Abu Hurayra Abdurrahmon ibn Saxr ad-Davsiy

حَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنِ ابْنِ أُكَيْمَةَ اللَّيْثِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم انْصَرَفَ مِنْ صَلاَةٍ جَهَرَ فِيهَا بِالْقِرَاءَةِ فَقَالَ ‏"‏ هَلْ قَرَأَ مَعِي أَحَدٌ مِنْكُمْ آنِفًا ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ رَجُلٌ نَعَمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ إِنِّي أَقُولُ مَا لِي أُنَازَعُ الْقُرْآنَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَانْتَهَى النَّاسُ عَنِ الْقِرَاءَةِ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِيمَا جَهَرَ فِيهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنَ الصَّلَوَاتِ بِالْقِرَاءَةِ حِينَ سَمِعُوا ذَلِكَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَعِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ وَجَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَابْنُ أُكَيْمَةَ اللَّيْثِيُّ اسْمُهُ عُمَارَةُ ‏.‏ وَيُقَالُ عَمْرُو بْنُ أُكَيْمَةَ ‏.‏ وَرَوَى بَعْضُ أَصْحَابِ الزُّهْرِيِّ هَذَا الْحَدِيثَ وَذَكَرُوا هَذَا الْحَرْفَ قَالَ قَالَ الزُّهْرِيُّ فَانْتَهَى النَّاسُ عَنِ الْقِرَاءَةِ حِينَ سَمِعُوا ذَلِكَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَلَيْسَ فِي هَذَا الْحَدِيثِ مَا يَدْخُلُ عَلَى مَنْ رَأَى الْقِرَاءَةَ خَلْفَ الإِمَامِ لأَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ هُوَ الَّذِي رَوَى عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم هَذَا الْحَدِيثَ وَرَوَى أَبُو هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ مَنْ صَلَّى صَلاَةً لَمْ يَقْرَأْ فِيهَا بِأُمِّ الْقُرْآنِ فَهِيَ خِدَاجٌ فَهِيَ خِدَاجٌ غَيْرُ تَمَامٍ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ لَهُ حَامِلُ الْحَدِيثِ إِنِّي أَكُونُ أَحْيَانًا وَرَاءَ الإِمَامِ قَالَ اقْرَأْ بِهَا فِي نَفْسِكَ ‏.‏ وَرَوَى أَبُو عُثْمَانَ النَّهْدِيُّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ أَمَرَنِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ أُنَادِيَ أَنْ لاَ صَلاَةَ إِلاَّ بِقِرَاءَةِ فَاتِحَةِ الْكِتَابِ ‏.‏ وَاخْتَارَ أَكْثَرُ أَصْحَابِ الْحَدِيثِ أَنْ لاَ يَقْرَأَ الرَّجُلُ إِذَا جَهَرَ الإِمَامُ بِالْقِرَاءَةِ وَقَالُوا يَتَتَبَّعُ سَكَتَاتِ الإِمَامِ ‏.‏ وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الْقِرَاءَةِ خَلْفَ الإِمَامِ فَرَأَى أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالتَّابِعِينَ وَمَنْ بَعْدَهُمُ الْقِرَاءَةَ خَلْفَ الإِمَامِ وَبِهِ يَقُولُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ أَنَّهُ قَالَ أَنَا أَقْرَأُ خَلْفَ الإِمَامِ وَالنَّاسُ يَقْرَءُونَ إِلاَّ قَوْمًا مِنَ الْكُوفِيِّينَ وَأَرَى أَنَّ مَنْ لَمْ يَقْرَأْ صَلاَتُهُ جَائِزَةٌ ‏.‏ وَشَدَّدَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي تَرْكِ قِرَاءَةِ فَاتِحَةِ الْكِتَابِ وَإِنْ كَانَ خَلْفَ الإِمَامِ فَقَالُوا لاَ تُجْزِئُ صَلاَةٌ إِلاَّ بِقِرَاءَةِ فَاتِحَةِ الْكِتَابِ وَحْدَهُ كَانَ أَوْ خَلْفَ الإِمَامِ ‏.‏ وَذَهَبُوا إِلَى مَا رَوَى عُبَادَةُ بْنُ الصَّامِتِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَقَرَأَ عُبَادَةُ بْنُ الصَّامِتِ بَعْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم خَلْفَ الإِمَامِ وَتَأَوَّلَ قَوْلَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ صَلاَةَ إِلاَّ بِقِرَاءَةِ فَاتِحَةِ الْكِتَابِ ‏"‏ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ وَإِسْحَاقُ وَغَيْرُهُمَا ‏.‏ وَأَمَّا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ فَقَالَ مَعْنَى قَوْلِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ صَلاَةَ لِمَنْ لَمْ يَقْرَأْ بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ ‏"‏ ‏.‏ إِذَا كَانَ وَحْدَهُ ‏.‏ وَاحْتَجَّ بِحَدِيثِ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ حَيْثُ قَالَ مَنْ صَلَّى رَكْعَةً لَمْ يَقْرَأْ فِيهَا بِأُمِّ الْقُرْآنِ فَلَمْ يُصَلِّ إِلاَّ أَنْ يَكُونَ وَرَاءَ الإِمَامِ ‏.‏ قَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ فَهَذَا رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم تَأَوَّلَ قَوْلَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ صَلاَةَ لِمَنْ لَمْ يَقْرَأْ بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ ‏"‏ ‏.‏ أَنَّ هَذَا إِذَا كَانَ وَحْدَهُ ‏.‏ وَاخْتَارَ أَحْمَدُ مَعَ هَذَا الْقِرَاءَةَ خَلْفَ الإِمَامِ وَأَنْ لاَ يَتْرُكَ الرَّجُلُ فَاتِحَةَ الْكِتَابِ وَإِنْ كَانَ خَلْفَ الإِمَامِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ qiroatni ovoz chiqarib oʻqigan bir namozdan qaytdilar-da: «Sizlardan birortangiz hozir men bilan (birga) oʻqidimi?», dedilar. Bir kishi: «Ha, ey Rasululloh», dedi. U zot: «Aniqki, men: ‹Nega Qurʼon (qiroati)da men bilan tortishilmoqda?› deb (oʻylayotgan edim)», dedilar. (Roviy) aytdi: Shunda odamlar Rasululloh ﷺdan buni eshitganlaridan keyin Rasululloh ﷺ ovoz chiqarib qiroat qiladigan namozlarda u zot bilan (birga) qiroat qilishdan toʻxtadilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Ibn Masʼud, Imron ibn Husayn va Jobir ibn Abdullohdan ham (rivoyatlar bor). Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan hadisdir. Ibn Ukayma al-Laysiyning ismi Umoradir. Amr ibn Ukayma ham deyiladi. Az-Zuhriyning baʼzi shogirdlari bu hadisni rivoyat qilib, bu jumlani zikr qilganlar: «Az-Zuhriy aytdi: ‹Odamlar Rasululloh ﷺdan buni eshitganlaridan keyin qiroatdan toʻxtadilar›». Bu hadisda imom ortida qiroat qilishni (joiz deb) koʻrgan kishiga (eʼtiroz) keltiradigan narsa yoʻq, chunki bu hadisni Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan Abu Hurayraning oʻzidir. Va Abu Hurayra Nabiy ﷺdan u zotning: «Kim bir namoz oʻqib, unda Ummul Qurʼon (Fotiha)ni oʻqimasa, u (namoz) noqis, u noqisdir, toʻliq emasdir», deganlarini rivoyat qilgan. Shunda hadis sohibi (Abu Hurayra)ga: «Men baʼzan imom ortida boʻlaman (qanday qilay)?», deyildi. U: «Uni ichingda (sekin) oʻqi», dedi. Abu Usmon an-Nahdiy Abu Hurayradan rivoyat qilib: «Nabiy ﷺ menga ‹Kitobning Fotihasini oʻqimasa namoz yoʻq› deb jar solishni buyurdilar», deb aytdi. Koʻpchilik hadis ahli imom qiroatni ovoz chiqarib oʻqiganda kishi (qiroat) oʻqimasligini ixtiyor qilganlar va: «Imomning sukut (toʻxtab turish) paytlarini izlasin (oʻshanda oʻqisin)», deyishgan. Ilm ahli imom ortida qiroat qilish borasida ixtilof qilganlar: Nabiy ﷺ sahobalari va tobeinlardan hamda ulardan keyingilardan boʻlgan koʻpchilik ilm ahli imom ortida qiroat qilishni (joiz deb) koʻrganlar, buni Molik ibn Anas, Abdulloh ibn Muborak, Shofiiy, Ahmad va Ishoq aytadilar. Abdulloh ibn Muborakdan esa u: «Men imom ortida qiroat qilaman, kufaliklardan boʻlgan bir guruhdan boshqa odamlar (ham) oʻqiydilar, men oʻqimagan kishining namozi joiz deb koʻraman», degani rivoyat qilingan. Ilm ahlidan bir guruh, imom ortida boʻlsa ham, Kitobning Fotihasini tark qilish (oʻqimaslik)da qattiq turib: «Faqat Kitobning Fotihasini oʻqish bilangina namoz joiz boʻladi, xoh yolgʻiz boʻlsin, xoh imom ortida», deyishgan. Ular Uboda ibn Somitning Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan (hadisi)ga (asoslanib) borganlar. Uboda ibn Somit Nabiy ﷺdan keyin imom ortida (Fotiha) oʻqigan va Nabiy ﷺning: «Kitobning Fotihasini oʻqishsiz namoz yoʻq», degan soʻzlarini shunday taʼvil qilgan. Buni Shofiiy, Ishoq va boshqalar aytadilar. Ahmad ibn Hanbal esa: «Nabiy ﷺning ‹Kitobning Fotihasini oʻqimagan kishiga namoz yoʻqdir› degan soʻzlarining maʼnosi — yolgʻiz boʻlganidadir», degan va Jobir ibn Abdullohning: «Kim bir rakat oʻqib, unda Ummul Qurʼon (Fotiha)ni oʻqimasa, u namoz oʻqimagan boʻladi, faqat imom ortida boʻlsa (bundan mustasno)», degan hadisi bilan dalil keltirgan. Ahmad ibn Hanbal aytdi: «Mana bu kishi Nabiy ﷺ sahobalaridan biri boʻlib, Nabiy ﷺning ‹Kitobning Fotihasini oʻqimagan kishiga namoz yoʻqdir› degan soʻzlarini ‹bu yolgʻiz boʻlganidadir› deb taʼvil qilgan». Ahmad shu bilan birga imom ortida qiroat qilishni va kishi imom ortida boʻlsa ham Kitobning Fotihasini tark qilmasligini ixtiyor qilgan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ қироатни овоз чиқариб ўқиган бир намоздан қайтдилар-да: «Сизлардан бирортангиз ҳозир мен билан (бирга) ўқидими?», дедилар. Бир киши: «Ҳа, эй Расулуллоҳ», деди. У зот: «Аниқки, мен: ‹Нега Қуръон (қироати)да мен билан тортишилмоқда?› деб (ўйлаётган эдим)», дедилар. (Ровий) айтди: Шунда одамлар Расулуллоҳ ﷺдан буни эшитганларидан кейин Расулуллоҳ ﷺ овоз чиқариб қироат қиладиган намозларда у зот билан (бирга) қироат қилишдан тўхтадилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Ибн Масъуд, Имрон ибн Ҳусайн ва Жобир ибн Абдуллоҳдан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ҳадисдир. Ибн Укайма ал-Лайсийнинг исми Уморадир. Амр ибн Укайма ҳам дейилади. Аз-Зуҳрийнинг баъзи шогирдлари бу ҳадисни ривоят қилиб, бу жумлани зикр қилганлар: «Аз-Зуҳрий айтди: ‹Одамлар Расулуллоҳ ﷺдан буни эшитганларидан кейин қироатдан тўхтадилар›». Бу ҳадисда имом ортида қироат қилишни (жоиз деб) кўрган кишига (эътироз) келтирадиган нарса йўқ, чунки бу ҳадисни Набий ﷺдан ривоят қилган Абу Ҳурайранинг ўзидир. Ва Абу Ҳурайра Набий ﷺдан у зотнинг: «Ким бир намоз ўқиб, унда Уммул Қуръон (Фотиҳа)ни ўқимаса, у (намоз) ноқис, у ноқисдир, тўлиқ эмасдир», деганларини ривоят қилган. Шунда ҳадис соҳиби (Абу Ҳурайра)га: «Мен баъзан имом ортида бўламан (қандай қилай)?», дейилди. У: «Уни ичингда (секин) ўқи», деди. Абу Усмон ан-Наҳдий Абу Ҳурайрадан ривоят қилиб: «Набий ﷺ менга ‹Китобнинг Фотиҳасини ўқимаса намоз йўқ› деб жар солишни буюрдилар», деб айтди. Кўпчилик ҳадис аҳли имом қироатни овоз чиқариб ўқиганда киши (қироат) ўқимаслигини ихтиёр қилганлар ва: «Имомнинг сукут (тўхтаб туриш) пайтларини изласин (ўшанда ўқисин)», дейишган. Илм аҳли имом ортида қироат қилиш борасида ихтилоф қилганлар: Набий ﷺ саҳобалари ва тобеинлардан ҳамда улардан кейингилардан бўлган кўпчилик илм аҳли имом ортида қироат қилишни (жоиз деб) кўрганлар, буни Молик ибн Анас, Абдуллоҳ ибн Муборак, Шофиий, Аҳмад ва Ишоқ айтадилар. Абдуллоҳ ибн Муборакдан эса у: «Мен имом ортида қироат қиламан, куфаликлардан бўлган бир гуруҳдан бошқа одамлар (ҳам) ўқийдилар, мен ўқимаган кишининг намози жоиз деб кўраман», дегани ривоят қилинган. Илм аҳлидан бир гуруҳ, имом ортида бўлса ҳам, Китобнинг Фотиҳасини тарк қилиш (ўқимаслик)да қаттиқ туриб: «Фақат Китобнинг Фотиҳасини ўқиш билангина намоз жоиз бўлади, хоҳ ёлғиз бўлсин, хоҳ имом ортида», дейишган. Улар Убода ибн Сомитнинг Набий ﷺдан ривоят қилган (ҳадиси)га (асосланиб) борганлар. Убода ибн Сомит Набий ﷺдан кейин имом ортида (Фотиҳа) ўқиган ва Набий ﷺнинг: «Китобнинг Фотиҳасини ўқишсиз намоз йўқ», деган сўзларини шундай таъвил қилган. Буни Шофиий, Ишоқ ва бошқалар айтадилар. Аҳмад ибн Ҳанбал эса: «Набий ﷺнинг ‹Китобнинг Фотиҳасини ўқимаган кишига намоз йўқдир› деган сўзларининг маъноси — ёлғиз бўлганидадир», деган ва Жобир ибн Абдуллоҳнинг: «Ким бир ракат ўқиб, унда Уммул Қуръон (Фотиҳа)ни ўқимаса, у намоз ўқимаган бўлади, фақат имом ортида бўлса (бундан мустасно)», деган ҳадиси билан далил келтирган. Аҳмад ибн Ҳанбал айтди: «Мана бу киши Набий ﷺ саҳобаларидан бири бўлиб, Набий ﷺнинг ‹Китобнинг Фотиҳасини ўқимаган кишига намоз йўқдир› деган сўзларини ‹бу ёлғиз бўлганидадир› деб таъвил қилган». Аҳмад шу билан бирга имом ортида қироат қилишни ва киши имом ортида бўлса ҳам Китобнинг Фотиҳасини тарк қилмаслигини ихтиёр қилган.

حَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، ح وَحَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ رَبَاحٍ، وَعُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الأَغَرِّ، عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الأَغَرِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ صَلاَةٌ فِي مَسْجِدِي هَذَا خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ صَلاَةٍ فِيمَا سِوَاهُ إِلاَّ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَلَمْ يَذْكُرْ قُتَيْبَةُ فِي حَدِيثِهِ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ إِنَّمَا ذَكَرَ عَنْ زَيْدِ بْنِ رَبَاحٍ عَنْ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ الأَغَرِّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو عَبْدِ اللَّهِ الأَغَرُّ اسْمُهُ سَلْمَانُ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَمَيْمُونَةَ وَأَبِي سَعِيدٍ وَجُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ وَابْنِ عُمَرَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ وَأَبِي ذَرٍّ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Mening mana bu masjidimdagi bir namoz, Masjidul Haromdan boshqa (joylardagi) ming namozdan afzaldir», dedilar. Abu Iso aytdi: Qutayba oʻz hadisida Ubaydullohdan deb zikr qilmadi, balki faqat Zayd ibn Robohdan, u Abu Abdulloh al-Agʻarrdan, u Abu Hurayradan deb zikr qildi. Abu Iso aytdi: Bu hasan sahih hadisdir. Abu Abdulloh al-Agʻarrning ismi Salmondir. Abu Hurayradan bir necha yoʻl bilan Nabiy ﷺdan rivoyat qilingan. (U) aytdi: Bu bobda Ali, Maymuna, Abu Said, Jubayr ibn Mutʼim, Ibn Umar, Abdulloh ibn az-Zubayr va Abu Zarrdan ham (rivoyatlar) bor.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Менинг мана бу масжидимдаги бир намоз, Масжидул Ҳаромдан бошқа (жойлардаги) минг намоздан афзалдир», дедилар. Абу Исо айтди: Қутайба ўз ҳадисида Убайдуллоҳдан деб зикр қилмади, балки фақат Зайд ибн Робоҳдан, у Абу Абдуллоҳ ал-Ағаррдан, у Абу Ҳурайрадан деб зикр қилди. Абу Исо айтди: Бу ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Абу Абдуллоҳ ал-Ағаррнинг исми Салмондир. Абу Ҳурайрадан бир неча йўл билан Набий ﷺдан ривоят қилинган. (У) айтди: Бу бобда Али, Маймуна, Абу Саид, Жубайр ибн Мутъим, Ибн Умар, Абдуллоҳ ибн аз-Зубайр ва Абу Заррдан ҳам (ривоятлар) бор.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي الشَّوَارِبِ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا أُقِيمَتِ الصَّلاَةُ فَلاَ تَأْتُوهَا وَأَنْتُمْ تَسْعَوْنَ وَلَكِنِ ائْتُوهَا وَأَنْتُمْ تَمْشُونَ وَعَلَيْكُمُ السَّكِينَةُ فَمَا أَدْرَكْتُمْ فَصَلُّوا وَمَا فَاتَكُمْ فَأَتِمُّوا ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي قَتَادَةَ وَأُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ وَأَبِي سَعِيدٍ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَجَابِرٍ وَأَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي الْمَشْىِ إِلَى الْمَسْجِدِ فَمِنْهُمْ مَنْ رَأَى الإِسْرَاعَ إِذَا خَافَ فَوْتَ التَّكْبِيرَةِ الأُولَى حَتَّى ذُكِرَ عَنْ بَعْضِهِمْ أَنَّهُ كَانَ يُهَرْوِلُ إِلَى الصَّلاَةِ ‏.‏ وَمِنْهُمْ مَنْ كَرِهَ الإِسْرَاعَ وَاخْتَارَ أَنْ يَمْشِيَ عَلَى تُؤَدَةٍ وَوَقَارٍ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ وَقَالاَ الْعَمَلُ عَلَى حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ وَقَالَ إِسْحَاقُ إِنْ خَافَ فَوْتَ التَّكْبِيرَةِ الأُولَى فَلاَ بَأْسَ أَنْ يُسْرِعَ فِي الْمَشْىِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Namozga iqomat aytilganda, unga shoshib (yugurib) kelmanglar, balki unga osoyishta holda yurib kelinglar. (Imom bilan) yetganingizni oʻqinglar, qoldirib qoʻyganingizni esa (oʻzingiz) toʻldiringlar», dedilar. Bu bobda Abu Qatoda, Ubay ibn Kaʼb, Abu Said, Zayd ibn Sobit, Jobir va Anasdan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Ilm ahli masjidga yurib borish haqida ixtilof qilishgan: ulardan baʼzilari, agar birinchi takbirni boy berishdan qoʻrqsa, tezlashishni (joiz) deb koʻrgan, hatto ulardan baʼzisi namozga yengil yugurib borardi deb (ham) zikr qilingan. Ulardan baʼzilari esa tezlashishni makruh sanab, sokinlik va viqor bilan yurishni ixtiyor qilgan; Ahmad va Ishoq ham shuni aytadilar va ular: Amal Abu Hurayraning hadisiga binoandir, deyishdi. Ishoq aytdi: Agar birinchi takbirni boy berishdan qoʻrqsa, yurishda tezlashsa zarari yoʻq.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Намозга иқомат айтилганда, унга шошиб (югуриб) келманглар, балки унга осойишта ҳолда юриб келинглар. (Имом билан) етганингизни ўқинглар, қолдириб қўйганингизни эса (ўзингиз) тўлдиринглар», дедилар. Бу бобда Абу Қатода, Убай ибн Каъб, Абу Саид, Зайд ибн Собит, Жобир ва Анасдан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Илм аҳли масжидга юриб бориш ҳақида ихтилоф қилишган: улардан баъзилари, агар биринчи такбирни бой беришдан қўрқса, тезлашишни (жоиз) деб кўрган, ҳатто улардан баъзиси намозга енгил югуриб борарди деб (ҳам) зикр қилинган. Улардан баъзилари эса тезлашишни макруҳ санаб, сокинлик ва виқор билан юришни ихтиёр қилган; Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар ва улар: Амал Абу Ҳурайранинг ҳадисига биноандир, дейишди. Ишоқ айтди: Агар биринчи такбирни бой беришдан қўрқса, юришда тезлашса зарари йўқ.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ هَمَّامِ بْنِ مُنَبِّهٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يَزَالُ أَحَدُكُمْ فِي صَلاَةٍ مَا دَامَ يَنْتَظِرُهَا وَلاَ تَزَالُ الْمَلاَئِكَةُ تُصَلِّي عَلَى أَحَدِكُمْ مَا دَامَ فِي الْمَسْجِدِ اللَّهُمَّ اغْفِرْ لَهُ اللَّهُمَّ ارْحَمْهُ مَا لَمْ يُحْدِثْ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ رَجُلٌ مِنْ حَضْرَمَوْتَ وَمَا الْحَدَثُ يَا أَبَا هُرَيْرَةَ قَالَ فُسَاءٌ أَوْ ضُرَاطٌ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَأَبِي سَعِيدٍ وَأَنَسٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ وَسَهْلِ بْنِ سَعْدٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Biringiz namozni kutib turar ekan, toki namozda (sanalaveradi); namozni kutib (oʻtirgan) biringizga farishtalar: ‹Allohim, uni magʻfirat qil, Allohim, unga rahm qil› deb, toki u masjidda ekan va tahoratini buzmaguncha, (uning haqiga) duo qilaveradilar», dedilar. Shunda Hazramavtlik bir kishi: «Tahoratni buzish nima, ey Abu Hurayra?» dedi. U: «Tovushsiz yoki tovushli yel chiqarishdir», dedi. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Ali, Abu Said, Anas, Abdulloh ibn Masʼud va Sahl ibn Saʼddan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бирингиз намозни кутиб турар экан, токи намозда (саналаверади); намозни кутиб (ўтирган) бирингизга фаришталар: ‹Аллоҳим, уни мағфират қил, Аллоҳим, унга раҳм қил› деб, токи у масжидда экан ва таҳоратини бузмагунча, (унинг ҳақига) дуо қилаверадилар», дедилар. Шунда Ҳазрамавтлик бир киши: «Таҳоратни бузиш нима, эй Абу Ҳурайра?» деди. У: «Товушсиз ёки товушли ел чиқаришдир», деди. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Али, Абу Саид, Анас, Абдуллоҳ ибн Масъуд ва Саҳл ибн Саъддан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي مَعْشَرٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا بَيْنَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ قِبْلَةٌ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Mashriq bilan magʻrib oraligʻi — qibladir», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Машриқ билан мағриб оралиғи — қибладир», дедилар.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي مَعْشَرٍ، مِثْلَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ قَدْ رُوِيَ عَنْهُ، مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَقَدْ تَكَلَّمَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي أَبِي مَعْشَرٍ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ وَاسْمُهُ نَجِيحٌ مَوْلَى بَنِي هَاشِمٍ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدٌ لاَ أَرْوِي عَنْهُ شَيْئًا وَقَدْ رَوَى عَنْهُ النَّاسُ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدٌ وَحَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ جَعْفَرٍ الْمَخْرَمِيِّ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ مُحَمَّدٍ الأَخْنَسِيِّ عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَقْوَى مِنْ حَدِيثِ أَبِي مَعْشَرٍ وَأَصَحُّ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan shunga oʻxshashi rivoyat qilinadi. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi undan boshqa yoʻl bilan ham rivoyat qilingan. Ahli ilmdan baʼzilari Abu Maʼshar haqida uning hifzi (yodlash quvvati) tomonidan (tanqid bilan) gapirganlar; uning ismi Najih, Banu Hoshimning ozod qilgan qulidir. Muhammad (al-Buxoriy) aytdi: Men undan hech narsa rivoyat qilmayman, garchi odamlar undan rivoyat qilgan boʻlsalar-da. Muhammad aytdi: Abdulloh ibn Jaʼfar al-Maxramiyning Usmon ibn Muhammad al-Axnasiydan, uning Said al-Maqburiydan, uning Abu Hurayradan (qilgan) hadisi Abu Maʼsharning hadisidan kuchliroq va sahihroqdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан шунга ўхшаши ривоят қилинади. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ундан бошқа йўл билан ҳам ривоят қилинган. Аҳли илмдан баъзилари Абу Маъшар ҳақида унинг ҳифзи (ёдлаш қуввати) томонидан (танқид билан) гапирганлар; унинг исми Нажиҳ, Бану Ҳошимнинг озод қилган қулидир. Муҳаммад (ал-Бухорий) айтди: Мен ундан ҳеч нарса ривоят қилмайман, гарчи одамлар ундан ривоят қилган бўлсалар-да. Муҳаммад айтди: Абдуллоҳ ибн Жаъфар ал-Махрамийнинг Усмон ибн Муҳаммад ал-Ахнасийдан, унинг Саид ал-Мақбурийдан, унинг Абу Ҳурайрадан (қилган) ҳадиси Абу Маъшарнинг ҳадисидан кучлироқ ва саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَيَّاشٍ، عَنْ هِشَامٍ، عَنِ ابْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ صَلُّوا فِي مَرَابِضِ الْغَنَمِ وَلاَ تُصَلُّوا فِي أَعْطَانِ الإِبِلِ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi. U dedi: Rasululloh ﷺ: «Qoʻylarning qoʻrasida namoz oʻqinglar, tuyalarning qoʻrasida esa namoz oʻqimanglar», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади. У деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Қўйларнинг қўрасида намоз ўқинглар, туяларнинг қўрасида эса намоз ўқиманглар», дедилар.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ التَّسْبِيحُ لِلرِّجَالِ وَالتَّصْفِيقُ لِلنِّسَاءِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَسَهْلِ بْنِ سَعْدٍ وَجَابِرٍ وَأَبِي سَعِيدٍ وَابْنِ عُمَرَ ‏.‏ وَقَالَ عَلِيٌّ كُنْتُ إِذَا اسْتَأْذَنْتُ عَلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ يُصَلِّي سَبَّحَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏

Hannod bizga aytib berdi, Abu Muoviya bizga aytib berdi, u Aʼmashdan, u Abu Solihdan, u Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladi. U aytdi: Rasululloh ﷺ: «Tasbeh (Subhanalloh deyish) erkaklar uchun, qarsak chalish esa ayollar uchundir», dedilar. U (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Ali, Sahl ibn Saʼd, Jobir, Abu Said va Ibn Umardan (ham hadis) bor. Ali aytdi: Men Nabiy ﷺ namoz oʻqiyotganlarida (kirishga) izn soʻrasam, u zot tasbeh aytar edilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahihdir. Ahli ilm nazdida amal shunga (binoan)dir; Ahmad va Ishoq ham shu (soʻz) bilan aytadi.Ҳаннод бизга айтиб берди, Абу Муовия бизга айтиб берди, у Аъмашдан, у Абу Солиҳдан, у Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилади. У айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Тасбеҳ (Субҳаналлоҳ дейиш) эркаклар учун, қарсак чалиш эса аёллар учундир», дедилар. У (Абу Исо) айтди: Бу бобда Али, Саҳл ибн Саъд, Жобир, Абу Саид ва Ибн Умардан (ҳам ҳадис) бор. Али айтди: Мен Набий ﷺ намоз ўқиётганларида (киришга) изн сўрасам, у зот тасбеҳ айтар эдилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Аҳли илм наздида амал шунга (биноан)дир; Аҳмад ва Ишоқ ҳам шу (сўз) билан айтади.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ التَّثَاؤُبُ فِي الصَّلاَةِ مِنَ الشَّيْطَانِ فَإِذَا تَثَاءَبَ أَحَدُكُمْ فَلْيَكْظِمْ مَا اسْتَطَاعَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ وَجَدِّ عَدِيِّ بْنِ ثَابِتٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ كَرِهَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ التَّثَاؤُبَ فِي الصَّلاَةِ ‏.‏ قَالَ إِبْرَاهِيمُ إِنِّي لأَرُدُّ التَّثَاؤُبَ بِالتَّنَحْنُحِ ‏.‏

Ali ibn Hujr bizga aytib berdi, Ismoil ibn Jaʼfar bizga xabar berdi, u al-Aloʼ ibn Abdurahmondan, u otasidan, u Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladiki, Nabiy ﷺ: «Namozda esnash shaytondandir. Bas, qachon biringiz esnasa, imkon qadar (uni) toʻxtatib tursin», dedilar. U (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Abu Said al-Xudriy va Adiy ibn Sobitning bobosidan (ham hadis) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahihdir. Ahli ilmdan bir qavm namozda esnashni makruh sanaganlar. Ibrohim: «Men esnashni tomoq qirish (tanahnuh) bilan qaytaraman», dedi.Али ибн Ҳужр бизга айтиб берди, Исмоил ибн Жаъфар бизга хабар берди, у ал-Алў ибн Абдураҳмондан, у отасидан, у Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қиладики, Набий ﷺ: «Намозда эснаш шайтондандир. Бас, қачон бирингиз эснаса, имкон қадар (уни) тўхтатиб турсин», дедилар. У (Абу Исо) айтди: Бу бобда Абу Саид ал-Худрий ва Адий ибн Собитнинг бобосидан (ҳам ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Аҳли илмдан бир қавм намозда эснашни макруҳ санаганлар. Иброҳим: «Мен эснашни томоқ қириш (танаҳнуҳ) билан қайтараман», деди.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا قَبِيصَةُ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ عِسْلِ بْنِ سُفْيَانَ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ السَّدْلِ فِي الصَّلاَةِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي جُحَيْفَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ لاَ نَعْرِفُهُ مِنْ حَدِيثِ عَطَاءٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ عِسْلِ بْنِ سُفْيَانَ ‏.‏ وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي السَّدْلِ فِي الصَّلاَةِ فَكَرِهَ بَعْضُهُمُ السَّدْلَ فِي الصَّلاَةِ وَقَالُوا هَكَذَا تَصْنَعُ الْيَهُودُ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ إِنَّمَا كُرِهَ السَّدْلُ فِي الصَّلاَةِ إِذَا لَمْ يَكُنْ عَلَيْهِ إِلاَّ ثَوْبٌ وَاحِدٌ فَأَمَّا إِذَا سَدَلَ عَلَى الْقَمِيصِ فَلاَ بَأْسَ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَكَرِهَ ابْنُ الْمُبَارَكِ السَّدْلَ فِي الصَّلاَةِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ namozda sadldan (kiyimni boshga yoki yelkaga tashlab, etaklarini quyiga osiltirib qoʻyishdan) qaytardilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Abu Juhayfadan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning bu hadisini Atoning Abu Hurayradan marfuʼ qilib rivoyat qilgan hadisi sifatida faqat Isl ibn Sufyonning hadisidan bilamiz. Ilm ahli namozda sadl qilish haqida ixtilof qilganlar: baʼzilari namozda sadlni makruh sanab: «Yahudiylar shunday qiladi», deganlar. Baʼzilari esa: «Namozda sadl faqat ustida bitta kiyim boʻlganidagina makruh boʻladi, agar koʻylak ustidan sadl qilsa, zarari yoʻq», deganlar. Bu Ahmadning soʻzidir. Ibn Muborak namozda sadlni makruh sanadi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ намозда садлдан (кийимни бошга ёки елкага ташлаб, этакларини қуйига осилтириб қўйишдан) қайтардилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Абу Жуҳайфадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг бу ҳадисини Атонинг Абу Ҳурайрадан марфуъ қилиб ривоят қилган ҳадиси сифатида фақат Исл ибн Суфённинг ҳадисидан биламиз. Илм аҳли намозда садл қилиш ҳақида ихтилоф қилганлар: баъзилари намозда садлни макруҳ санаб: «Яҳудийлар шундай қилади», деганлар. Баъзилари эса: «Намозда садл фақат устида битта кийим бўлганидагина макруҳ бўлади, агар кўйлак устидан садл қилса, зарари йўқ», деганлар. Бу Аҳмаднинг сўзидир. Ибн Муборак намозда садлни макруҳ санади.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ حَسَّانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى أَنْ يُصَلِّيَ الرَّجُلُ مُخْتَصِرًا ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ كَرِهَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ الاِخْتِصَارَ فِي الصَّلاَةِ ‏.‏ وَكَرِهَ بَعْضُهُمْ أَنْ يَمْشِيَ الرَّجُلُ مُخْتَصِرًا ‏.‏ وَالاِخْتِصَارُ أَنْ يَضَعَ الرَّجُلُ يَدَهُ عَلَى خَاصِرَتِهِ فِي الصَّلاَةِ أَوْ يَضَعَ يَدَيْهِ جَمِيعًا عَلَى خَاصِرَتَيْهِ ‏.‏ وَيُرْوَى أَنَّ إِبْلِيسَ إِذَا مَشَى مَشَى مُخْتَصِرًا ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ kishining ixtisor qilib (qoʻlini beliga qoʻygan holda) namoz oʻqishidan qaytardilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Ibn Umardan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Baʼzi ilm ahli namozda ixtisorni makruh sanaganlar. Baʼzilari esa kishining ixtisor qilib (qoʻlini beliga qoʻygan holda) yurishini makruh sanaganlar. Ixtisor — kishining namozda qoʻlini beliga qoʻyishi yoki ikkala qoʻlini birdaniga ikkala beliga qoʻyishidir. Rivoyat qilinishicha, Iblis yurganida ixtisor qilib yurar emish.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ кишининг ихтисор қилиб (қўлини белига қўйган ҳолда) намоз ўқишидан қайтардилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Ибн Умардан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Баъзи илм аҳли намозда ихтисорни макруҳ санаганлар. Баъзилари эса кишининг ихтисор қилиб (қўлини белига қўйган ҳолда) юришини макруҳ санаганлар. Ихтисор — кишининг намозда қўлини белига қўйиши ёки иккала қўлини бирданига иккала белига қўйишидир. Ривоят қилинишича, Иблис юрганида ихтисор қилиб юрар эмиш.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ ابْنُ عُلَيَّةَ، هُوَ ابْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْمُبَارَكِ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ ضَمْضَمِ بْنِ جَوْسٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِقَتْلِ الأَسْوَدَيْنِ فِي الصَّلاَةِ الْحَيَّةُ وَالْعَقْرَبُ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي رَافِعٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَكَرِهَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ قَتْلَ الْحَيَّةِ وَالْعَقْرَبِ فِي الصَّلاَةِ ‏.‏ وَقَالَ إِبْرَاهِيمُ إِنَّ فِي الصَّلاَةِ لَشُغْلاً ‏.‏ وَالْقَوْلُ الأَوَّلُ أَصَحُّ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ namozda ikki qora narsani — ilon va chayonni oʻldirishga buyurdilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Ibn Abbos va Abu Rofiʼ (roziyallohu anhum)dan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayra hadisi hasan sahih hadisdir. Paygʻambar ﷺning sahobalaridan va boshqalardan boʻlgan baʼzi ilm ahlining amali shunga binoandir; Ahmad va Ishoq ham shuni aytadi. Baʼzi ilm ahli esa namozda ilon va chayonni oʻldirishni makruh sanadi. Ibrohim: «Albatta namozda mashgʻullik bor», dedi. (Lekin) birinchi soʻz sahihroqdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ намозда икки қора нарсани — илон ва чаённи ўлдиришга буюрдилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Ибн Аббос ва Абу Рофиъ (розияллоҳу анҳум)дан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайра ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Пайғамбар ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган баъзи илм аҳлининг амали шунга биноандир; Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтади. Баъзи илм аҳли эса намозда илон ва чаённи ўлдиришни макруҳ санади. Иброҳим: «Албатта намозда машғуллик бор», деди. (Лекин) биринчи сўз саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، عَنْ هِشَامِ بْنِ حَسَّانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم سَجَدَهُمَا بَعْدَ السَّلاَمِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَاهُ أَيُّوبُ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ ابْنِ سِيرِينَ ‏.‏ وَحَدِيثُ ابْنِ مَسْعُودٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ قَالُوا إِذَا صَلَّى الرَّجُلُ الظُّهْرَ خَمْسًا فَصَلاَتُهُ جَائِزَةٌ وَسَجَدَ سَجْدَتَىِ السَّهْوِ وَإِنْ لَمْ يَجْلِسْ فِي الرَّابِعَةِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ إِذَا صَلَّى الظُّهْرَ خَمْسًا وَلَمْ يَقْعُدْ فِي الرَّابِعَةِ مِقْدَارَ التَّشَهُّدِ فَسَدَتْ صَلاَتُهُ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَبَعْضِ أَهْلِ الْكُوفَةِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ ularni (ikki sajdani) salomdan keyin qildilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih hadisdir. Buni Ayyub va boshqa bir necha (rovi) Ibn Siyrindan rivoyat qilgan. Ibn Masʼud hadisi (ham) hasan sahih hadisdir. Baʼzi ilm ahlining amali shunga binoandir; ular: «Agar kishi peshinni besh (rakaat) oʻqisa, namozi joiz boʻladi va sahvning ikki sajdasini qiladi, garchi toʻrtinchi (rakaat)da oʻtirmagan boʻlsa ham», dedilar. Bu Shofeiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Baʼzilari esa: «Agar peshinni besh (rakaat) oʻqib, toʻrtinchi (rakaat)da tashahhud miqdoricha oʻtirmagan boʻlsa, namozi buziladi», dedi. Bu Sufyon as-Savriy va Kufa ahlidan baʼzilarining soʻzidir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ уларни (икки саждани) саломдан кейин қилдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Буни Айюб ва бошқа бир неча (рови) Ибн Сийриндан ривоят қилган. Ибн Масъуд ҳадиси (ҳам) ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Баъзи илм аҳлининг амали шунга биноандир; улар: «Агар киши пешинни беш (ракаат) ўқиса, намози жоиз бўлади ва саҳвнинг икки саждасини қилади, гарчи тўртинчи (ракаат)да ўтирмаган бўлса ҳам», дедилар. Бу Шофеий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзилари эса: «Агар пешинни беш (ракаат) ўқиб, тўртинчи (ракаат)да ташаҳҳуд миқдорича ўтирмаган бўлса, намози бузилади», деди. Бу Суфён ас-Саврий ва Куфа аҳлидан баъзиларининг сўзидир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ الشَّيْطَانَ يَأْتِي أَحَدَكُمْ فِي صَلاَتِهِ فَيَلْبِسُ عَلَيْهِ حَتَّى لاَ يَدْرِي كَمْ صَلَّى فَإِذَا وَجَدَ ذَلِكَ أَحَدُكُمْ فَلْيَسْجُدْ سَجْدَتَيْنِ وَهُوَ جَالِسٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Albatta shayton biringizning namozida uning oldiga kelib, uni necha (rakaat) oʻqiganini bilmay qoladigan darajada chalgʻitadi. Qachon biringiz buni his qilsa, oʻtirgan holatida ikki sajda qilsin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahih hadisdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Албатта шайтон бирингизнинг намозида унинг олдига келиб, уни неча (ракаат) ўқиганини билмай қоладиган даражада чалғитади. Қачон бирингиз буни ҳис қилса, ўтирган ҳолатида икки сажда қилсин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳ ҳадисдир.

حَدَّثَنَا الأَنْصَارِيُّ، حَدَّثَنَا مَعْنٌ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ أَيُّوبَ بْنِ أَبِي تَمِيمَةَ، وَهُوَ أَيُّوبُ السَّخْتِيَانِيُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم انْصَرَفَ مِنَ اثْنَتَيْنِ فَقَالَ لَهُ ذُو الْيَدَيْنِ أَقُصِرَتِ الصَّلاَةُ أَمْ نَسِيتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَصَدَقَ ذُو الْيَدَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ النَّاسُ نَعَمْ ‏.‏ فَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَصَلَّى اثْنَتَيْنِ أُخْرَيَيْنِ ثُمَّ سَلَّمَ ثُمَّ كَبَّرَ فَسَجَدَ مِثْلَ سُجُودِهِ أَوْ أَطْوَلَ ثُمَّ كَبَّرَ فَرَفَعَ ثُمَّ سَجَدَ مِثْلَ سُجُودِهِ أَوْ أَطْوَلَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ وَابْنِ عُمَرَ وَذِي الْيَدَيْنِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي هَذَا الْحَدِيثِ فَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْكُوفَةِ إِذَا تَكَلَّمَ فِي الصَّلاَةِ نَاسِيًا أَوْ جَاهِلاً أَوْ مَا كَانَ فَإِنَّهُ يُعِيدُ الصَّلاَةَ وَاعْتَلُّوا بِأَنَّ هَذَا الْحَدِيثَ كَانَ قَبْلَ تَحْرِيمِ الْكَلاَمِ فِي الصَّلاَةِ ‏.‏ قَالَ وَأَمَّا الشَّافِعِيُّ فَرَأَى هَذَا حَدِيثًا صَحِيحًا فَقَالَ بِهِ وَقَالَ هَذَا أَصَحُّ مِنَ الْحَدِيثِ الَّذِي رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي الصَّائِمِ إِذَا أَكَلَ نَاسِيًا فَإِنَّهُ لاَ يَقْضِي وَإِنَّمَا هُوَ رِزْقٌ رَزَقَهُ اللَّهُ ‏.‏ قَالَ الشَّافِعِيُّ وَفَرَّقُوا هَؤُلاَءِ بَيْنَ الْعَمْدِ وَالنِّسْيَانِ فِي أَكْلِ الصَّائِمِ بِحَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ فِي حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ إِنْ تَكَلَّمَ الإِمَامُ فِي شَيْءٍ مِنْ صَلاَتِهِ وَهُوَ يَرَى أَنَّهُ قَدْ أَكْمَلَهَا ثُمَّ عَلِمَ أَنَّهُ لَمْ يُكْمِلْهَا يُتِمُّ صَلاَتَهُ وَمَنْ تَكَلَّمَ خَلْفَ الإِمَامِ وَهُوَ يَعْلَمُ أَنَّ عَلَيْهِ بَقِيَّةً مِنَ الصَّلاَةِ فَعَلَيْهِ أَنْ يَسْتَقْبِلَهَا ‏.‏ وَاحْتَجَّ بِأَنَّ الْفَرَائِضَ كَانَتْ تُزَادُ وَتُنْقَصُ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَإِنَّمَا تَكَلَّمَ ذُو الْيَدَيْنِ وَهُوَ عَلَى يَقِينٍ مِنْ صَلاَتِهِ أَنَّهَا تَمَّتْ وَلَيْسَ هَكَذَا الْيَوْمَ لَيْسَ لأَحَدٍ أَنْ يَتَكَلَّمَ عَلَى مَعْنَى مَا تَكَلَّمَ ذُو الْيَدَيْنِ لأَنَّ الْفَرَائِضَ الْيَوْمَ لاَ يُزَادُ فِيهَا وَلاَ يُنْقَصُ ‏.‏ قَالَ أَحْمَدُ نَحْوًا مِنْ هَذَا الْكَلاَمِ ‏.‏ وَقَالَ إِسْحَاقُ نَحْوَ قَوْلِ أَحْمَدَ فِي الْبَابِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ (peshin yoki asrning) ikki (rakaati)dan (keyin namozni tugatib) qaytdilar. Shunda Zul-Yadayn u zotga: «Ey Allohning Rasuli, namoz qisqartirildimi yoki unutdingizmi?» — dedi. Rasululloh ﷺ: «Zul-Yadayn rost aytdimi?» — dedilar. Odamlar: «Ha», deyishdi. Bas, Rasululloh ﷺ turib, qolgan ikki (rakaat)ni oʻqidilar, soʻng salom berdilar, soʻng takbir aytib, (avvalgi) sajdalariga oʻxshash yoki undan uzunroq sajda qildilar, soʻng takbir aytib (boshlarini) koʻtardilar, soʻng (avvalgi) sajdalariga oʻxshash yoki undan uzunroq sajda qildilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Imron ibn Husayn, Ibn Umar va Zul-Yadayn (roziyallohu anhum)dan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayra hadisi hasan sahih hadisdir. Ilm ahli bu hadis haqida ixtilof qilishgan. Kufa ahlidan baʼzilari: «Agar kishi namozda unutib yoki bilmasdan yo har qanday (holatda) gapirsa, namozni qayta oʻqiydi», dedi va bu hadis namozda gapirish harom qilinishidan avval boʻlgan, deb dalil keltirdilar. (Abu Iso) aytdi: Shofeiyga kelsak, u buni sahih hadis deb bildi va u bilan amal qildi hamda: «Bu — Paygʻambar ﷺdan roʻzador unutib yeb qoʻysa qazo qilmasligi, balki u Alloh bergan rizq ekani haqida rivoyat qilingan hadisdan sahihroqdir», dedi. Shofeiy aytdi: Anavilar (Kufaliklar) roʻzadorning yeyishida qasddan va unutib (yeyish) orasini Abu Hurayra hadisi bilan farqlashgan. Ahmad esa Abu Hurayra hadisi haqida shunday dedi: Agar imom namozini tugatdim deb oʻylab, namozining biror joyida gapirib qoʻysa, soʻng uni tugatmaganini bilsa, namozini toʻldiradi; kim imom ortida, oʻzida namozdan biror qism qolganini bilgan holda gapirsa, u (namozni) qaytadan boshlashi lozim. U (Ahmad): «Farzlar Rasululloh ﷺ davrida ziyoda va kam qilinardi, shuning uchun Zul-Yadayn namozi tugaganiga ishonchi komil boʻlgan holda gapirdi; bugun esa bunday emas — bugun hech kim Zul-Yadayn gapirgan maʼnoda gapirishi joiz emas, chunki bugun farzlarga ziyoda ham, kam ham qilinmaydi», deb dalil keltirdi. Ahmad shu kabi soʻzni aytdi. Ishoq ham bu bobda Ahmadning soʻziga yaqin (gap) aytdi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ (пешин ёки асрнинг) икки (ракаати)дан (кейин намозни тугатиб) қайтдилар. Шунда Зул-Ядайн у зотга: «Эй Аллоҳнинг Расули, намоз қисқартирилдими ёки унутдингизми?» — деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Зул-Ядайн рост айтдими?» — дедилар. Одамлар: «Ҳа», дейишди. Бас, Расулуллоҳ ﷺ туриб, қолган икки (ракаат)ни ўқидилар, сўнг салом бердилар, сўнг такбир айтиб, (аввалги) саждаларига ўхшаш ёки ундан узунроқ сажда қилдилар, сўнг такбир айтиб (бошларини) кўтардилар, сўнг (аввалги) саждаларига ўхшаш ёки ундан узунроқ сажда қилдилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Имрон ибн Ҳусайн, Ибн Умар ва Зул-Ядайн (розияллоҳу анҳум)дан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайра ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли бу ҳадис ҳақида ихтилоф қилишган. Куфа аҳлидан баъзилари: «Агар киши намозда унутиб ёки билмасдан ё ҳар қандай (ҳолатда) гапирса, намозни қайта ўқийди», деди ва бу ҳадис намозда гапириш ҳаром қилинишидан аввал бўлган, деб далил келтирдилар. (Абу Исо) айтди: Шофеийга келсак, у буни саҳиҳ ҳадис деб билди ва у билан амал қилди ҳамда: «Бу — Пайғамбар ﷺдан рўзадор унутиб еб қўйса қазо қилмаслиги, балки у Аллоҳ берган ризқ экани ҳақида ривоят қилинган ҳадисдан саҳиҳроқдир», деди. Шофеий айтди: Анавилар (Куфаликлар) рўзадорнинг ейишида қасддан ва унутиб (ейиш) орасини Абу Ҳурайра ҳадиси билан фарқлашган. Аҳмад эса Абу Ҳурайра ҳадиси ҳақида шундай деди: Агар имом намозини тугатдим деб ўйлаб, намозининг бирор жойида гапириб қўйса, сўнг уни тугатмаганини билса, намозини тўлдиради; ким имом ортида, ўзида намоздан бирор қисм қолганини билган ҳолда гапирса, у (намозни) қайтадан бошлаши лозим. У (Аҳмад): «Фарзлар Расулуллоҳ ﷺ даврида зиёда ва кам қилинарди, шунинг учун Зул-Ядайн намози тугаганига ишончи комил бўлган ҳолда гапирди; бугун эса бундай эмас — бугун ҳеч ким Зул-Ядайн гапирган маънода гапириши жоиз эмас, чунки бугун фарзларга зиёда ҳам, кам ҳам қилинмайди», деб далил келтирди. Аҳмад шу каби сўзни айтди. Ишоқ ҳам бу бобда Аҳмаднинг сўзига яқин (гап) айтди.

حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ مُعَاذٍ الْعَقَدِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ زِيَادٍ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا صَلَّى أَحَدُكُمْ رَكْعَتَىِ الْفَجْرِ فَلْيَضْطَجِعْ عَلَى يَمِينِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَائِشَةَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا صَلَّى رَكْعَتَىِ الْفَجْرِ فِي بَيْتِهِ اضْطَجَعَ عَلَى يَمِينِهِ ‏.‏ وَقَدْ رَأَى بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ يُفْعَلَ هَذَا اسْتِحْبَابًا ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Sizlardan biringiz bomdod (fajr)ning ikki rakaatini oʻqigach, oʻng yoni bilan yonboshlab yotsin», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Oishadan ham (rivoyat bor). Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi shu yoʻldan hasan sahih gʻarib hadisdir. Oishadan rivoyat qilinishicha, Paygʻambar ﷺ uyida bomdodning ikki rakaatini oʻqiganlarida oʻng yoni bilan yonboshlab yotar edilar. Baʼzi ilm ahli buni mustahab (deb hisoblab) qilishni (toʻgʻri) koʻrishgan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Сизлардан бирингиз бомдод (фажр)нинг икки ракаатини ўқигач, ўнг ёни билан ёнбошлаб ётсин», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Оишадан ҳам (ривоят бор). Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси шу йўлдан ҳасан саҳиҳ ғариб ҳадисдир. Оишадан ривоят қилинишича, Пайғамбар ﷺ уйида бомдоднинг икки ракаатини ўқиганларида ўнг ёни билан ёнбошлаб ётар эдилар. Баъзи илм аҳли буни мустаҳаб (деб ҳисоблаб) қилишни (тўғри) кўришган.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ، حَدَّثَنَا زَكَرِيَّا بْنُ إِسْحَاقَ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، قَالَ سَمِعْتُ عَطَاءَ بْنَ يَسَارٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا أُقِيمَتِ الصَّلاَةُ فَلاَ صَلاَةَ إِلاَّ الْمَكْتُوبَةُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ بُحَيْنَةَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَرْجِسَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَأَنَسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَهَكَذَا رَوَى أَيُّوبُ وَوَرْقَاءُ بْنُ عُمَرَ وَزِيَادُ بْنُ سَعْدٍ وَإِسْمَاعِيلُ بْنُ مُسْلِمٍ وَمُحَمَّدُ بْنُ جُحَادَةَ عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرَوَى حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ وَسُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ فَلَمْ يَرْفَعَاهُ ‏.‏ وَالْحَدِيثُ الْمَرْفُوعُ أَصَحُّ عِنْدَنَا ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ إِذَا أُقِيمَتِ الصَّلاَةُ أَنْ لاَ يُصَلِّيَ الرَّجُلُ إِلاَّ الْمَكْتُوبَةَ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَابْنُ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ رَوَاهُ عَيَّاشُ بْنُ عَبَّاسٍ الْقِتْبَانِيُّ الْمِصْرِيُّ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ هَذَا ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Namozga iqomat aytilganda farz (namoz)dan boshqa namoz yoʻq», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Ibn Buhayna, Abdulloh ibn Amr, Abdulloh ibn Sarjis, Ibn Abbos va Anasdan ham (rivoyatlar bor). Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan hadisdir. Shuningdek Ayyub, Varqo ibn Umar, Ziyod ibn Saʼd, Ismoil ibn Muslim va Muhammad ibn Juhoda Amr ibn Dinordan, u Ato ibn Yasordan, u Abu Hurayradan, u Paygʻambar ﷺdan (qilib) rivoyat qilishgan. Hammod ibn Zayd va Sufyon ibn Uyayna esa Amr ibn Dinordan rivoyat qilishib, uni marfuʼ qilishmagan (Paygʻambar ﷺga koʻtarishmagan). Bizning nazdimizda marfuʼ hadis sahihroqdir. Paygʻambar ﷺning ashoblaridan va boshqalardan baʼzi ilm ahli nazdida amal shunga koʻra: namozga iqomat aytilganda kishi farz (namoz)dan boshqasini oʻqimaydi. Buni Sufyon as-Savriy, Ibn al-Muborak, Shofiʼiy, Ahmad va Ishoq aytishadi. Bu hadis Abu Hurayradan, u Paygʻambar ﷺdan boshqa bir yoʻl bilan ham rivoyat qilingan: uni Ayyosh ibn Abbos al-Qitboniy al-Misriy Abu Salamadan, u Abu Hurayradan, u Paygʻambar ﷺdan shunga oʻxshash (qilib) rivoyat qilgan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Намозга иқомат айтилганда фарз (намоз)дан бошқа намоз йўқ», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Ибн Буҳайна, Абдуллоҳ ибн Амр, Абдуллоҳ ибн Саржис, Ибн Аббос ва Анасдан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Шунингдек Айюб, Варқо ибн Умар, Зиёд ибн Саъд, Исмоил ибн Муслим ва Муҳаммад ибн Жуҳода Амр ибн Динордан, у Ато ибн Ясордан, у Абу Ҳурайрадан, у Пайғамбар ﷺдан (қилиб) ривоят қилишган. Ҳаммод ибн Зайд ва Суфён ибн Уяйна эса Амр ибн Динордан ривоят қилишиб, уни марфуъ қилишмаган (Пайғамбар ﷺга кўтаришмаган). Бизнинг наздимизда марфуъ ҳадис саҳиҳроқдир. Пайғамбар ﷺнинг ашобларидан ва бошқалардан баъзи илм аҳли наздида амал шунга кўра: намозга иқомат айтилганда киши фарз (намоз)дан бошқасини ўқимайди. Буни Суфён ас-Саврий, Ибн ал-Муборак, Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқ айтишади. Бу ҳадис Абу Ҳурайрадан, у Пайғамбар ﷺдан бошқа бир йўл билан ҳам ривоят қилинган: уни Айёш ибн Аббос ал-Қитбоний ал-Мисрий Абу Саламадан, у Абу Ҳурайрадан, у Пайғамбар ﷺдан шунга ўхшаш (қилиб) ривоят қилган.

حَدَّثَنَا عُقْبَةُ بْنُ مُكْرَمٍ الْعَمِّيُّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَاصِمٍ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ النَّضْرِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ بَشِيرِ بْنِ نَهِيكٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ لَمْ يُصَلِّ رَكْعَتَىِ الْفَجْرِ فَلْيُصَلِّهِمَا بَعْدَ مَا تَطْلُعُ الشَّمْسُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ فَعَلَهُ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَابْنُ الْمُبَارَكِ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ قَالَ وَلاَ نَعْلَمُ أَحَدًا رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ هَمَّامٍ بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَ هَذَا إِلاَّ عَمْرَو بْنَ عَاصِمٍ الْكِلاَبِيَّ ‏.‏ وَالْمَعْرُوفُ مِنْ حَدِيثِ قَتَادَةَ عَنِ النَّضْرِ بْنِ أَنَسٍ عَنْ بَشِيرِ بْنِ نَهِيكٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ أَدْرَكَ رَكْعَةً مِنْ صَلاَةِ الصُّبْحِ قَبْلَ أَنْ تَطْلُعَ الشَّمْسُ فَقَدْ أَدْرَكَ الصُّبْحَ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim bomdod (fajr)ning ikki rakaatini oʻqimagan boʻlsa, ularni quyosh chiqqanidan keyin oʻqisin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu gʻarib hadisdir, biz uni faqat shu yoʻldan bilamiz. Ibn Umardan rivoyat qilinishicha, u buni qilgan. Baʼzi ilm ahli nazdida amal shunga koʻra. Buni Sufyon as-Savriy, Ibn al-Muborak, Shofiʼiy, Ahmad va Ishoq aytishadi. (Abu Iso) aytdi: Biz Hammomdan bu isnod bilan shunga oʻxshashini Amr ibn Osim al-Kilobiydan boshqa biror kishi rivoyat qilganini bilmaymiz. Qatodaning an-Nazr ibn Anasdan, u Bashir ibn Nahikdan, u Abu Hurayradan, u Paygʻambar ﷺdan (qilgan) hadisining mashhuri esa: «Kim quyosh chiqishidan oldin subh (bomdod) namozidan bir rakaatga ulgursa, u bomdodga ulgurgan boʻladi», degan (hadis)dir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким бомдод (фажр)нинг икки ракаатини ўқимаган бўлса, уларни қуёш чиққанидан кейин ўқисин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ғариб ҳадисдир, биз уни фақат шу йўлдан биламиз. Ибн Умардан ривоят қилинишича, у буни қилган. Баъзи илм аҳли наздида амал шунга кўра. Буни Суфён ас-Саврий, Ибн ал-Муборак, Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқ айтишади. (Абу Исо) айтди: Биз Ҳаммомдан бу иснод билан шунга ўхшашини Амр ибн Осим ал-Килобийдан бошқа бирор киши ривоят қилганини билмаймиз. Қатоданинг ан-Назр ибн Анасдан, у Башир ибн Наҳикдан, у Абу Ҳурайрадан, у Пайғамбар ﷺдан (қилган) ҳадисининг машҳури эса: «Ким қуёш чиқишидан олдин субҳ (бомдод) намозидан бир ракаатга улгурса, у бомдодга улгурган бўлади», деган (ҳадис)дир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، - يَعْنِي مُحَمَّدَ بْنَ الْعَلاَءِ الْهَمْدَانِيَّ حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ الْحُبَابِ، حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ أَبِي خَثْعَمٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ صَلَّى بَعْدَ الْمَغْرِبِ سِتَّ رَكَعَاتٍ لَمْ يَتَكَلَّمْ فِيمَا بَيْنَهُنَّ بِسُوءٍ عُدِلْنَ لَهُ بِعِبَادَةِ ثِنْتَىْ عَشْرَةَ سَنَةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ صَلَّى بَعْدَ الْمَغْرِبِ عِشْرِينَ رَكْعَةً بَنَى اللَّهُ لَهُ بَيْتًا فِي الْجَنَّةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ زَيْدِ بْنِ الْحُبَابِ عَنْ عُمَرَ بْنِ أَبِي خَثْعَمٍ ‏.‏ قَالَ وَسَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ يَقُولُ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي خَثْعَمٍ مُنْكَرُ الْحَدِيثِ ‏.‏ وَضَعَّفَهُ جِدًّا ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Kim shomdan keyin olti rakaat oʻqib, ularning orasida yomon (gap)dan biror narsa gapirmasa, ular unga oʻn ikki yillik ibodatga tenglashtiriladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Oishadan ham Nabiy ﷺdan rivoyat qilingan, u zot: «Kim shomdan keyin yigirma rakaat oʻqisa, Alloh unga jannatda bir uy bino qiladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi gʻarib hadis boʻlib, uni faqat Zayd ibn al-Hubobning Umar ibn Abu Xasʼamdan (qilgan) hadisi orqaligina bilamiz. (Abu Iso) aytdi: Muhammad ibn Ismoilning: «Umar ibn Abdulloh ibn Abu Xasʼam munkarul-hadisdir», deb aytganini eshitdim. Va uni juda zaif sanadi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким шомдан кейин олти ракаат ўқиб, уларнинг орасида ёмон (гап)дан бирор нарса гапирмаса, улар унга ўн икки йиллик ибодатга тенглаштирилади», дедилар. Абу Исо айтди: Оишадан ҳам Набий ﷺдан ривоят қилинган, у зот: «Ким шомдан кейин йигирма ракаат ўқиса, Аллоҳ унга жаннатда бир уй бино қилади», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ғариб ҳадис бўлиб, уни фақат Зайд ибн ал-Ҳубобнинг Умар ибн Абу Хасъамдан (қилган) ҳадиси орқалигина биламиз. (Абу Исо) айтди: Муҳаммад ибн Исмоилнинг: «Умар ибн Абдуллоҳ ибн Абу Хасъам мункарул-ҳадисдир», деб айтганини эшитдим. Ва уни жуда заиф санади.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْحِمْيَرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَفْضَلُ الصِّيَامِ بَعْدَ شَهْرِ رَمَضَانَ شَهْرُ اللَّهِ الْمُحَرَّمُ وَأَفْضَلُ الصَّلاَةِ بَعْدَ الْفَرِيضَةِ صَلاَةُ اللَّيْلِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَبِلاَلٍ وَأَبِي أُمَامَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَأَبُو بِشْرٍ اسْمُهُ جَعْفَرُ بْنُ أَبِي وَحْشِيَّةَ وَاسْمُ أَبِي وَحْشِيَّةَ إِيَاسٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Ramazon oyidan keyin eng afzal roʻza — Allohning oyi Muharram (roʻzasi)dir, farzdan keyin eng afzal namoz — tungi namozdir», dedilar. (Rovi) aytdi: Bu bobda Jobir, Bilol va Abu Umomadan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Abu Iso aytdi: Abu Bishrning ismi Jaʼfar ibn Abu Vahshiyya boʻlib, Abu Vahshiyyaning ismi Iyosdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Рамазон ойидан кейин энг афзал рўза — Аллоҳнинг ойи Муҳаррам (рўзаси)дир, фарздан кейин энг афзал намоз — тунги намоздир», дедилар. (Рови) айтди: Бу бобда Жобир, Билол ва Абу Умомадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Абу Исо айтди: Абу Бишрнинг исми Жаъфар ибн Абу Ваҳшийя бўлиб, Абу Ваҳшийянинг исми Иёсдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الإِسْكَنْدَرَانِيُّ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ يَنْزِلُ اللَّهُ إِلَى السَّمَاءِ الدُّنْيَا كُلَّ لَيْلَةٍ حِينَ يَمْضِي ثُلُثُ اللَّيْلِ الأَوَّلُ فَيَقُولُ أَنَا الْمَلِكُ مَنْ ذَا الَّذِي يَدْعُونِي فَأَسْتَجِيبَ لَهُ مَنْ ذَا الَّذِي يَسْأَلُنِي فَأُعْطِيَهُ مَنْ ذَا الَّذِي يَسْتَغْفِرُنِي فَأَغْفِرَ لَهُ فَلاَ يَزَالُ كَذَلِكَ حَتَّى يُضِيءَ الْفَجْرُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ وَأَبِي سَعِيدٍ وَرِفَاعَةَ الْجُهَنِيِّ وَجُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَأَبِي الدَّرْدَاءِ وَعُثْمَانَ بْنِ أَبِي الْعَاصِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ أَوْجُهٍ كَثِيرَةٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ يَنْزِلُ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ حِينَ يَبْقَى ثُلُثُ اللَّيْلِ الآخِرُ ‏"‏ ‏.‏ وَهُوَ أَصَحُّ الرِّوَايَاتِ ‏.‏

Qutayba bizga aytib berdi: Yaʼqub ibn Abdurahmon al-Iskandaroniy bizga Suhayl ibn Abu Solihdan, u otasidan, u Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qildiki, Rasululloh ﷺ: «Alloh tabaraka va taolo har kecha, kechaning birinchi uchdan biri oʻtganda, dunyo osmoniga tushadi va: ‹Men Podshohman. Menga duo qiluvchi kim, men unga ijobat qilay? Mendan soʻrovchi kim, men unga berayin? Mendan magʻfirat soʻrovchi kim, men uni magʻfirat qilay?› deydi. Tong yorishguncha shunday davom etadi», dedilar. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Ali ibn Abu Tolib, Abu Said, Rifoʼa al-Juhaniy, Jubayr ibn Mutʼim, Ibn Masʼud, Abu Dardo va Usmon ibn Abul Osdan ham (rivoyatlar bor). Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Bu hadis Abu Hurayradan, U Nabiy ﷺdan koʻp yoʻnalishlar bilan rivoyat qilingan. Yana U (Abu Hurayra)dan: «Alloh azza va jalla kechaning oxirgi uchdan biri qolganda tushadi», deb (aytgani ham) rivoyat qilingan. Bu — rivoyatlarning eng sahihidir.Қутайба бизга айтиб берди: Яъқуб ибн Абдураҳмон ал-Искандароний бизга Суҳайл ибн Абу Солиҳдан, у отасидан, у Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилдики, Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ табарака ва таоло ҳар кеча, кечанинг биринчи учдан бири ўтганда, дунё осмонига тушади ва: ‹Мен Подшоҳман. Менга дуо қилувчи ким, мен унга ижобат қилай? Мендан сўровчи ким, мен унга берайин? Мендан мағфират сўровчи ким, мен уни мағфират қилай?› дейди. Тонг ёришгунча шундай давом этади», дедилар. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Али ибн Абу Толиб, Абу Саид, Рифўа ал-Жуҳаний, Жубайр ибн Мутъим, Ибн Масъуд, Абу Дардо ва Усмон ибн Абул Осдан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бу ҳадис Абу Ҳурайрадан, У Набий ﷺдан кўп йўналишлар билан ривоят қилинган. Яна У (Абу Ҳурайра)дан: «Аллоҳ азза ва жалла кечанинг охирги учдан бири қолганда тушади», деб (айтгани ҳам) ривоят қилинган. Бу — ривоятларнинг энг саҳиҳидир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ حَلَفَ عَلَى يَمِينٍ فَرَأَى غَيْرَهَا خَيْرًا مِنْهَا فَلْيُكَفِّرْ عَنْ يَمِينِهِ وَلْيَفْعَلْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنَّ الْكَفَّارَةَ قَبْلَ الْحِنْثِ تُجْزِئُ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ لاَ يُكَفِّرُ إِلاَّ بَعْدَ الْحِنْثِ ‏.‏ قَالَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ إِنْ كَفَّرَ بَعْدَ الْحِنْثِ أَحَبُّ إِلَىَّ وَإِنْ كَفَّرَ قَبْلَ الْحِنْثِ أَجْزَأَهُ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan, Nabiy ﷺdan rivoyat qilinadi: U zot: «Kim biror narsaga qasam ichsa-yu, soʻng undan boshqa narsani undan yaxshiroq deb bilsa, qasamiga kafforat berib, (yaxshiroq boʻlganini) qilsin», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahihdir. Nabiy ﷺning ashoblaridan va boshqalaridan boʻlgan koʻpchilik ilm ahlining amali shunga koʻradir, yaʼni hinsdan (qasamni buzishdan) oldin kafforat berish kifoya qiladi. Bu Molik ibn Anas, Shofiiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Baʼzi ilm ahli esa: Faqat hinsdan keyingina kafforat beriladi, deyishgan. Sufyon Savriy: Agar hinsdan keyin kafforat bersa, menga maʼqulroq; agar hinsdan oldin kafforat bersa ham, kifoya qiladi, degan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан, Набий ﷺдан ривоят қилинади: У зот: «Ким бирор нарсага қасам ичса-ю, сўнг ундан бошқа нарсани ундан яхшироқ деб билса, қасамига каффорат бериб, (яхшироқ бўлганини) қилсин», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳдир. Набий ﷺнинг ашобларидан ва бошқаларидан бўлган кўпчилик илм аҳлининг амали шунга кўрадир, яъни ҳинсдан (қасамни бузишдан) олдин каффорат бериш кифоя қилади. Бу Молик ибн Анас, Шофиий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Баъзи илм аҳли эса: Фақат ҳинсдан кейингина каффорат берилади, дейишган. Суфён Саврий: Агар ҳинсдан кейин каффорат берса, менга маъқулроқ; агар ҳинсдан олдин каффорат берса ҳам, кифоя қилади, деган.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ ابْنِ طَاوُسٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ حَلَفَ عَلَى يَمِينٍ فَقَالَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ لَمْ يَحْنَثْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى سَأَلْتُ مُحَمَّدَ بْنَ إِسْمَاعِيلَ عَنْ هَذَا فَقَالَ هَذَا حَدِيثٌ خَطَأٌ أَخْطَأَ فِيهِ عَبْدُ الرَّزَّاقِ اخْتَصَرَهُ مِنْ حَدِيثِ مَعْمَرٍ عَنِ ابْنِ طَاوُسٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ سُلَيْمَانَ بْنَ دَاوُدَ قَالَ لأَطُوفَنَّ اللَّيْلَةَ عَلَى سَبْعِينَ امْرَأَةً تَلِدُ كُلُّ امْرَأَةٍ غُلاَمًا ‏.‏ فَطَافَ عَلَيْهِنَّ فَلَمْ تَلِدِ امْرَأَةٌ مِنْهُنَّ إِلاَّ امْرَأَةٌ نِصْفَ غُلاَمٍ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَوْ قَالَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ لَكَانَ كَمَا قَالَ ‏"‏ ‏.‏ هَكَذَا رُوِيَ عَنْ عَبْدِ الرَّزَّاقِ عَنْ مَعْمَرٍ عَنِ ابْنِ طَاوُسٍ عَنْ أَبِيهِ هَذَا الْحَدِيثُ بِطُولِهِ وَقَالَ ‏"‏ سَبْعِينَ امْرَأَةً ‏"‏ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ قَالَ سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ لأَطُوفَنَّ اللَّيْلَةَ عَلَى مِائَةِ امْرَأَةٍ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim biror narsaga qasam ichib, ‹inshaalloh› desa, hins qilmagan (qasamni buzgan) boʻlmaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Men Muhammad ibn Ismoildan bu haqda soʻradim, u shunday dedi: Bu hadis xato; bunda Abdurrazzoq xato qilgan, uni Maʼmarning Ibn Tovusdan, u otasidan, u Abu Hurayradan, u Nabiy ﷺdan (qilgan) hadisidan qisqartirib olgan. U (asl) hadisda Nabiy ﷺ: «Sulaymon ibn Dovud: ‹Albatta, bu kecha yetmishta ayolimni aylanib chiqaman, har bir ayol bittadan oʻgʻil tugʻadi›, dedi. Soʻng ularni aylanib chiqdi, ammo ulardan hech bir ayol tugʻmadi, faqat bitta ayol nuqsonli oʻgʻil tugʻdi», dedilar. Shunda Rasululloh ﷺ: «Agar u ‹inshaalloh› deganida, aytganidek boʻlardi», dedilar. Shu tarzda Abdurrazzoqdan, u Maʼmardan, u Ibn Tovusdan, u otasidan bu hadis toʻliqligicha rivoyat qilingan va u «yetmishta ayol» degan. Bu hadis Abu Hurayradan, u Nabiy ﷺdan boshqa yoʻllar bilan ham rivoyat qilingan boʻlib, unda: «Sulaymon ibn Dovud: ‹Albatta, bu kecha yuzta ayolni aylanib chiqaman›, dedi», deyilgan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким бирор нарсага қасам ичиб, ‹иншааллоҳ› деса, ҳинс қилмаган (қасамни бузган) бўлмайди», дедилар. Абу Исо айтди: Мен Муҳаммад ибн Исмоилдан бу ҳақда сўрадим, у шундай деди: Бу ҳадис хато; бунда Абдурраззоқ хато қилган, уни Маъмарнинг Ибн Товусдан, у отасидан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий ﷺдан (қилган) ҳадисидан қисқартириб олган. У (асл) ҳадисда Набий ﷺ: «Сулаймон ибн Довуд: ‹Албатта, бу кеча етмишта аёлимни айланиб чиқаман, ҳар бир аёл биттадан ўғил туғади›, деди. Сўнг уларни айланиб чиқди, аммо улардан ҳеч бир аёл туғмади, фақат битта аёл нуқсонли ўғил туғди», дедилар. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Агар у ‹иншааллоҳ› деганида, айтганидек бўларди», дедилар. Шу тарзда Абдурраззоқдан, у Маъмардан, у Ибн Товусдан, у отасидан бу ҳадис тўлиқлигича ривоят қилинган ва у «етмишта аёл» деган. Бу ҳадис Абу Ҳурайрадан, у Набий ﷺдан бошқа йўллар билан ҳам ривоят қилинган бўлиб, унда: «Сулаймон ибн Довуд: ‹Албатта, бу кеча юзта аёлни айланиб чиқаман›, деди», дейилган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنِ الْعَلاَءِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تَنْذِرُوا فَإِنَّ النَّذْرَ لاَ يُغْنِي مِنَ الْقَدَرِ شَيْئًا وَإِنَّمَا يُسْتَخْرَجُ بِهِ مِنَ الْبَخِيلِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ كَرِهُوا النَّذْرَ ‏.‏ وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ مَعْنَى الْكَرَاهِيَةِ فِي النَّذْرِ فِي الطَّاعَةِ وَالْمَعْصِيَةِ وَإِنْ نَذَرَ الرَّجُلُ بِالطَّاعَةِ فَوَفَّى بِهِ فَلَهُ فِيهِ أَجْرٌ وَيُكْرَهُ لَهُ النَّذْرُ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Nazr qilmanglar, chunki nazr qadardan biror narsani qaytarmaydi, u faqat baxil kishidan (mol) chiqarib oladi, xolos», dedilar. Roviy aytdi: Bu bobda Ibn Umardan ham (rivoyat bor). Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan hadisdir. Nabiy ﷺning sahobalaridan va boshqalardan boʻlgan baʼzi ilm ahli amal shunda boʻlib, ular nazrni makruh sanaganlar. Abdulloh ibn Muborak aytdi: Nazrdagi makruhlik toatda ham, maʼsiyatda ham boʻladi; agar kishi toatga nazr qilib, uni bajo keltirsa, unga buning ajri bor, biroq nazr qilishi unga makruh boʻladi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Назр қилманглар, чунки назр қадардан бирор нарсани қайтармайди, у фақат бахил кишидан (мол) чиқариб олади, холос», дедилар. Ровий айтди: Бу бобда Ибн Умардан ҳам (ривоят бор). Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Набий ﷺнинг саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган баъзи илм аҳли амал шунда бўлиб, улар назрни макруҳ санаганлар. Абдуллоҳ ибн Муборак айтди: Назрдаги макруҳлик тоатда ҳам, маъсиятда ҳам бўлади; агар киши тоатга назр қилиб, уни бажо келтирса, унга бунинг ажри бор, бироқ назр қилиши унга макруҳ бўлади.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ الْهَادِ، عَنْ عُمَرَ بْنِ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، عَنْ سَعِيدِ ابْنِ مَرْجَانَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ مَنْ أَعْتَقَ رَقَبَةً مُؤْمِنَةً أَعْتَقَ اللَّهُ مِنْهُ بِكُلِّ عُضْوٍ مِنْهُ عُضْوًا مِنَ النَّارِ حَتَّى يُعْتِقَ فَرْجَهُ بِفَرْجِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَعَمْرِو بْنِ عَبَسَةَ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَوَاثِلَةَ بْنِ الأَسْقَعِ وَأَبِي أُمَامَةَ وَعُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ وَكَعْبِ بْنِ مُرَّةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَابْنُ الْهَادِ اسْمُهُ يَزِيدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُسَامَةَ بْنِ الْهَادِ وَهُوَ مَدَنِيٌّ ثِقَةٌ قَدْ رَوَى عَنْهُ مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَغَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Rasululloh ﷺning: «Kim moʻmin bir qulni ozod qilsa, Alloh uning har bir aʼzosi evaziga (ozod qiluvchining) bir aʼzosini doʻzaxdan ozod qiladi, hatto avratini avrati evaziga (ozod qiladi)», deganlarini eshitdim. Roviy aytdi: Bu bobda Oisha, Amr ibn Abasa, Ibn Abbos, Vosila ibn al-Asqaʼ, Abu Umoma, Uqba ibn Omir va Kaʼb ibn Murradan ham (rivoyat bor). Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning bu hadisi shu yuzdan hasan sahih garibdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: «Ким мўмин бир қулни озод қилса, Аллоҳ унинг ҳар бир аъзоси эвазига (озод қилувчининг) бир аъзосини дўзахдан озод қилади, ҳатто авратини аврати эвазига (озод қилади)», деганларини эшитдим. Ровий айтди: Бу бобда Оиша, Амр ибн Абаса, Ибн Аббос, Восила ибн ал-Асқаъ, Абу Умома, Уқба ибн Омир ва Каъб ибн Муррадан ҳам (ривоят бор). Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг бу ҳадиси шу юздан ҳасан саҳиҳ гарибдир.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، حَدَّثَنَا أَبُو الْمُغِيرَةِ، حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، حَدَّثَنَا الزُّهْرِيُّ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ حَلَفَ مِنْكُمْ فَقَالَ فِي حَلِفِهِ وَاللاَّتِ وَالْعُزَّى فَلْيَقُلْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَمَنْ قَالَ تَعَالَ أُقَامِرْكَ فَلْيَتَصَدَّقْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَأَبُو الْمُغِيرَةِ هُوَ الْخَوْلاَنِيُّ الْحِمْصِيُّ وَاسْمُهُ عَبْدُ الْقُدُّوسِ بْنُ الْحَجَّاجِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Sizlardan kim qasam ichib, qasamida ‹Lot va Uzzoga qasam› desa, ‹La ilaha illalloh› desin. Kim ‹Kel, sen bilan qimor oʻynay› desa, sadaqa bersin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Сизлардан ким қасам ичиб, қасамида ‹Лот ва Уззога қасам› деса, ‹Ла илаҳа иллаллоҳ› десин. Ким ‹Кел, сен билан қимор ўйнай› деса, садақа берсин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ بُكَيْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ بَعَثَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي بَعْثٍ فَقَالَ ‏"‏ إِنْ وَجَدْتُمْ فُلاَنًا وَفُلاَنًا لِرَجُلَيْنِ مِنْ قُرَيْشٍ فَأَحْرِقُوهُمَا بِالنَّارِ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ أَرَدْنَا الْخُرُوجَ ‏"‏ إِنِّي كُنْتُ أَمَرْتُكُمْ أَنْ تَحْرِقُوا فُلاَنًا وَفُلاَنًا بِالنَّارِ وَإِنَّ النَّارَ لاَ يُعَذِّبُ بِهَا إِلاَّ اللَّهُ فَإِنْ وَجَدْتُمُوهُمَا فَاقْتُلُوهُمَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَحَمْزَةَ بْنِ عَمْرٍو الأَسْلَمِيِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏ وَقَدْ ذَكَرَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ بَيْنَ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ وَبَيْنَ أَبِي هُرَيْرَةَ رَجُلاً فِي هَذَا الْحَدِيثِ وَرَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ مِثْلَ رِوَايَةِ اللَّيْثِ وَحَدِيثُ اللَّيْثِ بْنِ سَعْدٍ أَشْبَهُ وَأَصَحُّ ‏.‏ قَالَ الْبُخَارِيُّ وَسُلَيْمَانُ بْنُ يَسَارٍ قَدْ سَمِعَ مِنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدٌ وَحَدِيثُ حَمْزَةَ بْنِ عَمْرٍو فِي هَذَا الْبَابِ صَحِيحٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ bizni bir lashkar bilan joʻnatdilar va: «Agar falon va falonni topsangiz, — Qurayshdan boʻlgan ikki kishini nazarda tutib, — ularni olovda yondiringlar», dedilar. Soʻngra biz chiqmoqchi boʻlganimizda Rasululloh ﷺ: «Men sizlarga falon va falonni olovda yondirishni buyurgan edim, holbuki olov bilan faqat Alloh azoblaydi. Bas, agar ularni topsangiz, ularni oʻldiringlar», dedilar. Abu Iso aytdi: Abu Hurayraning hadisi hasan sahih hadisdir. Ilm ahli shunga amal qilganlar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ бизни бир лашкар билан жўнатдилар ва: «Агар фалон ва фалонни топсангиз, — Қурайшдан бўлган икки кишини назарда тутиб, — уларни оловда ёндиринглар», дедилар. Сўнгра биз чиқмоқчи бўлганимизда Расулуллоҳ ﷺ: «Мен сизларга фалон ва фалонни оловда ёндиришни буюрган эдим, ҳолбуки олов билан фақат Аллоҳ азоблайди. Бас, агар уларни топсангиз, уларни ўлдиринглар», дедилар. Абу Исо айтди: Абу Ҳурайранинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли шунга амал қилганлар.

حَدَّثَنَا أَبُو عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ثَلاَثَةٌ لاَ يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلاَ يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ رَجُلٌ بَايَعَ إِمَامًا فَإِنْ أَعْطَاهُ وَفَى لَهُ وَإِنْ لَمْ يُعْطِهِ لَمْ يَفِ لَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَعَلَى ذَلِكَ الْأَمْرُ بِلَا اخْتِلَافٍ.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Uch (toifa) odam borki, Alloh qiyomat kunida ular bilan gaplashmaydi, ularni poklamaydi va ular uchun alamli azob bordir: (jumladan) imomga (rahbarga) bayʼat qilgan, agar (imom) unga (dunyodan) bersa, (bayʼatiga) vafo qiladigan, agar bermasa, vafo qilmaydigan kishi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Ish shu (hukm) ustida, ixtilofsizdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Уч (тоифа) одам борки, Аллоҳ қиёмат кунида улар билан гаплашмайди, уларни покламайди ва улар учун аламли азоб бордир: (жумладан) имомга (раҳбарга) байъат қилган, агар (имом) унга (дунёдан) берса, (байъатига) вафо қиладиган, агар бермаса, вафо қилмайдиган киши», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Иш шу (ҳукм) устида, ихтилофсиздир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ تَبْدَءُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى بِالسَّلاَمِ وَإِذَا لَقِيتُمْ أَحَدَهُمْ فِي الطَّرِيقِ فَاضْطَرُّوهُمْ إِلَى أَضْيَقِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَأَنَسٍ وَأَبِي بَصْرَةَ الْغِفَارِيِّ صَاحِبِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَمَعْنَى هَذَا الْحَدِيثِ ‏"‏ لاَ تَبْدَءُوا الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى ‏"‏ ‏.‏ قَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِنَّمَا مَعْنَى الْكَرَاهِيَةِ لأَنَّهُ يَكُونُ تَعْظِيمًا لَهُ وَإِنَّمَا أُمِرَ الْمُسْلِمُونَ بِتَذْلِيلِهِمْ وَكَذَلِكَ إِذَا لَقِيَ أَحَدَهُمْ فِي الطَّرِيقِ فَلاَ يَتْرُكُ الطَّرِيقَ عَلَيْهِ لأَنَّ فِيهِ تَعْظِيمًا لَهُمْ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Yahudiy va nasoroga (salomni) birinchi boʻlib bermanglar. Agar ulardan birini yoʻlda uchratsanglar, uni (yoʻlning) eng tor (chekka) joyiga siqib qoʻyinglar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu hadisning «Yahudiy va nasoroga birinchi (salom) bermanglar» degan maʼnosi (haqida) baʼzi ilm ahli aytdiki: bu makruhlik maʼnosida, chunki (avval salom berish) ular uchun ulugʻlash boʻladi; musulmonlar esa ularni xorlashga buyurilgan. Shuningdek, agar (musulmon) ulardan birini yoʻlda uchratsa, yoʻlni unga boʻshatib bermasligi (kerak), chunki bunda ular uchun ulugʻlash bordir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Яҳудий ва насорога (саломни) биринчи бўлиб берманглар. Агар улардан бирини йўлда учратсанглар, уни (йўлнинг) энг тор (чекка) жойига сиқиб қўйинглар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу ҳадиснинг «Яҳудий ва насорога биринчи (салом) берманглар» деган маъноси (ҳақида) баъзи илм аҳли айтдики: бу макруҳлик маъносида, чунки (аввал салом бериш) улар учун улуғлаш бўлади; мусулмонлар эса уларни хорлашга буюрилган. Шунингдек, агар (мусулмон) улардан бирини йўлда учратса, йўлни унга бўшатиб бермаслиги (керак), чунки бунда улар учун улуғлаш бордир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ جَاءَتْ فَاطِمَةُ إِلَى أَبِي بَكْرٍ فَقَالَتْ مَنْ يَرِثُكَ قَالَ أَهْلِي وَوَلَدِي ‏.‏ قَالَتْ فَمَا لِي لاَ أَرِثُ أَبِي فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ لاَ نُورَثُ ‏"‏ ‏.‏ وَلَكِنِّي أَعُولُ مَنْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَعُولُهُ وَأُنْفِقُ عَلَى مَنْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُنْفِقُ عَلَيْهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ عُمَرَ وَطَلْحَةَ وَالزُّبَيْرِ وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ وَسَعْدٍ وَعَائِشَةَ ‏.‏ وَحَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ إِنَّمَا أَسْنَدَهُ حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ وَعَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ عَطَاءٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ وَسَأَلْتُ مُحَمَّدًا عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ فَقَالَ لاَ أَعْلَمُ أَحَدًا رَوَاهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ إِلاَّ حَمَّادَ بْنَ سَلَمَةَ ‏.‏ وَرَوَى عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ عَطَاءٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ نَحْوَ رِوَايَةِ حَمَّادِ بْنِ سَلَمَةَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Fotima Abu Bakr (roziyallohu anhu)ning oldiga kelib: «Senga kim voris boʻladi?» dedi. U: «Ahlim va bolam», dedi. (Fotima): «Nega men otamga voris boʻlmas ekanman?» dedi. Shunda Abu Bakr: «Men Rasululloh ﷺning: ‹Bizga voris boʻlinmaydi›, deganlarini eshitganman. Lekin Rasululloh ﷺ kimning taʼminotini koʻtargan boʻlsalar, men oʻshaning taʼminotini koʻtaraman va Rasululloh ﷺ kimga sarflagan boʻlsalar, men oʻshanga sarflayman», dedi. Abu Iso aytdi: Bu bobda Umar, Talha, Zubayr, Abdurrahmon ibn Avf, Saʼd va Oishadan ham (rivoyatlar) bor. Abu Hurayraning hadisi bu yoʻldan hasan gʻaribdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Фотима Абу Бакр (розияллоҳу анҳу)нинг олдига келиб: «Сенга ким ворис бўлади?» деди. У: «Аҳлим ва болам», деди. (Фотима): «Нега мен отамга ворис бўлмас эканман?» деди. Шунда Абу Бакр: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Бизга ворис бўлинмайди›, деганларини эшитганман. Лекин Расулуллоҳ ﷺ кимнинг таъминотини кўтарган бўлсалар, мен ўшанинг таъминотини кўтараман ва Расулуллоҳ ﷺ кимга сарфлаган бўлсалар, мен ўшанга сарфлайман», деди. Абу Исо айтди: Бу бобда Умар, Талҳа, Зубайр, Абдурраҳмон ибн Авф, Саъд ва Оишадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Ҳурайранинг ҳадиси бу йўлдан ҳасан ғарибдир.

حَدَّثَنَا بِذَلِكَ، عَلِيُّ بْنُ عِيسَى الْبَغْدَادِيُّ قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ بْنُ عَطَاءٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ فَاطِمَةَ، جَاءَتْ أَبَا بَكْرٍ وَعُمَرَ رضى الله عنهما تَسْأَلُ مِيرَاثَهَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالاَ سَمِعْنَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِنِّي لاَ أُورَثُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ وَاللَّهِ لاَ أُكَلِّمُكُمَا أَبَدًا ‏.‏ فَمَاتَتْ وَلاَ تُكَلِّمُهُمَا ‏.‏ قَالَ عَلِيُّ بْنُ عِيسَى مَعْنَى لاَ أُكَلِّمُكُمَا تَعْنِي فِي هَذَا الْمِيرَاثِ أَبَدًا أَنْتُمَا صَادِقَانِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Fotima Abu Bakr va Umar (roziyallohu anhumo)ning oldiga kelib, Rasululloh ﷺdan qoladigan merosini soʻradi. Ular ikkisi: «Biz Rasululloh ﷺning: ‹Albatta, menga voris boʻlinmaydi›, deganlarini eshitganmiz», dedilar. (Fotima): «Allohga qasamki, men endi sizlar bilan hech qachon gaplashmayman», dedi. So u ikkisi bilan gaplashmagan holda vafot etdi. Ali ibn Iso aytdi: «Sizlar bilan gaplashmayman»ning maʼnosi — «bu meros toʻgʻrisida hech qachon gaplashmayman» degani, chunki sizlar ikkingiz rostgoʻysizlar. Bu hadis Abu Bakr Siddiq (roziyallohu anhu)dan Nabiy ﷺdan boshqa yoʻl bilan ham rivoyat qilingan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Фотима Абу Бакр ва Умар (розияллоҳу анҳумо)нинг олдига келиб, Расулуллоҳ ﷺдан қоладиган меросини сўради. Улар иккиси: «Биз Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Албатта, менга ворис бўлинмайди›, деганларини эшитганмиз», дедилар. (Фотима): «Аллоҳга қасамки, мен энди сизлар билан ҳеч қачон гаплашмайман», деди. Со у иккиси билан гаплашмаган ҳолда вафот этди. Али ибн Исо айтди: «Сизлар билан гаплашмайман»нинг маъноси — «бу мерос тўғрисида ҳеч қачон гаплашмайман» дегани, чунки сизлар иккингиз ростгўйсизлар. Бу ҳадис Абу Бакр Сиддиқ (розияллоҳу анҳу)дан Набий ﷺдан бошқа йўл билан ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا يَعْدِلُ الْجِهَادَ قَالَ ‏"‏ لاَ تَسْتَطِيعُونَهُ ‏"‏ ‏.‏ فَرَدُّوا عَلَيْهِ مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلاَثًا كُلُّ ذَلِكَ يَقُولُ ‏"‏ لاَ تَسْتَطِيعُونَهُ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ فِي الثَّالِثَةِ ‏"‏ مَثَلُ الْمُجَاهِدِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ مَثَلُ الْقَائِمِ الصَّائِمِ الَّذِي لاَ يَفْتُرُ مِنْ صَلاَةٍ وَلاَ صِيَامٍ حَتَّى يَرْجِعَ الْمُجَاهِدُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنِ الشَّفَاءِ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ حُبْشِيٍّ وَأَبِي مُوسَى وَأَبِي سَعِيدٍ وَأُمِّ مَالِكٍ الْبَهْزِيَّةِ وَأَنَسِ بْنِ مَالِكٍ ‏.‏ وَهَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Ey Allohning Rasuli, jihodga nima teng keladi?» — deyildi. U zot: «Sizlar unga qodir boʻla olmaysizlar», dedilar. Ular ikki yoki uch marta qaytarib soʻradilar, har gal u zot: «Sizlar unga qodir boʻla olmaysizlar», dedilar. Soʻng uchinchisida: «Alloh yoʻlidagi mujohidning misoli — Alloh yoʻlida jihod qilgan mujohid qaytib kelguniga qadar namoz va roʻzadan toʻxtamasdan, doimo (namozda) tik turuvchi, (kunduzi) roʻza tutuvchi kishining misolidir», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Shifo, Abdulloh ibn Hubshiy, Abu Musa, Abu Said, Umm Molik al-Bahziyya va Anas ibn Molikdan ham (rivoyatlar) bor. Bu hadis hasan sahihdir. U Abu Hurayradan, Nabiy ﷺdan bir necha yoʻl bilan rivoyat qilingan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Эй Аллоҳнинг Расули, жиҳодга нима тенг келади?» — дейилди. У зот: «Сизлар унга қодир бўла олмайсизлар», дедилар. Улар икки ёки уч марта қайтариб сўрадилар, ҳар гал у зот: «Сизлар унга қодир бўла олмайсизлар», дедилар. Сўнг учинчисида: «Аллоҳ йўлидаги мужоҳиднинг мисоли — Аллоҳ йўлида жиҳод қилган мужоҳид қайтиб келгунига қадар намоз ва рўзадан тўхтамасдан, доимо (намозда) тик турувчи, (кундузи) рўза тутувчи кишининг мисолидир», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Шифо, Абдуллоҳ ибн Ҳубший, Абу Муса, Абу Саид, Умм Молик ал-Баҳзийя ва Анас ибн Моликдан ҳам (ривоятлар) бор. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. У Абу Ҳурайрадан, Набий ﷺдан бир неча йўл билан ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا ابْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْمَسْعُودِيِّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ عِيسَى بْنِ طَلْحَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يَلِجُ النَّارَ رَجُلٌ بَكَى مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ حَتَّى يَعُودَ اللَّبَنُ فِي الضَّرْعِ وَلاَ يَجْتَمِعُ غُبَارٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَدُخَانُ جَهَنَّمَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَمُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ هُوَ مَوْلَى أَبِي طَلْحَةَ مَدَنِيٌّ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Allohdan qoʻrqib yigʻlagan kishi sut yelinga qaytmaguncha doʻzaxga kirmaydi. Alloh yoʻlidagi chang bilan jahannam tutuni (bir kishida) jamlanmaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳдан қўрқиб йиғлаган киши сут елинга қайтмагунча дўзахга кирмайди. Аллоҳ йўлидаги чанг билан жаҳаннам тутуни (бир кишида) жамланмайди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْخَيْلُ مَعْقُودٌ فِي نَوَاصِيهَا الْخَيْرُ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ الْخَيْلُ لِثَلاَثَةٍ هِيَ لِرَجُلٍ أَجْرٌ وَهِيَ لِرَجُلٍ سِتْرٌ وَهِيَ عَلَى رَجُلٍ وِزْرٌ فَأَمَّا الَّذِي لَهُ أَجْرٌ فَالَّذِي يَتَّخِذُهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَيُعِدُّهَا لَهُ هِيَ لَهُ أَجْرٌ لاَ يَغِيبُ فِي بُطُونِهَا شَيْءٌ إِلاَّ كَتَبَ اللَّهُ لَهُ أَجْرًا ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْحَدِيثِ قِصَّةٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ هَذَا ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Otlarning peshonalariga qiyomat kunigacha yaxshilik tugib qoʻyilgan. Ot uch (toifa) kishi uchundir: u bir kishi uchun ajr, bir kishi uchun (faqirlikdan) toʻsiq, yana bir kishi uchun esa gunohdir. Ajr boʻladiganiga kelsak, u — otni Alloh yoʻlida tutib, uni shu maqsadda tayyorlaydigan kishidir. Bunday otning qorniga kirgan har bir narsa uchun Alloh unga ajr yozadi», dedilar. Hadisda (uzun) qissa bor. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Отларнинг пешоналарига қиёмат кунигача яхшилик тугиб қўйилган. От уч (тоифа) киши учундир: у бир киши учун ажр, бир киши учун (фақирликдан) тўсиқ, яна бир киши учун эса гуноҳдир. Ажр бўладиганига келсак, у — отни Аллоҳ йўлида тутиб, уни шу мақсадда тайёрлайдиган кишидир. Бундай отнинг қорнига кирган ҳар бир нарса учун Аллоҳ унга ажр ёзади», дедилар. Ҳадисда (узун) қисса бор. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ، أَخْبَرَنَا عَلِيُّ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ عَامِرٍ الْعُقَيْلِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ عُرِضَ عَلَىَّ أَوَّلُ ثَلاَثَةٍ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ شَهِيدٌ وَعَفِيفٌ مُتَعَفِّفٌ وَعَبْدٌ أَحْسَنَ عِبَادَةَ اللَّهِ وَنَصَحَ لِمَوَالِيهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Menga jannatga birinchi kiradigan uch kishi koʻrsatildi: shahid, iffatli boʻlib (tilanchilikdan) saqlangan kishi va Allohga ibodatni chiroyli ado etib, xojalariga nasihatgoʻy boʻlgan qul», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Менга жаннатга биринчи кирадиган уч киши кўрсатилди: шаҳид, иффатли бўлиб (тиланчиликдан) сақланган киши ва Аллоҳга ибодатни чиройли адо этиб, хожаларига насиҳатгўй бўлган қул», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ بْنُ أَسْبَاطِ بْنِ مُحَمَّدٍ الْقُرَشِيُّ الْكُوفِيُّ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ هِشَامِ بْنِ سَعْدٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي هِلاَلٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي ذُبَابٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ مَرَّ رَجُلٌ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِشِعْبٍ فِيهِ عُيَيْنَةٌ مِنْ مَاءٍ عَذْبَةٌ فَأَعْجَبَتْهُ لِطِيبِهَا فَقَالَ لَوِ اعْتَزَلْتُ النَّاسَ فَأَقَمْتُ فِي هَذَا الشِّعْبِ وَلَنْ أَفْعَلَ حَتَّى أَسْتَأْذِنَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ فَذَكَرَ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ لاَ تَفْعَلْ فَإِنَّ مَقَامَ أَحَدِكُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَفْضَلُ مِنْ صَلاَتِهِ فِي بَيْتِهِ سَبْعِينَ عَامًا أَلاَ تُحِبُّونَ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَكُمْ وَيُدْخِلَكُمُ الْجَنَّةَ اغْزُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ قَاتَلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فُوَاقَ نَاقَةٍ وَجَبَتْ لَهُ الْجَنَّةُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺning sahobalaridan bir kishi ichida chuchuk suvli kichik buloq boʻlgan bir soylikdan oʻtdi va suvning shirinligi unga maʼqul kelib: «Agar odamlardan chetlanib, shu soylikda turib qolsam (qani edi). Lekin Rasululloh ﷺdan izn soʻramagunimcha bunday qilmayman», dedi. Soʻng buni Rasululloh ﷺga aytdi. Shunda u zot: «Bunday qilma! Chunki sizlardan biringizning Alloh yoʻlida turishi uyida yetmish yil namoz oʻqishidan afzaldir. Alloh sizlarni magʻfirat qilib, jannatga kiritishini istamaysizlarmi?! Alloh yoʻlida jang qilinglar! Kim Alloh yoʻlida tuya sogʻib boʻlguncha (qisqa fursat) jang qilsa, unga jannat vojib boʻladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺнинг саҳобаларидан бир киши ичида чучук сувли кичик булоқ бўлган бир сойликдан ўтди ва сувнинг ширинлиги унга маъқул келиб: «Агар одамлардан четланиб, шу сойликда туриб қолсам (қани эди). Лекин Расулуллоҳ ﷺдан изн сўрамагунимча бундай қилмайман», деди. Сўнг буни Расулуллоҳ ﷺга айтди. Шунда у зот: «Бундай қилма! Чунки сизлардан бирингизнинг Аллоҳ йўлида туриши уйида етмиш йил намоз ўқишидан афзалдир. Аллоҳ сизларни мағфират қилиб, жаннатга киритишини истамайсизларми?! Аллоҳ йўлида жанг қилинглар! Ким Аллоҳ йўлида туя соғиб бўлгунча (қисқа фурсат) жанг қилса, унга жаннат вожиб бўлади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ عَجْلاَنَ، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ثَلاَثَةٌ حَقٌّ عَلَى اللَّهِ عَوْنُهُمُ الْمُجَاهِدُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَالْمُكَاتَبُ الَّذِي يُرِيدُ الأَدَاءَ وَالنَّاكِحُ الَّذِي يُرِيدُ الْعَفَافَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Uch (toifa kishi)ga yordam berish Allohning zimmasidagi haqdir: Alloh yoʻlidagi mujohid, (toʻlovni) ado etishni istagan mukotab (ozodlik shartnomasini tuzgan qul) va iffatni istab uylanuvchi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Уч (тоифа киши)га ёрдам бериш Аллоҳнинг зиммасидаги ҳақдир: Аллоҳ йўлидаги мужоҳид, (тўловни) адо этишни истаган мукотаб (озодлик шартномасини тузган қул) ва иффатни истаб уйланувчи», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يُكْلَمُ أَحَدٌ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِمَنْ يُكْلَمُ فِي سَبِيلِهِ إِلاَّ جَاءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ اللَّوْنُ لَوْنُ الدَّمِ وَالرِّيحُ رِيحُ الْمِسْكِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Alloh yoʻlida jarohatlangan har bir kishi — Alloh Oʻz yoʻlida kim jarohatlanganini yaxshi biluvchidir — qiyomat kuni kelganida, (jarohatining) rangi qon rangida, hidi esa miskning hidida boʻladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu (hadis) Abu Hurayradan Paygʻambar ﷺdan boshqa yoʻllar bilan ham rivoyat qilingan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ йўлида жароҳатланган ҳар бир киши — Аллоҳ Ўз йўлида ким жароҳатланганини яхши билувчидир — қиёмат куни келганида, (жароҳатининг) ранги қон рангида, ҳиди эса мискнинг ҳидида бўлади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу (ҳадис) Абу Ҳурайрадан Пайғамбар ﷺдан бошқа йўллар билан ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَىُّ الأَعْمَالِ أَفْضَلُ أَوْ أَىُّ الأَعْمَالِ خَيْرٌ قَالَ ‏"‏ إِيمَانٌ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ ‏"‏ ‏.‏ قِيلَ ثُمَّ أَىُّ شَيْءٍ قَالَ ‏"‏ الْجِهَادُ سَنَامُ الْعَمَلِ ‏"‏ ‏.‏ قِيلَ ثُمَّ أَىُّ شَيْءٍ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ ثُمَّ حَجٌّ مَبْرُورٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ وَقَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺdan: «Qaysi amal afzal?» yoki «Qaysi amal yaxshiroq?» deb soʻraldi. U zot: «Alloh va Uning Rasuliga iymon keltirish», dedilar. «Soʻng nima?» deyildi. U zot: «Jihod — amalning choʻqqisidir», dedilar. «Soʻng nima, ey Rasululloh?» deyildi. U zot: «Soʻng — maqbul haj», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Bu (hadis) Abu Hurayradan Paygʻambar ﷺdan boshqa yoʻllar bilan ham rivoyat qilingan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺдан: «Қайси амал афзал?» ёки «Қайси амал яхшироқ?» деб сўралди. У зот: «Аллоҳ ва Унинг Расулига иймон келтириш», дедилар. «Сўнг нима?» дейилди. У зот: «Жиҳод — амалнинг чўққисидир», дедилар. «Сўнг нима, эй Расулуллоҳ?» дейилди. У зот: «Сўнг — мақбул ҳаж», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу (ҳадис) Абу Ҳурайрадан Пайғамбар ﷺдан бошқа йўллар билан ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حُجْرٍ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ رَافِعٍ، عَنْ سُمَىٍّ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ لَقِيَ اللَّهَ بِغَيْرِ أَثَرٍ مِنْ جِهَادٍ لَقِيَ اللَّهَ وَفِيهِ ثُلْمَةٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ حَدِيثِ الْوَلِيدِ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ رَافِعٍ ‏.‏ وَإِسْمَاعِيلُ بْنُ رَافِعٍ قَدْ ضَعَّفَهُ بَعْضُ أَصْحَابِ الْحَدِيثِ ‏.‏ قَالَ وَسَمِعْتُ مُحَمَّدًا يَقُولُ هُوَ ثِقَةٌ مُقَارِبُ الْحَدِيثِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ مِنْ غَيْرِ هَذَا الْوَجْهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَحَدِيثُ سَلْمَانَ إِسْنَادُهُ لَيْسَ بِمُتَّصِلٍ مُحَمَّدُ بْنُ الْمُنْكَدِرِ لَمْ يُدْرِكْ سَلْمَانَ الْفَارِسِيَّ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ أَيُّوبَ بْنِ مُوسَى عَنْ مَكْحُولٍ عَنْ شُرَحْبِيلَ بْنِ السِّمْطِ عَنْ سَلْمَانَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim Allohga jihoddan biror asar (nishon)siz roʻbaroʻ kelsa, Allohga (diniy) nuqson bilan roʻbaroʻ keladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis al-Valid ibn Muslimning Ismoil ibn Rofiʼdan (qilgan) rivoyati boʻyicha gʻaribdir. Ismoil ibn Rofiʼni hadis ahlidan baʼzilari zaif sanagan. (Abu Iso) dedi: Men Muhammad (al-Buxoriy)ning: «U ishonchli, hadisi oʻrtacha (muqorib)dir», deganini eshitdim. Bu hadis Abu Hurayradan, Paygʻambar ﷺdan boshqa yoʻl bilan ham rivoyat qilingan. Salmonning hadisiga kelsak, uning isnodi uzluksiz emas; Muhammad ibn al-Munkadir Salmon al-Forisiyga yetishmagan. Bu hadis Ayyub ibn Musodan, u Makhuldan, u Shurahbil ibn as-Simtdan, u Salmondan, u Paygʻambar ﷺdan shunga oʻxshash (maʼnoda) ham rivoyat qilingan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким Аллоҳга жиҳоддан бирор асар (нишон)сиз рўбарў келса, Аллоҳга (диний) нуқсон билан рўбарў келади», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ал-Валид ибн Муслимнинг Исмоил ибн Рофиъдан (қилган) ривояти бўйича ғарибдир. Исмоил ибн Рофиъни ҳадис аҳлидан баъзилари заиф санаган. (Абу Исо) деди: Мен Муҳаммад (ал-Бухорий)нинг: «У ишончли, ҳадиси ўртача (муқориб)дир», деганини эшитдим. Бу ҳадис Абу Ҳурайрадан, Пайғамбар ﷺдан бошқа йўл билан ҳам ривоят қилинган. Салмоннинг ҳадисига келсак, унинг исноди узлуксиз эмас; Муҳаммад ибн ал-Мункадир Салмон ал-Форисийга етишмаган. Бу ҳадис Айюб ибн Мусодан, у Макҳулдан, у Шураҳбил ибн ас-Симтдан, у Салмондан, у Пайғамбар ﷺдан шунга ўхшаш (маънода) ҳам ривоят қилинган.