сажда қилди. Сўнг (бизга) юзланиб айтди: «Мен Расулуллоҳ ﷺни худди мен қилганимдай қилаётганларини кўрганман». Абу Довуд айтди: Ибн Абу Лайло ҳам буни худди шундай аш-Шаъбийдан, у Муғийра ибн Шуъбадан ривоят қилиб, уни (Пайғамбарга) марфуъ қилди. Ва Абу Умайс уни Собит ибн Убайддан ривоят қилиб: «Бизга Муғийра ибн Шуъба намоз ўқиб берди», деб Зиёд ибн Илоқанинг ҳадиси мисолида (келтирди). Абу Довуд айтди: Абу Умайс — ал-Масъудийнинг акаси. Саъд ибн Абу Ваққос ҳам Муғийра қилган ишни қилди, Имрон ибн Ҳусайн, Заҳҳок ибн Қайс, Муовия ибн Абу Суфён ҳам (шундай қилдилар) ва Ибн Аббос шунга фатво берди, Умар ибн Абдулазиз ҳам (шундай қилди). Абу Довуд айтди: Бу икки ракаатдан туриб кетиб, сўнг салом берганларидан кейин сажда қилганлар ҳақидадир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَوْفٍ الطَّائِيُّ، حَدَّثَنَا الْفِرْيَابِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عِمْرَانَ الْبَارِقِيِّ، عَنْ عَطِيَّةَ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تَحِلُّ الصَّدَقَةُ لِغَنِيٍّ إِلاَّ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَوِ ابْنِ السَّبِيلِ أَوْ جَارٍ فَقِيرٍ يُتَصَدَّقُ عَلَيْهِ فَيُهْدِي لَكَ أَوْ يَدْعُوكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَرَوَاهُ فِرَاسٌ وَابْنُ أَبِي لَيْلَى عَنْ عَطِيَّةَ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَهُ ‏.‏

Abu Said (al-Xudriy) (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Sadaqa boyga halol boʻlmaydi, magar Alloh yoʻlida (jihodda) boʻlsa, yoki ibnus-sabil (yoʻlovchi) boʻlsa, yoxud unga sadaqa berilgan kambagʻal qoʻshni (oʻsha sadaqadan) senga hadya qilsa yoki seni (mehmonga) chaqirsa», dedilar. Abu Dovud aytdi: Buni Firos va Ibn Abu Laylo ham Atiyyadan, u Abu Saiddan, u Nabiy ﷺ dan shuning mislini rivoyat qildi.Абу Саид (ал-Худрий) (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Садақа бойга ҳалол бўлмайди, магар Аллоҳ йўлида (жиҳодда) бўлса, ёки ибнус-сабил (йўловчи) бўлса, ёхуд унга садақа берилган камбағал қўшни (ўша садақадан) сенга ҳадя қилса ёки сени (меҳмонга) чақирса», дедилар. Абу Довуд айтди: Буни Фирос ва Ибн Абу Лайло ҳам Атийядан, у Абу Саиддан, у Набий ﷺ дан шунинг мислини ривоят қилди.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ قَعْنَبٍ، عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ مَرْثَدٍ، عَنِ ابْنِ بُرَيْدَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ حُرْمَةُ نِسَاءِ الْمُجَاهِدِينَ عَلَى الْقَاعِدِينَ كَحُرْمَةِ أُمَّهَاتِهِمْ وَمَا مِنْ رَجُلٍ مِنَ الْقَاعِدِينَ يَخْلُفُ رَجُلاً مِنَ الْمُجَاهِدِينَ فِي أَهْلِهِ إِلاَّ نُصِبَ لَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَقِيلَ لَهُ هَذَا قَدْ خَلَفَكَ فِي أَهْلِكَ فَخُذْ مِنْ حَسَنَاتِهِ مَا شِئْتَ ‏"‏ ‏.‏ فَالْتَفَتَ إِلَيْنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ مَا ظَنُّكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ كَانَ قَعْنَبٌ رَجُلاً صَالِحًا وَكَانَ ابْنُ أَبِي لَيْلَى أَرَادَ قَعْنَبًا عَلَى الْقَضَاءِ فَأَبَى عَلَيْهِ وَقَالَ أَنَا أُرِيدُ الْحَاجَةَ بِدِرْهَمٍ فَأَسْتَعِينُ عَلَيْهَا بِرَجُلٍ ‏.‏ قَالَ وَأَيُّنَا لاَ يَسْتَعِينُ فِي حَاجَتِهِ قَالَ أَخْرِجُونِي حَتَّى أَنْظُرَ فَأُخْرِجَ فَتَوَارَى ‏.‏ قَالَ سُفْيَانُ بَيْنَمَا هُوَ مُتَوَارٍ إِذْ وَقَعَ عَلَيْهِ الْبَيْتُ فَمَاتَ ‏.‏

Burayda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ dedilar: «Mujohidlarning ayollari (jihodga chiqmay) oʻtirib qolganlarga onalari kabi hurmatlidir. Oʻtirib qolganlardan biron kishi mujohidlardan birining ahli (oilasi) ishida unga oʻrinbosar boʻlib (xiyonat qilsa), qiyomat kuni u (mujohid) uchun (haligi kishi) toʻxtatib qoʻyiladi va unga: ‹Mana bu kishi sening ahling ishida senga oʻrinbosar boʻlgan edi, bas, uning yaxshiliklaridan xohlaganingni ol›, deyiladi.» Soʻng Rasululloh ﷺ bizga yuzlanib: «Nima deb oʻylaysizlar?» dedilar. Abu Dovud aytdi: Qaʼnab solih kishi edi. Ibn Abu Laylo Qaʼnabni qozilikka tayinlamoqchi boʻlganida, u (Qaʼnab) bosh tortib: «Men bir dirhamlik hojatga muhtoj boʻlsam, uni ado etishda bir kishidan yordam soʻrayman», dedi. U (ibn Abu Laylo): «Qaysi birimiz hojatimizda yordam soʻramaymiz?» dedi. U (Qaʼnab): «Meni chiqaringlar, qarab kelay», dedi va chiqarildi-da, gʻoyib boʻldi. Sufyon aytdi: U yashirinib turganida, ustiga uy (tomi) qulab tushdi va vafot etdi.Бурайда (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ дедилар: «Мужоҳидларнинг аёллари (жиҳодга чиқмай) ўтириб қолганларга оналари каби ҳурматлидир. Ўтириб қолганлардан бирон киши мужоҳидлардан бирининг аҳли (оиласи) ишида унга ўринбосар бўлиб (хиёнат қилса), қиёмат куни у (мужоҳид) учун (ҳалиги киши) тўхтатиб қўйилади ва унга: ‹Мана бу киши сенинг аҳлинг ишида сенга ўринбосар бўлган эди, бас, унинг яхшиликларидан хоҳлаганингни ол›, дейилади.» Сўнг Расулуллоҳ ﷺ бизга юзланиб: «Нима деб ўйлайсизлар?» дедилар. Абу Довуд айтди: Қаънаб солиҳ киши эди. Ибн Абу Лайло Қаънабни қозиликка тайинламоқчи бўлганида, у (Қаънаб) бош тортиб: «Мен бир дирҳамлик ҳожатга муҳтож бўлсам, уни адо этишда бир кишидан ёрдам сўрайман», деди. У (ибн Абу Лайло): «Қайси биримиз ҳожатимизда ёрдам сўрамаймиз?» деди. У (Қаънаб): «Мени чиқаринглар, қараб келай», деди ва чиқарилди-да, ғойиб бўлди. Суфён айтди: У яшириниб турганида, устига уй (томи) қулаб тушди ва вафот этди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ النُّفَيْلِيُّ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا ابْنُ أَبِي لَيْلَى، أَنَّ الْقَاسِمَ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ ابْنَ مَسْعُودٍ، بَاعَ مِنَ الأَشْعَثِ بْنِ قَيْسٍ رَقِيقًا فَذَكَرَ مَعْنَاهُ وَالْكَلاَمُ يَزِيدُ وَيَنْقُصُ ‏.‏

Abdulloh ibn Muhammad an-Nufayliy bizga rivoyat qildi: Bizga Hushaym rivoyat qildi, bizga Ibn Abu Laylo xabar berdi, Qosim ibn Abdurahmon otasidan rivoyat qildiki, Ibn Masʼud (roziyallohu anhu) Ashʼas ibn Qaysga qul sotgan. Soʻng u (Qosim) shu maʼnodagi rivoyatni zikr qildi, soʻzlari ziyod-kam holida (yaʼni baʼzi farqlar bilan).Абдуллоҳ ибн Муҳаммад ан-Нуфайлий бизга ривоят қилди: Бизга Ҳушайм ривоят қилди, бизга Ибн Абу Лайло хабар берди, Қосим ибн Абдураҳмон отасидан ривоят қилдики, Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) Ашъас ибн Қайсга қул сотган. Сўнг у (Қосим) шу маънодаги ривоятни зикр қилди, сўзлари зиёд-кам ҳолида (яъни баъзи фарқлар билан).

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، وَجَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ هِلاَلِ بْنِ يِسَافٍ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ قَيْسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا تَوَضَّأْتَ فَانْتَثِرْ وَإِذَا اسْتَجْمَرْتَ فَأَوْتِرْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُثْمَانَ وَلَقِيطِ بْنِ صَبِرَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَالْمِقْدَامِ بْنِ مَعْدِيكَرِبَ وَوَائِلِ بْنِ حُجْرٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ سَلَمَةَ بْنِ قَيْسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِيمَنْ تَرَكَ الْمَضْمَضَةَ وَالاِسْتِنْشَاقَ فَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْهُمْ إِذَا تَرَكَهُمَا فِي الْوُضُوءِ حَتَّى صَلَّى أَعَادَ الصَّلاَةَ وَرَأَوْا ذَلِكَ فِي الْوُضُوءِ وَالْجَنَابَةِ سَوَاءً ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ ابْنُ أَبِي لَيْلَى وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ الاِسْتِنْشَاقُ أَوْكَدُ مِنَ الْمَضْمَضَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَالَتْ طَائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ يُعِيدُ فِي الْجَنَابَةِ وَلاَ يُعِيدُ فِي الْوُضُوءِ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَبَعْضِ أَهْلِ الْكُوفَةِ ‏.‏ وَقَالَتْ طَائِفَةٌ لاَ يُعِيدُ فِي الْوُضُوءِ وَلاَ فِي الْجَنَابَةِ لأَنَّهُمَا سُنَّةٌ مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَلاَ تَجِبُ الإِعَادَةُ عَلَى مَنْ تَرَكَهُمَا فِي الْوُضُوءِ وَلاَ فِي الْجَنَابَةِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ فِي آخِرَةٍ ‏.‏

Salama ibn Qays (roziyallohu anhu) rivoyat qiladi: Rasululloh ﷺ: «Tahorat olganingda burningni qoq (suv tortib chiqar); tosh bilan tozalanganingda esa toq (son) qil», dedilar. (Rovi) aytdi: Bu bobda Usmon, Laqit ibn Sabira, Ibn Abbos, al-Miqdom ibn Maʼdiykarib, Voil ibn Hujr va Abu Hurayradan ham (rivoyatlar bor). Abu Iso aytdi: Salama ibn Qaysning hadisi hasan sahih hadisdir. Ilm ahli mazmaza va istinshoqni tark qilgan kishi haqida ixtilof qilishgan: ulardan bir toifa: «Agar ularni tahoratda tark qilib, namoz oʻqisa, namozni qaytaradi», deyishgan va buni tahoratda ham, janobatda (gʻuslda) ham bir xil koʻrishgan. Ibn Abu Laylo, Abdulloh ibn al-Muborak, Ahmad va Ishoq shuni aytishadi. Ahmad: «Istinshoq mazmazadan koʻra taʼkidliroqdir», dedi. Abu Iso aytdi: Ilm ahlining bir toifasi: «Janobatda qaytaradi, tahoratda esa qaytarmaydi», deyishgan; bu — Sufyon Savriy va baʼzi kufaliklarning soʻzidir. Yana bir toifa: «Tahoratda ham, janobatda ham qaytarmaydi; chunki ular (ikkalasi) Paygʻambar ﷺ dan (kelgan) sunnatdir; bas ularni tahoratda yoki janobatda tark qilgan kishiga qaytarish vojib boʻlmaydi», deyishgan; bu — Molik va Shofeiyning oxirgi (soʻzi)dir.Салама ибн Қайс (розияллоҳу анҳу) ривоят қилади: Расулуллоҳ ﷺ: «Таҳорат олганингда бурнингни қоқ (сув тортиб чиқар); тош билан тозаланганингда эса тоқ (сон) қил», дедилар. (Рови) айтди: Бу бобда Усмон, Лақит ибн Сабира, Ибн Аббос, ал-Миқдом ибн Маъдийкариб, Воил ибн Ҳужр ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо айтди: Салама ибн Қайснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли мазмаза ва истиншоқни тарк қилган киши ҳақида ихтилоф қилишган: улардан бир тоифа: «Агар уларни таҳоратда тарк қилиб, намоз ўқиса, намозни қайтаради», дейишган ва буни таҳоратда ҳам, жанобатда (ғуслда) ҳам бир хил кўришган. Ибн Абу Лайло, Абдуллоҳ ибн ал-Муборак, Аҳмад ва Исҳоқ шуни айтишади. Аҳмад: «Истиншоқ мазмазадан кўра таъкидлироқдир», деди. Абу Исо айтди: Илм аҳлининг бир тоифаси: «Жанобатда қайтаради, таҳоратда эса қайтармайди», дейишган; бу — Суфён Саврий ва баъзи куфаликларнинг сўзидир. Яна бир тоифа: «Таҳоратда ҳам, жанобатда ҳам қайтармайди; чунки улар (иккаласи) Пайғамбар ﷺ дан (келган) суннатдир; бас уларни таҳоратда ёки жанобатда тарк қилган кишига қайтариш вожиб бўлмайди», дейишган; бу — Молик ва Шофеийнинг охирги (сўзи)дир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ حُصَيْنٍ، عَنْ هِلاَلِ بْنِ يِسَافٍ، قَالَ أَخَذَ زِيَادُ بْنُ أَبِي الْجَعْدِ بِيَدِي وَنَحْنُ بِالرَّقَّةِ فَقَامَ بِي عَلَى شَيْخٍ يُقَالُ لَهُ وَابِصَةُ بْنُ مَعْبَدٍ مِنْ بَنِي أَسَدٍ فَقَالَ زِيَادٌ حَدَّثَنِي هَذَا الشَّيْخُ أَنَّ رَجُلاً صَلَّى خَلْفَ الصَّفِّ وَحْدَهُ وَالشَّيْخُ يَسْمَعُ فَأَمَرَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يُعِيدَ الصَّلاَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ شَيْبَانَ وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ وَابِصَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ كَرِهَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ يُصَلِّيَ الرَّجُلُ خَلْفَ الصَّفِّ وَحْدَهُ وَقَالُوا يُعِيدُ إِذَا صَلَّى خَلْفَ الصَّفِّ وَحْدَهُ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَدْ قَالَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ يُجْزِئُهُ إِذَا صَلَّى خَلْفَ الصَّفِّ وَحْدَهُ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَابْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ ‏.‏ وَقَدْ ذَهَبَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ إِلَى حَدِيثِ وَابِصَةَ بْنِ مَعْبَدٍ أَيْضًا قَالُوا مَنْ صَلَّى خَلْفَ الصَّفِّ وَحْدَهُ يُعِيدُ ‏.‏ مِنْهُمْ حَمَّادُ بْنُ أَبِي سُلَيْمَانَ وَابْنُ أَبِي لَيْلَى وَوَكِيعٌ ‏.‏ وَرَوَى حَدِيثَ حُصَيْنٍ عَنْ هِلاَلِ بْنِ يِسَافٍ غَيْرُ وَاحِدٍ مِثْلَ رِوَايَةِ أَبِي الأَحْوَصِ عَنْ زِيَادِ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ عَنْ وَابِصَةَ بْنِ مَعْبَدٍ ‏.‏ وَفِي حَدِيثِ حُصَيْنٍ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ هِلاَلاً قَدْ أَدْرَكَ وَابِصَةَ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْحَدِيثِ فِي هَذَا فَقَالَ بَعْضُهُمْ حَدِيثُ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ عَنْ هِلاَلِ بْنِ يِسَافٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ رَاشِدٍ عَنْ وَابِصَةَ بْنِ مَعْبَدٍ أَصَحُّ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ حَدِيثُ حُصَيْنٍ عَنْ هِلاَلِ بْنِ يِسَافٍ عَنْ زِيَادِ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ عَنْ وَابِصَةَ بْنِ مَعْبَدٍ أَصَحُّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا عِنْدِي أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ لأَنَّهُ قَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ حَدِيثِ هِلاَلِ بْنِ يِسَافٍ عَنْ زِيَادِ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ عَنْ وَابِصَةَ ‏.‏

Hilol ibn Yasof (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi. U aytdi: «Biz Raqqada ekanmiz, Ziyod ibn Abul-Jaʼd qoʻlimdan tutib, meni Bani Asaddan boʻlgan Vobisa ibn Maʼbad degan bir shayxning oldiga olib bordi. Soʻng Ziyod: ‹Menga ushbu shayx rivoyat qilib aytdiki — shayx esa (buni) eshitib turardi — bir kishi safning orqasida yolgʻiz namoz oʻqigan edi, shunda Rasululloh ﷺ unga namozni qaytadan oʻqishni buyurdilar›, dedi». Abu Iso aytdi: Bu bobda Ali ibn Shaybon va Ibn Abbosdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Vobisaning hadisi hasan hadisdir. Ilm ahlidan bir qavm kishining safning orqasida yolgʻiz namoz oʻqishini makruh sanaganlar va: «Safning orqasida yolgʻiz oʻqigan boʻlsa, qaytadan oʻqiydi», deganlar. Ahmad va Ishoq shuni aytadilar. Ilm ahlidan bir qavm esa: «Safning orqasida yolgʻiz oʻqisa, bu unga kifoya qiladi», deganlar. Bu Sufyon as-Savriy, Ibnul-Muborak va Shofiʼiyning soʻzidir. Kufa ahlidan bir qavm ham Vobisa ibn Maʼbadning hadisiga (amal qilib): «Kim safning orqasida yolgʻiz namoz oʻqisa, qaytadan oʻqiydi», deganlar. Ular orasida Hammod ibn Abu Sulaymon, Ibn Abu Laylo va Vakiʼ bor. Husaynning Hilol ibn Yasofdan (rivoyat qilgan) hadisini Abul-Ahvasning Ziyod ibn Abul-Jaʼddan, u Vobisa ibn Maʼbaddan (qilgan) rivoyati misli bir necha kishi rivoyat qilgan. Husaynning hadisida Hilol Vobisaga yetishganiga (uni koʻrganiga) dalolat qiluvchi (narsa) bor. Hadis ahli bunda ixtilof qildilar. Baʼzilari: «Amr ibn Murraning Hilol ibn Yasofdan, u Amr ibn Roshiddan, u Vobisa ibn Maʼbaddan (qilgan) hadisi asahhroqdir», dedilar. Baʼzilari esa: «Husaynning Hilol ibn Yasofdan, u Ziyod ibn Abul-Jaʼddan, u Vobisa ibn Maʼbaddan (qilgan) hadisi asahhroqdir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu mening nazdimda Amr ibn Murraning hadisidan asahhroqdir, chunki u Hilol ibn Yasofning hadisidan boshqa (yoʻl) bilan ham Ziyod ibn Abul-Jaʼddan, u Vobisadan rivoyat qilingan.Ҳилол ибн Ясоф (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади. У айтди: «Биз Раққада эканмиз, Зиёд ибн Абул-Жаъд қўлимдан тутиб, мени Бани Асаддан бўлган Вобиса ибн Маъбад деган бир шайхнинг олдига олиб борди. Сўнг Зиёд: ‹Менга ушбу шайх ривоят қилиб айтдики — шайх эса (буни) эшитиб турарди — бир киши сафнинг орқасида ёлғиз намоз ўқиган эди, шунда Расулуллоҳ ﷺ унга намозни қайтадан ўқишни буюрдилар›, деди». Абу Исо айтди: Бу бобда Али ибн Шайбон ва Ибн Аббосдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Вобисанинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Илм аҳлидан бир қавм кишининг сафнинг орқасида ёлғиз намоз ўқишини макруҳ санаганлар ва: «Сафнинг орқасида ёлғиз ўқиган бўлса, қайтадан ўқийди», деганлар. Аҳмад ва Ишоқ шуни айтадилар. Илм аҳлидан бир қавм эса: «Сафнинг орқасида ёлғиз ўқиса, бу унга кифоя қилади», деганлар. Бу Суфён ас-Саврий, Ибнул-Муборак ва Шофиъийнинг сўзидир. Куфа аҳлидан бир қавм ҳам Вобиса ибн Маъбаднинг ҳадисига (амал қилиб): «Ким сафнинг орқасида ёлғиз намоз ўқиса, қайтадан ўқийди», деганлар. Улар орасида Ҳаммод ибн Абу Сулаймон, Ибн Абу Лайло ва Вакиъ бор. Ҳусайннинг Ҳилол ибн Ясофдан (ривоят қилган) ҳадисини Абул-Аҳваснинг Зиёд ибн Абул-Жаъддан, у Вобиса ибн Маъбаддан (қилган) ривояти мисли бир неча киши ривоят қилган. Ҳусайннинг ҳадисида Ҳилол Вобисага етишганига (уни кўрганига) далолат қилувчи (нарса) бор. Ҳадис аҳли бунда ихтилоф қилдилар. Баъзилари: «Амр ибн Мурранинг Ҳилол ибн Ясофдан, у Амр ибн Рошиддан, у Вобиса ибн Маъбаддан (қилган) ҳадиси асаҳҳроқдир», дедилар. Баъзилари эса: «Ҳусайннинг Ҳилол ибн Ясофдан, у Зиёд ибн Абул-Жаъддан, у Вобиса ибн Маъбаддан (қилган) ҳадиси асаҳҳроқдир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу менинг наздимда Амр ибн Мурранинг ҳадисидан асаҳҳроқдир, чунки у Ҳилол ибн Ясофнинг ҳадисидан бошқа (йўл) билан ҳам Зиёд ибн Абул-Жаъддан, у Вобисадан ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا ابْنُ أَبِي لَيْلَى، عَنِ الشَّعْبِيِّ، قَالَ صَلَّى بِنَا الْمُغِيرَةُ بْنُ شُعْبَةَ فَنَهَضَ فِي الرَّكْعَتَيْنِ فَسَبَّحَ بِهِ الْقَوْمُ وَسَبَّحَ بِهِمْ فَلَمَّا صَلَّى بَقِيَّةَ صَلاَتِهِ سَلَّمَ ثُمَّ سَجَدَ سَجْدَتَىِ السَّهْوِ وَهُوَ جَالِسٌ ثُمَّ حَدَّثَهُمْ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَعَلَ بِهِمْ مِثْلَ الَّذِي فَعَلَ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ وَسَعْدٍ وَعَبْدِ اللَّهِ ابْنِ بُحَيْنَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ قَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ تَكَلَّمَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي ابْنِ أَبِي لَيْلَى مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ ‏.‏ قَالَ أَحْمَدُ لاَ يُحْتَجُّ بِحَدِيثِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى ‏.‏ وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ ابْنُ أَبِي لَيْلَى هُوَ صَدُوقٌ وَلاَ أَرْوِي عَنْهُ لأَنَّهُ لاَ يَدْرِي صَحِيحَ حَدِيثِهِ مِنْ سَقِيمِهِ وَكُلُّ مَنْ كَانَ مِثْلَ هَذَا فَلاَ أَرْوِي عَنْهُ شَيْئًا ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ رَوَاهُ سُفْيَانُ عَنْ جَابِرٍ عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُبَيْلٍ عَنْ قَيْسِ بْنِ أَبِي حَازِمٍ عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ ‏.‏ وَجَابِرٌ الْجُعْفِيُّ قَدْ ضَعَّفَهُ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ تَرَكَهُ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ وَغَيْرُهُمَا ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا قَامَ فِي الرَّكْعَتَيْنِ مَضَى فِي صَلاَتِهِ وَسَجَدَ سَجْدَتَيْنِ مِنْهُمْ مَنْ رَأَى قَبْلَ التَّسْلِيمِ وَمِنْهُمْ مَنْ رَأَى بَعْدَ التَّسْلِيمِ ‏.‏ وَمَنْ رَأَى قَبْلَ التَّسْلِيمِ فَحَدِيثُهُ أَصَحُّ لِمَا رَوَى الزُّهْرِيُّ وَيَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الأَنْصَارِيُّ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الأَعْرَجِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ابْنِ بُحَيْنَةَ ‏.‏

Ahmad ibn Maniyʼ bizga aytib berdi, Hushaym bizga aytib berdi, Ibn Abu Laylo bizga xabar berdi, u Shaʼbiydan rivoyat qiladi. U aytdi: Bizga Mugʻiyra ibn Shuʼba (roziyallohu anhu) imom boʻlib namoz oʻqib berdi, bas, u ikki rakaatda (qaaddaga oʻtirmay) turib ketdi. Shunda qavm unga tasbeh aytdi (Subhanalloh dedi), u ham ularga tasbeh aytdi. Namozining qolganini oʻqib boʻlgach, salom berdi, soʻng oʻtirgan holida ikki sahv sajdasini qildi. Soʻngra ularga aytib berdiki, Rasululloh ﷺ ularga (ashoblariga) ham u qilgan kabi qilganlar. U (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Uqba ibn Omir, Saʼd va Abdulloh ibn Buhaynadan (ham hadis) bor. Abu Iso aytdi: Mugʻiyra ibn Shuʼbaning hadisi Mugʻiyra ibn Shuʼbadan bir necha yoʻl bilan rivoyat qilingan. Abu Iso aytdi: Ahli ilmdan baʼzilari Ibn Abu Layloni hifzi (yodlashi) jihatidan tanqid qilganlar. Ahmad: «Ibn Abu Layloning hadisi bilan dalil keltirilmaydi», dedi. Muhammad ibn Ismoil esa: «Ibn Abu Laylo saduq (rostgoʻy)dir, biroq men undan rivoyat qilmayman, chunki u oʻz hadisining sahihini notoʻgʻrisidan ajrata olmaydi; shunga oʻxshash har kim boʻlsa, men undan hech narsa rivoyat qilmayman», dedi. Bu hadis Mugʻiyra ibn Shuʼbadan bir necha yoʻl bilan rivoyat qilingan: uni Sufyon Jobirdan, u Mugʻiyra ibn Shubayldan, u Qays ibn Abu Hozimdan, u Mugʻiyra ibn Shuʼbadan rivoyat qilgan. Jobir al-Juʼfiyni esa ahli ilmdan baʼzilari zaif sanaganlar; uni Yahyo ibn Said, Abdurahmon ibn Mahdiy va boshqalar tark etganlar. Ahli ilm nazdida amal shunga (binoan)dir: kishi ikki rakaatda (qaaddasiz) turib ketsa, namozini davom ettiradi va ikkita (sahv) sajdasini qiladi. Ulardan baʼzilari buni salomdan oldin (qilishni) maʼqul koʻrgan, baʼzilari salomdan keyin (qilishni) maʼqul koʻrgan. Salomdan oldin (qilishni) maʼqul koʻrganning hadisi esa asahhdir, chunki Zuhriy va Yahyo ibn Said al-Ansoriy, Abdurahmon al-Aʼrajdan, u Abdulloh ibn Buhaynadan rivoyat qilgan (narsasi shunga dalolat qiladi).Аҳмад ибн Манийъ бизга айтиб берди, Ҳушайм бизга айтиб берди, Ибн Абу Лайло бизга хабар берди, у Шаъбийдан ривоят қилади. У айтди: Бизга Муғийра ибн Шуъба (розияллоҳу анҳу) имом бўлиб намоз ўқиб берди, бас, у икки ракаатда (қааддага ўтирмай) туриб кетди. Шунда қавм унга тасбеҳ айтди (Субҳаналлоҳ деди), у ҳам уларга тасбеҳ айтди. Намозининг қолганини ўқиб бўлгач, салом берди, сўнг ўтирган ҳолида икки саҳв саждасини қилди. Сўнгра уларга айтиб бердики, Расулуллоҳ ﷺ уларга (ашобларига) ҳам у қилган каби қилганлар. У (Абу Исо) айтди: Бу бобда Уқба ибн Омир, Саъд ва Абдуллоҳ ибн Буҳайнадан (ҳам ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Муғийра ибн Шуъбанинг ҳадиси Муғийра ибн Шуъбадан бир неча йўл билан ривоят қилинган. Абу Исо айтди: Аҳли илмдан баъзилари Ибн Абу Лайлони ҳифзи (ёдлаши) жиҳатидан танқид қилганлар. Аҳмад: «Ибн Абу Лайлонинг ҳадиси билан далил келтирилмайди», деди. Муҳаммад ибн Исмоил эса: «Ибн Абу Лайло садуқ (ростгўй)дир, бироқ мен ундан ривоят қилмайман, чунки у ўз ҳадисининг саҳиҳини нотўғрисидан ажрата олмайди; шунга ўхшаш ҳар ким бўлса, мен ундан ҳеч нарса ривоят қилмайман», деди. Бу ҳадис Муғийра ибн Шуъбадан бир неча йўл билан ривоят қилинган: уни Суфён Жобирдан, у Муғийра ибн Шубайлдан, у Қайс ибн Абу Ҳозимдан, у Муғийра ибн Шуъбадан ривоят қилган. Жобир ал-Жуъфийни эса аҳли илмдан баъзилари заиф санаганлар; уни Яҳё ибн Саид, Абдураҳмон ибн Маҳдий ва бошқалар тарк этганлар. Аҳли илм наздида амал шунга (биноан)дир: киши икки ракаатда (қааддасиз) туриб кетса, намозини давом эттиради ва иккита (саҳв) саждасини қилади. Улардан баъзилари буни саломдан олдин (қилишни) маъқул кўрган, баъзилари саломдан кейин (қилишни) маъқул кўрган. Саломдан олдин (қилишни) маъқул кўрганнинг ҳадиси эса асаҳҳдир, чунки Зуҳрий ва Яҳё ибн Саид ал-Ансорий, Абдураҳмон ал-Аъраждан, у Абдуллоҳ ибн Буҳайнадан ривоят қилган (нарсаси шунга далолат қилади).

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ غِيَاثٍ، عَنِ الْحَجَّاجِ، عَنْ عَطِيَّةَ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ صَلَّيْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم الظُّهْرَ فِي السَّفَرِ رَكْعَتَيْنِ وَبَعْدَهَا رَكْعَتَيْنِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ ابْنُ أَبِي لَيْلَى عَنْ عَطِيَّةَ وَنَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U: «Men Nabiy ﷺ bilan safarda peshinni ikki rakaat va undan keyin ikki rakaat oʻqidim», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Buni Ibn Abu Laylo Atiyya va Nofeʼdan, ular Ibn Umardan ham rivoyat qilgan.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У: «Мен Набий ﷺ билан сафарда пешинни икки ракаат ва ундан кейин икки ракаат ўқидим», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Буни Ибн Абу Лайло Атийя ва Нофеъдан, улар Ибн Умардан ҳам ривоят қилган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ الْمُحَارِبِيُّ، - يَعْنِي الْكُوفِيَّ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ هَاشِمٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ عَطِيَّةَ، وَنَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ صَلَّيْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي الْحَضَرِ وَالسَّفَرِ فَصَلَّيْتُ مَعَهُ فِي الْحَضَرِ الظُّهْرَ أَرْبَعًا وَبَعْدَهَا رَكْعَتَيْنِ وَصَلَّيْتُ مَعَهُ فِي السَّفَرِ الظُّهْرَ رَكْعَتَيْنِ وَبَعْدَهَا رَكْعَتَيْنِ وَالْعَصْرَ رَكْعَتَيْنِ وَلَمْ يُصَلِّ بَعْدَهَا شَيْئًا وَالْمَغْرِبَ فِي الْحَضَرِ وَالسَّفَرِ سَوَاءً ثَلاَثَ رَكَعَاتٍ لاَ تَنْقُصُ فِي الْحَضَرِ وَلاَ فِي السَّفَرِ وَهِيَ وِتْرُ النَّهَارِ وَبَعْدَهَا رَكْعَتَيْنِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ سَمِعْتُ مُحَمَّدًا يَقُولُ مَا رَوَى ابْنُ أَبِي لَيْلَى حَدِيثًا أَعْجَبَ إِلَىَّ مِنْ هَذَا وَلاَ أَرْوِي عَنْهُ شَيْئًا ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U: «Men Nabiy ﷺ bilan ham muqim holatda, ham safarda namoz oʻqidim. U zot bilan muqim holatda peshinni toʻrt rakaat va undan keyin ikki rakaat oʻqidim. U zot bilan safarda peshinni ikki rakaat va undan keyin ikki rakaat, asrni ikki rakaat oʻqidim, undan keyin esa u zot hech narsa oʻqimadilar. Shomni muqim holatda ham, safarda ham bir xil uch rakaat (oʻqidik), u na muqimlikda, na safarda kamaytirilmaydi, u kunduzning vitridir, undan keyin ikki rakaat (oʻqidik)», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Men Muhammadning: «Ibn Abu Laylo bundan koʻra menga manzurroq hadis rivoyat qilmagan, lekin men undan hech narsa rivoyat qilmayman», deganini eshitdim.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У: «Мен Набий ﷺ билан ҳам муқим ҳолатда, ҳам сафарда намоз ўқидим. У зот билан муқим ҳолатда пешинни тўрт ракаат ва ундан кейин икки ракаат ўқидим. У зот билан сафарда пешинни икки ракаат ва ундан кейин икки ракаат, асрни икки ракаат ўқидим, ундан кейин эса у зот ҳеч нарса ўқимадилар. Шомни муқим ҳолатда ҳам, сафарда ҳам бир хил уч ракаат (ўқидик), у на муқимликда, на сафарда камайтирилмайди, у кундузнинг витридир, ундан кейин икки ракаат (ўқидик)», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Мен Муҳаммаднинг: «Ибн Абу Лайло бундан кўра менга манзурроқ ҳадис ривоят қилмаган, лекин мен ундан ҳеч нарса ривоят қилмайман», деганини эшитдим.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ مِقْسَمٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ الْمُشْرِكِينَ، أَرَادُوا أَنْ يَشْتَرُوا، جَسَدَ رَجُلٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ فَأَبَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَبِيعَهُمْ إِيَّاهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ الْحَكَمِ ‏.‏ وَرَوَاهُ الْحَجَّاجُ بْنُ أَرْطَاةَ أَيْضًا عَنِ الْحَكَمِ ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ سَمِعْتُ أَحْمَدَ بْنَ حَنْبَلٍ يَقُولُ ابْنُ أَبِي لَيْلَى لاَ يُحْتَجُّ بِحَدِيثِهِ ‏.‏ وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ ابْنُ أَبِي لَيْلَى صَدُوقٌ وَلَكِنْ لاَ يُعْرَفُ صَحِيحُ حَدِيثِهِ مِنْ سَقِيمِهِ وَلاَ أَرْوِي عَنْهُ شَيْئًا ‏.‏ وَابْنُ أَبِي لَيْلَى صَدُوقٌ فَقِيهٌ وَإِنَّمَا يَهِمُ فِي الإِسْنَادِ ‏.‏ حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ دَاوُدَ عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ قَالَ فُقَهَاؤُنَا ابْنُ أَبِي لَيْلَى وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ شُبْرُمَةَ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, mushriklar mushriklardan boʻlgan bir kishining jasadini sotib olmoqchi boʻlishdi, ammo Nabiy ﷺ uni ularga sotishdan bosh tortdilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, biz uni faqat Hakamning hadisidan bilamiz. Buni Hajjoj ibn Artot ham Hakamdan rivoyat qilgan. Ahmad ibn Hasan aytdi: Men Ahmad ibn Hanbalning: «Ibn Abu Layloning hadisi bilan dalil keltirilmaydi», deganini eshitdim. Muhammad ibn Ismoil (Buxoriy) aytdi: «Ibn Abu Laylo sadduq (rostgoʻy)dir, lekin uning sahih hadisi nuqsonlisidan ajratilmaydi, men undan hech narsa rivoyat qilmayman». Ibn Abu Laylo sadduq, faqih, faqat isnodda adashadi. Nasr ibn Ali bizga Abdulloh ibn Dovuddan, u Sufyon as-Savriydan rivoyat qildi: «Bizning faqihlarimiz — Ibn Abu Laylo va Abdulloh ibn Shubrumadir», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, мушриклар мушриклардан бўлган бир кишининг жасадини сотиб олмоқчи бўлишди, аммо Набий ﷺ уни уларга сотишдан бош тортдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат Ҳакамнинг ҳадисидан биламиз. Буни Ҳажжож ибн Артот ҳам Ҳакамдан ривоят қилган. Аҳмад ибн Ҳасан айтди: Мен Аҳмад ибн Ҳанбалнинг: «Ибн Абу Лайлонинг ҳадиси билан далил келтирилмайди», деганини эшитдим. Муҳаммад ибн Исмоил (Бухорий) айтди: «Ибн Абу Лайло саддуқ (ростгўй)дир, лекин унинг саҳиҳ ҳадиси нуқсонлисидан ажратилмайди, мен ундан ҳеч нарса ривоят қилмайман». Ибн Абу Лайло саддуқ, фақиҳ, фақат иснодда адашади. Наср ибн Али бизга Абдуллоҳ ибн Довуддан, у Суфён ас-Саврийдан ривоят қилди: «Бизнинг фақиҳларимиз — Ибн Абу Лайло ва Абдуллоҳ ибн Шубрумадир», деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، حَدَّثَنَا حُسَيْنٌ الْجُعْفِيُّ، عَنْ زَائِدَةَ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ، قَالَ أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم رَجُلٌ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَرَأَيْتَ رَجُلاً لَقِيَ امْرَأَةً وَلَيْسَ بَيْنَهُمَا مَعْرِفَةٌ فَلَيْسَ يَأْتِي الرَّجُلُ شَيْئًا إِلَى امْرَأَتِهِ إِلاَّ قَدْ أَتَى هُوَ إِلَيْهَا إِلاَّ أَنَّهُ لَمْ يُجَامِعْهَا ‏.‏ قَالَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏:‏ ‏(‏ أَقِمِ الصَّلاَةَ طَرَفَىِ النَّهَارِ وَزُلَفًا مِنَ اللَّيْلِ إِنَّ الْحَسَنَاتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئَاتِ ذَلِكَ ذِكْرَى لِلذَّاكِرِينَ ‏)‏ فَأَمَرَهُ أَنْ يَتَوَضَّأَ وَيُصَلِّيَ ‏.‏ قَالَ مُعَاذٌ فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَهِيَ لَهُ خَاصَّةً أَمْ لِلْمُؤْمِنِينَ عَامَّةً قَالَ ‏"‏ بَلْ لِلْمُؤْمِنِينَ عَامَّةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لَيْسَ إِسْنَادُهُ بِمُتَّصِلٍ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي لَيْلَى لَمْ يَسْمَعْ مِنْ مُعَاذٍ وَمُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ مَاتَ فِي خِلاَفَةِ عُمَرَ وَقُتِلَ عُمَرُ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي لَيْلَى غُلاَمٌ صَغِيرٌ ابْنُ سِتِّ سِنِينَ وَقَدْ رَوَى عَنْ عُمَرَ وَرَآهُ ‏.‏ وَرَوَى شُعْبَةُ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلٌ ‏.‏

Muoz ibn Jabal (roziyallohu anhu) aytadi: Nabiy ﷺ huzuriga bir kishi kelib: «Ey Rasululloh, oʻrtalarida tanishlik boʻlmagan bir ayolni uchratgan, jimoʼdan boshqa, erkak oʻz ayoliga qiladigan hamma narsani unga qilgan kishi haqida nima deysiz?» dedi. (Muoz) aytadi: Shunda Alloh: {Kunduzning ikki tomonida va kechaning bir qismida namozni toʻkis ado et. Albatta, yaxshiliklar yomonliklarni ketkazadi. Bu eslovchilar uchun bir eslatmadir} (Hud 114) oyatini nozil qildi va u zot uni tahorat olib, namoz oʻqishga buyurdilar. Muoz aytadi: Men: «Ey Rasululloh, bu faqat unga xosmi yoki umuman moʻminlar uchunmi?» dedim. U zot: «Balki umuman moʻminlar uchundir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisning sanadi muttasil (uzluksiz) emas. Abdurahmon ibn Abu Laylo Muozdan (hadis) eshitmagan, chunki Muoz ibn Jabal Umarning xalifaligida vafot etgan, Umar oʻldirilganida esa Abdurahmon ibn Abu Laylo olti yoshli kichik bola edi, garchi u Umardan rivoyat qilgan va uni koʻrgan boʻlsa-da. Shuʼba bu hadisni Abdulmalik ibn Umayrdan, u Abdurahmon ibn Abu Layloldan, u Nabiy ﷺdan mursal holda rivoyat qilgan.Муоз ибн Жабал (розияллоҳу анҳу) айтади: Набий ﷺ ҳузурига бир киши келиб: «Эй Расулуллоҳ, ўрталарида танишлик бўлмаган бир аёлни учратган, жимўдан бошқа, эркак ўз аёлига қиладиган ҳамма нарсани унга қилган киши ҳақида нима дейсиз?» деди. (Муоз) айтади: Шунда Аллоҳ: {Кундузнинг икки томонида ва кечанинг бир қисмида намозни тўкис адо эт. Албатта, яхшиликлар ёмонликларни кетказади. Бу эсловчилар учун бир эслатмадир} (Ҳуд 114) оятини нозил қилди ва у зот уни таҳорат олиб, намоз ўқишга буюрдилар. Муоз айтади: Мен: «Эй Расулуллоҳ, бу фақат унга хосми ёки умуман мўминлар учунми?» дедим. У зот: «Балки умуман мўминлар учундир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадиснинг санади муттасил (узлуксиз) эмас. Абдураҳмон ибн Абу Лайло Муоздан (ҳадис) эшитмаган, чунки Муоз ибн Жабал Умарнинг халифалигида вафот этган, Умар ўлдирилганида эса Абдураҳмон ибн Абу Лайло олти ёшли кичик бола эди, гарчи у Умардан ривоят қилган ва уни кўрган бўлса-да. Шуъба бу ҳадисни Абдулмалик ибн Умайрдан, у Абдураҳмон ибн Абу Лайлолдан, у Набий ﷺдан мурсал ҳолда ривоят қилган.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِمْرَانَ بْنِ أَبِي لَيْلَى، حَدَّثَنِي أَبِي، حَدَّثَنِي ابْنُ أَبِي لَيْلَى، عَنْ دَاوُدَ بْنِ عَلِيٍّ، هُوَ ابْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ سَمِعْتُ نَبِيَّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ لَيْلَةً حِينَ فَرَغَ مِنْ صَلاَتِهِ ‏"‏ اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِكَ تَهْدِي بِهَا قَلْبِي وَتَجْمَعُ بِهَا أَمْرِي وَتَلُمُّ بِهَا شَعَثِي وَتُصْلِحُ بِهَا غَائِبِي وَتَرْفَعُ بِهَا شَاهِدِي وَتُزَكِّي بِهَا عَمَلِي وَتُلْهِمُنِي بِهَا رَشَدِي وَتَرُدُّ بِهَا أُلْفَتِي وَتَعْصِمُنِي بِهَا مِنْ كُلِّ سُوءٍ اللَّهُمَّ أَعْطِنِي إِيمَانًا وَيَقِينًا لَيْسَ بَعْدَهُ كُفْرٌ وَرَحْمَةً أَنَالُ بِهَا شَرَفَ كَرَامَتِكَ فِي الدُّنْيَا وَالآخِرَةِ اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ الْفَوْزَ فِي الْعَطَاءِ وَيُرْوَى فِي الْقَضَاءِ وَنُزُلَ الشُّهَدَاءِ وَعَيْشَ السُّعَدَاءِ وَالنَّصْرَ عَلَى الأَعْدَاءِ اللَّهُمَّ إِنِّي أُنْزِلُ بِكَ حَاجَتِي وَإِنْ قَصَّرَ رَأْيِي وَضَعُفَ عَمَلِي افْتَقَرْتُ إِلَى رَحْمَتِكَ فَأَسْأَلُكَ يَا قَاضِيَ الأُمُورِ وَيَا شَافِيَ الصُّدُورِ كَمَا تُجِيرُ بَيْنَ الْبُحُورِ أَنْ تُجِيرَنِي مِنْ عَذَابِ السَّعِيرِ وَمِنْ دَعْوَةِ الثُّبُورِ وَمِنْ فِتْنَةِ الْقُبُورِ اللَّهُمَّ مَا قَصَّرَ عَنْهُ رَأْيِي وَلَمْ تَبْلُغْهُ نِيَّتِي وَلَمْ تَبْلُغْهُ مَسْأَلَتِي مِنْ خَيْرٍ وَعَدْتَهُ أَحَدًا مِنْ خَلْقِكَ أَوْ خَيْرٍ أَنْتَ مُعْطِيهِ أَحَدًا مِنْ عِبَادِكَ فَإِنِّي أَرْغَبُ إِلَيْكَ فِيهِ وَأَسْأَلُكَهُ بِرَحْمَتِكَ رَبَّ الْعَالَمِينَ اللَّهُمَّ ذَا الْحَبْلِ الشَّدِيدِ وَالأَمْرِ الرَّشِيدِ أَسْأَلُكَ الأَمْنَ يَوْمَ الْوَعِيدِ وَالْجَنَّةَ يَوْمَ الْخُلُودِ مَعَ الْمُقَرَّبِينَ الشُّهُودِ الرُّكَّعِ السُّجُودِ الْمُوفِينَ بِالْعُهُودِ إِنَّكَ رَحِيمٌ وَدُودٌ وَأَنْتَ تَفْعَلُ مَا تُرِيدُ اللَّهُمَّ اجْعَلْنَا هَادِينَ مُهْتَدِينَ غَيْرَ ضَالِّينَ وَلاَ مُضِلِّينَ سِلْمًا لأَوْلِيَائِكَ وَعَدُوًّا لأَعْدَائِكَ نُحِبُّ بِحُبِّكَ مَنْ أَحَبَّكَ وَنُعَادِي بِعَدَاوَتِكَ مَنْ خَالَفَكَ اللَّهُمَّ هَذَا الدُّعَاءُ وَعَلَيْكَ الاِسْتِجَابَةُ وَهَذَا الْجَهْدُ وَعَلَيْكَ التُّكْلاَنُ اللَّهُمَّ اجْعَلْ لِي نُورًا فِي قَبْرِي وَنُورًا فِي قَلْبِي وَنُورًا مِنْ بَيْنِ يَدَىَّ وَنُورًا مِنْ خَلْفِي وَنُورًا عَنْ يَمِينِي وَنُورًا عَنْ شِمَالِي وَنُورًا مِنْ فَوْقِي وَنُورًا مِنْ تَحْتِي وَنُورًا فِي سَمْعِي وَنُورًا فِي بَصَرِي وَنُورًا فِي شَعْرِي وَنُورًا فِي بَشَرِي وَنُورًا فِي لَحْمِي وَنُورًا فِي دَمِي وَنُورًا فِي عِظَامِي اللَّهُمَّ أَعْظِمْ لِي نُورًا وَأَعْطِنِي نُورًا وَاجْعَلْ لِي نُورًا سُبْحَانَ الَّذِي تَعَطَّفَ الْعِزَّ وَقَالَ بِهِ سُبْحَانَ الَّذِي لَبِسَ الْمَجْدَ وَتَكَرَّمَ بِهِ سُبْحَانَ الَّذِي لاَ يَنْبَغِي التَّسْبِيحُ إِلاَّ لَهُ سُبْحَانَ ذِي الْفَضْلِ وَالنِّعَمِ سُبْحَانَ ذِي الْمَجْدِ وَالْكَرَمِ سُبْحَانَ ذِي الْجَلاَلِ وَالإِكْرَامِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى شُعْبَةُ وَسُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ عَنْ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ عَنْ كُرَيْبٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بَعْضَ هَذَا الْحَدِيثِ وَلَمْ يَذْكُرْهُ بِطُولِهِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi: Bir kechasi Allohning Nabiysi ﷺning namozlaridan forigʻ boʻlganlarida shunday deyayotganlarini eshitdim: «Allohumma inni asʼaluka rahmatan min indika tahdi biha qolbi, va tajmau biha amri, va talummu biha shaʼsi, va tuslihu biha gʻoibi, va tarfau biha shohidi, va tuzakki biha amali, va tulhimuni biha roshadi, va taruddu biha ulfati, va taʼsimuni biha min kulli suʼ. Allohumma aʼtini iymanan va yaqinan laysa baʼdahu kufr, va rahmatan analu biha sharofa karomatika fid-dunya val-oxira. Allohumma inni asʼalukal-favza fil-ato, va nuzulash-shuhado, va ayshas-suado, van-nasro alal-aʼdo. Allohumma inni unzilu bika hojati va in qossora roʼyi va daufa amali, iftaqortu ila rahmatika, fa-asʼaluka ya qodiyal-umuri va ya shofiyas-suduri, kama tujiru baynal-buhuri an tujirani min azabis-sair, va min daʼvatis-subur, va min fitnatil-qubur. Allohumma ma qossora anhu roʼyi va lam tablugʻhu niyyati va lam tablugʻhu masʼalati min xoyrin vaʼdtahu ahadan min xolqika, av xoyrin anta muʼtihi ahadan min ibodika, fa-inni argʻobu ilayka fihi va asʼalukahu birahmatika robbal-olamin. Allohumma zal-hablish-shadidi val-amrir-roshid, asʼalukal-amna yavmal-vaʼid, val-jannata yavmal-xulud, maal-muqorrabinash-shuhud, ar-rukkais-sujud, al-mufina bil-uhud, innaka rohimun vadud, va anta tafalu ma turid. Allohumma-jʼalna hadina muhtadin, gʻoyra dollin va la mudillin, silman li-avliyoika, va aduvvan li-aʼdoika, nuhibbu bihubbika man ahabbaka, va nuodi biadovatika man xolafaka. Allohumma hazad-duou va alaykal-istijaba, va hazal-juhdu va alaykat-tuklan. Allohumma-jʼal li nuran fi qobri, va nuran fi qolbi, va nuran min bayni yadayya, va nuran min xolfi, va nuran an yamini, va nuran an shimoli, va nuran min favqi, va nuran min tahti, va nuran fi samʼi, va nuran fi basori, va nuran fi shaʼri, va nuran fi bashori, va nuran fi lahmi, va nuran fi dami, va nuran fi izomi. Allohumma aʼzim li nuran, va aʼtini nuran, va-jʼal li nuran. Subhanal-lazi taattafal-izza va qola bih, subhanal-lazi labisal-majda va takarroma bih, subhanal-lazi la yanbagʻit-tasbihu illa lah, subhana zil-fadli van-niam, subhana zil-majdi val-karom, subhana zil-jalali val-ikrom (Ey Allohim, men Sendan rahmat soʻrayman, u bilan qalbimni hidoyatla, ishimni jamla, parishonligimni yopgil, gʻoyibimni isloh qilgil, shohidimni koʻtargil, amalimni poklagil, menga toʻgʻri yoʻlimni ilhom qilgil, ulfatimni qaytargil va meni har bir yomonlikdan saqlagil. Ey Allohim, menga undan keyin kufr boʻlmaydigan iymon va yaqinlik bergil, hamda dunyo va oxiratda Sening karomating sharafiga erishadigan rahmat bergil. Ey Allohim, men Sendan ato (paytida) muvaffaqiyat, shahidlar manzili, saodatmandlar hayoti va dushmanlar ustidan gʻalaba soʻrayman. Ey Allohim, hojatimni Senga arz qilaman, garchi fikrim qisqa va amalim zaif boʻlsa-da, rahmatingga muhtoj boʻldim; bas, ey ishlarni hal qiluvchi va ey koʻngillarni shifolovchi Zot, dengizlar orasini ajratganing kabi meni doʻzax azobidan, halokat chorlovidan va qabr fitnasidan asragil deb soʻrayman. Ey Allohim, fikrim qisqalik qilgan, niyatim yetmagan va soʻrovim yetmagan, xalqingdan birovga vaʼda qilgan yaxshiliging yoki bandalaringdan birovga beradigan yaxshiliging boʻlsa, men uni Sendan istayman va rahmating bilan undan soʻrayman, ey olamlar Robbi. Ey mahkam arqon va toʻgʻri ish egasi boʻlgan Allohim, Sendan vaʼda (azob) kunida omonlik, abadiylik kunida muqarrab guvohlar, rukuʼ va sajda qiluvchilar, ahdlariga vafo qiluvchilar bilan birga jannat soʻrayman, albatta Sen Rohiym va Vaduddirsan, Sen istaganingni qilursan. Ey Allohim, bizni hidoyat qiluvchi, hidoyat topgan, adashmagan va adashtirmagan qilgil, doʻstlaringga doʻst va dushmanlaringga dushman qilgil, Seni sevganni Sening sevging bilan sevaylik, Senga qarshi chiqqanga Sening adovating bilan adovat qilaylik. Ey Allohim, bu duo, ijobat qilish esa Senga (havola); bu (mening) sayʼim, suyanish esa Senga. Ey Allohim, menga qabrimda nur, qalbimda nur, oldimda nur, orqamda nur, oʻngimda nur, chapimda nur, ustimda nur, ostimda nur, qulogʻimda nur, koʻzimda nur, sochimda nur, terimda nur, goʻshtimda nur, qonimda nur va suyaklarimda nur ato etgil. Ey Allohim, menga nurni ulkan qilgil, menga nur bergil va menga nur ato etgil. Izzatni Oʻziga ridolar qilib olib, u bilan soʻzlagan Zot pokdir; ulugʻlikni kiyim qilib kiyib, u bilan karam qilgan Zot pokdir; faqat Oʻzigagina tasbih aytish loyiq boʻlgan Zot pokdir; fazl va neʼmatlar egasi pokdir; ulugʻlik va karam egasi pokdir; jalol va ikrom egasi pokdir)», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir, biz uni faqat Ibn Abu Laylo hadisidan, shu yoʻl bilangina bilamiz. Shuʼba va Sufyon as-Savriy bu hadisning baʼzisini Salama ibn Kuhayldan, u Kurraybdan, u Ibn Abbosdan, u Paygʻambar ﷺdan rivoyat qilganlar, lekin uni toʻlaligicha zikr qilmaganlar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди: Бир кечаси Аллоҳнинг Набийси ﷺнинг намозларидан фориғ бўлганларида шундай деяётганларини эшитдим: «Аллоҳумма инни асъалука раҳматан мин индика таҳди биҳа қолби, ва тажмау биҳа амри, ва талумму биҳа шаъси, ва туслиҳу биҳа ғоиби, ва тарфау биҳа шоҳиди, ва тузакки биҳа амали, ва тулҳимуни биҳа рошади, ва тарудду биҳа улфати, ва таъсимуни биҳа мин кулли суъ. Аллоҳумма аътини ийманан ва яқинан лайса баъдаҳу куфр, ва раҳматан аналу биҳа шарофа кароматика фид-дуня вал-охира. Аллоҳумма инни асъалукал-фавза фил-ато, ва нузулаш-шуҳадо, ва айшас-суадо, ван-насро алал-аъдо. Аллоҳумма инни унзилу бика ҳожати ва ин қоссора рўйи ва дауфа амали, ифтақорту ила раҳматика, фа-асъалука я қодиял-умури ва я шофияс-судури, кама тужиру байнал-буҳури ан тужирани мин азабис-саир, ва мин даъватис-субур, ва мин фитнатил-қубур. Аллоҳумма ма қоссора анҳу рўйи ва лам таблуғҳу нийяти ва лам таблуғҳу масъалати мин хойрин ваъдтаҳу аҳадан мин холқика, ав хойрин анта муътиҳи аҳадан мин ибодика, фа-инни арғобу илайка фиҳи ва асъалукаҳу бираҳматика роббал-оламин. Аллоҳумма зал-ҳаблиш-шадиди вал-амрир-рошид, асъалукал-амна явмал-ваъид, вал-жанната явмал-хулуд, маал-муқоррабинаш-шуҳуд, ар-руккаис-сужуд, ал-муфина бил-уҳуд, иннака роҳимун вадуд, ва анта тафалу ма турид. Аллоҳумма-жъална ҳадина муҳтадин, ғойра доллин ва ла мудиллин, силман ли-авлиёика, ва адувван ли-аъдоика, нуҳиббу биҳуббика ман аҳаббака, ва нуоди биадоватика ман холафака. Аллоҳумма ҳазад-дуоу ва алайкал-истижаба, ва ҳазал-жуҳду ва алайкат-туклан. Аллоҳумма-жъал ли нуран фи қобри, ва нуран фи қолби, ва нуран мин байни ядайя, ва нуран мин холфи, ва нуран ан ямини, ва нуран ан шимоли, ва нуран мин фавқи, ва нуран мин таҳти, ва нуран фи самъи, ва нуран фи басори, ва нуран фи шаъри, ва нуран фи башори, ва нуран фи лаҳми, ва нуран фи дами, ва нуран фи изоми. Аллоҳумма аъзим ли нуран, ва аътини нуран, ва-жъал ли нуран. Субҳанал-лази тааттафал-изза ва қола биҳ, субҳанал-лази лабисал-мажда ва такаррома биҳ, субҳанал-лази ла янбағит-тасбиҳу илла лаҳ, субҳана зил-фадли ван-ниам, субҳана зил-мажди вал-каром, субҳана зил-жалали вал-икром (Эй Аллоҳим, мен Сендан раҳмат сўрайман, у билан қалбимни ҳидоятла, ишимни жамла, паришонлигимни ёпгил, ғойибимни ислоҳ қилгил, шоҳидимни кўтаргил, амалимни поклагил, менга тўғри йўлимни илҳом қилгил, улфатимни қайтаргил ва мени ҳар бир ёмонликдан сақлагил. Эй Аллоҳим, менга ундан кейин куфр бўлмайдиган иймон ва яқинлик бергил, ҳамда дунё ва охиратда Сенинг кароматинг шарафига эришадиган раҳмат бергил. Эй Аллоҳим, мен Сендан ато (пайтида) муваффақият, шаҳидлар манзили, саодатмандлар ҳаёти ва душманлар устидан ғалаба сўрайман. Эй Аллоҳим, ҳожатимни Сенга арз қиламан, гарчи фикрим қисқа ва амалим заиф бўлса-да, раҳматингга муҳтож бўлдим; бас, эй ишларни ҳал қилувчи ва эй кўнгилларни шифоловчи Зот, денгизлар орасини ажратганинг каби мени дўзах азобидан, ҳалокат чорловидан ва қабр фитнасидан асрагил деб сўрайман. Эй Аллоҳим, фикрим қисқалик қилган, ниятим етмаган ва сўровим етмаган, халқингдан бировга ваъда қилган яхшилигинг ёки бандаларингдан бировга берадиган яхшилигинг бўлса, мен уни Сендан истайман ва раҳматинг билан ундан сўрайман, эй оламлар Робби. Эй маҳкам арқон ва тўғри иш эгаси бўлган Аллоҳим, Сендан ваъда (азоб) кунида омонлик, абадийлик кунида муқарраб гувоҳлар, рукуъ ва сажда қилувчилар, аҳдларига вафо қилувчилар билан бирга жаннат сўрайман, албатта Сен Роҳийм ва Вадуддирсан, Сен истаганингни қилурсан. Эй Аллоҳим, бизни ҳидоят қилувчи, ҳидоят топган, адашмаган ва адаштирмаган қилгил, дўстларингга дўст ва душманларингга душман қилгил, Сени севганни Сенинг севгинг билан севайлик, Сенга қарши чиққанга Сенинг адоватинг билан адоват қилайлик. Эй Аллоҳим, бу дуо, ижобат қилиш эса Сенга (ҳавола); бу (менинг) сайъим, суяниш эса Сенга. Эй Аллоҳим, менга қабримда нур, қалбимда нур, олдимда нур, орқамда нур, ўнгимда нур, чапимда нур, устимда нур, остимда нур, қулоғимда нур, кўзимда нур, сочимда нур, теримда нур, гўштимда нур, қонимда нур ва суякларимда нур ато этгил. Эй Аллоҳим, менга нурни улкан қилгил, менга нур бергил ва менга нур ато этгил. Иззатни Ўзига ридолар қилиб олиб, у билан сўзлаган Зот покдир; улуғликни кийим қилиб кийиб, у билан карам қилган Зот покдир; фақат Ўзигагина тасбиҳ айтиш лойиқ бўлган Зот покдир; фазл ва неъматлар эгаси покдир; улуғлик ва карам эгаси покдир; жалол ва икром эгаси покдир)», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир, биз уни фақат Ибн Абу Лайло ҳадисидан, шу йўл билангина биламиз. Шуъба ва Суфён ас-Саврий бу ҳадиснинг баъзисини Салама ибн Куҳайлдан, у Куррайбдан, у Ибн Аббосдан, у Пайғамбар ﷺдан ривоят қилганлар, лекин уни тўлалигича зикр қилмаганлар.

وَعَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: صَلَّيْتُ مَعَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ الظُّهْرَ فِي السَّفَرِ رَكْعَتَيْنِ وَبَعْدَهَا رَكْعَتَيْنِ وَفِي رِوَايَةٍ قَالَ: صَلَّيْتُ مَعَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي الْحَضَرِ وَالسَّفَرِ فَصَلَّيْتُ مَعَهُ فِي الْحَضَرِ الظُّهْرَ أَرْبَعًا وَبَعْدَهَا رَكْعَتَيْنِ وَصَلَّيْتُ مَعَهُ فِي السَّفَرِ الظُّهْرَ رَكْعَتَيْنِ وَبَعْدَهَا رَكْعَتَيْنِ وَالْعَصْرَ رَكْعَتَيْنِ وَلَمْ يُصَلِّ بَعْدَهَا شَيْئًا وَالْمَغْرِبُ فِي الْحَضَرِ وَالسَّفَرِ سَوَاءٌ ثَلَاثُ رَكَعَاتٍ وَلَا يَنْقُصُ فِي حَضَرٍ وَلَا سَفَرٍ وَهِيَ وِتْرُ النَّهَارِ وَبَعْدَهَا رَكْعَتَيْنِ. رَوَاهُ التِّرْمِذِيّ

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U: «Men Nabiy ﷺ bilan ham muqim holatda, ham safarda namoz oʻqidim. U zot bilan muqim holatda peshinni toʻrt rakaat va undan keyin ikki rakaat oʻqidim. U zot bilan safarda peshinni ikki rakaat va undan keyin ikki rakaat, asrni ikki rakaat oʻqidim, undan keyin esa u zot hech narsa oʻqimadilar. Shomni muqim holatda ham, safarda ham bir xil uch rakaat (oʻqidik), u na muqimlikda, na safarda kamaytirilmaydi, u kunduzning vitridir, undan keyin ikki rakaat (oʻqidik)», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Men Muhammadning: «Ibn Abu Laylo bundan koʻra menga manzurroq hadis rivoyat qilmagan, lekin men undan hech narsa rivoyat qilmayman», deganini eshitdim.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У: «Мен Набий ﷺ билан ҳам муқим ҳолатда, ҳам сафарда намоз ўқидим. У зот билан муқим ҳолатда пешинни тўрт ракаат ва ундан кейин икки ракаат ўқидим. У зот билан сафарда пешинни икки ракаат ва ундан кейин икки ракаат, асрни икки ракаат ўқидим, ундан кейин эса у зот ҳеч нарса ўқимадилар. Шомни муқим ҳолатда ҳам, сафарда ҳам бир хил уч ракаат (ўқидик), у на муқимликда, на сафарда камайтирилмайди, у кундузнинг витридир, ундан кейин икки ракаат (ўқидик)», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Мен Муҳаммаднинг: «Ибн Абу Лайло бундан кўра менга манзурроқ ҳадис ривоят қилмаган, лекин мен ундан ҳеч нарса ривоят қилмайман», деганини эшитдим.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ ، عَنْ وَكِيعٍ ، قَالَ : إِذَا كَانَا أَخَوَيْنِ، فَادَّعَى أَحَدُهُمَا أَخًا وَأَنْكَرَهُ الْآخَرُ؟ قَالَ : كَانَ ابْنُ أَبِي لَيْلَى ، يَقُولُ : " هِيَ مِنْ سِتَّةٍ : لِلَّذِي لَمْ يَدَّعِ ثَلَاثَةٌ، وَلِلْمُدَّعِي سَهْمَانِ، وَلِلْمُدَّعَى سَهْمٌ "

Abu Bakr ibn Abu Shayba Vakiʼdan rivoyat qiladi: Ikki aka boʻlib, biri yana bir akani daʼvo qilsa, ikkinchisi inkor etsa, deb soʻraldi. U dedi: Ibn Abu Laylo: «U oltidan chiqadi: daʼvo qilmaganga uch sahm, daʼvo qilganga ikki sahm, daʼvo qilinganga bir sahm», der edi.Абу Бакр ибн Абу Шайба Вакиъдан ривоят қилади: Икки ака бўлиб, бири яна бир акани даъво қилса, иккинчиси инкор этса, деб сўралди. У деди: Ибн Абу Лайло: «У олтидан чиқади: даъво қилмаганга уч саҳм, даъво қилганга икки саҳм, даъво қилинганга бир саҳм», дер эди.

نا بِشْرُ بْنُ مُعَاذٍ الْعَقَدِيُّ ، نا إِبْرَاهِيمُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي مَحْذُورَةَ مُؤَذِّنُ مَسْجِدِ الْحَرَامِ ، حَدَّثَنِي أَبِي عَبْدُ الْعَزِيزِ ، وَحَدَّثَنِي عَبْدُ الْمَلِكِ ، جَمِيعًا ، عَنْ أَبِي مَحْذُورَةَ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَقْعَدَهُ فَأَلْقَى عَلَيْهِ الأَذَانَ حَرْفًا حَرْفًا ، ‏ قَالَ بِشْرٌ : قَالَ لِي إِبْرَاهِيمُ : هُوَ مِثْلُ أَذَانِنَا هَذَا ، فَقُلْتُ لَهُ : أَعِدْ عَلَيَّ ، فَقَالَ : " اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، أَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ مَرَّتَيْنِ ، أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ مَرَّتَيْنِ ، قَالَ : بِصَوْتٍ دُونَ ذَلِكَ الصَّوْتِ يُسْمِعُ مَنْ حَوْلَهُ ، أَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ مَرَّتَيْنِ ، أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ مَرَّتَيْنِ ، ثُمَّ رَفَعَ صَوْتَهُ ، فَقَالَ : حَيَّ عَلَى الصَّلاةِ مَرَّتَيْنِ ، حَيَّ عَلَى الْفَلاحِ مَرَّتَيْنِ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ لَمْ يَسْمَعْ هَذَا الْخَبَرِ مِنْ أَبِي مَحْذُورَةَ ، إِنَّمَا رَوَاهُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَيْرِيزٍ ، عَنْ أَبِي مَحْذُورَةَ . نَاهُ بُنْدَارٌ ، نا أَبُو عَاصِمٍ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ ، أَخْبَرَنِي عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي مَحْذُورَةَ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَيْرِيزٍ . ح وَحَدَّثَنَاهُ يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، نا رَوْحٌ ، نا ابْنُ جُرَيْجٍ ، أَخْبَرَنِي عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ الْمَلَكِ بْنِ أَبِي مَحْذُورَةَ ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مُحَيْرِيزٍ أَخْبَرَهُ ، وَكَانَ يَتِيمًا فِي حِجْرِ أَبِي مَحْذُورَةَ بْنِ مِعْيَرٍ حِينَ جَهَّزَهُ إِلَى الشَّامِ ، فَقُلْتُ لأَبِي مَحْذُورَةَ : إِنِّي خَارِجٌ إِلَى الشَّامِ ، وَإِنِّي أُسْأَلُ عَنْ تَأْذِينِكَ ، فَذَكَرَ الْحَدِيثَ بِطُولِهِ ، إِلا أَنَّ بُنْدَارًا قَالَ فِي الْخَبَرِ : مِنْ أَوَّلِ الأَذَانِ ، وَأَلْقَى عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ التَّأْذِينَ هُوَ نَفْسِهِ ، فَقَالَ : قُلْ : " اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ " ، ثُمَّ ذَكَرَ بَقِيَّةَ الأَذَانِ مِثْلَ خَبَرِ مَكْحُولٍ ، عَنِ ابْنِ مُحَيْرِيزٍ ، وَلَمْ يَذْكُرِ الإِقَامَةَ ، وَزَادَ فِي الْحَدِيثِ زِيَادَةً كَثِيرَةً قَبْلَ ذِكْرِ الأَذَانِ وَبَعْدَهُ . وَقَالَ الدَّوْرَقِيُّ ، قَالَ فِي أَوَّلِ الأَذَانِ : " اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ " وَبَاقِي حَدِيثِهِ مِثْلُ لَفْظِ بُنْدَارٍ . وَهَكَذَا رَوَاهُ رَوْحٌ ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ السَّائِبِ ، عَنْ أُمِّ عَبْدِ الْمَلَكِ بْنِ أَبِي مَحْذُورَةَ ، عَنْ أَبِي مَحْذُورَةَ ، قَالَ فِي أَوَّلِ الأَذَانِ : اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، لَمْ يَقُلْهُ أَرْبَعًا . قَدْ خَرَّجْتُهُ فِي بَابِ التَّثْوِيبِ فِي أَذَانِ الصُّبْحِ . وَرَوَاهُ أَبُو عَاصِمٍ ، وَعَبْدُ الرَّزَّاقِ ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ ، وَقَالا فِي أَوَّلِ الأَذَانِ : " اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : فَخَبَرُ ابْنِ أَبِي مَحْذُورَةَ ثَابِتٌ صَحِيحٌ مِنْ جِهَةِ النَّقْلِ ، وَخَبَرُ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدِ بْنِ عَبْدِ رَبِّهِ ، عَنْ أَبِي ثَابِتٍ صَحِيحٌ مِنْ جِهَةِ النَّقْلِ ، لأَنَّ ابْنَ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ قَدْ سَمِعَهُ مِنْ أَبِيهِ ، وَمُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ قَدْ سَمِعَهُ مِنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ الْحَارِثِ التَّيْمِيِّ ، وَلَيْسَ هُوَ مِمَّا دَلَّسَهُ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ ، وَخَبَرُ أَيُّوبَ وَخَالِدٍ ، عَنْ أَبِي قِلابَةَ ، عَنْ أَنَسٍ صَحِيحٌ لا شَكَّ وَلا ارْتِيَابَ فِي صِحَّتِهِ ، وَقَدْ دَلَّلْنَا عَلَى أَنَّ الآمِرَ بِذَلِكَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لا غَيْرُهُ ، فَأَمَّا مَا رَوَى الْعِرَاقِيُّونَ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ ، فَقَدْ ثَبَتَ مِنْ جِهَةِ النَّقْلِ ، وَقَدْ خَلَطُوا فِي أَسَانِيدِهِمُ الَّتِي رَوَوْهَا عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ فِي تَثْنِيَةِ الأَذَانِ وَالإِقَامَةِ جَمِيعًا ، فَرَوَاهُ الأَعْمَشُ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى ، قَالَ : حَدَّثَنَا أَصْحَابُ مُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ زَيْدٍ لَمَّا رَأَى الأَذَانَ ، أَتَى النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَأَخْبَرَهُ ، فَقَالَ : عَلِّمْهُ بِلالا ، فَقَامَ بِلالٌ ، فَأَذَّنَ مَثْنَى مَثْنَى ، وَأَقَامَ مَثْنَى مَثْنَى ، وَقَعَدَ قَعْدَةً . نا سَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ ، نا وَكِيعٌ ، عَنِ الأَعْمَشِ . وَرَوَاهُ ابْنُ أَبِي لَيْلَى ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ . حَدَّثَنَاهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ الأَشَجُّ ، حَدَّثَنَا عُقْبَةُ يَعْنِي ابْنَ خَالِدٍ . ح وَحَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ قَزَعَةَ ، حَدَّثَنَا حُصَيْنُ بْنُ نُمَيْرٍ ، نا ابْنُ أَبِي لَيْلَى . وَرَوَاهُ الْمَسْعُودِيُّ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى ، عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ . وَهَكَذَا ، رَوَاهُ أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ ، عَنِ الأَعْمَشِ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى ، فَقَالَ : عَنْ مُعَاذٍ ، حَدَّثَنَا بِخَبَرِ الْمَسْعُودِيِّ زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ ، نا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ ، أَخْبَرَنَا الْمَسْعُودِيُّ . ح وَحَدَّثَنَا زِيَادٌ أَيْضًا ، نا عَاصِمٌ يَعْنِي ابْنَ عَلِيٍّ ، نا الْمَسْعُودِيُّ . ح وَحَدَّثَنَا بِخَبَرِ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَيَّاشٍ الْحَسَنُ بْنُ يُونُسَ بْنِ مِهْرَانَ الزَّيَّاتُ ، نا الأَسْوَدُ بْنُ عَامِرٍ ، نا أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ ، عَنِ الأَعْمَشِ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى ، عَنْ مُعَاذٍ . وَرَوَاهُ حَصِينُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى مُرْسَلا ، فَلَمْ يَقُلْ : عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ ، وَلا عَنْ مُعَاذٍ ، وَلا ذَكَرَ أَحَدًا مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، إِنَّمَا قَالَ : لَمَّا رَأَى عَبْدُ اللَّهِ بْنُ زَيْدٍ مِنَ النِّدَاءِ مَا رَأَى ، قَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ . نا الْمَخْزُومِيُّ ، نا سُفْيَانُ ، عَنْ حُصَيْنٍ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى . وَرَوَاهُ الثَّوْرِيُّ ، عَنْ حُصَيْنٍ ، وَعَمْرِو بْنِ مُرَّةَ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى ، وَلَمْ يَقُلْ : عَنْ مُعَاذٍ ، وَلا عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ ، وَلا قَالَ : حَدَّثَنَا أَصْحَابُنَا ، وَلا أَصْحَابُ مُحَمَّدٍ ، بَلْ أَرْسَلَهُ . نا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، نا عَبْدُ الرَّزَّاقِ ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ ، وَحُصَيْنِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى ، قَالَ : كَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَدَاهَمَهُ الأَذَانُ ، فَذَكَرَ الْحَدِيثَ . قَالَ : سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ يَحْيَى ، يَقُولُ : وَابْنُ أَبِي لَيْلَى لَمْ يُدْرِكِ ابْنَ زَيْدٍ . وَرَوَى هَذَا الْخَبَرَ شَرِيكٌ ، عَنْ حُصَيْنٍ ، فَقَالَ : عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ ، فَذَكَرَ الْحَدِيثَ . حَدَّثَنَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، نا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ ، أَخْبَرَنَا شَرِيكٌ ، عَنْ حُصَيْنٍ . وَرَوَاهُ شُعْبَةُ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى ، ‏ وَلَمْ يَقُلْ : عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ ، وَلا عَنْ مُعَاذٍ ، وَقَالَ : حَدَّثَنَا أَصْحَابُنَا ، وَلَمْ يُسَمِّ أَحَدًا مِنْهُمْ

Abu Mahzuradan (roziyallohu anhu) rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ uni oʻtqazib qoʻyib, azonni unga harfma-harf oʻrgatdilar. Bishr aytdi: Ibrohim menga: «U mana shu bizning azonimizga oʻxshaydi», dedi. Men unga: «Menga qaytadan aytib ber», dedim. U dedi: «Allohu akbar, Allohu akbar. Ashhadu an la ilaha illalloh — ikki marta. Ashhadu anna Muhammadan rasululloh — ikki marta». Soʻng oʻsha ovozdan pastroq ovoz bilan, atrofidagilarga eshittirib: «Ashhadu an la ilaha illalloh — ikki marta. Ashhadu anna Muhammadan rasululloh — ikki marta», dedi. Soʻng ovozini koʻtarib: «Hayya alas-solah — ikki marta. Hayya alal-falah — ikki marta. Allohu akbar, Allohu akbar. La ilaha illalloh», dedi. Abu Bakr aytdi: Abdulaziz ibn Abdulmalik bu xabarni Abu Mahzuradan eshitmagan; uni faqat Abdulloh ibn Muhayrizdan, u Abu Mahzuradan rivoyat qilgan. Abdulloh ibn Muhayriz xabar berishicha, u Abu Mahzura ibn Miʼyarning tarbiyasidagi yetim edi; u uni Shomga joʻnatayotganida, men Abu Mahzuraga: «Men Shomga chiqmoqdaman, mendan sening azoning haqida soʻraladi», dedim. Soʻng u hadisni toʻliq zikr qildi. Faqat Bundor xabarda azonning avvalidan boshlab: Rasululloh ﷺ unga azonni oʻzlari oʻrgatdilar va: «Allohu akbar, Allohu akbar, Allohu akbar, Allohu akbar, deb ayt», dedilar, dedi. Soʻng azonning qolganini Makhulning Ibn Muhayrizdan rivoyat qilgan xabari kabi zikr qildi, iqomatni zikr qilmadi va hadisda azon zikridan oldin ham, keyin ham koʻp ziyodalar keltirdi. Davraqiy aytdi: U azonning avvalida: «Allohu akbar, Allohu akbar», dedi; hadisining qolgani esa Bundorning lafzi kabidir. Ravh ham Ibn Jurayjdan, u Usmon ibn Soibdan, u Abdulmalik ibn Abu Mahzuraning onasidan, u Abu Mahzuradan shunday rivoyat qilgan: u azonning avvalida: «Allohu akbar, Allohu akbar», dedi, uni toʻrt marta aytmadi. Men buni bomdod azonidagi tasvib bobida chiqarganman. Uni Abu Osim va Abdurrazzoq ham Ibn Jurayjdan rivoyat qilishgan va ikkovi azonning avvalida: «Allohu akbar, Allohu akbar, Allohu akbar, Allohu akbar», deyishgan. Abu Bakr aytdi: Ibn Abu Mahzuraning xabari naql jihatidan sobit va sahihdir; Muhammad ibn Ishoqning Muhammad ibn Ibrohimdan, uning Muhammad ibn Abdulloh ibn Zayd ibn Abdu Rabbihidan, uning otasidan rivoyat qilgan xabari ham naql jihatidan sahihdir — chunki Muhammad ibn Abdulloh ibn Zayd uni otasidan eshitgan, Muhammad ibn Ishoq esa uni Muhammad ibn Ibrohim ibn al-Horis at-Taymiydan eshitgan va bu Muhammad ibn Ishoq tadlis qilgan narsalardan emas. Ayyub va Xolidning Abu Qilobadan, uning Anasdan rivoyat qilgan xabari esa sahihdir — uning sahihligida shak ham, shubha ham yoʻq; biz bunga buyurgan Zot Nabiy ﷺ ekanlariga, boshqasi emasligiga dalil keltirdik. Iroqliklarning Abdulloh ibn Zayddan rivoyat qilgan narsasiga kelsak, ular Abdulloh ibn Zayddan azon va iqomatning ikkalasini ham juft qilish haqida rivoyat qilgan isnodlarida chalkashtirganlar. Aʼmash uni Amr ibn Murradan, u Abdurrahmon ibn Abu Laylodan rivoyat qilib, u: «Bizga Muhammad ﷺ ning ashoblari hadis aytishicha, Abdulloh ibn Zayd azonni tushida koʻrganida, Nabiy ﷺ huzurlariga kelib, u zotga xabar berdi. U zot: ‹Buni Bilolga oʻrgat›, dedilar. Bilol turib, azonni ikki martadan aytdi, iqomatni ham ikki martadan aytdi va bir oʻtirish oʻtirdi», dedi. Uni Ibn Abu Laylo ham Amr ibn Murradan, u Abdurrahmon ibn Abu Laylodan, u Abdulloh ibn Zayddan rivoyat qilgan. Masʼudiy esa uni Amr ibn Murradan, u Abdurrahmon ibn Abu Laylodan, u Muoz ibn Jabaldan rivoyat qilgan. Abu Bakr ibn Ayyosh ham Aʼmashdan, u Amr ibn Murradan, u Abdurrahmon ibn Abu Laylodan, u Muozdan deb shunday rivoyat qilgan. Husayn ibn Abdurrahmon esa uni Ibn Abu Laylodan mursal qilib rivoyat qilgan: na Abdulloh ibn Zayddan, na Muozdan demagan va Nabiy ﷺ ning ashoblaridan hech kimni zikr qilmagan; u faqat: «Abdulloh ibn Zayd nidodan koʻrganini koʻrganida, Rasululloh ﷺ unga aytdilar», degan. Savriy ham uni Husayn va Amr ibn Murradan, ular Abdurrahmon ibn Abu Laylodan rivoyat qilgan va na Muozdan, na Abdulloh ibn Zayddan demagan, na: bizga ashoblarimiz hadis aytdi, na: Muhammadning ashoblari, degan — balki uni mursal qilgan. Men Muhammad ibn Yahyoning: «Ibn Abu Laylo Ibn Zaydga yetishmagan», deganini eshitdim. Bu xabarni Sharik ham Husayndan rivoyat qilib: Abdurrahmon ibn Abu Laylodan, u Abdulloh ibn Zayddan, deb hadisni zikr qilgan. Shuʼba esa uni Amr ibn Murradan, u Abdurrahmon ibn Abu Laylodan rivoyat qilib, na Abdulloh ibn Zayddan, na Muozdan demagan va: bizga ashoblarimiz hadis aytdi, deb ulardan hech birining nomini aytmagan.Абу Маҳзурадан (розияллоҳу анҳу) ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ уни ўтқазиб қўйиб, азонни унга ҳарфма-ҳарф ўргатдилар. Бишр айтди: Иброҳим менга: «У мана шу бизнинг азонимизга ўхшайди», деди. Мен унга: «Менга қайтадан айтиб бер», дедим. У деди: «Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар. Ашҳаду ан ла илаҳа иллаллоҳ — икки марта. Ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ — икки марта». Сўнг ўша овоздан пастроқ овоз билан, атрофидагиларга эшиттириб: «Ашҳаду ан ла илаҳа иллаллоҳ — икки марта. Ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ — икки марта», деди. Сўнг овозини кўтариб: «Ҳайя алас-солаҳ — икки марта. Ҳайя алал-фалаҳ — икки марта. Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар. Ла илаҳа иллаллоҳ», деди. Абу Бакр айтди: Абдулазиз ибн Абдулмалик бу хабарни Абу Маҳзурадан эшитмаган; уни фақат Абдуллоҳ ибн Муҳайриздан, у Абу Маҳзурадан ривоят қилган. Абдуллоҳ ибн Муҳайриз хабар беришича, у Абу Маҳзура ибн Миъярнинг тарбиясидаги етим эди; у уни Шомга жўнатаётганида, мен Абу Маҳзурага: «Мен Шомга чиқмоқдаман, мендан сенинг азонинг ҳақида сўралади», дедим. Сўнг у ҳадисни тўлиқ зикр қилди. Фақат Бундор хабарда азоннинг аввалидан бошлаб: Расулуллоҳ ﷺ унга азонни ўзлари ўргатдилар ва: «Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар, деб айт», дедилар, деди. Сўнг азоннинг қолганини Макҳулнинг Ибн Муҳайриздан ривоят қилган хабари каби зикр қилди, иқоматни зикр қилмади ва ҳадисда азон зикридан олдин ҳам, кейин ҳам кўп зиёдалар келтирди. Даврақий айтди: У азоннинг аввалида: «Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар», деди; ҳадисининг қолгани эса Бундорнинг лафзи кабидир. Равҳ ҳам Ибн Журайждан, у Усмон ибн Соибдан, у Абдулмалик ибн Абу Маҳзуранинг онасидан, у Абу Маҳзурадан шундай ривоят қилган: у азоннинг аввалида: «Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар», деди, уни тўрт марта айтмади. Мен буни бомдод азонидаги тасвиб бобида чиқарганман. Уни Абу Осим ва Абдурраззоқ ҳам Ибн Журайждан ривоят қилишган ва иккови азоннинг аввалида: «Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар», дейишган. Абу Бакр айтди: Ибн Абу Маҳзуранинг хабари нақл жиҳатидан собит ва саҳиҳдир; Муҳаммад ибн Ишоқнинг Муҳаммад ибн Иброҳимдан, унинг Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Зайд ибн Абду Раббиҳидан, унинг отасидан ривоят қилган хабари ҳам нақл жиҳатидан саҳиҳдир — чунки Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Зайд уни отасидан эшитган, Муҳаммад ибн Ишоқ эса уни Муҳаммад ибн Иброҳим ибн ал-Ҳорис ат-Таймийдан эшитган ва бу Муҳаммад ибн Ишоқ тадлис қилган нарсалардан эмас. Айюб ва Холиднинг Абу Қилобадан, унинг Анасдан ривоят қилган хабари эса саҳиҳдир — унинг саҳиҳлигида шак ҳам, шубҳа ҳам йўқ; биз бунга буюрган Зот Набий ﷺ эканларига, бошқаси эмаслигига далил келтирдик. Ироқликларнинг Абдуллоҳ ибн Зайддан ривоят қилган нарсасига келсак, улар Абдуллоҳ ибн Зайддан азон ва иқоматнинг иккаласини ҳам жуфт қилиш ҳақида ривоят қилган иснодларида чалкаштирганлар. Аъмаш уни Амр ибн Муррадан, у Абдурраҳмон ибн Абу Лайлодан ривоят қилиб, у: «Бизга Муҳаммад ﷺ нинг ашоблари ҳадис айтишича, Абдуллоҳ ибн Зайд азонни тушида кўрганида, Набий ﷺ ҳузурларига келиб, у зотга хабар берди. У зот: ‹Буни Билолга ўргат›, дедилар. Билол туриб, азонни икки мартадан айтди, иқоматни ҳам икки мартадан айтди ва бир ўтириш ўтирди», деди. Уни Ибн Абу Лайло ҳам Амр ибн Муррадан, у Абдурраҳмон ибн Абу Лайлодан, у Абдуллоҳ ибн Зайддан ривоят қилган. Масъудий эса уни Амр ибн Муррадан, у Абдурраҳмон ибн Абу Лайлодан, у Муоз ибн Жабалдан ривоят қилган. Абу Бакр ибн Айёш ҳам Аъмашдан, у Амр ибн Муррадан, у Абдурраҳмон ибн Абу Лайлодан, у Муоздан деб шундай ривоят қилган. Ҳусайн ибн Абдурраҳмон эса уни Ибн Абу Лайлодан мурсал қилиб ривоят қилган: на Абдуллоҳ ибн Зайддан, на Муоздан демаган ва Набий ﷺ нинг ашобларидан ҳеч кимни зикр қилмаган; у фақат: «Абдуллоҳ ибн Зайд нидодан кўрганини кўрганида, Расулуллоҳ ﷺ унга айтдилар», деган. Саврий ҳам уни Ҳусайн ва Амр ибн Муррадан, улар Абдурраҳмон ибн Абу Лайлодан ривоят қилган ва на Муоздан, на Абдуллоҳ ибн Зайддан демаган, на: бизга ашобларимиз ҳадис айтди, на: Муҳаммаднинг ашоблари, деган — балки уни мурсал қилган. Мен Муҳаммад ибн Яҳёнинг: «Ибн Абу Лайло Ибн Зайдга етишмаган», деганини эшитдим. Бу хабарни Шарик ҳам Ҳусайндан ривоят қилиб: Абдурраҳмон ибн Абу Лайлодан, у Абдуллоҳ ибн Зайддан, деб ҳадисни зикр қилган. Шуъба эса уни Амр ибн Муррадан, у Абдурраҳмон ибн Абу Лайлодан ривоят қилиб, на Абдуллоҳ ибн Зайддан, на Муоздан демаган ва: бизга ашобларимиз ҳадис айтди, деб улардан ҳеч бирининг номини айтмаган.

وَقَدْ رَوَى الْكُوفِيُّونَ أُعْجُوبَةً ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ : إِنِّي خَائِفٌ أَنْ لا تَجُوزَ رِوَايَتُهَا إِلا تَبِينُ عِلَّتُهَا ، لا أَنَّهَا أُعْجُوبَةٌ فِي الْمَتْنِ ، إِلا أَنَّهَا أُعْجُوبَةٌ فِي الإِسْنَادِ فِي هَذِهِ الْقِصَّةِ ، رَوَوْا عَنْ نَافِعٍ ، وَعَطِيَّةَ بْنِ سَعْدٍ الْعَوْفِيِّ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، قَالَ : " صَلَّيْتُ مَعَ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فِي الْحَضَرِ وَالسَّفَرِ ، فَصَلَّيْتُ مَعَهُ فِي الْحَضَرِ الظُّهْرَ أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ ، وَبَعْدَهَا رَكْعَتَيْنِ ، وَالْعَصْرَ أَرْبَعَ رَكَعَاتٍ لَيْسَ بَعْدَهَا شَيْءٌ ، وَالْمَغْرِبَ ثَلاثًا ، وَبَعْدَهَا رَكْعَتَيْنِ ، وَالْعِشَاءَ أَرْبَعًا ، وَبَعْدَهَا رَكْعَتَيْنِ ، وَالْغَدَاةَ رَكْعَتَيْنِ ، وَقَبْلَهَا رَكْعَتَيْنِ ، وَصَلَّيْتُ مَعَهُ فِي السَّفَرِ ، الظُّهْرَ رَكْعَتَيْنِ ، وَبَعْدَهَا رَكْعَتَيْنِ ، وَالْعَصْرَ رَكْعَتَيْنِ ، وَلَيْسَ بَعْدَهَا شَيْءٌ ، وَالْمَغْرِبَ ثَلاثًا ، وَبَعْدَهَا رَكْعَتَيْنِ " ، وَقَالَ : " هِيَ وِتْرُ النَّهَارِ لا يَنْقُصُ فِي حَضَرٍ وَلا سَفَرٍ ، وَالْعِشَاءَ رَكْعَتَيْنِ ، وَبَعْدَهَا رَكْعَتَيْنِ ، وَالْغَدَاةَ رَكْعَتَيْنِ ، وَقَبْلَهَا رَكْعَتَيْنِ " . ناهُ أَبُو الْخَطَّابِ ، نَا مَالِكُ بْنُ سُعَيْرٍ ، نَا ابْنُ أَبِي لَيْلَى ، عَنْ نَافِعٍ ، وَعَطِيَّةَ بْنِ سَعْدٍ الْعَوْفِيِّ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ . وَرَوَى هَذَا الْخَبَرَ جَمَاعَةٌ مِنَ الْكُوفِيِّينَ ، عَنْ عَطِيَّةَ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، مِنْهُمْ أَشْعَثُ بْنُ سَوَّارٍ ، وَفِرَاسٌ ، وَحَجَّاجُ بْنُ أَرْطَاةَ ، مِنْهُمْ مَنِ اخْتَصَرَ الْحَدِيثَ ، وَمِنْهُمْ مَنْ ذَكَرَهُ بِطُولِهِ . وَهَذَا خَبَرٌ لا يَخْفَى عَلَى عَالِمٍ بِالْحَدِيثِ أَنَّ هَذَا غَلَطٌ وَسَهْوٌ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ، قَدْ كَانَ ابْنُ عُمَرَ رَحِمَهُ اللَّهُ " يُنْكِرُ التَّطَوُّعَ فِي السَّفَرِ ، وَيَقُولُ : لَوْ كُنْتُ مُتَطَوِّعًا مَا بَالَيْتُ أَنْ أُتِمَّ الصَّلاةَ ، وَقَالَ : رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لا يُصَلِّي قَبْلَهَا وَلا بَعْدَهَا فِي السَّفَرِ

Kufaliklar Ibn Umardan bir gʻaroyibotni rivoyat qilishgan: men uning illati bayon qilinmasa, uni rivoyat qilish joiz boʻlmasligidan qoʻrqaman — u matnida gʻaroyibot boʻlgani uchun emas, balki bu qissada isnodi gʻaroyibot boʻlgani uchun. Ular Nofeʼdan va Atiyya ibn Saʼd al-Avfiydan, ular Ibn Umardan rivoyat qilishgan. U aytdi: «Men Nabiy ﷺ bilan birga muqim holda ham, safarda ham namoz oʻqidim. Muqim holda u zot bilan peshinni toʻrt rakaat va undan keyin ikki rakaat, asrni toʻrt rakaat — undan keyin hech narsa yoʻq, shomni uch rakaat va undan keyin ikki rakaat, xuftonni toʻrt rakaat va undan keyin ikki rakaat, bomdodni ikki rakaat va undan oldin ikki rakaat oʻqidim. Safarda esa u zot bilan peshinni ikki rakaat va undan keyin ikki rakaat, asrni ikki rakaat — undan keyin hech narsa yoʻq, shomni uch rakaat va undan keyin ikki rakaat oʻqidim». U zot: «U — kunduzning vitridir, muqimlikda ham, safarda ham kamaytirilmaydi», dedilar. «Xuftonni ikki rakaat va undan keyin ikki rakaat, bomdodni ikki rakaat va undan oldin ikki rakaat (oʻqidim)». Buni bizga Abul-Xattob aytib berdi: Molik ibn Suʼayr bizga aytib berdi: Ibn Abu Laylo bizga Nofeʼdan va Atiyya ibn Saʼd al-Avfiydan, ular Ibn Umardan (rivoyat qilib) aytib berdi. Bu xabarni kufaliklardan bir jamoa Atiyyadan, u Ibn Umardan rivoyat qilgan; ular orasida Ashʼas ibn Savvor, Firos va Hajjoj ibn Artot bor: ulardan baʼzilari hadisni qisqartirgan, baʼzilari uni toʻliq zikr qilgan. Bu shunday xabarki, hadisni biladigan olimga uning Ibn Umardan (rivoyat qilishda) xato va sahv ekani yashirin emas. Ibn Umar (rahimahulloh) safarda nafl oʻqishni inkor qilar va: «Agar men nafl oʻquvchi boʻlganimda, namozni toʻliq oʻqishdan tortinmagan boʻlardim», der edi. U yana: «Men Rasululloh ﷺni safarda undan oldin ham, undan keyin ham namoz oʻqimaganlarini koʻrdim», dedi.Куфаликлар Ибн Умардан бир ғаройиботни ривоят қилишган: мен унинг иллати баён қилинмаса, уни ривоят қилиш жоиз бўлмаслигидан қўрқаман — у матнида ғаройибот бўлгани учун эмас, балки бу қиссада исноди ғаройибот бўлгани учун. Улар Нофеъдан ва Атийя ибн Саъд ал-Авфийдан, улар Ибн Умардан ривоят қилишган. У айтди: «Мен Набий ﷺ билан бирга муқим ҳолда ҳам, сафарда ҳам намоз ўқидим. Муқим ҳолда у зот билан пешинни тўрт ракаат ва ундан кейин икки ракаат, асрни тўрт ракаат — ундан кейин ҳеч нарса йўқ, шомни уч ракаат ва ундан кейин икки ракаат, хуфтонни тўрт ракаат ва ундан кейин икки ракаат, бомдодни икки ракаат ва ундан олдин икки ракаат ўқидим. Сафарда эса у зот билан пешинни икки ракаат ва ундан кейин икки ракаат, асрни икки ракаат — ундан кейин ҳеч нарса йўқ, шомни уч ракаат ва ундан кейин икки ракаат ўқидим». У зот: «У — кундузнинг витридир, муқимликда ҳам, сафарда ҳам камайтирилмайди», дедилар. «Хуфтонни икки ракаат ва ундан кейин икки ракаат, бомдодни икки ракаат ва ундан олдин икки ракаат (ўқидим)». Буни бизга Абул-Хаттоб айтиб берди: Молик ибн Суъайр бизга айтиб берди: Ибн Абу Лайло бизга Нофеъдан ва Атийя ибн Саъд ал-Авфийдан, улар Ибн Умардан (ривоят қилиб) айтиб берди. Бу хабарни куфаликлардан бир жамоа Атийядан, у Ибн Умардан ривоят қилган; улар орасида Ашъас ибн Саввор, Фирос ва Ҳажжож ибн Артот бор: улардан баъзилари ҳадисни қисқартирган, баъзилари уни тўлиқ зикр қилган. Бу шундай хабарки, ҳадисни биладиган олимга унинг Ибн Умардан (ривоят қилишда) хато ва саҳв экани яширин эмас. Ибн Умар (раҳимаҳуллоҳ) сафарда нафл ўқишни инкор қилар ва: «Агар мен нафл ўқувчи бўлганимда, намозни тўлиқ ўқишдан тортинмаган бўлардим», дер эди. У яна: «Мен Расулуллоҳ ﷺни сафарда ундан олдин ҳам, ундан кейин ҳам намоз ўқимаганларини кўрдим», деди.

وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، ثنا أَبُو الْيَمَانِ ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ ، عَنِ الزُّهْرِيِّ ، أَخْبَرَنِي عَاصِمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ ، أَنَّ حَفْصَ بْنَ عَاصِمِ بْنِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ، أَخْبَرَهُ ، أَنَّهُ سَأَلَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ عَنْ تَرْكِهِ السُّبْحَةَ فِي السَّفَرِ ، فَقَالَ لَهُ عَبْدُ اللَّهِ : " لَوْ سَبَّحْتُ مَا بَالَيْتُ أَنْ أُتِمَّ الصَّلاةَ " ، قَالَ الزُّهْرِيُّ : فَقُلْتُ لِسَالِمٍ : هَلْ سَأَلْتَ أَنْتَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ عَمَّا سَأَلَهُ عَنْهُ حَفْصُ بْنُ عَاصِمٍ ؟ قَالَ سَالِمٌ : لا ، إِنَّا كُنَّا نَهَابُهُ عَنْ بَعْضِ الْمَسْأَلَةِ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : فَخَبَرُ سَالِمٍ ، وَحَفْصٍ يَدُلانِ عَلَى أَنَّ خَبَرَ عَطِيَّةَ ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَهْمٌ . وَابْنُ أَبِي لَيْلَى وَاهِمٌ فِي جَمْعِهِ بَيْنَ نَافِعٍ ، وَعَطِيَّةَ فِي خَبَرِ ابْنِ عُمَرَ فِي التَّطَوُّعِ فِي السَّفَرِ ، إِلا أَنَّ هَذَا مِنَ الْجِنْسِ الَّذِي نَقُولُ إِنَّهُ لا يَجُوزُ أَنْ يُحْتَجَّ بِالإِنْكَارِ عَلَى الإِثْبَاتِ . وَابْنُ عُمَرَ رَحِمَهُ اللَّهُ ، وَإِنْ لَمْ يَرَ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ مُتَطَوِّعًا فِي السَّفَرِ ، فَقَدْ رَآهُ غَيْرُهُ يُصَلِّي مُتَطَوِّعًا فِي السَّفَرِ ، وَالْحُكْمُ لِمَنْ يُخْبِرُ بِرُؤْيَةِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لا لِمَنْ لَمْ يَرَهُ ، هَذِهِ مَسْأَلَةٌ قَدْ بَيَّنْتُهَا فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ مِنْ كُتُبِنَا

Hafs ibn Osim ibn Umar ibn al-Xattob xabar berdiki, u Abdulloh ibn Umardan safarda naflni tark qilishi haqida soʻradi. Abdulloh unga: «Agar men nafl oʻquvchi boʻlganimda, namozni toʻliq oʻqishdan tortinmagan boʻlardim», dedi. Zuhriy aytdi: Men Solimga: «Sen Abdulloh ibn Umardan Hafs ibn Osim soʻragan narsani soʻraganmisan?» dedim. Solim: «Yoʻq, biz undan baʼzi masalalarni soʻrashdan hayiqar edik», dedi. Abu Bakr aytdi: Solim va Hafsning xabari Atiyyaning Ibn Umardan (qilgan) xabari vahm ekaniga dalolat qiladi. Ibn Abu Laylo ham Ibn Umarning safarda nafl oʻqish haqidagi xabarida Nofeʼ bilan Atiyyani birga keltirishida vahm qilgan. Faqat bu biz aytadigan jinsdandirki, inkorni isbotga qarshi hujjat qilish joiz emas. Ibn Umar (rahimahulloh) Nabiy ﷺni safarda nafl oʻqiyotgan holda koʻrmagan boʻlsa ham, undan boshqasi u zotni safarda nafl oʻqiyotganlarini koʻrgan; hukm esa Nabiy ﷺni koʻrganini xabar qilgan kishinikidir, koʻrmagan kishiniki emas. Bu masalani men kitoblarimizning bir necha oʻrnida bayon qilganman.Ҳафс ибн Осим ибн Умар ибн ал-Хаттоб хабар бердики, у Абдуллоҳ ибн Умардан сафарда нафлни тарк қилиши ҳақида сўради. Абдуллоҳ унга: «Агар мен нафл ўқувчи бўлганимда, намозни тўлиқ ўқишдан тортинмаган бўлардим», деди. Зуҳрий айтди: Мен Солимга: «Сен Абдуллоҳ ибн Умардан Ҳафс ибн Осим сўраган нарсани сўраганмисан?» дедим. Солим: «Йўқ, биз ундан баъзи масалаларни сўрашдан ҳайиқар эдик», деди. Абу Бакр айтди: Солим ва Ҳафснинг хабари Атийянинг Ибн Умардан (қилган) хабари ваҳм эканига далолат қилади. Ибн Абу Лайло ҳам Ибн Умарнинг сафарда нафл ўқиш ҳақидаги хабарида Нофеъ билан Атийяни бирга келтиришида ваҳм қилган. Фақат бу биз айтадиган жинсдандирки, инкорни исботга қарши ҳужжат қилиш жоиз эмас. Ибн Умар (раҳимаҳуллоҳ) Набий ﷺни сафарда нафл ўқиётган ҳолда кўрмаган бўлса ҳам, ундан бошқаси у зотни сафарда нафл ўқиётганларини кўрган; ҳукм эса Набий ﷺни кўрганини хабар қилган кишиникидир, кўрмаган кишиники эмас. Бу масалани мен китобларимизнинг бир неча ўрнида баён қилганман.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ وَهْبٍ ، حَدَّثَنَا عَمِّي ، حَدَّثَنِي أَبُو صَخْرٍ ، عَنِ ابْنِ قُسَيْطٍ ، عَنْ عُبَيْدِ بْنِ حُنَيْنٍ ، قَالَ : حَجَجْتُ مَعَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ بَيْنَ حَجَّةٍ وَعُمْرَةٍ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ مَرَّةً ، قَالَ : قُلْتُ لَهُ : يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، لَقَدْ رَأَيْتُ مِنْكَ أَرْبَعَ خِصَالٍ ، فَذَكَرَ الْحَدِيثَ ، وَقَالَ : رَأَيْتُكَ إِذَا أَهْلَلْتَ ، فَدَخَلْتَ الْعَرْشَ قَطَعْتَ التَّلْبِيَةَ ، قَالَ : صَدَقْتَ يَا ابْنَ حُنَيْنٍ , خَرَجْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَلَمَّا دَخَلَ الْعَرْشَ قَطَعَ التَّلْبِيَةَ ، فَلا تَزَالُ تَلْبِيَتِي حَتَّى أَمُوتَ ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : قَدْ كُنْتُ أَرَى لِلْمُعْتَمِرِ التَّلْبِيَةَ حَتَّى يَسْتَلِمَ الْحَجَرَ أَوَّلَ مَا يَبْتَدِئُ الطَّوَافَ لِعُمْرَتِهِ لِخَبَرِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى ، عَنْ عَطَاءٍ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، " أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ يُمْسِكُ عَنِ التَّلْبِيَةِ فِي الْعُمْرَةِ إِذَا اسْتَلَمَ الْحَجَرَ " ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، وَمُحَمَّدُ بْنُ هِشَامٍ ، قَالا : حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ ، أَخْبَرَنِي ابْنُ أَبِي لَيْلَى ، قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ هِشَامٍ : عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى ، قَالَ أَبُو بَكْرٍ : فَلَمَّا تَدَبَّرْتُ خَبَرَ عُبَيْدِ بْنِ حُنَيْنٍ كَانَ فِيهِ مَا دَلَّ عَلَى أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَدْ كَانَ يَقْطَعُ التَّلْبِيَةَ عِنْدَ دُخُولِ عُرُوشِ مَكَّةَ ، وَخَبَرُ عُبَيْدِ بْنِ حُنَيْنٍ أَثْبَتُ إِسْنَادًا مِنْ خَبَرِ عَطَاءٍ ؛ لأَنَّ ابْنَ أَبِي لَيْلَى لَيْسَ بِالْحَافِظِ ، وَإِنْ كَانَ فَقِيهًا عَالِمًا ، فَأَرَى لِلْمُحْرِمِ كَانَ بِحَجٍّ أَوْ عُمْرَةٍ أَوْ بِهِمَا جَمِيعًا قَطْعَ التَّلْبِيَةِ عِنْدَ دُخُولِ عُرُوشِ مَكَّةَ ، فَإِنْ كَانَ مُعْتَمِرًا لَمْ يَعُدْ إِلَى التَّلْبِيَةِ ، وَإِنْ كَانَ مُفْرَدًا أَوْ قَارِنًا عَادَ إِلَى التَّلْبِيَةِ عِنْدَ فَرَاغِهِ مِنَ السَّعْيِ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ ، لأَنَّ فِعْلَ ابْنِ عُمَرَ كَالدَّالِ عَلَى أَنَّهُ رَأَى النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَطَعَ التَّلْبِيَةَ فِي حَجَّتِهِ إِلَى الْفَرَاغِ مِنَ السَّعْيِ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ

Ubayd ibn Hunayn aytdi: Men Abdulloh ibn Umar ibn al-Xattob bilan haj va umra qilib, oʻn ikki marta (chiqdim). U aytdi: Men unga: «Ey Abu Abdurahmon, men sendan toʻrtta xislatni koʻrdim», dedim — va u hadisni zikr qildi — va dedi: Men seni ehromga kirganingdan keyin Makka uylariga kirsang, talbiyani toʻxtatganingni koʻrdim. U: «Rost aytding, ey Ibn Hunayn. Men Rasululloh ﷺ bilan chiqqan edim; u zot Makka uylariga kirganlarida talbiyani toʻxtatgan edilar. Bas, talbiyam oʻlgunimcha shu (holda) davom etadi», dedi. Abu Bakr aytdi: Men umra qiluvchi kishi umrasi uchun tavofni boshlaganida Hajarni istilom qilgunicha talbiya aytishini (toʻgʻri) deb bilar edim — Ibn Abu Laylodan, u Atodan, u Ibn Abbosdan (qilgan) xabari sababli: Rasululloh ﷺ umrada Hajarni istilom qilganlarida talbiyadan toʻxtar edilar. Abu Bakr aytdi: Ubayd ibn Hunayn xabarini mulohaza qilganimda, unda Nabiy ﷺ Makka uylariga kirishlari paytida talbiyani toʻxtatganlariga dalolat qiladigan narsa bor ekan. Ubayd ibn Hunayn xabari Atoning xabaridan isnod jihatidan mustahkamroqdir, chunki Ibn Abu Laylo — garchi faqih va olim boʻlsa-da — hofiz emas. Bas, men haj bilan yoki umra bilan yo ikkovi bilan ehromda boʻlgan kishi Makka uylariga kirganda talbiyani toʻxtatishini (toʻgʻri) deb bilaman. Agar u umra qiluvchi boʻlsa, talbiyaga qaytmaydi; agar mufrid yoki qorin boʻlsa, Safo bilan Marva orasidagi saʼydan boʻshaganida talbiyaga qaytadi. Chunki Ibn Umarning ishi u Nabiy ﷺ hajlarida talbiyani Safo bilan Marva orasidagi saʼydan boʻshagunlaricha (davom ettirib, soʻng) toʻxtatganlarini koʻrganiga dalolat qilgandek.Убайд ибн Ҳунайн айтди: Мен Абдуллоҳ ибн Умар ибн ал-Хаттоб билан ҳаж ва умра қилиб, ўн икки марта (чиқдим). У айтди: Мен унга: «Эй Абу Абдураҳмон, мен сендан тўртта хислатни кўрдим», дедим — ва у ҳадисни зикр қилди — ва деди: Мен сени эҳромга кирганингдан кейин Макка уйларига кирсанг, талбияни тўхтатганингни кўрдим. У: «Рост айтдинг, эй Ибн Ҳунайн. Мен Расулуллоҳ ﷺ билан чиққан эдим; у зот Макка уйларига кирганларида талбияни тўхтатган эдилар. Бас, талбиям ўлгунимча шу (ҳолда) давом этади», деди. Абу Бакр айтди: Мен умра қилувчи киши умраси учун тавофни бошлаганида Ҳажарни истилом қилгунича талбия айтишини (тўғри) деб билар эдим — Ибн Абу Лайлодан, у Атодан, у Ибн Аббосдан (қилган) хабари сабабли: Расулуллоҳ ﷺ умрада Ҳажарни истилом қилганларида талбиядан тўхтар эдилар. Абу Бакр айтди: Убайд ибн Ҳунайн хабарини мулоҳаза қилганимда, унда Набий ﷺ Макка уйларига киришлари пайтида талбияни тўхтатганларига далолат қиладиган нарса бор экан. Убайд ибн Ҳунайн хабари Атонинг хабаридан иснод жиҳатидан мустаҳкамроқдир, чунки Ибн Абу Лайло — гарчи фақиҳ ва олим бўлса-да — ҳофиз эмас. Бас, мен ҳаж билан ёки умра билан ё иккови билан эҳромда бўлган киши Макка уйларига кирганда талбияни тўхтатишини (тўғри) деб биламан. Агар у умра қилувчи бўлса, талбияга қайтмайди; агар муфрид ёки қорин бўлса, Сафо билан Марва орасидаги саъйдан бўшаганида талбияга қайтади. Чунки Ибн Умарнинг иши у Набий ﷺ ҳажларида талбияни Сафо билан Марва орасидаги саъйдан бўшагунларича (давом эттириб, сўнг) тўхтатганларини кўрганига далолат қилгандек.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ الآدَمِيُّ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ ، نا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ أَيُّوبَ الْمُخَرِّمِيُّ , نا عَلِيُّ بْنُ عَاصِمٍ , نا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي لَيْلَى , عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي زِيَادٍ , عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى , عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ , قَالَ : " رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حِينَ قَامَ إِلَى الصَّلاةِ فَكَبَّرَ وَرَفَعَ يَدَيْهِ حَتَّى سَاوَى بِهِمَا أُذُنَيْهِ ثُمَّ لَمْ يَعُدْ " . قَالَ عَلِيٌّ : فَلَمَّا قَدِمْتُ الْكُوفَةَ قِيلَ لِي : إِنَّ يَزِيدَ حَيٌّ , فَأَتَيْتُهُ فَحَدَّثَنِي بِهَذَا الْحَدِيثِ , فَقَالَ : حَدَّثَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي لَيْلَى , عَنِ الْبَرَاءِ , قَالَ : " رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ حِينَ قَامَ إِلَى الصَّلاةِ فَكَبَّرَ وَرَفَعَ يَدَيْهِ حَتَّى سَاوَى بِهِمَا أُذُنَيْهِ " , فَقُلْتُ لَهُ : أَخْبَرَنِي ابْنُ أَبِي لَيْلَى أَنَّكَ قُلْتَ : ثُمَّ لَمْ يَعُدْ ؟ قَالَ : لا أَحْفَظُ هَذَا فَعَاوَدْتُهُ , فَقَالَ : مَا أَحْفَظُهُ

al-Baroʼ ibn Ozib (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺni namozga turib takbir aytganlarida va qoʻllarini quloqlari barobarigacha koʻtarganlarida koʻrdim, soʻng buni qaytarmadilar. Ali (ibn Osim) aytdi: Kufaga kelganimda menga: «Yazid tirik», deyishdi. Men uning oldiga bordim, u menga bu hadisni rivoyat qildi va: «Menga Abdurrahmon ibn Abu Laylo al-Baroʼdan rivoyat qildi: ‹Rasululloh ﷺni namozga turib takbir aytganlarida va qoʻllarini quloqlari barobarigacha koʻtarganlarida koʻrdim›», dedi. Men unga: «Menga Ibn Abu Laylo sen: ‹Soʻng qaytarmadilar›, deganingni xabar qilgan edi-ku?» dedim. U: «Buni yodimda saqlamayman», dedi. Men takror soʻradim, u yana: «Buni yodimda saqlamayman», dedi.ал-Барў ибн Озиб (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺни намозга туриб такбир айтганларида ва қўлларини қулоқлари баробаригача кўтарганларида кўрдим, сўнг буни қайтармадилар. Али (ибн Осим) айтди: Куфага келганимда менга: «Язид тирик», дейишди. Мен унинг олдига бордим, у менга бу ҳадисни ривоят қилди ва: «Менга Абдурраҳмон ибн Абу Лайло ал-Барўдан ривоят қилди: ‹Расулуллоҳ ﷺни намозга туриб такбир айтганларида ва қўлларини қулоқлари баробаригача кўтарганларида кўрдим›», деди. Мен унга: «Менга Ибн Абу Лайло сен: ‹Сўнг қайтармадилар›, деганингни хабар қилган эди-ку?» дедим. У: «Буни ёдимда сақламайман», деди. Мен такрор сўрадим, у яна: «Буни ёдимда сақламайман», деди.

حَدَّثَنَا بَدْرُ بْنُ الْهَيْثَمِ الْقَاضِي , ثنا مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ الأَحْمَسِيُّ , ثنا وَكِيعٌ , عَنْ عَلِيِّ بْنِ صَالِحٍ , عَنِ ابْنِ الأَصْبَهَانِيِّ , عَنِ الْمُخْتَارِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي لَيْلَى , عَنْ أَبِيهِ , قَالَ : قَالَ عَلِيٌّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ : " مَنْ قَرَأَ خَلْفَ الإِمَامِ فَقَدْ أَخْطَأَ الْفِطْرَةَ " . حَدَّثَنَا ابْنُ مَخْلَدٍ , ثنا الْحَسَّانِيُّ ، ثنا وَكِيعٌ , مِثْلَهُ . خَالَفَهُ قَيْسٌ , وَابْنُ أَبِي لَيْلَى , عَنِ ابْنِ الأَصْبَهَانِيِّ ، ولا يَصِحُّ إِسْنَادُهُ

Abdulloh ibn Abu Laylodan rivoyat qilinadi: Ali (roziyallohu anhu): «Kim imom orqasida oʻqisa, fitratga xato qilibdi», dedi. Unga Qays va Ibn Abu Laylo xilof qilib, uni Ibn al-Asbahoniydan (boshqacha) rivoyat qilganlar; uning isnodi sahih emas.Абдуллоҳ ибн Абу Лайлодан ривоят қилинади: Али (розияллоҳу анҳу): «Ким имом орқасида ўқиса, фитратга хато қилибди», деди. Унга Қайс ва Ибн Абу Лайло хилоф қилиб, уни Ибн ал-Асбаҳонийдан (бошқача) ривоят қилганлар; унинг исноди саҳиҳ эмас.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِيدٍ , ثنا الْحُسَيْنُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مُحَمَّدٍ الأَزْدِيُّ , ثنا عَمِّي عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ , ثنا قَيْسٌ , عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الأَصْبَهَانِيِّ , عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى , قَالَ : قَالَ عَلِيٌّ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ : " مَنْ قَرَأَ خَلْفَ الإِمَامِ فَقَدْ أَخْطَأَ الْفِطْرَةَ " . خَالَفَهُ ابْنُ أَبِي لَيْلَى , فَقَالَ : عَنِ ابْنِ الأَصْبَهَانِيِّ , عَنِ الْمُخْتَارِ , عَنْ عَلِيٍّ وَلا يَصِحُّ

Abdurrahmon ibn Abu Laylo aytdi: Ali (roziyallohu anhu): «Kim imom orqasida oʻqisa, fitratga xato qilibdi», dedi. Unga Ibn Abu Laylo xilof qilib: «Ibn al-Asbahoniydan, u al-Muxtordan, u Alidan», degan; bu esa sahih emas.Абдурраҳмон ибн Абу Лайло айтди: Али (розияллоҳу анҳу): «Ким имом орқасида ўқиса, фитратга хато қилибди», деди. Унга Ибн Абу Лайло хилоф қилиб: «Ибн ал-Асбаҳонийдан, у ал-Мухтордан, у Алидан», деган; бу эса саҳиҳ эмас.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ النَّيْسَابُورِيُّ ، ثنا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى , ثنا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ , نا سُفْيَانُ , عَنْ عَبْدِ الأَعْلَى , عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى , " أَنَّ عُمَرَ أَجَازَ شَهَادَةَ رَجُلٍ وَاحِدٍ فِي رُؤْيَةِ الْهِلالِ فِي فِطْرٍ أَوْ أَضْحًى " . كَذَا رَوَاهُ عَبْدُ الأَعْلَى ، عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى ، وَعَبْدُ الأَعْلَى ضَعِيفٌ , وَابْنُ أَبِي لَيْلَى لَمْ يُدْرِكْ عُمَرَ , وَخَالَفَهُ أَبُو وَائِلٍ شَقِيقُ بْنُ سَلَمَةَ , فَرَوَاهُ عَنْ عُمَرَ , أنَّهُ قَالَ : " لا تُفْطِرُوا حَتَّى يَشْهَدَ شَاهِدَانِ " , حَدَّثَ بِهِ الأَعْمَشُ , وَمَنْصُورٌ عَنْهُ

Abdurrahmon ibn Abu Layloadan rivoyat qilinadiki, Umar hilolni koʻrishda — Fitrda yoki Azhoda — bir kishining guvohligini joiz sanadi. Buni Abdulaʼlo Ibn Abu Layloadan shunday rivoyat qilgan; Abdulaʼlo esa zaifdir, Ibn Abu Laylo esa Umarga yetishmagan. Unga Abu Voil Shaqiq ibn Salama muxolif boʻlib, uni Umardan: «Ikki guvoh guvohlik bermaguncha iftor qilmanglar», degan (shaklda) rivoyat qilgan. Buni Aʼmash va Mansur undan aytib berganlar.Абдурраҳмон ибн Абу Лайлоадан ривоят қилинадики, Умар ҳилолни кўришда — Фитрда ёки Азҳода — бир кишининг гувоҳлигини жоиз санади. Буни Абдулаъло Ибн Абу Лайлоадан шундай ривоят қилган; Абдулаъло эса заифдир, Ибн Абу Лайло эса Умарга етишмаган. Унга Абу Воил Шақиқ ибн Салама мухолиф бўлиб, уни Умардан: «Икки гувоҳ гувоҳлик бермагунча ифтор қилманглар», деган (шаклда) ривоят қилган. Буни Аъмаш ва Мансур ундан айтиб берганлар.

حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ النَّيْسَابُورِيُّ ، ثنا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ الْوَرَّاقُ , ثنا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى , ثنا إِسْرَائِيلُ , عَنْ عَبْدِ الأَعْلَى , عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى , قَالَ : " كُنْتُ عِنْدَ عُمَرَ فَأَتَاهُ رَاكِبٌ فَزَعَمَ أَنَّهُ رَأَى الْهِلالَ , فَأَمَرَ النَّاسَ أَنْ يُفْطِرُوا " . قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ : قُلْتُ لأَبِي نُعَيْمٍ : سَمِعَ ابْنُ أَبِي لَيْلَى مِنْ عُمَرَ ؟ قَالَ : لا أَدْرِي , قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ : قُلْتُ لِيَحْيَى بْنِ مَعِينٍ : سَمِعَ ابْنُ أَبِي لَيْلَى مِنْ عُمَرَ ؟ فَلَمْ يُثْبِتْ ذَلِكَ , عَبْدُ الأَعْلَى هُوَ ابْنُ عَامِرٍ الثَّعْلَبِيُّ غَيْرُهُ أَثْبَتُ مِنْهُ , وَحَدِيثُ أَبِي وَائِلٍ أَصَحُّ إِسْنَادًا عَنْ عُمَرَ مِنْهُ , رَوَاهُ الأَعْمَشُ ، وَمَنْصُورٌ ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ

Ibn Abu Laylo aytdi: Men Umarning huzurida edim. Shunda uning oldiga bir otliq kelib, hilolni koʻrganini aytdi. Bas, u odamlarga iftor qilishni buyurdi. Muhammad ibn Ali aytdi: Men Abu Nuʼaymga: «Ibn Abu Laylo Umardan eshitganmi?» dedim. U: «Bilmayman», dedi. Muhammad ibn Ali aytdi: Men Yahyo ibn Maʼinga: «Ibn Abu Laylo Umardan eshitganmi?» dedim, u buni tasdiqlamadi. Abdulaʼlo — u Ibn Omir as-Saʼlabiydir, undan boshqalar unga qaraganda ishonchliroqdir. Abu Voilning hadisi Umardan (kelgan) isnod jihatidan undan sahihroqdir; uni Aʼmash va Mansur Abu Voildan rivoyat qilganlar.Ибн Абу Лайло айтди: Мен Умарнинг ҳузурида эдим. Шунда унинг олдига бир отлиқ келиб, ҳилолни кўрганини айтди. Бас, у одамларга ифтор қилишни буюрди. Муҳаммад ибн Али айтди: Мен Абу Нуъаймга: «Ибн Абу Лайло Умардан эшитганми?» дедим. У: «Билмайман», деди. Муҳаммад ибн Али айтди: Мен Яҳё ибн Маъинга: «Ибн Абу Лайло Умардан эшитганми?» дедим, у буни тасдиқламади. Абдулаъло — у Ибн Омир ас-Саълабийдир, ундан бошқалар унга қараганда ишончлироқдир. Абу Воилнинг ҳадиси Умардан (келган) иснод жиҳатидан ундан саҳиҳроқдир; уни Аъмаш ва Мансур Абу Воилдан ривоят қилганлар.

نا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ إِمْلاءً , نا أَبُو الرَّبِيعِ الزَّهْرَانِيُّ ، نا حَفْصُ بْنُ أَبِي دَاوُدَ , عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى , عَنِ الْحَكَمِ , عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى , عَنْ عَلِيٍّ عَلَيْهِ السَّلامُ " أَنَّهُ جَمَعَ بَيْنَ الْحَجِّ وَالْعُمْرَةِ ، فَطَافَ لَهُمَا طَوَافًا وَاحِدًا , وَسَعَى لَهُمَا سَعْيَيْنِ , ثُمَّ قَالَ : هَكَذَا رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَعَلَ " . حَفْصُ بْنُ أَبِي دَاوُدَ ضَعِيفٌ , وَابْنُ أَبِي لَيْلَى رَدِيءُ الْحِفْظِ كَثِيرُ الْوَهْمِ

Ali (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u haj bilan umrani birga qildi, ikkovi uchun bitta tavof qildi va ikkovi uchun ikki marta saʼy qildi, soʻng: «Men Rasululloh ﷺni shunday qilganlarini koʻrgan edim», dedi. Hafs ibn Abu Dovud zaifdir, Ibn Abu Laylo esa hifzi yomon, vahmi koʻp kishidir.Али (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у ҳаж билан умрани бирга қилди, иккови учун битта тавоф қилди ва иккови учун икки марта саъй қилди, сўнг: «Мен Расулуллоҳ ﷺни шундай қилганларини кўрган эдим», деди. Ҳафс ибн Абу Довуд заифдир, Ибн Абу Лайло эса ҳифзи ёмон, ваҳми кўп кишидир.

ثنا أَبُو مُحَمَّدِ بْنُ صَاعِدٍ ، وَالْحُسَيْنُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ ، قَالا : نا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ , نا هُشَيْمٌ , نا ابْنُ أَبِي لَيْلَى , عَنْ عَطَاءٍ , عَنْ عَائِشَةَ , أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ سَمِعَ رَجُلا يُلَبِّي عَنْ شُبْرُمَةَ , فَقَالَ : " وَمَا شُبْرُمَةُ ؟ " ، قَالَ : فَذَكَرَ قَرَابَةً لَهُ , فَقَالَ : " أَحَجَجْتَ عَنْ نَفْسِكَ ؟ " ، قَالَ : فَقَالَ : لا , قَالَ : " فَاحْجُجْ عَنْ نَفْسِكَ , ثُمَّ احْجُجْ عَنْ شُبْرُمَةَ " . وَنا هُشَيْمٌ , نا خالِدٌ , عَنْ أَبِي قِلابَةَ , عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ , مثل حَدِيثِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ bir kishining Shubruma nomidan talbiya aytayotganini eshitdilar va: «Shubruma kim?» dedilar. U oʻzining bir qarindoshini zikr qildi. U zot: «Oʻzing uchun haj qilganmisan?» dedilar. U: «Yoʻq», dedi. U zot: «Unda oʻzing uchun haj qil, soʻng Shubruma nomidan haj qil», dedilar. Hushaym Xoliddan, u Abu Qilobadan, u Ibn Abbosdan Ibn Abu Laylo hadisi kabi rivoyat qildi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ бир кишининг Шубрума номидан талбия айтаётганини эшитдилар ва: «Шубрума ким?» дедилар. У ўзининг бир қариндошини зикр қилди. У зот: «Ўзинг учун ҳаж қилганмисан?» дедилар. У: «Йўқ», деди. У зот: «Унда ўзинг учун ҳаж қил, сўнг Шубрума номидан ҳаж қил», дедилар. Ҳушайм Холиддан, у Абу Қилобадан, у Ибн Аббосдан Ибн Абу Лайло ҳадиси каби ривоят қилди.

ثنا مُحَمَّدُ بْنُ مَخْلَدٍ ، نَا الْعَبَّاسُ بْنُ مُحَمَّدٍ , نَا عُمَرُ بْنُ حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ , عَنْ أَبِيهِ , عَنْ أَبِي عُمَيْسٍ , نَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ قَيْسِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الأَشْعَثِ , عَنْ أَبِيهِ , عَنْ جَدِّهِ , قَالَ : اشْتَرَى الأَشْعَثُ بْنُ قَيْسٍ رَقِيقًا مِنْ رَقِيقِ الْخُمُسِ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ بِعِشْرِينَ أَلْفًا , فَأَرْسَلَ عَبْدُ اللَّهِ فِي ثَمَنِهِمْ , قَالَ : إِنَّمَا أَخَذْتُهُمْ بِعَشَرَةِ آلافٍ , قَالَ عَبْدُ اللَّهِ : فَاخْتَرْ رَجُلا يَكُونُ بَيْنِي وَبَيْنَكَ , فَقَالَ الأَشْعَثُ : أَنْتَ بَيْنِي وَبَيْنَ نَفْسِكَ , قَالَ عَبْدُ اللَّهِ : فَإِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ , يَقُولُ : " إِذَا اخْتَلَفَ الْبَيِّعَانِ وَلَيْسَتْ بَيِّنَةٌ ، فَهُوَ مَا قَالَ رَبُّ السِّلْعَةِ أَوْ يَتَتَارَكَانِ " ، ثنا مُحَمَّدُ بْنُ مَخْلَدٍ , نَا عَبَّاسُ بْنُ مُحَمَّدٍ , نَا عُمَرُ بْنُ حَفْصٍ , نَا أَبِي , عَنْ أَبِي الْعُمَيْسِ , قَالَ : سَمِعْتُ الْقَاسِمَ , يَذْكُرُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ وَالأَشْعَثِ , مثل هَذَا سَوَاءٌ , وَرَفَعَهُ إِلَى النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ . وَرَوَاهُ عَمْرُو بْنُ قَيْسٍ , وَابْنُ أَبِي لَيْلَى , عَنِ الْقَاسِمِ , عَنْ أَبِيهِ , عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ

Abdurahmon ibn Qays ibn Muhammad ibn al-Ashʼas otasidan, u bobosidan rivoyat qiladi. U aytdi: Ashʼas ibn Qays Abdullohdan xumusdan tushgan qullardan yigirma mingga qullar sotib oldi. Soʻng Abdulloh ularning narxini soʻrab (odam) yubordi. U: «Men ularni faqat oʻn mingga olganman», dedi. Abdulloh: «Unday boʻlsa, men bilan sening oramizda (hakam boʻladigan) bir kishini tanla», dedi. Ashʼas: «Sen oʻzing men bilan oʻzingning orangda (hakam) boʻl», dedi. Abdulloh aytdi: Men Rasululloh ﷺ: «Agar ikki savdolashuvchi ixtilof qilsalar va oralarida dalil boʻlmasa, gap mol egasi aytgancha boʻladi yoki ikkalasi savdoni bekor qilishadi», deganlarini eshitganman. Abul Umays aytdi: Men al-Qosimning Abdulloh bilan Ashʼas haqida xuddi shunga oʻxshashini zikr qilganini eshitdim va u buni Nabiy ﷺga koʻtardi. Buni Amr ibn Qays va Ibn Abu Laylo ham al-Qosimdan, u otasidan, u Ibn Masʼuddan rivoyat qilishgan.Абдураҳмон ибн Қайс ибн Муҳаммад ибн ал-Ашъас отасидан, у бобосидан ривоят қилади. У айтди: Ашъас ибн Қайс Абдуллоҳдан хумусдан тушган қуллардан йигирма мингга қуллар сотиб олди. Сўнг Абдуллоҳ уларнинг нархини сўраб (одам) юборди. У: «Мен уларни фақат ўн мингга олганман», деди. Абдуллоҳ: «Ундай бўлса, мен билан сенинг орамизда (ҳакам бўладиган) бир кишини танла», деди. Ашъас: «Сен ўзинг мен билан ўзингнинг орангда (ҳакам) бўл», деди. Абдуллоҳ айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺ: «Агар икки савдолашувчи ихтилоф қилсалар ва ораларида далил бўлмаса, гап мол эгаси айтганча бўлади ёки иккаласи савдони бекор қилишади», деганларини эшитганман. Абул Умайс айтди: Мен ал-Қосимнинг Абдуллоҳ билан Ашъас ҳақида худди шунга ўхшашини зикр қилганини эшитдим ва у буни Набий ﷺга кўтарди. Буни Амр ибн Қайс ва Ибн Абу Лайло ҳам ал-Қосимдан, у отасидан, у Ибн Масъуддан ривоят қилишган.