Abu Hurayra Abdurrahmon ibn Saxr ad-Davsiy

حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ بْنُ مَهْدِيٍّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا حَكَمَ الْحَاكِمُ فَاجْتَهَدَ فَأَصَابَ فَلَهُ أَجْرَانِ وَإِذَا حَكَمَ فَأَخْطَأَ فَلَهُ أَجْرٌ وَاحِدٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِي وَعُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عَبْدِ الرَّزَّاقِ عَنْ مَعْمَرٍ عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Qozi hukm chiqarmoqchi boʻlib, ijtihod qilsa-yu toʻgʻri (hukm)ga yetsa, unga ikki ajr boʻladi. Hukm chiqarib, xato qilsa, unga bir ajr boʻladi». Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi bu yoʻldan (kelishi jihatidan) hasan gʻaribdir. Biz uni Sufyon as-Savriydan, (u) Yahyo ibn Saiddan (rivoyat qilgan) tarzda faqat Abdurrazzoqning Maʼmardan, (u) Sufyon as-Savriydan (rivoyat qilgan) hadisi orqaligina bilamiz.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Қози ҳукм чиқармоқчи бўлиб, ижтиҳод қилса-ю тўғри (ҳукм)га етса, унга икки ажр бўлади. Ҳукм чиқариб, хато қилса, унга бир ажр бўлади». Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси бу йўлдан (келиши жиҳатидан) ҳасан ғарибдир. Биз уни Суфён ас-Саврийдан, (у) Яҳё ибн Саиддан (ривоят қилган) тарзда фақат Абдурраззоқнинг Маъмардан, (у) Суфён ас-Саврийдан (ривоят қилган) ҳадиси орқалигина биламиз.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ عُمَرَ بْنِ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ لَعَنَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الرَّاشِي وَالْمُرْتَشِي فِي الْحُكْمِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَعَائِشَةَ وَابْنِ حَدِيدَةَ وَأُمِّ سَلَمَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَلاَ يَصِحُّ ‏.‏ قَالَ وَسَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ يَقُولُ حَدِيثُ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَحْسَنُ شَيْءٍ فِي هَذَا الْبَابِ وَأَصَحُّ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ hukmda pora beruvchini ham, pora oluvchini ham laʼnatladilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasandir. Bu hadis Abu Salama ibn Abdurrahmondan, u Abdulloh ibn Amrdan, u Nabiy ﷺdan ham rivoyat qilingan. Yana Abu Salamadan, u otasidan, u Nabiy ﷺdan deb ham rivoyat qilingan, biroq bu sahih emas. (Abu Iso) aytdi: Men Abdulloh ibn Abdurrahmonning: «Abu Salamaning Abdulloh ibn Amrdan, uning Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan hadisi bu bobdagi eng yaxshi va eng sahih (rivoyat)dir», deganini eshitdim.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ҳукмда пора берувчини ҳам, пора олувчини ҳам лаънатладилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасандир. Бу ҳадис Абу Салама ибн Абдурраҳмондан, у Абдуллоҳ ибн Амрдан, у Набий ﷺдан ҳам ривоят қилинган. Яна Абу Саламадан, у отасидан, у Набий ﷺдан деб ҳам ривоят қилинган, бироқ бу саҳиҳ эмас. (Абу Исо) айтди: Мен Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмоннинг: «Абу Саламанинг Абдуллоҳ ибн Амрдан, унинг Набий ﷺдан ривоят қилган ҳадиси бу бобдаги энг яхши ва энг саҳиҳ (ривоят)дир», деганини эшитдим.

حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ حَدَّثَنِي رَبِيعَةُ بْنُ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالْيَمِينِ مَعَ الشَّاهِدِ الْوَاحِدِ ‏.‏ قَالَ رَبِيعَةُ وَأَخْبَرَنِي ابْنٌ لِسَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ قَالَ وَجَدْنَا فِي كِتَابِ سَعْدٍ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَضَى بِالْيَمِينِ مَعَ الشَّاهِدِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَجَابِرٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَسُرَّقَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَضَى بِالْيَمِينِ مَعَ الشَّاهِدِ الْوَاحِدِ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ bitta guvoh bilan birga qasam (keltirish asosida) hukm qildilar. Rabiya (rivoyatchilardan biri) aytdi: Saʼd ibn Ubodaning bir oʻgli menga xabar berib: «Biz Saʼdning kitobida Nabiy ﷺ guvoh bilan birga qasam (asosida) hukm qilganlarini topdik», dedi. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning Nabiy ﷺ bitta guvoh bilan birga qasam (asosida) hukm qilganlari haqidagi hadisi hasan gʻaribdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ битта гувоҳ билан бирга қасам (келтириш асосида) ҳукм қилдилар. Рабия (ривоятчилардан бири) айтди: Саъд ибн Убоданинг бир ўгли менга хабар бериб: «Биз Саъднинг китобида Набий ﷺ гувоҳ билан бирга қасам (асосида) ҳукм қилганларини топдик», деди. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг Набий ﷺ битта гувоҳ билан бирга қасам (асосида) ҳукм қилганлари ҳақидаги ҳадиси ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ خَشْرَمٍ، أَخْبَرَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ النَّضْرِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ بَشِيرِ بْنِ نَهِيكٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ أَعْتَقَ نَصِيبًا - أَوْ قَالَ شِقْصًا فِي مَمْلُوكٍ فَخَلاَصُهُ فِي مَالِهِ إِنْ كَانَ لَهُ مَالٌ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ مَالٌ قُوِّمَ قِيمَةَ عَدْلٍ ثُمَّ يُسْتَسْعَى فِي نَصِيبِ الَّذِي لَمْ يُعْتِقْ غَيْرَ مَشْقُوقٍ عَلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ، نَحْوَهُ وَقَالَ ‏"‏ شَقِيصًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهَكَذَا رَوَى أَبَانُ بْنُ يَزِيدَ، عَنْ قَتَادَةَ، مِثْلَ رِوَايَةِ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ ‏.‏ وَرَوَى شُعْبَةُ، هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ قَتَادَةَ، وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ أَمْرَ السِّعَايَةِ ‏.‏ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي السِّعَايَةِ فَرَأَى بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ السِّعَايَةَ فِي هَذَا ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ وَبِهِ يَقُولُ إِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَدْ قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِذَا كَانَ الْعَبْدُ بَيْنَ الرَّجُلَيْنِ فَأَعْتَقَ أَحَدُهُمَا نَصِيبَهُ فَإِنْ كَانَ لَهُ مَالٌ غَرِمَ نَصِيبَ صَاحِبِهِ وَعَتَقَ الْعَبْدَ مِنْ مَالِهِ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ مَالٌ عَتَقَ مِنَ الْعَبْدِ مَا عَتَقَ وَلاَ يُسْتَسْعَى ‏.‏ وَقَالُوا بِمَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَهَذَا قَوْلُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ وَبِهِ يَقُولُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim qulda boʻlgan ulushini — yoki: boʻlagini — ozod qilsa, agar moli boʻlsa, u (qulning) ozodligi oʻz mol-mulkidan (toʻlanadi). Agar moli boʻlmasa, (qul) adolatli baho bilan baholanadi, soʻng (qul) ozod qilinmagan ulush (egasining haqqini toʻlash uchun) qiynalmagan holda ishlab topishga qoʻyiladi», dedilar. (Boshqa bir sanad bilan) shunga oʻxshash (rivoyat keltirildi) va unda «boʻlagini» deyildi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Abon ibn Yazid ham Qatodadan Said ibn Abu Aruba rivoyatiga oʻxshash rivoyat qilgan. Shuʼba bu hadisni Qatodadan rivoyat qilib, unda ishlab topish masalasini zikr qilmagan. Ilm ahli ishlab topish (masalasi)da ixtilof qilgan: baʼzi ilm ahli bunda ishlab topishni (joiz deb) koʻrgan. Bu Sufyon as-Savriy va Kufa ahlining soʻzidir, Ishoq ham shu (fikr)ni aytadi. Baʼzi ilm ahli esa aytishicha: Qul ikki kishi orasida (sherik) boʻlsa, ulardan biri oʻz ulushini ozod qilsa, agar uning moli boʻlsa, sherigining ulushini toʻlab beradi va qul uning moli (hisobidan) ozod boʻladi. Agar moli boʻlmasa, quldan ozod qilingani miqdorigina ozod boʻladi va ishlab topishga qoʻyilmaydi. Ular Ibn Umardan, uning Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan (hadisi) bilan (hujjat keltirib) aytganlar. Bu Madina ahlining soʻzidir, Molik ibn Anas, Shofiiy va Ahmad ham shuni aytadilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким қулда бўлган улушини — ёки: бўлагини — озод қилса, агар моли бўлса, у (қулнинг) озодлиги ўз мол-мулкидан (тўланади). Агар моли бўлмаса, (қул) адолатли баҳо билан баҳоланади, сўнг (қул) озод қилинмаган улуш (эгасининг ҳаққини тўлаш учун) қийналмаган ҳолда ишлаб топишга қўйилади», дедилар. (Бошқа бир санад билан) шунга ўхшаш (ривоят келтирилди) ва унда «бўлагини» дейилди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Абон ибн Язид ҳам Қатодадан Саид ибн Абу Аруба ривоятига ўхшаш ривоят қилган. Шуъба бу ҳадисни Қатодадан ривоят қилиб, унда ишлаб топиш масаласини зикр қилмаган. Илм аҳли ишлаб топиш (масаласи)да ихтилоф қилган: баъзи илм аҳли бунда ишлаб топишни (жоиз деб) кўрган. Бу Суфён ас-Саврий ва Куфа аҳлининг сўзидир, Ишоқ ҳам шу (фикр)ни айтади. Баъзи илм аҳли эса айтишича: Қул икки киши орасида (шерик) бўлса, улардан бири ўз улушини озод қилса, агар унинг моли бўлса, шеригининг улушини тўлаб беради ва қул унинг моли (ҳисобидан) озод бўлади. Агар моли бўлмаса, қулдан озод қилингани миқдоригина озод бўлади ва ишлаб топишга қўйилмайди. Улар Ибн Умардан, унинг Набий ﷺдан ривоят қилган (ҳадиси) билан (ҳужжат келтириб) айтганлар. Бу Мадина аҳлининг сўзидир, Молик ибн Анас, Шофиий ва Аҳмад ҳам шуни айтадилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَأَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، - الْمَعْنَى وَاحِدٌ - قَالاَ حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْيَمِينُ عَلَى مَا يُصَدِّقُكَ بِهِ صَاحِبُكَ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ قُتَيْبَةُ ‏"‏ عَلَى مَا صَدَّقَكَ عَلَيْهِ صَاحِبُكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ هُشَيْمٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ ‏.‏ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي صَالِحٍ هُوَ أَخُو سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ أَنَّهُ قَالَ إِذَا كَانَ الْمُسْتَحْلِفُ ظَالِمًا فَالنِّيَّةُ نِيَّةُ الْحَالِفِ وَإِذَا كَانَ الْمُسْتَحْلِفُ مَظْلُومًا فَالنِّيَّةُ نِيَّةُ الَّذِي اسْتَحْلَفَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Qasam — sherigʻing seni tasdiqlaydigan narsa asosidadir», dedilar. Qutayba esa: «Sherigʻing seni unda tasdiqlagan narsa asosidadir», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir, uni faqat Hushaymning Abdulloh ibn Abu Solihdan rivoyatidan bilamiz. Abdulloh ibn Abu Solih — Suhayl ibn Abu Solihning akasidir. Baʼzi ilm ahli shunga amal qilganlar, Ahmad va Ishoq ham shuni aytadilar. Ibrohim an-Naxaiydan rivoyat qilinishicha, u: «Agar qasam ichirayotgan kishi zolim boʻlsa, niyat — qasam ichuvchining niyatidir. Agar qasam ichirayotgan kishi mazlum boʻlsa, niyat — qasam ichirgan kishining niyatidir», degan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Қасам — шериғинг сени тасдиқлайдиган нарса асосидадир», дедилар. Қутайба эса: «Шериғинг сени унда тасдиқлаган нарса асосидадир», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, уни фақат Ҳушаймнинг Абдуллоҳ ибн Абу Солиҳдан ривоятидан биламиз. Абдуллоҳ ибн Абу Солиҳ — Суҳайл ибн Абу Солиҳнинг акасидир. Баъзи илм аҳли шунга амал қилганлар, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар. Иброҳим ан-Нахаийдан ривоят қилинишича, у: «Агар қасам ичираётган киши золим бўлса, ният — қасам ичувчининг ниятидир. Агар қасам ичираётган киши мазлум бўлса, ният — қасам ичирган кишининг ниятидир», деган.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنِ الْمُثَنَّى بْنِ سَعِيدٍ الضُّبَعِيِّ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ بَشِيرِ بْنِ نَهِيكٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اجْعَلُوا الطَّرِيقَ سَبْعَةَ أَذْرُعٍ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Yoʻlni yetti tirsak (kenglikda) qilinglar», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Йўлни етти тирсак (кенгликда) қилинглар», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا الْمُثَنَّى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ بُشَيْرِ بْنِ كَعْبٍ الْعَدَوِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا تَشَاجَرْتُمْ فِي الطَّرِيقِ فَاجْعَلُوهُ سَبْعَةَ أَذْرُعٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ وَكِيعٍ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ بُشَيْرِ بْنِ كَعْبٍ الْعَدَوِيِّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَرَوَى بَعْضُهُمْ هَذَا عَنْ قَتَادَةَ عَنْ بَشِيرِ بْنِ نَهِيكٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ وَهُوَ غَيْرُ مَحْفُوظٍ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Agar yoʻl haqida ixtilof qilsangiz, uni yetti tirsak (kenglikda) qilinglar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu (rivoyat) Vakiʼning hadisidan sahihroqdir. (U yana) aytdi: Bu bobda Ibn Abbosdan ham (hadis) bor. Abu Iso aytdi: Bushayr ibn Kaʼb al-Adaviyning Abu Hurayradan (qilgan) hadisi hasan sahihdir. Baʼzilari buni Qatodadan, u Bashir ibn Nahikdan, u Abu Hurayradan rivoyat qilganlar. Bu (rivoyat) mahfuz (saqlangan, ishonchli) emas.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Агар йўл ҳақида ихтилоф қилсангиз, уни етти тирсак (кенгликда) қилинглар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу (ривоят) Вакиънинг ҳадисидан саҳиҳроқдир. (У яна) айтди: Бу бобда Ибн Аббосдан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Бушайр ибн Каъб ал-Адавийнинг Абу Ҳурайрадан (қилган) ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Баъзилари буни Қатодадан, у Башир ибн Наҳикдан, у Абу Ҳурайрадан ривоят қилганлар. Бу (ривоят) маҳфуз (сақланган, ишончли) эмас.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، رضى الله عنه أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا مَاتَ الإِنْسَانُ انْقَطَعَ عَمَلُهُ إِلاَّ مِنْ ثَلاَثٍ صَدَقَةٌ جَارِيَةٌ وَعِلْمٌ يُنْتَفَعُ بِهِ وَوَلَدٌ صَالِحٌ يَدْعُو لَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Inson vafot etganda, uning amali uchta narsadan boshqasi uziladi: davom etib turadigan sadaqa, foydalaniladigan ilm va unga duo qiladigan solih farzand», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Инсон вафот этганда, унинг амали учта нарсадан бошқаси узилади: давом этиб турадиган садақа, фойдаланиладиган илм ва унга дуо қиладиган солиҳ фарзанд», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْعَجْمَاءُ جُرْحُهَا جُبَارٌ وَالْبِئْرُ جُبَارٌ وَالْمَعْدِنُ جُبَارٌ وَفِي الرِّكَازِ الْخُمُسُ ‏"‏ ‏.‏ حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، وَأَبِي، سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَعَمْرِو بْنِ عَوْفٍ الْمُزَنِيِّ وَعُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ حَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ حَدَّثَنَا مَعْنٌ قَالَ أَخْبَرَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَتَفْسِيرُ حَدِيثِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْعَجْمَاءُ جُرْحُهَا جُبَارٌ ‏"‏ ‏.‏ يَقُولُ هَدَرٌ لاَ دِيَةَ فِيهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَمَعْنَى قَوْلِهِ ‏"‏ الْعَجْمَاءُ جُرْحُهَا جُبَارٌ ‏"‏ ‏.‏ فَسَّرَ ذَلِكَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالُوا الْعَجْمَاءُ الدَّابَّةُ الْمُنْفَلِتَةُ مِنْ صَاحِبِهَا فَمَا أَصَابَتْ فِي انْفِلاَتِهَا فَلاَ غُرْمَ عَلَى صَاحِبِهَا ‏.‏ ‏"‏ وَالْمَعْدِنُ جُبَارٌ ‏"‏ ‏.‏ يَقُولُ إِذَا احْتَفَرَ الرَّجُلُ مَعْدِنًا فَوَقَعَ فِيهَا إِنْسَانٌ فَلاَ غُرْمَ عَلَيْهِ وَكَذَلِكَ الْبِئْرُ إِذَا احْتَفَرَهَا الرَّجُلُ لِلسَّبِيلِ فَوَقَعَ فِيهَا إِنْسَانٌ فَلاَ غُرْمَ عَلَى صَاحِبِهَا ‏.‏ ‏"‏ وَفِي الرِّكَازِ الْخُمُسُ ‏"‏ ‏.‏ وَالرِّكَازُ مَا وُجِدَ فِي دَفْنِ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ ‏.‏ فَمَنْ وَجَدَ رِكَازًا أَدَّى مِنْهُ الْخُمُسَ إِلَى السُّلْطَانِ وَمَا بَقِيَ فَهُوَ لَهُ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Hayvonning (yetkazgan) jarohati behuda (bekorga ketadi), quduq behuda, kon behuda, rikozda esa beshdan bir (zakot bor)», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahihdir. Bu bobda Jobir, Amr ibn Avf al-Muzaniy va Uboda ibn Somitdan ham (rivoyatlar) bor. Mol ibn Anas: «Nabiy ﷺning ‹hayvonning jarohati behuda› degan soʻzlari behuda (ketadi), unda diyat yoʻq, degani», dedi. Abu Iso aytdi: «Hayvonning jarohati behuda» degan soʻzlarining maʼnosini baʼzi ahli ilm shunday tushuntirdilar: hayvon — egasidan boshqarib boʻlmay qochib ketgan hayvon boʻlib, u qochgan paytida nimaiki zarar yetkazsa, egasiga toʻlov yoʻq. «Kon behuda» — yaʼni kishi kon qazib, unga bir odam yiqilib tushsa, unga toʻlov yoʻq. Quduq ham shunday: kishi (umumiy) yoʻl uchun quduq qazib, unga bir odam yiqilib tushsa, egasiga toʻlov yoʻq. «Rikozda beshdan bir» — rikoz johiliyat ahlining koʻmib ketgan (xazinasi)dir. Kim rikoz topsa, undan beshdan birini sultonga topshiradi, qolgani esa oʻzimiki boʻladi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳайвоннинг (етказган) жароҳати беҳуда (бекорга кетади), қудуқ беҳуда, кон беҳуда, рикозда эса бешдан бир (закот бор)», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Бу бобда Жобир, Амр ибн Авф ал-Музаний ва Убода ибн Сомитдан ҳам (ривоятлар) бор. Мол ибн Анас: «Набий ﷺнинг ‹ҳайвоннинг жароҳати беҳуда› деган сўзлари беҳуда (кетади), унда дият йўқ, дегани», деди. Абу Исо айтди: «Ҳайвоннинг жароҳати беҳуда» деган сўзларининг маъносини баъзи аҳли илм шундай тушунтирдилар: ҳайвон — эгасидан бошқариб бўлмай қочиб кетган ҳайвон бўлиб, у қочган пайтида нимаики зарар етказса, эгасига тўлов йўқ. «Кон беҳуда» — яъни киши кон қазиб, унга бир одам йиқилиб тушса, унга тўлов йўқ. Қудуқ ҳам шундай: киши (умумий) йўл учун қудуқ қазиб, унга бир одам йиқилиб тушса, эгасига тўлов йўқ. «Рикозда бешдан бир» — рикоз жоҳилият аҳлининг кўмиб кетган (хазинаси)дир. Ким рикоз топса, ундан бешдан бирини султонга топширади, қолгани эса ўзимики бўлади.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا مَعْدِيُّ بْنُ سُلَيْمَانَ، هُوَ الْبَصْرِيُّ عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَلاَ مَنْ قَتَلَ نَفْسًا مُعَاهِدَةً لَهُ ذِمَّةُ اللَّهِ وَذِمَّةُ رَسُولِهِ فَقَدْ أَخْفَرَ بِذِمَّةِ اللَّهِ فَلاَ يَرَحْ رَائِحَةَ الْجَنَّةِ وَإِنَّ رِيحَهَا لَيُوجَدُ مِنْ مَسِيرَةِ سَبْعِينَ خَرِيفًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي بَكْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Ogoh boʻlinglarki, kim Allohning zimmasi va Rasulining zimmasida boʻlgan ahddor (muohad)ni oʻldirsa, u Allohning zimmasini buzibdi. Bas, u jannatning hidini ham hidlay olmaydi. Holbuki, uning (jannatning) hidi yetmish yillik masofadan ham sezilib turadi», dedilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Abu Bakradan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir va u Abu Hurayradan, u Paygʻambar ﷺdan boshqa vajhlar bilan ham rivoyat qilingan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Огоҳ бўлингларки, ким Аллоҳнинг зиммаси ва Расулининг зиммасида бўлган аҳддор (муоҳад)ни ўлдирса, у Аллоҳнинг зиммасини бузибди. Бас, у жаннатнинг ҳидини ҳам ҳидлай олмайди. Ҳолбуки, унинг (жаннатнинг) ҳиди етмиш йиллик масофадан ҳам сезилиб туради», дедилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Абу Бакрадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир ва у Абу Ҳурайрадан, у Пайғамбар ﷺдан бошқа важҳлар билан ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، وَيَحْيَى بْنُ مُوسَى، قَالاَ حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ، حَدَّثَنِي أَبُو سَلَمَةَ، حَدَّثَنِي أَبُو هُرَيْرَةَ، قَالَ لَمَّا فَتَحَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مَكَّةَ قَامَ فِي النَّاسِ فَحَمِدَ اللَّهَ وَأَثْنَى عَلَيْهِ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ وَمَنْ قُتِلَ لَهُ قَتِيلٌ فَهُوَ بِخَيْرِ النَّظَرَيْنِ إِمَّا أَنْ يَعْفُوَ وَإِمَّا أَنْ يَقْتُلَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ وَائِلِ بْنِ حُجْرٍ وَأَنَسٍ وَأَبِي شُرَيْحٍ خُوَيْلِدِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Alloh Rasuliga Makkani fath qilib bergach, u zot odamlar orasida turib, Allohga hamd va sano aytdilar, soʻng: ‹Kimning (yaqini) oʻldirilgan boʻlsa, u ikki (yaxshilik) tanlovning yaxshisidan birini (tanlash) huquqiga ega: yo afv qilsin, yoki (qotilni) oʻldirsin›, dedilar», dedi. (Roviy) aytdi: Bu bobda Voil ibn Hujr, Anas va Abu Shurayh Xuvaylid ibn Amrdan ham (rivoyatlar) bor.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Аллоҳ Расулига Маккани фатҳ қилиб бергач, у зот одамлар орасида туриб, Аллоҳга ҳамд ва сано айтдилар, сўнг: ‹Кимнинг (яқини) ўлдирилган бўлса, у икки (яхшилик) танловнинг яхшисидан бирини (танлаш) ҳуқуқига эга: ё афв қилсин, ёки (қотилни) ўлдирсин›, дедилар», деди. (Ровий) айтди: Бу бобда Воил ибн Ҳужр, Анас ва Абу Шурайҳ Хувайлид ибн Амрдан ҳам (ривоятлар) бор.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قُتِلَ رَجُلٌ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَدُفِعَ الْقَاتِلُ إِلَى وَلِيِّهِ فَقَالَ الْقَاتِلُ يَا رَسُولَ اللَّهِ وَاللَّهِ مَا أَرَدْتُ قَتْلَهُ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَمَا إِنَّهُ إِنْ كَانَ صَادِقًا فَقَتَلْتَهُ دَخَلْتَ النَّارَ ‏"‏ ‏.‏ فَخَلَّى عَنْهُ الرَّجُلُ ‏.‏ قَالَ وَكَانَ مَكْتُوفًا بِنِسْعَةٍ ‏.‏ قَالَ فَخَرَجَ يَجُرُّ نِسْعَتَهُ ‏.‏ قَالَ فَكَانَ يُسَمَّى ذَا النِّسْعَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالنِّسْعَةُ حَبْلٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺ zamonida bir kishi oʻldirildi, qotil esa (oʻldirilganning) valiysiga topshirildi. Qotil: ‹Yo Rasululloh, Allohga qasamki, men uni oʻldirishni qasd qilgan emasdim›, dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: ‹Agar u rost soʻzlovchi boʻlsa-yu, sen uni oʻldirsang, doʻzaxga kirasan›, dedilar. Bas, u kishi (valiy qotilni) qoʻyib yubordi», dedi. (Roviy) aytdi: U (qotil) tasma (nisʼa) bilan qoʻllari bogʻlangan edi. (Roviy) aytdi: U tasmasini sudragan holda chiqib ketdi. (Roviy) aytdi: Shu sababli u Zun-Nisʼa (tasma egasi) deb atalar edi. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir. Nisʼa esa arqondir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺ замонида бир киши ўлдирилди, қотил эса (ўлдирилганнинг) валийсига топширилди. Қотил: ‹Ё Расулуллоҳ, Аллоҳга қасамки, мен уни ўлдиришни қасд қилган эмасдим›, деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: ‹Агар у рост сўзловчи бўлса-ю, сен уни ўлдирсанг, дўзахга кирасан›, дедилар. Бас, у киши (валий қотилни) қўйиб юборди», деди. (Ровий) айтди: У (қотил) тасма (нисъа) билан қўллари боғланган эди. (Ровий) айтди: У тасмасини судраган ҳолда чиқиб кетди. (Ровий) айтди: Шу сабабли у Зун-Нисъа (тасма эгаси) деб аталар эди. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Нисъа эса арқондир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ سَعِيدٍ الْكِنْدِيُّ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي زَائِدَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَضَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الْجَنِينِ بِغُرَّةٍ عَبْدٍ أَوْ أَمَةٍ ‏.‏ فَقَالَ الَّذِي قُضِيَ عَلَيْهِ أَنُعْطِي مَنْ لاَ شَرِبَ وَلاَ أَكَلَ وَلاَ صَاحَ فَاسْتَهَلَّ فَمِثْلُ ذَلِكَ يُطَلُّ ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ هَذَا لَيَقُولُ بِقَوْلِ شَاعِرٍ بَلْ فِيهِ غُرَّةٌ عَبْدٌ أَوْ أَمَةٌ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ حَمَلِ بْنِ مَالِكِ بْنِ النَّابِغَةِ وَالْمُغِيرَةِ بْنِ شُعْبَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمُ الْغُرَّةُ عَبْدٌ أَوْ أَمَةٌ أَوْ خَمْسُمِائَةِ دِرْهَمٍ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ أَوْ فَرَسٌ أَوْ بَغْلٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U: «Rasululloh ﷺ janin (homila) toʻgʻrisida bir qul yoki choʻri (boʻlgan gʻurra) hukmini qildilar. Shunda oʻ ziga (toʻlash) hukm qilingan kishi: ‹Ichmagan, yemagan, ovoz ham chiqarmagan, yigʻlamagan kishi uchun toʻlaymizmi? Bunday (qon)ga hadar (bekorga) deyiladi-ku›, dedi. Shunda Paygʻambar ﷺ: ‹Bu kishi shoirning soʻzini aytayotir. Yoʻq, balki unda gʻurra — qul yoki choʻri (vojib)dir›, dedilar», dedi. Bu bobda Hamal ibn Molik ibn an-Nobigʻa va Mugʻiyra ibn Shuʼbadan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Ahli ilm huzurida amal mana shunga koʻradir. Ularning baʼzilari: gʻurra — qul yoki choʻri yoki besh yuz dirhamdir, deganlar. Baʼzilari: yoki ot yoki xachirdir, deganlar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У: «Расулуллоҳ ﷺ жанин (ҳомила) тўғрисида бир қул ёки чўри (бўлган ғурра) ҳукмини қилдилар. Шунда ў зига (тўлаш) ҳукм қилинган киши: ‹Ичмаган, емаган, овоз ҳам чиқармаган, йиғламаган киши учун тўлаймизми? Бундай (қон)га ҳадар (бекорга) дейилади-ку›, деди. Шунда Пайғамбар ﷺ: ‹Бу киши шоирнинг сўзини айтаётир. Йўқ, балки унда ғурра — қул ёки чўри (вожиб)дир›, дедилар», деди. Бу бобда Ҳамал ибн Молик ибн ан-Нобиға ва Муғийра ибн Шуъбадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Аҳли илм ҳузурида амал мана шунга кўрадир. Уларнинг баъзилари: ғурра — қул ёки чўри ёки беш юз дирҳамдир, деганлар. Баъзилари: ёки от ёки хачирдир, деганлар.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ جَاءَ مَاعِزٌ الأَسْلَمِيُّ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ إِنَّهُ قَدْ زَنَى ‏.‏ فَأَعْرَضَ عَنْهُ ثُمَّ جَاءَ مِنْ شِقِّهِ الآخَرِ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّهُ قَدْ زَنَى ‏.‏ فَأَعْرَضَ عَنْهُ ثُمَّ جَاءَ مِنْ شِقِّهِ الآخَرِ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّهُ قَدْ زَنَى ‏.‏ فَأَمَرَ بِهِ فِي الرَّابِعَةِ فَأُخْرِجَ إِلَى الْحَرَّةِ فَرُجِمَ بِالْحِجَارَةِ فَلَمَّا وَجَدَ مَسَّ الْحِجَارَةِ فَرَّ يَشْتَدُّ حَتَّى مَرَّ بِرَجُلٍ مَعَهُ لَحْىُ جَمَلٍ فَضَرَبَهُ بِهِ وَضَرَبَهُ النَّاسُ حَتَّى مَاتَ فَذَكَرُوا ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ فَرَّ حِينَ وَجَدَ مَسَّ الْحِجَارَةِ وَمَسَّ الْمَوْتِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَلاَّ تَرَكْتُمُوهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ وَرُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ هَذَا ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Moiz al-Aslamiy Rasululloh ﷺning huzurlariga kelib: «Albatta u (yaʼni oʻzim) zino qildi», dedi. Shunda (u zot) undan yuz oʻgirdilar. Soʻng u boshqa tomonidan kelib: «Yo Rasululloh, albatta u zino qildi», dedi. (U zot) yana undan yuz oʻgirdilar. Soʻng u yana boshqa tomonidan kelib: «Yo Rasululloh, albatta u zino qildi», dedi. Toʻrtinchi marotabada (u zot) uning (toshboʻron qilinishiga) buyurdilar, shunda u Harra (degan joy)ga olib chiqildi va toshlar bilan toshboʻron qilindi. U toshlarning tegishini his qilgach, tez yugurib qochdi, hatto qoʻlida tuya jagʻ suyagi boʻlgan bir kishining oldidan oʻtdi, u kishi uni oʻsha (suyak) bilan urdi, odamlar ham uni urdilar, hatto u oʻldi. Soʻng ular toshlarning tegishini va oʻlim (alami)ni his qilgach uning qochib ketganini Rasululloh ﷺga aytib berishdi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Uni qoʻyib yuborsangiz boʻlmasmidi?» dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. (Bu hadis) Abu Hurayradan boshqa yoʻnalishlar bilan ham rivoyat qilingan. Bu hadis az-Zuhriydan, u Abu Salamadan, u Jobir ibn Abdullohdan, u Nabiy ﷺdan ham shunga oʻxshash rivoyat qilingan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Моиз ал-Асламий Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига келиб: «Албатта у (яъни ўзим) зино қилди», деди. Шунда (у зот) ундан юз ўгирдилар. Сўнг у бошқа томонидан келиб: «Ё Расулуллоҳ, албатта у зино қилди», деди. (У зот) яна ундан юз ўгирдилар. Сўнг у яна бошқа томонидан келиб: «Ё Расулуллоҳ, албатта у зино қилди», деди. Тўртинчи маротабада (у зот) унинг (тошбўрон қилинишига) буюрдилар, шунда у Ҳарра (деган жой)га олиб чиқилди ва тошлар билан тошбўрон қилинди. У тошларнинг тегишини ҳис қилгач, тез югуриб қочди, ҳатто қўлида туя жағ суяги бўлган бир кишининг олдидан ўтди, у киши уни ўша (суяк) билан урди, одамлар ҳам уни урдилар, ҳатто у ўлди. Сўнг улар тошларнинг тегишини ва ўлим (алами)ни ҳис қилгач унинг қочиб кетганини Расулуллоҳ ﷺга айтиб беришди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Уни қўйиб юборсангиз бўлмасмиди?» дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. (Бу ҳадис) Абу Ҳурайрадан бошқа йўналишлар билан ҳам ривоят қилинган. Бу ҳадис аз-Зуҳрийдан, у Абу Саламадан, у Жобир ибн Абдуллоҳдан, у Набий ﷺдан ҳам шунга ўхшаш ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، حَدَّثَنَا أَبُو خَالِدٍ الأَحْمَرُ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا زَنَتْ أَمَةُ أَحَدِكُمْ فَلْيَجْلِدْهَا ثَلاَثًا بِكِتَابِ اللَّهِ فَإِنْ عَادَتْ فَلْيَبِعْهَا وَلَوْ بِحَبْلٍ مِنْ شَعَرٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَزَيْدِ بْنِ خَالِدٍ وَشِبْلٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَالِكٍ الأَوْسِيِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ عَنْهُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ رَأَوْا أَنْ يُقِيمَ الرَّجُلُ الْحَدَّ عَلَى مَمْلُوكِهِ دُونَ السُّلْطَانِ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ يُرْفَعُ إِلَى السُّلْطَانِ وَلاَ يُقِيمُ الْحَدَّ هُوَ بِنَفْسِهِ ‏.‏ وَالْقَوْلُ الأَوَّلُ أَصَحُّ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Birortangizning choʻrisi zino qilsa, Allohning Kitobi (hukmi) bilan uni uch (marta) qamchilasin. Yana (zino) qaytarsa, gar bir tola arqonga boʻlsa-da, uni sotsin», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Ali, Abu Hurayra, Zayd ibn Xolid va Shibldan, u Abdulloh ibn Molik al-Avsiydan (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayra hadisi hasan sahih hadisdir, undan bir necha tariqda rivoyat qilingan. Nabiy ﷺ sahobalaridan baʼzi ilm ahli va boshqalar nazdida shu boʻyicha amal qilinadi; ular kishi oʻz qulining hadini sulton(hokim)siz oʻzi tatbiq etishini (joiz) deb koʻrganlar, bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Baʼzilari: «Sultonga koʻtariladi (topshiriladi), uning oʻzi hadni tatbiq etmaydi», deganlar. Birinchi soʻz sahihroqdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бирортангизнинг чўриси зино қилса, Аллоҳнинг Китоби (ҳукми) билан уни уч (марта) қамчиласин. Яна (зино) қайтарса, гар бир тола арқонга бўлса-да, уни сотсин», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Али, Абу Ҳурайра, Зайд ибн Холид ва Шиблдан, у Абдуллоҳ ибн Молик ал-Авсийдан (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайра ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир, ундан бир неча тариқда ривоят қилинган. Набий ﷺ саҳобаларидан баъзи илм аҳли ва бошқалар наздида шу бўйича амал қилинади; улар киши ўз қулининг ҳадини султон(ҳоким)сиз ўзи татбиқ этишини (жоиз) деб кўрганлар, бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзилари: «Султонга кўтарилади (топширилади), унинг ўзи ҳадни татбиқ этмайди», деганлар. Биринчи сўз саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَرَّمَ كُلَّ ذِي نَابٍ مِنَ السِّبَاعِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ وَهُوَ قَوْلُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ yirtqich hayvonlardan boʻlgan har bir oziq tishli (jonzot)ni harom qildilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Paygʻambar ﷺning ashoblari va boshqalardan boʻlgan ilm ahlining koʻpchiligi shu (rivoyat) boʻyicha amal qiladilar. Bu Abdulloh ibn Muborak, Shofeiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ йиртқич ҳайвонлардан бўлган ҳар бир озиқ тишли (жонзот)ни ҳаром қилдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Пайғамбар ﷺнинг ашоблари ва бошқалардан бўлган илм аҳлининг кўпчилиги шу (ривоят) бўйича амал қиладилар. Бу Абдуллоҳ ибн Муборак, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ قَتَلَ وَزَغَةً بِالضَّرْبَةِ الأُولَى كَانَ لَهُ كَذَا وَكَذَا حَسَنَةً فَإِنْ قَتَلَهَا فِي الضَّرْبَةِ الثَّانِيَةِ كَانَ لَهُ كَذَا وَكَذَا حَسَنَةً فَإِنْ قَتَلَهَا فِي الضَّرْبَةِ الثَّالِثَةِ كَانَ لَهُ كَذَا وَكَذَا حَسَنَةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَسَعْدٍ وَعَائِشَةَ وَأُمِّ شَرِيكٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim kaltakesakni birinchi zarbada oʻldirsa, unga ancha-muncha savob boʻladi; agar uni ikkinchi zarbada oʻldirsa, unga ancha-muncha savob boʻladi; agar uni uchinchi zarbada oʻldirsa, unga ancha-muncha savob boʻladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким калтакесакни биринчи зарбада ўлдирса, унга анча-мунча савоб бўлади; агар уни иккинчи зарбада ўлдирса, унга анча-мунча савоб бўлади; агар уни учинчи зарбада ўлдирса, унга анча-мунча савоб бўлади», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْحُلْوَانِيُّ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنِ اتَّخَذَ كَلْبًا إِلاَّ كَلْبَ مَاشِيَةٍ أَوْ صَيْدٍ أَوْ زَرْعٍ انْتَقَصَ مِنْ أَجْرِهِ كُلَّ يَوْمٍ قِيرَاطٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَيُرْوَى عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ أَنَّهُ رَخَّصَ فِي إِمْسَاكِ الْكَلْبِ وَإِنْ كَانَ لِلرَّجُلِ شَاةٌ وَاحِدَةٌ ‏.‏ حَدَّثَنَا بِذَلِكَ إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ حَدَّثَنَا حَجَّاجُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ عَنْ عَطَاءٍ بِهَذَا ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Kimki chorva iti, ov iti yoki ekin itidan boshqa it boqsa, har kuni uning savobidan bir qirot kamayadi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir. Atoʼ ibn Abu Rabohdan rivoyat qilinishicha, u kishida bittagina qoʻy boʻlsa ham, it saqlashga ruxsat bergan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Кимки чорва ити, ов ити ёки экин итидан бошқа ит боқса, ҳар куни унинг савобидан бир қирот камаяди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Атў ибн Абу Рабоҳдан ривоят қилинишича, у кишида биттагина қўй бўлса ҳам, ит сақлашга рухсат берган.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنِ ابْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ فَرَعَ وَلاَ عَتِيرَةَ ‏"‏ ‏.‏ وَالْفَرَعُ أَوَّلُ النِّتَاجِ كَانَ يُنْتَجُ لَهُمْ فَيَذْبَحُونَهُ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ نُبَيْشَةَ وَمِخْنَفِ بْنِ سُلَيْمٍ وَأَبِي الْعُشَرَاءِ عَنْ أَبِيهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَتِيرَةُ ذَبِيحَةٌ كَانُوا يَذْبَحُونَهَا فِي رَجَبٍ يُعَظِّمُونَ شَهْرَ رَجَبٍ لأَنَّهُ أَوَّلُ شَهْرٍ مِنْ أَشْهُرِ الْحُرُمِ وَأَشْهُرُ الْحُرُمِ رَجَبٌ وَذُو الْقَعْدَةِ وَذُو الْحِجَّةِ وَالْمُحَرَّمُ وَأَشْهُرُ الْحَجِّ شَوَّالٌ وَذُو الْقَعْدَةِ وَعَشْرٌ مِنْ ذِي الْحِجَّةِ كَذَلِكَ رُوِيَ عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ فِي أَشْهُرِ الْحَجِّ.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Faraʼ ham yoʻq, atiyra ham yoʻq», dedilar. Faraʼ — (johiliyatda) chorvaning ilk tugʻilgan bolasi boʻlib, ular uni (butlari uchun) soʻyar edilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Nubaysha, Mixnaf ibn Sulaym va Abu Usharoʼning otasidan ham (hadislar) bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Atiyra esa — ular Rajab oyini ulugʻlab, oʻsha oyda soʻyadigan soʻyimlik (hayvon) edi, chunki u harom oylarning birinchisi edi. Harom oylar — Rajab, Zulqaʼda, Zulhijja va Muharramdir. Haj oylari esa — Shavvol, Zulqaʼda va Zulhijjadan oʻn kundir. Nabiy ﷺning baʼzi sahobalari va boshqalardan haj oylari haqida shunday rivoyat qilingan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Фараъ ҳам йўқ, атийра ҳам йўқ», дедилар. Фараъ — (жоҳилиятда) чорванинг илк туғилган боласи бўлиб, улар уни (бутлари учун) сўяр эдилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Нубайша, Михнаф ибн Сулайм ва Абу Ушарўнинг отасидан ҳам (ҳадислар) бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Атийра эса — улар Ражаб ойини улуғлаб, ўша ойда сўядиган сўйимлик (ҳайвон) эди, чунки у ҳаром ойларнинг биринчиси эди. Ҳаром ойлар — Ражаб, Зулқаъда, Зулҳижжа ва Муҳаррамдир. Ҳаж ойлари эса — Шаввол, Зулқаъда ва Зулҳижжадан ўн кундир. Набий ﷺнинг баъзи саҳобалари ва бошқалардан ҳаж ойлари ҳақида шундай ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ لِلصَّلاَةِ أَوَّلاً وَآخِرًا وَإِنَّ أَوَّلَ وَقْتِ صَلاَةِ الظُّهْرِ حِينَ تَزُولُ الشَّمْسُ وَآخِرَ وَقْتِهَا حِينَ يَدْخُلُ وَقْتُ الْعَصْرِ وَإِنَّ أَوَّلَ وَقْتِ صَلاَةِ الْعَصْرِ حِينَ يَدْخُلُ وَقْتُهَا وَإِنَّ آخِرَ وَقْتِهَا حِينَ تَصْفَرُّ الشَّمْسُ وَإِنَّ أَوَّلَ وَقْتِ الْمَغْرِبِ حِينَ تَغْرُبُ الشَّمْسُ وَإِنَّ آخِرَ وَقْتِهَا حِينَ يَغِيبُ الأُفُقُ وَإِنَّ أَوَّلَ وَقْتِ الْعِشَاءِ الآخِرَةِ حِينَ يَغِيبُ الأُفُقُ وَإِنَّ آخِرَ وَقْتِهَا حِينَ يَنْتَصِفُ اللَّيْلُ وَإِنَّ أَوَّلَ وَقْتِ الْفَجْرِ حِينَ يَطْلُعُ الْفَجْرُ وَإِنَّ آخِرَ وَقْتِهَا حِينَ تَطْلُعُ الشَّمْسُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَسَمِعْتُ مُحَمَّدًا يَقُولُ حَدِيثُ الأَعْمَشِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي الْمَوَاقِيتِ أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ مُحَمَّدِ بْنِ فُضَيْلٍ عَنِ الأَعْمَشِ وَحَدِيثُ مُحَمَّدِ بْنِ فُضَيْلٍ خَطَأٌ أَخْطَأَ فِيهِ مُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ ‏.‏ حَدَّثَنَا هَنَّادٌ حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ الْفَزَارِيِّ عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ كَانَ يُقَالُ إِنَّ لِلصَّلاَةِ أَوَّلاً وَآخِرًا فَذَكَرَ نَحْوَ حَدِيثِ مُحَمَّدِ بْنِ فُضَيْلٍ عَنِ الأَعْمَشِ نَحْوَهُ بِمَعْنَاهُ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Albatta, namozning avvali va oxiri bordir. Peshin namozining vaqtining avvali quyosh ogʻganda, oxiri esa asr vaqti kirganda boʻladi. Asr namozining vaqtining avvali uning vaqti kirganda, oxiri esa quyosh sargʻayganda boʻladi. Shom namozining vaqtining avvali quyosh botganda, oxiri esa ufq gʻoyib boʻlganda boʻladi. Xufton namozining vaqtining avvali ufq gʻoyib boʻlganda, oxiri esa kecha yarmiga yetganda boʻladi. Bomdod namozining vaqtining avvali tong otganda, oxiri esa quyosh chiqqanda boʻladi», dedilar. U (rovi) aytdi: Bu bobda Abdulloh ibn Amrdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Men Muhammad (al-Buxoriy)ning shunday deganini eshitdim: Aʼmashning Mujohiddan namoz vaqtlari haqida (qilgan) hadisi Muhammad ibn Fuzaylning Aʼmashdan (qilgan) hadisidan sahihroqdir. Muhammad ibn Fuzaylning hadisi esa xatodir, unda Muhammad ibn Fuzayl xato qilgan. Bizga Hannod, unga Abu Usoma, Abu Ishoq al-Fazoriydan, u Aʼmashdan, u Mujohiddan rivoyat qilib: «Namozning avvali va oxiri bor, deyilar edi», dedi. Soʻng Muhammad ibn Fuzaylning Aʼmashdan (qilgan) hadisiga oʻxshash mazmunda zikr qildi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, намознинг аввали ва охири бордир. Пешин намозининг вақтининг аввали қуёш оғганда, охири эса аср вақти кирганда бўлади. Аср намозининг вақтининг аввали унинг вақти кирганда, охири эса қуёш сарғайганда бўлади. Шом намозининг вақтининг аввали қуёш ботганда, охири эса уфқ ғойиб бўлганда бўлади. Хуфтон намозининг вақтининг аввали уфқ ғойиб бўлганда, охири эса кеча ярмига етганда бўлади. Бомдод намозининг вақтининг аввали тонг отганда, охири эса қуёш чиққанда бўлади», дедилар. У (рови) айтди: Бу бобда Абдуллоҳ ибн Амрдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Мен Муҳаммад (ал-Бухорий)нинг шундай деганини эшитдим: Аъмашнинг Мужоҳиддан намоз вақтлари ҳақида (қилган) ҳадиси Муҳаммад ибн Фузайлнинг Аъмашдан (қилган) ҳадисидан саҳиҳроқдир. Муҳаммад ибн Фузайлнинг ҳадиси эса хатодир, унда Муҳаммад ибн Фузайл хато қилган. Бизга Ҳаннод, унга Абу Усома, Абу Ишоқ ал-Фазорийдан, у Аъмашдан, у Мужоҳиддан ривоят қилиб: «Намознинг аввали ва охири бор, дейилар эди», деди. Сўнг Муҳаммад ибн Фузайлнинг Аъмашдан (қилган) ҳадисига ўхшаш мазмунда зикр қилди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، وَأَبِي، سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا اشْتَدَّ الْحَرُّ فَأَبْرِدُوا عَنِ الصَّلاَةِ فَإِنَّ شِدَّةَ الْحَرِّ مِنْ فَيْحِ جَهَنَّمَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ وَأَبِي ذَرٍّ وَابْنِ عُمَرَ وَالْمُغِيرَةِ وَالْقَاسِمِ بْنِ صَفْوَانَ عَنْ أَبِيهِ وَأَبِي مُوسَى وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَنَسٍ ‏.‏ قَالَ وَرُوِيَ عَنْ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي هَذَا وَلاَ يَصِحُّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدِ اخْتَارَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ تَأْخِيرَ صَلاَةِ الظُّهْرِ فِي شِدَّةِ الْحَرِّ وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ الْمُبَارَكِ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ قَالَ الشَّافِعِيُّ إِنَّمَا الإِبْرَادُ بِصَلاَةِ الظُّهْرِ إِذَا كَانَ مَسْجِدًا يَنْتَابُ أَهْلُهُ مِنَ الْبُعْدِ فَأَمَّا الْمُصَلِّي وَحْدَهُ وَالَّذِي يُصَلِّي فِي مَسْجِدِ قَوْمِهِ فَالَّذِي أُحِبُّ لَهُ أَنْ لاَ يُؤَخِّرَ الصَّلاَةَ فِي شِدَّةِ الْحَرِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَمَعْنَى مَنْ ذَهَبَ إِلَى تَأْخِيرِ الظُّهْرِ فِي شِدَّةِ الْحَرِّ هُوَ أَوْلَى وَأَشْبَهُ بِالاِتِّبَاعِ وَأَمَّا مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ الشَّافِعِيُّ أَنَّ الرُّخْصَةَ لِمَنْ يَنْتَابُ مِنَ الْبُعْدِ وَالْمَشَقَّةِ عَلَى النَّاسِ فَإِنَّ فِي حَدِيثِ أَبِي ذَرٍّ مَا يَدُلُّ عَلَى خِلاَفِ مَا قَالَ الشَّافِعِيُّ ‏.‏ قَالَ أَبُو ذَرٍّ كُنَّا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي سَفَرٍ فَأَذَّنَ بِلاَلٌ بِصَلاَةِ الظُّهْرِ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا بِلاَلُ أَبْرِدْ ثُمَّ أَبْرِدْ ‏"‏ ‏.‏ فَلَوْ كَانَ الأَمْرُ عَلَى مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ الشَّافِعِيُّ لَمْ يَكُنْ لِلإِبْرَادِ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ مَعْنًى لاِجْتِمَاعِهِمْ فِي السَّفَرِ وَكَانُوا لاَ يَحْتَاجُونَ أَنْ يَنْتَابُوا مِنَ الْبُعْدِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Issiq qattiqlashganda namozni salqin tushgunicha kechiktiringlar, chunki issiqning qattiqligi jahannamning qaynashidandir», dedilar. U (rovi) aytdi: Bu bobda Abu Said, Abu Zar, Ibn Umar, Mugʻiyra, Qosim ibn Safvon otasidan, Abu Muso, Ibn Abbos va Anas (roziyallohu anhum)dan ham (rivoyatlar) bor. U aytdi: Bu haqda Umardan, u Paygʻambar ﷺdan ham rivoyat qilingan, lekin u sahih emas. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Ahli ilmdan bir guruh issiq qattiq boʻlganda peshin namozini kechiktirishni ixtiyor qilganlar; bu Ibn Muborak, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Shofeiy aytdi: Peshin namozini salqinga qoldirish faqat ahli (jamoati) uzoqdan keladigan masjidda boʻladi; yolgʻiz oʻqiyotgan kishi va oʻz qavmi masjidida oʻqiyotgan kishi uchun esa men issiq qattiq boʻlganda ham namozni kechiktirmasligini yoqtiraman. Abu Iso aytdi: Issiq qattiq boʻlganda peshinni kechiktirishga moyil boʻlganlarning soʻzi avloroq va (sunnatga) ergashishga loyiqroqdir. Shofeiy ixtiyor qilgan, yaʼni bu ruxsat uzoqdan keladigan va odamlarga mashaqqat boʻladiganlar uchun, degan (qarash)ga kelsak, Abu Zarning hadisida Shofeiy aytganga zid (dalil) bordir. Abu Zar aytdi: Biz Paygʻambar ﷺ bilan safarda edik, Bilol peshin namoziga azon aytdi. Shunda Paygʻambar ﷺ: «Ey Bilol, salqin tushishini kut, soʻng (yana) salqinga qoldir», dedilar. Agar ish Shofeiy aytgandek boʻlganida, ular safarda jamlangan va uzoqdan kelishlariga ehtiyoj boʻlmagan holatda, oʻsha vaqtda salqinga qoldirishning maʼnosi qolmasdi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Иссиқ қаттиқлашганда намозни салқин тушгунича кечиктиринглар, чунки иссиқнинг қаттиқлиги жаҳаннамнинг қайнашидандир», дедилар. У (рови) айтди: Бу бобда Абу Саид, Абу Зар, Ибн Умар, Муғийра, Қосим ибн Сафвон отасидан, Абу Мусо, Ибн Аббос ва Анас (розияллоҳу анҳум)дан ҳам (ривоятлар) бор. У айтди: Бу ҳақда Умардан, у Пайғамбар ﷺдан ҳам ривоят қилинган, лекин у саҳиҳ эмас. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Аҳли илмдан бир гуруҳ иссиқ қаттиқ бўлганда пешин намозини кечиктиришни ихтиёр қилганлар; бу Ибн Муборак, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Шофеий айтди: Пешин намозини салқинга қолдириш фақат аҳли (жамоати) узоқдан келадиган масжидда бўлади; ёлғиз ўқиётган киши ва ўз қавми масжидида ўқиётган киши учун эса мен иссиқ қаттиқ бўлганда ҳам намозни кечиктирмаслигини ёқтираман. Абу Исо айтди: Иссиқ қаттиқ бўлганда пешинни кечиктиришга мойил бўлганларнинг сўзи авлороқ ва (суннатга) эргашишга лойиқроқдир. Шофеий ихтиёр қилган, яъни бу рухсат узоқдан келадиган ва одамларга машаққат бўладиганлар учун, деган (қараш)га келсак, Абу Зарнинг ҳадисида Шофеий айтганга зид (далил) бордир. Абу Зар айтди: Биз Пайғамбар ﷺ билан сафарда эдик, Билол пешин намозига азон айтди. Шунда Пайғамбар ﷺ: «Эй Билол, салқин тушишини кут, сўнг (яна) салқинга қолдир», дедилар. Агар иш Шофеий айтгандек бўлганида, улар сафарда жамланган ва узоқдан келишларига эҳтиёж бўлмаган ҳолатда, ўша вақтда салқинга қолдиришнинг маъноси қолмасди.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَوْلاَ أَنْ أَشُقَّ عَلَى أُمَّتِي لأَمَرْتُهُمْ أَنْ يُؤَخِّرُوا الْعِشَاءَ إِلَى ثُلُثِ اللَّيْلِ أَوْ نِصْفِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ وَجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَأَبِي بَرْزَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ وَزَيْدِ بْنِ خَالِدٍ وَابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ الَّذِي اخْتَارَهُ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ وَغَيْرِهِمْ رَأَوْا تَأْخِيرَ صَلاَةِ الْعِشَاءِ الآخِرَةِ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Agar ummatimga ogʻir kelmasligini (bilsam) edim, ularga xuftonni kechaning uchdan biriga yoki yarmiga qadar kechiktirishlarini buyurar edim», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Jobir ibn Samura, Jobir ibn Abdulloh, Abu Barza, Ibn Abbos, Abu Said al-Xudriy, Zayd ibn Xolid va Ibn Umardan (ham hadislar) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Buni Nabiy ﷺning sahobalaridan, tobeʼinlardan va boshqalardan boʻlgan koʻp ilm ahli ixtiyor qilgan; ular oxirgi xufton namozini kechiktirishni (maʼqul) koʻrganlar. Buni Ahmad va Ishoq ham aytadi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Агар умматимга оғир келмаслигини (билсам) эдим, уларга хуфтонни кечанинг учдан бирига ёки ярмига қадар кечиктиришларини буюрар эдим», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Жобир ибн Самура, Жобир ибн Абдуллоҳ, Абу Барза, Ибн Аббос, Абу Саид ал-Худрий, Зайд ибн Холид ва Ибн Умардан (ҳам ҳадислар) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Буни Набий ﷺнинг саҳобаларидан, тобеъинлардан ва бошқалардан бўлган кўп илм аҳли ихтиёр қилган; улар охирги хуфтон намозини кечиктиришни (маъқул) кўрганлар. Буни Аҳмад ва Ишоқ ҳам айтади.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، وَعَنْ بُسْرِ بْنِ سَعِيدٍ، وَعَنِ الأَعْرَجِ، يُحَدِّثُونَهُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ أَدْرَكَ مِنَ الصُّبْحِ رَكْعَةً قَبْلَ أَنْ تَطْلُعَ الشَّمْسُ فَقَدْ أَدْرَكَ الصُّبْحَ وَمَنْ أَدْرَكَ مِنَ الْعَصْرِ رَكْعَةً قَبْلَ أَنْ تَغْرُبَ الشَّمْسُ فَقَدْ أَدْرَكَ الْعَصْرَ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ أَصْحَابُنَا وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَمَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَهُمْ لِصَاحِبِ الْعُذْرِ مِثْلُ الرَّجُلِ يَنَامُ عَنِ الصَّلاَةِ أَوْ يَنْسَاهَا فَيَسْتَيْقِظُ وَيَذْكُرُ عِنْدَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَعِنْدَ غُرُوبِهَا ‏.‏

Ishoq ibn Muso al-Ansoriy bizga hadis aytdi: Maʼn bizga hadis aytdi: Molik ibn Anas bizga hadis aytdi, u Zayd ibn Aslamdan, u Ato ibn Yasordan va Busr ibn Saiddan hamda al-Aʼrajdan — ular buni Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilib aytishgan — Nabiy ﷺ: «Kim quyosh chiqishidan oldin subh (bomdod)dan bir rakʼatga yetsa, u subhga yetibdi; kim quyosh botishidan oldin asrdan bir rakʼatga yetsa, u asrga yetibdi», dedilar. Bu bobda Oishadan ham rivoyat bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Bizning ashoblarimiz, Shofeiy, Ahmad va Ishoq shuni aytadilar. Bu hadisning maʼnosi ular nazdida uzrli kishi haqidadir; masalan, namozni uxlab qoldirgan yoki uni unutib, quyosh chiqishi yoki botishi paytida uygʻongan va eslagan kishi haqida.Ишоқ ибн Мусо ал-Ансорий бизга ҳадис айтди: Маън бизга ҳадис айтди: Молик ибн Анас бизга ҳадис айтди, у Зайд ибн Асламдан, у Ато ибн Ясордан ва Буср ибн Саиддан ҳамда ал-Аъраждан — улар буни Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилиб айтишган — Набий ﷺ: «Ким қуёш чиқишидан олдин субҳ (бомдод)дан бир ракъатга етса, у субҳга етибди; ким қуёш ботишидан олдин асрдан бир ракъатга етса, у асрга етибди», дедилар. Бу бобда Оишадан ҳам ривоят бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бизнинг ашобларимиз, Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ шуни айтадилар. Бу ҳадиснинг маъноси улар наздида узрли киши ҳақидадир; масалан, намозни ухлаб қолдирган ёки уни унутиб, қуёш чиқиши ёки ботиши пайтида уйғонган ва эслаган киши ҳақида.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ يَحْيَى الصَّدَفِيِّ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يُؤَذِّنُ إِلاَّ مُتَوَضِّئٌ ‏"‏ ‏.‏

Ali ibn Hujr bizga, al-Valid ibn Muslim bizga Muoviya ibn Yahyo as-Sadafiydan, u az-Zuhriydan, u Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qildi. U zot: «Tahoratli kishidan boshqa hech kim azon aytmasin», dedilar.Али ибн Ҳужр бизга, ал-Валид ибн Муслим бизга Муовия ибн Яҳё ас-Садафийдан, у аз-Зуҳрийдан, у Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺдан ривоят қилди. У зот: «Таҳоратли кишидан бошқа ҳеч ким азон айтмасин», дедилар.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، وَأَبُو مُعَاوِيَةَ عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الإِمَامُ ضَامِنٌ وَالْمُؤَذِّنُ مُؤْتَمَنٌ اللَّهُمَّ أَرْشِدِ الأَئِمَّةَ وَاغْفِرْ لِلْمُؤَذِّنِينَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَسَهْلِ بْنِ سَعْدٍ وَعُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ رَوَاهُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَحَفْصُ بْنُ غِيَاثٍ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ الأَعْمَشِ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرَوَى أَسْبَاطُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الأَعْمَشِ قَالَ حُدِّثْتُ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi, u dedi: Rasululloh ﷺ: «Imom zomindir (masʼuldir), muazzin esa omonatdordir. Ey Alloh, imomlarni toʻgʻri yoʻlga boshlagin, muazzinlarni magʻfirat qilgin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Oisha, Sahl ibn Saʼd va Uqba ibn Omirdan ham (hadislar) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisini Sufyon as-Savriy, Hafs ibn Gʻiyos va boshqa koʻplar Aʼmashdan, u Abu Solihdan, u Abu Hurayradan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilganlar. Asbot ibn Muhammad esa Aʼmashdan rivoyat qilib: «Menga Abu Solihdan, u Abu Hurayradan, u Nabiy ﷺdan (rivoyat qilib) hadis aytildi», degan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади, у деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Имом зоминдир (масъулдир), муаззин эса омонатдордир. Эй Аллоҳ, имомларни тўғри йўлга бошлагин, муаззинларни мағфират қилгин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Оиша, Саҳл ибн Саъд ва Уқба ибн Омирдан ҳам (ҳадислар) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадисини Суфён ас-Саврий, Ҳафс ибн Ғиёс ва бошқа кўплар Аъмашдан, у Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий ﷺдан ривоят қилганлар. Асбот ибн Муҳаммад эса Аъмашдан ривоят қилиб: «Менга Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий ﷺдан (ривоят қилиб) ҳадис айтилди», деган.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الصَّلَوَاتُ الْخَمْسُ وَالْجُمُعَةُ إِلَى الْجُمُعَةِ كَفَّارَاتٌ لِمَا بَيْنَهُنَّ مَا لَمْ تُغْشَ الْكَبَائِرُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَأَنَسٍ وَحَنْظَلَةَ الأُسَيِّدِيِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Besh vaqt namoz va bir jumadan keyingi juma — agar kabira (katta) gunohlar qilinmagan boʻlsa — orasidagi (gunohlar)ga kafforatdir», dedilar. U (Abu Iso) dedi: Bu bobda Jobir, Anas va Hanzala al-Usayyidiydan ham (hadislar) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Беш вақт намоз ва бир жумадан кейинги жума — агар кабира (катта) гуноҳлар қилинмаган бўлса — орасидаги (гуноҳлар)га каффоратдир», дедилар. У (Абу Исо) деди: Бу бобда Жобир, Анас ва Ҳанзала ал-Усаййидийдан ҳам (ҳадислар) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ صَلاَةَ الرَّجُلِ فِي الْجَمَاعَةِ تَزِيدُ عَلَى صَلاَتِهِ وَحْدَهُ بِخَمْسَةٍ وَعِشْرِينَ جُزْءًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Albatta, kishining jamoatdagi namozi yolgʻiz oʻqigan namozidan yigirma besh barobar (qism) ziyodadir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта, кишининг жамоатдаги намози ёлғиз ўқиган намозидан йигирма беш баробар (қисм) зиёдадир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ بُرْقَانَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ الأَصَمِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَقَدْ هَمَمْتُ أَنْ آمُرَ فِتْيَتِي أَنْ يَجْمَعُوا حُزَمَ الْحَطَبِ ثُمَّ آمُرَ بِالصَّلاَةِ فَتُقَامَ ثُمَّ أُحَرِّقَ عَلَى أَقْوَامٍ لاَ يَشْهَدُونَ الصَّلاَةَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَأَبِي الدَّرْدَاءِ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَمُعَاذِ بْنِ أَنَسٍ وَجَابِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُمْ قَالُوا مَنْ سَمِعَ النِّدَاءَ فَلَمْ يُجِبْ فَلاَ صَلاَةَ لَهُ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ هَذَا عَلَى التَّغْلِيظِ وَالتَّشْدِيدِ وَلاَ رُخْصَةَ لأَحَدٍ فِي تَرْكِ الْجَمَاعَةِ إِلاَّ مِنْ عُذْرٍ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Yigitlarimga oʻtin boglamlarini yigʻishni buyurishni, soʻng namozga (buyurib) iqomat aytdirishni, soʻngra namozda hozir boʻlmaydigan qavmlarning (uylari)ni yondirib yuborishni qasd qildim», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Abdulloh ibn Masʼud, Abud-Dardo, Ibn Abbos, Muoz ibn Anas va Jobirdan ham (hadislar) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahihdir. Nabiy ﷺning ashoblaridan koʻplaridan rivoyat qilinganki, ular: «Kim nido (azon)ni eshitsa-yu, ijobat qilmasa, uning namozi yoʻq», deganlar. Baʼzi ahli ilm esa: «Bu (soʻz) ogohlantirish va qattiq taʼkidlash uchundir; uzrsiz jamoatni tark qilishga hech kimga ruxsat yoʻq», deganlar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Йигитларимга ўтин богламларини йиғишни буюришни, сўнг намозга (буюриб) иқомат айтдиришни, сўнгра намозда ҳозир бўлмайдиган қавмларнинг (уйлари)ни ёндириб юборишни қасд қилдим», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Абдуллоҳ ибн Масъуд, Абуд-Дардо, Ибн Аббос, Муоз ибн Анас ва Жобирдан ҳам (ҳадислар) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Набий ﷺнинг ашобларидан кўпларидан ривоят қилинганки, улар: «Ким нидо (азон)ни эшитса-ю, ижобат қилмаса, унинг намози йўқ», деганлар. Баъзи аҳли илм эса: «Бу (сўз) огоҳлантириш ва қаттиқ таъкидлаш учундир; узрсиз жамоатни тарк қилишга ҳеч кимга рухсат йўқ», деганлар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ خَيْرُ صُفُوفِ الرِّجَالِ أَوَّلُهَا وَشَرُّهَا آخِرُهَا وَخَيْرُ صُفُوفِ النِّسَاءِ آخِرُهَا وَشَرُّهَا أَوَّلُهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ عُمَرَ وَأَبِي سَعِيدٍ وَأُبَىٍّ وَعَائِشَةَ وَالْعِرْبَاضِ بْنِ سَارِيَةَ وَأَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ كَانَ يَسْتَغْفِرُ لِلصَّفِّ الأَوَّلِ ثَلاَثًا وَلِلثَّانِي مَرَّةً ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi. U aytdi: Rasululloh ﷺ: «Erkaklar saflarining eng yaxshisi — birinchisi, eng yomoni — oxirgisidir. Ayollar saflarining eng yaxshisi — oxirgisi, eng yomoni — birinchisidir», dedilar. U (rovi) aytdi: Bu bobda Jobir, Ibn Abbos, Ibn Umar, Abu Said, Ubay, Oisha, al-Irbod ibn Soriya va Anasdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Nabiy ﷺdan rivoyat qilinishicha, u zot birinchi safga uch marta, ikkinchisiga bir marta magʻfirat soʻrar edilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади. У айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Эркаклар сафларининг энг яхшиси — биринчиси, энг ёмони — охиргисидир. Аёллар сафларининг энг яхшиси — охиргиси, энг ёмони — биринчисидир», дедилар. У (рови) айтди: Бу бобда Жобир, Ибн Аббос, Ибн Умар, Абу Саид, Убай, Оиша, ал-Ирбод ибн Сория ва Анасдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий ﷺдан ривоят қилинишича, у зот биринчи сафга уч марта, иккинчисига бир марта мағфират сўрар эдилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا الْمُغِيرَةُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا أَمَّ أَحَدُكُمُ النَّاسَ فَلْيُخَفِّفْ فَإِنَّ فِيهِمُ الصَّغِيرَ وَالْكَبِيرَ وَالضَّعِيفَ وَالْمَرِيضَ فَإِذَا صَلَّى وَحْدَهُ فَلْيُصَلِّ كَيْفَ شَاءَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ وَأَنَسٍ وَجَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ وَمَالِكِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَأَبِي وَاقِدٍ وَعُثْمَانَ بْنِ أَبِي الْعَاصِ وَأَبِي مَسْعُودٍ وَجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ اخْتَارُوا أَنْ لاَ يُطِيلَ الإِمَامُ الصَّلاَةَ مَخَافَةَ الْمَشَقَّةِ عَلَى الضَّعِيفِ وَالْكَبِيرِ وَالْمَرِيضِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَأَبُو الزِّنَادِ اسْمُهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ ذَكْوَانَ ‏.‏ وَالأَعْرَجُ هُوَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ هُرْمُزَ الْمَدِينِيُّ وَيُكْنَى أَبَا دَاوُدَ ‏.‏

Qutayba bizga Mugʻiyra ibn Abdurrahmondan, u Abuz-Zinoddan, u Aʼrajdan, u Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildiki, Paygʻambar ﷺ shunday dedilar: «Biringiz odamlarga imom boʻlsa, qisqa (yengil) oʻqisin, chunki ular ichida kichik va katta, kuchsiz va kasal (kishilar) boʻladi. Yolgʻiz oʻzi oʻqigan vaqtda esa, qanday xohlasa shunday oʻqisin». Abu Iso aytdi: Bu bobda Adiy ibn Hotam, Anas, Jobir ibn Samura, Molik ibn Abdulloh, Abu Voqid, Usmon ibn Abul-Os, Abu Masʼud, Jobir ibn Abdulloh va Ibn Abbosdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Bu aksar ilm ahlining soʻzidir; ular kuchsiz, katta va kasal (kishi)ga mashaqqat boʻlishidan qoʻrqib, imomning namozni choʻzmasligini ixtiyor qildilar. Abu Iso aytdi: Abuz-Zinodning ismi Abdulloh ibn Zakvondir. Aʼraj esa Abdurrahmon ibn Hurmuz al-Madiniy boʻlib, kunyasi Abu Dovuddir.Қутайба бизга Муғийра ибн Абдурраҳмондан, у Абуз-Зиноддан, у Аъраждан, у Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилдики, Пайғамбар ﷺ шундай дедилар: «Бирингиз одамларга имом бўлса, қисқа (енгил) ўқисин, чунки улар ичида кичик ва катта, кучсиз ва касал (кишилар) бўлади. Ёлғиз ўзи ўқиган вақтда эса, қандай хоҳласа шундай ўқисин». Абу Исо айтди: Бу бобда Адий ибн Ҳотам, Анас, Жобир ибн Самура, Молик ибн Абдуллоҳ, Абу Воқид, Усмон ибн Абул-Ос, Абу Масъуд, Жобир ибн Абдуллоҳ ва Ибн Аббосдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бу аксар илм аҳлининг сўзидир; улар кучсиз, катта ва касал (киши)га машаққат бўлишидан қўрқиб, имомнинг намозни чўзмаслигини ихтиёр қилдилар. Абу Исо айтди: Абуз-Зиноднинг исми Абдуллоҳ ибн Заквондир. Аъраж эса Абдурраҳмон ибн Ҳурмуз ал-Мадиний бўлиб, куняси Абу Довуддир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، وَأَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ قَالاَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ الْيَمَانِ، عَنِ ابْنِ أَبِي ذِئْبٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ سَمْعَانَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا كَبَّرَ لِلصَّلاَةِ نَشَرَ أَصَابِعَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ ابْنِ أَبِي ذِئْبٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ سِمْعَانَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا دَخَلَ فِي الصَّلاَةِ رَفَعَ يَدَيْهِ مَدًّا ‏.‏ وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ رِوَايَةِ يَحْيَى بْنِ الْيَمَانِ وَأَخْطَأَ يَحْيَى بْنُ الْيَمَانِ فِي هَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏

Qutayba va Abu Said al-Ashajj bizga: «Yahyo ibn al-Yamon bizga Ibn Abu Ziʼbdan, u Said ibn Samʼondan, u Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildi», deb aytdilar. U: «Rasululloh ﷺ namoz uchun takbir aytganlarida barmoqlarini yozar (yoyar) edilar», dedi. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasandir. Bu hadisni bir nechtalar Ibn Abu Ziʼbdan, u Said ibn Samʼondan, u Abu Hurayradan rivoyat qilib, Paygʻambar ﷺ namozga kirganlarida qoʻllarini choʻzilgan holda koʻtarar edilar, deb (keltirganlar). Bu Yahyo ibn al-Yamonning rivoyatidan koʻra sahihroqdir; Yahyo ibn al-Yamon bu hadisda xato qilgan.Қутайба ва Абу Саид ал-Ашажж бизга: «Яҳё ибн ал-Ямон бизга Ибн Абу Зиъбдан, у Саид ибн Самъондан, у Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилди», деб айтдилар. У: «Расулуллоҳ ﷺ намоз учун такбир айтганларида бармоқларини ёзар (ёяр) эдилар», деди. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасандир. Бу ҳадисни бир нечталар Ибн Абу Зиъбдан, у Саид ибн Самъондан, у Абу Ҳурайрадан ривоят қилиб, Пайғамбар ﷺ намозга кирганларида қўлларини чўзилган ҳолда кўтарар эдилар, деб (келтирганлар). Бу Яҳё ибн ал-Ямоннинг ривоятидан кўра саҳиҳроқдир; Яҳё ибн ал-Ямон бу ҳадисда хато қилган.

قَالَ وَحَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الْمَجِيدِ الْحَنَفِيُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ سِمْعَانَ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ، يَقُولُ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا قَامَ إِلَى الصَّلاَةِ رَفَعَ يَدَيْهِ مَدًّا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ يَحْيَى بْنِ الْيَمَانِ وَحَدِيثُ يَحْيَى بْنِ الْيَمَانِ خَطَأٌ ‏.‏

(Qutayba) aytdi: Abdulloh ibn Abdurrahmon ham bizga Ubaydulloh ibn Abdulmajid al-Hanafiydan, u Ibn Abu Ziʼbdan, u Said ibn Simʼondan xabar berib rivoyat qildi. U: «Men Abu Hurayra (roziyallohu anhu)ning shunday deganini eshitdim: Rasululloh ﷺ namozga turganlarida qoʻllarini choʻzilgan holda koʻtarar edilar», dedi. Abu Iso aytdi: Abdulloh ibn Abdurrahmon aytdi: Bu Yahyo ibn al-Yamonning hadisidan sahihroqdir, Yahyo ibn al-Yamonning hadisi esa xatodir.(Қутайба) айтди: Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмон ҳам бизга Убайдуллоҳ ибн Абдулмажид ал-Ҳанафийдан, у Ибн Абу Зиъбдан, у Саид ибн Симъондан хабар бериб ривоят қилди. У: «Мен Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)нинг шундай деганини эшитдим: Расулуллоҳ ﷺ намозга турганларида қўлларини чўзилган ҳолда кўтарар эдилар», деди. Абу Исо айтди: Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмон айтди: Бу Яҳё ибн ал-Ямоннинг ҳадисидан саҳиҳроқдир, Яҳё ибн ал-Ямоннинг ҳадиси эса хатодир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ حُبَابٍ، حَدَّثَنِي مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، حَدَّثَنَا الزُّهْرِيُّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، وَأَبِي، سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا أَمَّنَ الإِمَامُ فَأَمِّنُوا فَإِنَّهُ مَنْ وَافَقَ تَأْمِينُهُ تَأْمِينَ الْمَلاَئِكَةِ غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi. U zot: «Imom omin deganda, sizlar ham omin denglar. Zero, kimning omini farishtalarning ominiga toʻgʻri kelsa, uning oʻtgan gunohlari kechiriladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺдан ривоят қилади. У зот: «Имом омин деганда, сизлар ҳам омин денглар. Зеро, кимнинг омини фаришталарнинг оминига тўғри келса, унинг ўтган гуноҳлари кечирилади», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُنِيرٍ الْمَرْوَزِيُّ، قَالَ سَمِعْتُ عَلِيَّ بْنَ الْحَسَنِ، قَالَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يُكَبِّرُ وَهُوَ يَهْوِي ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ بَعْدَهُمْ مِنَ التَّابِعِينَ قَالُوا يُكَبِّرُ الرَّجُلُ وَهُوَ يَهْوِي لِلرُّكُوعِ وَالسُّجُودِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ (rukuʼ va sajdaga) pasayib borayotgan paytlarida takbir aytar edilar. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir. Bu Nabiy ﷺning ashoblari va ulardan keyingi tobeinlardan boʻlgan ilm ahlining soʻzidir — ular: «Kishi rukuʼ va sajdaga pasayib borayotgan paytida takbir aytadi», deganlar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ (рукуъ ва саждага) пасайиб бораётган пайтларида такбир айтар эдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бу Набий ﷺнинг ашоблари ва улардан кейинги тобеинлардан бўлган илм аҳлининг сўзидир — улар: «Киши рукуъ ва саждага пасайиб бораётган пайтида такбир айтади», деганлар.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مُوسَى الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ سُمَىٍّ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا قَالَ الإِمَامُ سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ ‏.‏ فَقُولُوا رَبَّنَا وَلَكَ الْحَمْدُ فَإِنَّهُ مَنْ وَافَقَ قَوْلُهُ قَوْلَ الْمَلاَئِكَةِ غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ بَعْدَهُمْ أَنْ يَقُولَ الإِمَامُ سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ رَبَّنَا وَلَكَ الْحَمْدُ ‏.‏ وَيَقُولُ مَنْ خَلْفَ الإِمَامِ رَبَّنَا وَلَكَ الْحَمْدُ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ ‏.‏ وَقَالَ ابْنُ سِيرِينَ وَغَيْرُهُ يَقُولُ مَنْ خَلْفَ الإِمَامِ سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ رَبَّنَا وَلَكَ الْحَمْدُ ‏.‏ مِثْلَ مَا يَقُولُ الإِمَامُ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ وَإِسْحَاقُ ‏.‏

Ishoq ibn Muso al-Ansoriy bizga hadis aytib berdi, (u): Maʼn bizga hadis aytib berdi, (u): Molik bizga hadis aytib berdi, (u) Sumayydan, (u) Abu Solihdan, (u) Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladiki, Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Imom ‹Samiʼallohu liman hamidah› deganda, sizlar ‹Robbano va lakal hamd› denglar. Zero, kimning soʻzi farishtalarning soʻziga muvofiq kelsa, uning oʻtgan gunohlari magʻfirat qilinadi». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Nabiy ﷺ ashoblaridan va ulardan keyingilardan boʻlgan baʼzi ilm ahli oldida shunga koʻra amal qilinadi; imom «Samiʼallohu liman hamidah, Robbano va lakal hamd» deydi, imom orqasidagi (kishi) esa «Robbano va lakal hamd» deydi. Ahmad ham shuni aytadi. Ibn Sirin va boshqalar esa: «Imom orqasidagi (kishi) imom aytgani kabi ‹Samiʼallohu liman hamidah, Robbano va lakal hamd› deydi», dedilar. Shofeʼiy va Ishoq ham shuni aytadilar.Ишоқ ибн Мусо ал-Ансорий бизга ҳадис айтиб берди, (у): Маън бизга ҳадис айтиб берди, (у): Молик бизга ҳадис айтиб берди, (у) Сумаййдан, (у) Абу Солиҳдан, (у) Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қиладики, Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Имом ‹Самиъаллоҳу лиман ҳамидаҳ› деганда, сизлар ‹Роббано ва лакал ҳамд› денглар. Зеро, кимнинг сўзи фаришталарнинг сўзига мувофиқ келса, унинг ўтган гуноҳлари мағфират қилинади». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Набий ﷺ ашобларидан ва улардан кейингилардан бўлган баъзи илм аҳли олдида шунга кўра амал қилинади; имом «Самиъаллоҳу лиман ҳамидаҳ, Роббано ва лакал ҳамд» дейди, имом орқасидаги (киши) эса «Роббано ва лакал ҳамд» дейди. Аҳмад ҳам шуни айтади. Ибн Сирин ва бошқалар эса: «Имом орқасидаги (киши) имом айтгани каби ‹Самиъаллоҳу лиман ҳамидаҳ, Роббано ва лакал ҳамд› дейди», дедилар. Шофеъий ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نَافِعٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَسَنٍ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ يَعْمِدُ أَحَدُكُمْ فَيَبْرُكُ فِي صَلاَتِهِ بَرْكَ الْجَمَلِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ أَبِي الزِّنَادِ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيُّ ضَعَّفَهُ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ وَغَيْرُهُ ‏.‏

Qutayba bizga hadis aytib berdi, (u): Abdulloh ibn Nofeʼ bizga hadis aytib berdi, (u) Muhammad ibn Abdulloh ibn Hasandan, (u) Abu Zinoddan, (u) al-Aʼrajdan, (u) Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladiki, Nabiy ﷺ shunday dedilar: «Biringiz qasddan namozida tuya choʻkkani kabi choʻkadimi?» Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi gʻarib hadisdir; biz uni Abu Zinodning hadisidan faqat shu yoʻl bilan bilamiz. Bu hadis Abdulloh ibn Said al-Maqburiydan, (u) otasidan, (u) Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan, (u) Nabiy ﷺdan ham rivoyat qilingan. Abdulloh ibn Said al-Maqburiyni Yahyo ibn Said al-Qatton va boshqalar zaif (deb) sanaganlar.Қутайба бизга ҳадис айтиб берди, (у): Абдуллоҳ ибн Нофеъ бизга ҳадис айтиб берди, (у) Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Ҳасандан, (у) Абу Зиноддан, (у) ал-Аъраждан, (у) Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қиладики, Набий ﷺ шундай дедилар: «Бирингиз қасддан намозида туя чўккани каби чўкадими?» Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ғариб ҳадисдир; биз уни Абу Зиноднинг ҳадисидан фақат шу йўл билан биламиз. Бу ҳадис Абдуллоҳ ибн Саид ал-Мақбурийдан, (у) отасидан, (у) Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан, (у) Набий ﷺдан ҳам ривоят қилинган. Абдуллоҳ ибн Саид ал-Мақбурийни Яҳё ибн Саид ал-Қаттон ва бошқалар заиф (деб) санаганлар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ سُمَىٍّ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ اشْتَكَى بَعْضُ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مَشَقَّةَ السُّجُودِ عَلَيْهِمْ إِذَا تَفَرَّجُوا فَقَالَ ‏"‏ اسْتَعِينُوا بِالرُّكَبِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ مِنْ حَدِيثِ اللَّيْثِ عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ سُمَىٍّ عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ أَبِي عَيَّاشٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ هَذَا ‏.‏ وَكَأَنَّ رِوَايَةَ هَؤُلاَءِ أَصَحُّ مِنْ رِوَايَةِ اللَّيْثِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi: Nabiy ﷺning baʼzi sahobalari (qoʻl va oyoqlarini) yozganlarida sajdaning ularga (ogʻirlik qilib) mashaqqat berishidan Nabiy ﷺga shikoyat qilishdi. Shunda u zot: «Tizzalardan yordam olinglar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu gʻarib hadisdir, biz uni Abu Solihning Abu Hurayradan, uning Nabiy ﷺdan (qilgan rivoyati) ichidan faqat Laysning Ibn Ajlondan (qilgan) shu yoʻli orqaligina bilamiz. Bu hadisni Sufyon ibn Uyayna va boshqa bir necha (kishi) Sumayydan, u Nuʼmon ibn Abu Ayyoshdan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash (tarzda) rivoyat qilganlar. Goʻyo bularning rivoyati Laysning rivoyatidan sahihroqdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди: Набий ﷺнинг баъзи саҳобалари (қўл ва оёқларини) ёзганларида сажданинг уларга (оғирлик қилиб) машаққат беришидан Набий ﷺга шикоят қилишди. Шунда у зот: «Тиззалардан ёрдам олинглар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ғариб ҳадисдир, биз уни Абу Солиҳнинг Абу Ҳурайрадан, унинг Набий ﷺдан (қилган ривояти) ичидан фақат Лайснинг Ибн Ажлондан (қилган) шу йўли орқалигина биламиз. Бу ҳадисни Суфён ибн Уяйна ва бошқа бир неча (киши) Сумаййдан, у Нуъмон ибн Абу Айёшдан, у Набий ﷺдан шунга ўхшаш (тарзда) ривоят қилганлар. Гўё буларнинг ривояти Лайснинг ривоятидан саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ إِلْيَاسَ، عَنْ صَالِحٍ، مَوْلَى التَّوْأَمَةِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَنْهَضُ فِي الصَّلاَةِ عَلَى صُدُورِ قَدَمَيْهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ عَلَيْهِ الْعَمَلُ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ يَخْتَارُونَ أَنْ يَنْهَضَ الرَّجُلُ فِي الصَّلاَةِ عَلَى صُدُورِ قَدَمَيْهِ ‏.‏ وَخَالِدُ بْنُ إِلْيَاسَ هُوَ ضَعِيفٌ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ ‏.‏ قَالَ وَيُقَالُ خَالِدُ بْنُ إِيَاسٍ أَيْضًا ‏.‏ وَصَالِحٌ مَوْلَى التَّوْأَمَةِ هُوَ صَالِحُ بْنُ أَبِي صَالِحٍ ‏.‏ وَأَبُو صَالِحٍ اسْمُهُ نَبْهَانُ وَهُوَ مَدَنِيٌّ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi: Nabiy ﷺ namozda ikki oyoqlarining uchlari (panjalari) ustida (turishga) qoʻzgʻalar edilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisiga ilm ahli amal qiladilar, ular kishining namozda ikki oyogʻining uchlari ustida turishini ixtiyor qiladilar. Xolid ibn Ilyos esa hadis ahli nazdida zaifdir. (Abu Iso) aytdi: Unga Xolid ibn Iyos ham deyiladi. Solih mavlot-Tavʼama esa Solih ibn Abu Solihdir. Abu Solihning ismi Nabhon boʻlib, u madinalikdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди: Набий ﷺ намозда икки оёқларининг учлари (панжалари) устида (туришга) қўзғалар эдилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадисига илм аҳли амал қиладилар, улар кишининг намозда икки оёғининг учлари устида туришини ихтиёр қиладилар. Холид ибн Илёс эса ҳадис аҳли наздида заифдир. (Абу Исо) айтди: Унга Холид ибн Иёс ҳам дейилади. Солиҳ мавлот-Тавъама эса Солиҳ ибн Абу Солиҳдир. Абу Солиҳнинг исми Набҳон бўлиб, у мадиналикдир.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، وَهِقْلُ بْنُ زِيَادٍ، عَنِ الأَوْزَاعِيِّ، عَنْ قُرَّةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ حَذْفُ السَّلاَمِ سُنَّةٌ ‏.‏ قَالَ عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ يَعْنِي أَنْ لاَ تَمُدَّهُ مَدًّا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ الَّذِي يَسْتَحِبُّهُ أَهْلُ الْعِلْمِ وَرُوِيَ عَنْ إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ أَنَّهُ قَالَ التَّكْبِيرُ جَزْمٌ وَالسَّلاَمُ جَزْمٌ ‏.‏ وَهِقْلٌ يُقَالُ كَانَ كَاتِبَ الأَوْزَاعِيِّ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi, u dedi: «Salomni qisqa qilish (hazf) sunnatdir». Ali ibn Hujr aytdi: Abdulloh ibnul-Muborak: «Yaʼni uni choʻzib aytmaslik (kerak)», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih hadisdir. Ahli ilm uni mustahab deb biladi. Ibrohim an-Naxaiydan rivoyat qilinadiki, u: «Takbir jazm (qatʼiy, choʻzilmasdan aytiladi)dir, salom ham jazmdir», degan. Hiql haqida: «U Avzoiyning kotibi boʻlgan», deyiladi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади, у деди: «Саломни қисқа қилиш (ҳазф) суннатдир». Али ибн Ҳужр айтди: Абдуллоҳ ибнул-Муборак: «Яъни уни чўзиб айтмаслик (керак)», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Аҳли илм уни мустаҳаб деб билади. Иброҳим ан-Нахаийдан ривоят қилинадики, у: «Такбир жазм (қатъий, чўзилмасдан айтилади)дир, салом ҳам жазмдир», деган. Ҳиқл ҳақида: «У Авзоийнинг котиби бўлган», дейилади.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ، أَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ أَبِي سَعِيدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم دَخَلَ الْمَسْجِدَ فَدَخَلَ رَجُلٌ فَصَلَّى ثُمَّ جَاءَ فَسَلَّمَ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَرَدَّ عَلَيْهِ السَّلاَمَ فَقَالَ ‏"‏ ارْجِعْ فَصَلِّ فَإِنَّكَ لَمْ تُصَلِّ ‏"‏ ‏.‏ فَرَجَعَ الرَّجُلُ فَصَلَّى كَمَا كَانَ صَلَّى ثُمَّ جَاءَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَسَلَّمَ عَلَيْهِ فَرَدَّ عَلَيْهِ السَّلاَمَ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ارْجِعْ فَصَلِّ فَإِنَّكَ لَمْ تُصَلِّ ‏"‏ ‏.‏ حَتَّى فَعَلَ ذَلِكَ ثَلاَثَ مِرَارٍ فَقَالَ لَهُ الرَّجُلُ وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ مَا أُحْسِنُ غَيْرَ هَذَا فَعَلِّمْنِي ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ إِذَا قُمْتَ إِلَى الصَّلاَةِ فَكَبِّرْ ثُمَّ اقْرَأْ بِمَا تَيَسَّرَ مَعَكَ مِنَ الْقُرْآنِ ثُمَّ ارْكَعْ حَتَّى تَطْمَئِنَّ رَاكِعًا ثُمَّ ارْفَعْ حَتَّى تَعْتَدِلَ قَائِمًا ثُمَّ اسْجُدْ حَتَّى تَطْمَئِنَّ سَاجِدًا ثُمَّ ارْفَعْ حَتَّى تَطْمَئِنَّ جَالِسًا وَافْعَلْ ذَلِكَ فِي صَلاَتِكَ كُلِّهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ وَقَدْ رَوَى ابْنُ نُمَيْرٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ وَرِوَايَةُ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ أَصَحُّ ‏.‏ وَسَعِيدٌ الْمَقْبُرِيُّ قَدْ سَمِعَ مِنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَرَوَى عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَأَبُو سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيُّ اسْمُهُ كَيْسَانُ وَسَعِيدٌ الْمَقْبُرِيُّ يُكْنَى أَبَا سَعْدٍ وَكَيْسَانُ عَبْدٌ كَانَ مُكَاتَبًا لِبَعْضِهِمْ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ masjidga kirdilar. Soʻng bir kishi (ham) kirib namoz oʻqidi, keyin (kelib) Nabiy ﷺga salom berdi. U zot uning salomiga alik oldilar-da: «Qaytib (yana) namoz oʻqi, chunki sen namoz oʻqimading», dedilar. U kishi qaytib, oldin oʻqiganidek namoz oʻqidi, soʻng Nabiy ﷺning oldiga kelib, salom berdi. U zot uning salomiga alik oldilar. Soʻng Rasululloh ﷺ unga: «Qaytib (yana) namoz oʻqi, chunki sen namoz oʻqimading», dedilar. Toki u buni uch marta qilguncha (shu hol takrorlandi). Shunda u kishi: «Sizni haq (din) bilan yuborgan Zotga qasamki, men bundan yaxshiroq qilolmayman, menga oʻrgating», dedi. U zot dedilar: «Namozga turganingda takbir ayt, soʻng Qurʼondan senga oson boʻlganini oʻqi, soʻng ruku qilib, rukuda mutmain (xotirjam) boʻlguningcha tur, soʻng bosh koʻtarib, tik turib mutadil boʻlguningcha tur, soʻng sajda qilib, sajdada mutmain boʻlguningcha tur, soʻng (boshingni) koʻtarib, oʻtirgan holda mutmain boʻlguningcha tur. Mana shuni butun namozingda (har rakatda) qil». Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. (Abu Iso) aytdi: Ibn Numayr bu hadisni Ubaydulloh ibn Umardan, u Said al-Maqburiydan, u Abu Hurayradan rivoyat qilgan va unda «otasidan, u Abu Hurayradan» degan (qismni) zikr qilmagan. Yahyo ibn Saidning Ubaydulloh ibn Umardan rivoyati esa eng sahihdir. Said al-Maqburiy Abu Hurayradan (bevosita) eshitgan ham, otasidan, u Abu Hurayradan (deb) rivoyat qilgan ham. Abu Said al-Maqburiyning ismi Kaysondir, Said al-Maqburiyning kunyasi Abu Sad boʻlib, Kayson baʼzilarining mukotab quli edi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ масжидга кирдилар. Сўнг бир киши (ҳам) кириб намоз ўқиди, кейин (келиб) Набий ﷺга салом берди. У зот унинг саломига алик олдилар-да: «Қайтиб (яна) намоз ўқи, чунки сен намоз ўқимадинг», дедилар. У киши қайтиб, олдин ўқиганидек намоз ўқиди, сўнг Набий ﷺнинг олдига келиб, салом берди. У зот унинг саломига алик олдилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ унга: «Қайтиб (яна) намоз ўқи, чунки сен намоз ўқимадинг», дедилар. Токи у буни уч марта қилгунча (шу ҳол такрорланди). Шунда у киши: «Сизни ҳақ (дин) билан юборган Зотга қасамки, мен бундан яхшироқ қилолмайман, менга ўргатинг», деди. У зот дедилар: «Намозга турганингда такбир айт, сўнг Қуръондан сенга осон бўлганини ўқи, сўнг руку қилиб, рукуда мутмаин (хотиржам) бўлгунингча тур, сўнг бош кўтариб, тик туриб мутадил бўлгунингча тур, сўнг сажда қилиб, саждада мутмаин бўлгунингча тур, сўнг (бошингни) кўтариб, ўтирган ҳолда мутмаин бўлгунингча тур. Мана шуни бутун намозингда (ҳар ракатда) қил». Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. (Абу Исо) айтди: Ибн Нумайр бу ҳадисни Убайдуллоҳ ибн Умардан, у Саид ал-Мақбурийдан, у Абу Ҳурайрадан ривоят қилган ва унда «отасидан, у Абу Ҳурайрадан» деган (қисмни) зикр қилмаган. Яҳё ибн Саиднинг Убайдуллоҳ ибн Умардан ривояти эса энг саҳиҳдир. Саид ал-Мақбурий Абу Ҳурайрадан (бевосита) эшитган ҳам, отасидан, у Абу Ҳурайрадан (деб) ривоят қилган ҳам. Абу Саид ал-Мақбурийнинг исми Кайсондир, Саид ал-Мақбурийнинг куняси Абу Сад бўлиб, Кайсон баъзиларининг мукотаб қули эди.