حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُقَاتِلٍ أَبُو الْحَسَنِ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ أَبَا بَكْرٍ ـ رضى الله عنه ـ لَمْ يَكُنْ يَحْنَثُ فِي يَمِينٍ قَطُّ، حَتَّى أَنْزَلَ اللَّهُ كَفَّارَةَ الْيَمِينِ وَقَالَ لاَ أَحْلِفُ عَلَى يَمِينٍ فَرَأَيْتُ غَيْرَهَا خَيْرًا مِنْهَا، إِلاَّ أَتَيْتُ الَّذِي هُوَ خَيْرٌ، وَكَفَّرْتُ عَنْ يَمِينِي‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) rivoyat qildiki,) Abu Bakr (roziyallohu anhu) — Alloh qasam kafforatini nozil qilmagunicha — hech qachon qasamini buzmas edi. (Kaffora nozil boʻlgach,) u: «Men biror narsaga qasam ichsam-u, soʻng undan boshqasini yaxshiroq deb koʻrsam, albatta yaxshiroq boʻlganini qilaman va qasamim (uchun) kaffora toʻlayman», dedi.(Оиша (розияллоҳу анҳо) ривоят қилдики,) Абу Бакр (розияллоҳу анҳу) — Аллоҳ қасам каффоратини нозил қилмагунича — ҳеч қачон қасамини бузмас эди. (Каффора нозил бўлгач,) у: «Мен бирор нарсага қасам ичсам-у, сўнг ундан бошқасини яхшироқ деб кўрсам, албатта яхшироқ бўлганини қиламан ва қасамим (учун) каффора тўлайман», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو النُّعْمَانِ، مُحَمَّدُ بْنُ الْفَضْلِ حَدَّثَنَا جَرِيرُ بْنُ حَازِمٍ، حَدَّثَنَا الْحَسَنُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ سَمُرَةَ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ سَمُرَةَ لاَ تَسْأَلِ الإِمَارَةَ، فَإِنَّكَ إِنْ أُوتِيتَهَا عَنْ مَسْأَلَةٍ وُكِلْتَ إِلَيْهَا، وَإِنْ أُوتِيتَهَا مِنْ غَيْرِ مَسْأَلَةٍ أُعِنْتَ عَلَيْهَا، وَإِذَا حَلَفْتَ عَلَى يَمِينٍ فَرَأَيْتَ غَيْرَهَا خَيْرًا مِنْهَا، فَكَفِّرْ عَنْ يَمِينِكَ، وَأْتِ الَّذِي هُوَ خَيْرٌ ‏"‏‏.‏

(Abdurrahmon ibn Samura (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ: «Ey Abdurrahmon ibn Samura, amirlikni (rahbarlikni) soʻrama; chunki agar u senga soʻrab (olganing) sababli berilsa, sen unga (oʻzing) topshirib qoʻyilasan (yolgʻiz qolasan); agar u senga soʻramasdan berilsa, unga (Allohning) yordami bilan kuchaytirilasan. Qachon biror narsaga qasam ichsang-u, soʻng undan boshqasini yaxshiroq deb koʻrsang, qasaming (uchun) kaffora toʻla va yaxshiroq boʻlganini qil», dedilar.(Абдурраҳмон ибн Самура (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ: «Эй Абдурраҳмон ибн Самура, амирликни (раҳбарликни) сўрама; чунки агар у сенга сўраб (олганинг) сабабли берилса, сен унга (ўзинг) топшириб қўйиласан (ёлғиз қоласан); агар у сенга сўрамасдан берилса, унга (Аллоҳнинг) ёрдами билан кучайтириласан. Қачон бирор нарсага қасам ичсанг-у, сўнг ундан бошқасини яхшироқ деб кўрсанг, қасаминг (учун) каффора тўла ва яхшироқ бўлганини қил», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو النُّعْمَانِ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ غَيْلاَنَ بْنِ جَرِيرٍ، عَنْ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ أَتَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فِي رَهْطٍ مِنَ الأَشْعَرِيِّينَ أَسْتَحْمِلُهُ فَقَالَ ‏"‏ وَاللَّهِ لاَ أَحْمِلُكُمْ، وَمَا عِنْدِي مَا أَحْمِلُكُمْ عَلَيْهِ ‏"‏‏.‏ قَالَ ثُمَّ لَبِثْنَا مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ نَلْبَثَ، ثُمَّ أُتِيَ بِثَلاَثِ ذَوْدٍ غُرِّ الذُّرَى فَحَمَلَنَا عَلَيْهَا فَلَمَّا انْطَلَقْنَا قُلْنَا أَوْ قَالَ بَعْضُنَا وَاللَّهِ لاَ يُبَارَكُ لَنَا، أَتَيْنَا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَسْتَحْمِلُهُ، فَحَلَفَ أَنْ لاَ يَحْمِلَنَا ثُمَّ حَمَلَنَا، فَارْجِعُوا بِنَا إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَنُذَكِّرُهُ، فَأَتَيْنَاهُ فَقَالَ ‏"‏ مَا أَنَا حَمَلْتُكُمْ، بَلِ اللَّهُ حَمَلَكُمْ، وَإِنِّي وَاللَّهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ لاَ أَحْلِفُ عَلَى يَمِينٍ فَأَرَى غَيْرَهَا خَيْرًا مِنْهَا، إِلاَّ كَفَّرْتُ عَنْ يَمِينِي، وَأَتَيْتُ الَّذِي هُوَ خَيْرٌ ‏"‏‏.‏ أَوْ ‏"‏ أَتَيْتُ الَّذِي هُوَ خَيْرٌ وَكَفَّرْتُ عَنْ يَمِينِي ‏"‏‏.‏

(Abu Muso (roziyallohu anhu) aytdi:) Men Ashʼariylardan bir guruh (kishi) bilan Paygʻambar ﷺning oldilariga — u zotdan (bizga) ulov soʻrash uchun — keldim. U zot: «Allohga qasamki, men sizlarni ulovga mindirmayman; menda sizlarni mindiradigan (ulov) ham yoʻq», dedilar. Soʻng biz Alloh xohlagancha (bir muddat) turdik; keyin (u zotga) oʻrkachlari oppoq uchta tuya keltirildi va u zot bizni ularga mindirdilar. Biz joʻnab ketganimizda, biz — yoki baʼzilarimiz: «Allohga qasamki, bizga baraka berilmaydi; biz Paygʻambar ﷺning oldilariga ulov soʻrab kelgan edik, u zot bizni mindirmaslikka qasam ichdilar, soʻng (baribir) mindirdilar. Bizni Paygʻambar ﷺning oldilariga (qaytib) olib boringlar, biz u zotga (qasamlarini) eslataylik», dedik. Bas, u zotning oldilariga keldik. U zot: «Sizlarni men mindirganim yoʻq; balki Alloh sizlarni mindirdi. Allohga qasamki, men — inshaalloh — biror narsaga qasam ichsam-u, soʻng undan boshqasini yaxshiroq deb koʻrsam, albatta qasamim (uchun) kaffora toʻlab, yaxshiroq boʻlganini qilaman» — yoki: «yaxshiroq boʻlganini qilib, qasamim (uchun) kaffora toʻlayman», dedilar.(Абу Мусо (розияллоҳу анҳу) айтди:) Мен Ашъарийлардан бир гуруҳ (киши) билан Пайғамбар ﷺнинг олдиларига — у зотдан (бизга) улов сўраш учун — келдим. У зот: «Аллоҳга қасамки, мен сизларни уловга миндирмайман; менда сизларни миндирадиган (улов) ҳам йўқ», дедилар. Сўнг биз Аллоҳ хоҳлаганча (бир муддат) турдик; кейин (у зотга) ўркачлари оппоқ учта туя келтирилди ва у зот бизни уларга миндирдилар. Биз жўнаб кетганимизда, биз — ёки баъзиларимиз: «Аллоҳга қасамки, бизга барака берилмайди; биз Пайғамбар ﷺнинг олдиларига улов сўраб келган эдик, у зот бизни миндирмасликка қасам ичдилар, сўнг (барибир) миндирдилар. Бизни Пайғамбар ﷺнинг олдиларига (қайтиб) олиб боринглар, биз у зотга (қасамларини) эслатайлик», дедик. Бас, у зотнинг олдиларига келдик. У зот: «Сизларни мен миндирганим йўқ; балки Аллоҳ сизларни миндирди. Аллоҳга қасамки, мен — иншааллоҳ — бирор нарсага қасам ичсам-у, сўнг ундан бошқасини яхшироқ деб кўрсам, албатта қасамим (учун) каффора тўлаб, яхшироқ бўлганини қиламан» — ёки: «яхшироқ бўлганини қилиб, қасамим (учун) каффора тўлайман», дедилар.

حَدَّثَنِي إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ هَمَّامِ بْنِ مُنَبِّهٍ، قَالَ هَذَا مَا حَدَّثَنَا أَبُو هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ نَحْنُ الآخِرُونَ السَّابِقُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan (rivoyat qiladi):) U zot: «Biz (dunyoga) oxirgi kelganlar, (lekin) Qiyomat kunida (hammadan) oldinda boʻluvchilarmiz», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан (ривоят қилади):) У зот: «Биз (дунёга) охирги келганлар, (лекин) Қиёмат кунида (ҳаммадан) олдинда бўлувчилармиз», дедилар.

فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَاللَّهِ لأَنْ يَلِجَّ أَحَدُكُمْ بِيَمِينِهِ فِي أَهْلِهِ آثَمُ لَهُ عِنْدَ اللَّهِ مِنْ أَنْ يُعْطِيَ كَفَّارَتَهُ الَّتِي افْتَرَضَ اللَّهُ عَلَيْهِ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan (rivoyat qilinadiki,)) Rasululloh ﷺ: «Allohga qasamki, biringizning oʻz oilasi (ziyoniga) qilgan qasamida qattiq turib olishi — Allohning huzurida, Alloh unga farz qilgan kafforani toʻlashidan koʻra, oʻzi uchun gunohliroqdir», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан (ривоят қилинадики,)) Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳга қасамки, бирингизнинг ўз оиласи (зиёнига) қилган қасамида қаттиқ туриб олиши — Аллоҳнинг ҳузурида, Аллоҳ унга фарз қилган каффорани тўлашидан кўра, ўзи учун гуноҳлироқдир», дедилар.

حَدَّثَنِي إِسْحَاقُ يَعْنِي ابْنَ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ، عَنْ يَحْيَى، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنِ اسْتَلَجَّ فِي أَهْلِهِ بِيَمِينٍ فَهْوَ أَعْظَمُ إِثْمًا، لِيَبَرَّ ‏"‏‏.‏ يَعْنِي الْكَفَّارَةَ‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi:) Rasululloh ﷺ: «Kim oʻz oilasi (ziyoniga) qilgan qasamida qattiq turib olsa, u (qasamni buzib kaffora toʻlashdan koʻra) gunohi kattaroqdir; (qasamni buzib, kaffora bilan) yaxshilik qilsin», dedilar — yaʼni kafforani (toʻlasin).(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ: «Ким ўз оиласи (зиёнига) қилган қасамида қаттиқ туриб олса, у (қасамни бузиб каффора тўлашдан кўра) гуноҳи каттароқдир; (қасамни бузиб, каффора билан) яхшилик қилсин», дедилар — яъни каффорани (тўласин).

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ جَعْفَرٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ بَعَثَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعْثًا وَأَمَّرَ عَلَيْهِمْ أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ، فَطَعَنَ بَعْضُ النَّاسِ فِي إِمْرَتِهِ فَقَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ إِنْ كُنْتُمْ تَطْعَنُونَ فِي إِمْرَتِهِ فَقَدْ كُنْتُمْ تَطْعَنُونَ، فِي إِمْرَةِ أَبِيهِ مِنْ قَبْلُ، وَايْمُ اللَّهِ إِنْ كَانَ لَخَلِيقًا لِلإِمَارَةِ، وَإِنْ كَانَ لَمِنْ أَحَبِّ النَّاسِ إِلَىَّ، وَإِنَّ هَذَا لَمِنْ أَحَبِّ النَّاسِ إِلَىَّ بَعْدَهُ ‏"‏‏.‏

(Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi:) Rasululloh ﷺ bir qoʻshin (laskar) joʻnatib, ularga Usoma ibn Zaydni amir (boshliq) qilib tayinladilar. Baʼzi kishilar uning amirligiga (boshliqligiga) taʼna qildilar. Shunda Rasululloh ﷺ turib: «Agar siz uning amirligiga taʼna qilayotgan boʻlsangiz, bundan oldin (ham) uning otasining amirligiga taʼna qilgan edingiz. Allohga qasamki, u (otasi Zayd) amirlikka loyiq edi; u menga eng sevimli kishilardan edi; mana bu (Usoma) ham, undan keyin, menga eng sevimli kishilardandir», dedilar.(Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ бир қўшин (ласкар) жўнатиб, уларга Усома ибн Зайдни амир (бошлиқ) қилиб тайинладилар. Баъзи кишилар унинг амирлигига (бошлиқлигига) таъна қилдилар. Шунда Расулуллоҳ ﷺ туриб: «Агар сиз унинг амирлигига таъна қилаётган бўлсангиз, бундан олдин (ҳам) унинг отасининг амирлигига таъна қилган эдингиз. Аллоҳга қасамки, у (отаси Зайд) амирликка лойиқ эди; у менга энг севимли кишилардан эди; мана бу (Усома) ҳам, ундан кейин, менга энг севимли кишилардандир», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُقْبَةَ، عَنْ سَالِمٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ كَانَتْ يَمِينُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ وَمُقَلِّبِ الْقُلُوبِ ‏"‏‏.‏

(Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi:) Paygʻambar ﷺning qasamlari: «La, va muqallibil-qulub» (Yoʻq, qalblarni agʻdaruvchi Zotga qasamki) (boʻlardi).(Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Пайғамбар ﷺнинг қасамлари: «Ла, ва муқаллибил-қулуб» (Йўқ, қалбларни ағдарувчи Зотга қасамки) (бўларди).

حَدَّثَنَا مُوسَى، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ سَمُرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا هَلَكَ قَيْصَرُ فَلاَ قَيْصَرَ بَعْدَهُ، وَإِذَا هَلَكَ كِسْرَى فَلاَ كِسْرَى بَعْدَهُ، وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَتُنْفَقَنَّ كُنُوزُهُمَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ‏"‏‏.‏

(Jobir ibn Samura (roziyallohu anhumo) Paygʻambar ﷺdan (rivoyat qiladi):) U zot: «Qaysar (Rum podshohi) halok boʻlsa, undan keyin (boshqa) Qaysar boʻlmaydi; Kisro (Fors podshohi) halok boʻlsa, undan keyin (boshqa) Kisro boʻlmaydi. Joni qoʻlimda boʻlgan Zot bilan qasamki, sizlar ularning xazinalarini Alloh yoʻlida sarflaysiz», dedilar.(Жобир ибн Самура (розияллоҳу анҳумо) Пайғамбар ﷺдан (ривоят қилади):) У зот: «Қайсар (Рум подшоҳи) ҳалок бўлса, ундан кейин (бошқа) Қайсар бўлмайди; Кисро (Форс подшоҳи) ҳалок бўлса, ундан кейин (бошқа) Кисро бўлмайди. Жони қўлимда бўлган Зот билан қасамки, сизлар уларнинг хазиналарини Аллоҳ йўлида сарфлайсиз», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا هَلَكَ كِسْرَى فَلاَ كِسْرَى بَعْدَهُ، وَإِذَا هَلَكَ قَيْصَرُ فَلاَ قَيْصَرَ بَعْدَهُ، وَالَّذِي نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ لَتُنْفَقَنَّ كُنُوزُهُمَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi:) Rasululloh ﷺ: «Kisro halok boʻlsa, undan keyin (boshqa) Kisro boʻlmaydi; Qaysar halok boʻlsa, undan keyin (boshqa) Qaysar boʻlmaydi. Muhammadning joni qoʻlida boʻlgan Zot bilan qasamki, sizlar ularning xazinalarini Alloh yoʻlida sarflaysiz», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ: «Кисро ҳалок бўлса, ундан кейин (бошқа) Кисро бўлмайди; Қайсар ҳалок бўлса, ундан кейин (бошқа) Қайсар бўлмайди. Муҳаммаднинг жони қўлида бўлган Зот билан қасамки, сизлар уларнинг хазиналарини Аллоҳ йўлида сарфлайсиз», дедилар.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدٌ، أَخْبَرَنَا عَبْدَةُ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ يَا أُمَّةَ مُحَمَّدٍ وَاللَّهِ لَوْ تَعْلَمُونَ مَا أَعْلَمُ لَبَكَيْتُمْ كَثِيرًا، وَلَضَحِكْتُمْ قَلِيلاً ‏"‏‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) Paygʻambar ﷺdan (rivoyat qiladi):) U zot: «Ey Muhammad ummati, Allohga qasamki, agar men bilgan narsani sizlar bilganingizda, koʻp yigʻlab, kam kular edingiz», dedilar.(Оиша (розияллоҳу анҳо) Пайғамбар ﷺдан (ривоят қилади):) У зот: «Эй Муҳаммад уммати, Аллоҳга қасамки, агар мен билган нарсани сизлар билганингизда, кўп йиғлаб, кам кулар эдингиз», дедилар.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سُلَيْمَانَ، قَالَ حَدَّثَنِي ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي حَيْوَةُ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو عَقِيلٍ، زُهْرَةُ بْنُ مَعْبَدٍ أَنَّهُ سَمِعَ جَدَّهُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ هِشَامٍ، قَالَ كُنَّا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَهْوَ آخِذٌ بِيَدِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فَقَالَ لَهُ عُمَرُ يَا رَسُولَ اللَّهِ لأَنْتَ أَحَبُّ إِلَىَّ مِنْ كُلِّ شَىْءٍ إِلاَّ مِنْ نَفْسِي‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ حَتَّى أَكُونَ أَحَبَّ إِلَيْكَ مِنْ نَفْسِكَ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ لَهُ عُمَرُ فَإِنَّهُ الآنَ وَاللَّهِ لأَنْتَ أَحَبُّ إِلَىَّ مِنْ نَفْسِي‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الآنَ يَا عُمَرُ ‏"‏‏.‏

(Abdulloh ibn Hishom (roziyallohu anhu) aytdi:) Biz Paygʻambar ﷺ bilan birga edik — u zot Umar ibn Xattobning qoʻlidan ushlab turardilar. Umar u zotga: «Yo Rasululloh, siz menga oʻz jonimdan boshqa har bir narsadan sevimliroqsiz», dedi. Paygʻambar ﷺ: «Yoʻq, joni qoʻlimda boʻlgan Zot bilan qasamki, (iymoning kamol topmaydi) — toki men senga oʻz joningdan ham sevimliroq boʻlmagunimcha», dedilar. Shunda Umar u zotga: «Endi, Allohga qasamki, siz menga oʻz jonimdan ham sevimliroqsiz», dedi. Paygʻambar ﷺ: «Endi (boʻldi), ey Umar», dedilar.(Абдуллоҳ ибн Ҳишом (розияллоҳу анҳу) айтди:) Биз Пайғамбар ﷺ билан бирга эдик — у зот Умар ибн Хаттобнинг қўлидан ушлаб турардилар. Умар у зотга: «Ё Расулуллоҳ, сиз менга ўз жонимдан бошқа ҳар бир нарсадан севимлироқсиз», деди. Пайғамбар ﷺ: «Йўқ, жони қўлимда бўлган Зот билан қасамки, (иймонинг камол топмайди) — токи мен сенга ўз жонингдан ҳам севимлироқ бўлмагунимча», дедилар. Шунда Умар у зотга: «Энди, Аллоҳга қасамки, сиз менга ўз жонимдан ҳам севимлироқсиз», деди. Пайғамбар ﷺ: «Энди (бўлди), эй Умар», дедилар.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، قَالَ حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، وَزَيْدِ بْنِ خَالِدٍ، أَنَّهُمَا أَخْبَرَاهُ أَنَّ رَجُلَيْنِ اخْتَصَمَا إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ أَحَدُهُمَا اقْضِ بَيْنَنَا بِكِتَابِ اللَّهِ‏.‏ وَقَالَ الآخَرُ وَهْوَ أَفْقَهُهُمَا أَجَلْ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَاقْضِ بَيْنَنَا بِكِتَابِ اللَّهِ، وَائْذَنْ لِي أَنْ أَتَكَلَّمَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ تَكَلَّمْ ‏"‏‏.‏ قَالَ إِنَّ ابْنِي كَانَ عَسِيفًا عَلَى هَذَا ـ قَالَ مَالِكٌ وَالْعَسِيفُ الأَجِيرُ ـ زَنَى بِامْرَأَتِهِ، فَأَخْبَرُونِي أَنَّ عَلَى ابْنِي الرَّجْمَ، فَافْتَدَيْتُ مِنْهُ بِمِائَةِ شَاةٍ وَجَارِيَةٍ لِي، ثُمَّ إِنِّي سَأَلْتُ أَهْلَ الْعِلْمِ فَأَخْبَرُونِي أَنَّ مَا عَلَى ابْنِي جَلْدُ مِائَةٍ وَتَغْرِيبُ عَامٍ، وَإِنَّمَا الرَّجْمُ عَلَى امْرَأَتِهِ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَمَا وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لأَقْضِيَنَّ بَيْنَكُمَا بِكِتَابِ اللَّهِ، أَمَّا غَنَمُكَ وَجَارِيَتُكَ فَرَدٌّ عَلَيْكَ ‏"‏‏.‏ وَجَلَدَ ابْنَهُ مِائَةً وَغَرَّبَهُ عَامًا، وَأُمِرَ أُنَيْسٌ الأَسْلَمِيُّ أَنْ يَأْتِيَ امْرَأَةَ الآخَرِ، فَإِنِ اعْتَرَفَتْ رَجَمَهَا، فَاعْتَرَفَتْ فَرَجَمَهَا‏.‏

(Abu Hurayra va Zayd ibn Xolid (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki,) Ikki kishi Rasululloh ﷺning huzurida (daʼvolashib) janjallashdi. Ulardan biri: «Bizning oramizda Allohning kitobi bilan hukm qiling», dedi. Ikkinchisi — u ikkisining (dinda) fahmliroghi edi —: «Ha, yo Rasululloh, bizning oramizda Allohning kitobi bilan hukm qiling va menga gapirishga izn bering», dedi. U zot: «Gapir», dedilar. U: «Mening oʻgʻlim bu (kishi)ning oldida asif (yollanma ishchi) edi (Molik: ‹asif› — yollanma ishchi, dedi); u bu (kishi)ning xotini bilan zino qildi. Menga: ‹oʻgʻlingga rajm (jazosi) bor› deyishdi; men undan (oʻgʻlimni qutqarish uchun) yuzta qoʻy va bir choʻrim (joriyam) bilan fido (tovon) berdim. Soʻng men ilm ahlidan soʻradim, ular menga: ‹oʻgʻlingga yuz darra va bir yil surgun (jazosi) bor; rajm esa bu (kishi)ning xotiniga (tegishli)dir› deyishdi», dedi. Rasululloh ﷺ: «Ogoh boʻl, joni qoʻlimda boʻlgan Zot bilan qasamki, men sizlarning oramizda albatta Allohning kitobi bilan hukm qilaman: qoʻylaring va choʻring senga qaytariladi», dedilar va uning oʻgʻliga yuz darra urib, bir yil surgun qildilar. Unays al-Aslamiyga esa ikkinchisining xotinining oldiga borishni buyurdilar — agar u (ayol) iqror (eʼtirof) qilsa, uni rajm qilsin, (deb). U (ayol) iqror qildi, bas (Unays) uni rajm qildi.(Абу Ҳурайра ва Зайд ибн Холид (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики,) Икки киши Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурида (даъволашиб) жанжаллашди. Улардан бири: «Бизнинг орамизда Аллоҳнинг китоби билан ҳукм қилинг», деди. Иккинчиси — у иккисининг (динда) фаҳмлирогҳи эди —: «Ҳа, ё Расулуллоҳ, бизнинг орамизда Аллоҳнинг китоби билан ҳукм қилинг ва менга гапиришга изн беринг», деди. У зот: «Гапир», дедилар. У: «Менинг ўғлим бу (киши)нинг олдида асиф (ёлланма ишчи) эди (Молик: ‹асиф› — ёлланма ишчи, деди); у бу (киши)нинг хотини билан зино қилди. Менга: ‹ўғлингга ражм (жазоси) бор› дейишди; мен ундан (ўғлимни қутқариш учун) юзта қўй ва бир чўрим (жориям) билан фидо (товон) бердим. Сўнг мен илм аҳлидан сўрадим, улар менга: ‹ўғлингга юз дарра ва бир йил сургун (жазоси) бор; ражм эса бу (киши)нинг хотинига (тегишли)дир› дейишди», деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Огоҳ бўл, жони қўлимда бўлган Зот билан қасамки, мен сизларнинг орамизда албатта Аллоҳнинг китоби билан ҳукм қиламан: қўйларинг ва чўринг сенга қайтарилади», дедилар ва унинг ўғлига юз дарра уриб, бир йил сургун қилдилар. Унайс ал-Асламийга эса иккинчисининг хотинининг олдига боришни буюрдилар — агар у (аёл) иқрор (эътироф) қилса, уни ражм қилсин, (деб). У (аёл) иқрор қилди, бас (Унайс) уни ражм қилди.

حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا وَهْبٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِي يَعْقُوبَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي بَكْرَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كَانَ أَسْلَمُ وَغِفَارُ وَمُزَيْنَةُ وَجُهَيْنَةُ خَيْرًا مِنْ تَمِيمٍ وَعَامِرِ بْنِ صَعْصَعَةَ وَغَطَفَانَ وَأَسَدٍ، خَابُوا وَخَسِرُوا ‏"‏‏.‏ قَالُوا نَعَمْ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ إِنَّهُمْ خَيْرٌ مِنْهُمْ ‏"‏‏.‏

(Abu Bakra (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan (rivoyat qiladi):) U zot: «Aytinglar-chi, agar Aslam, Gʻifor, Muzayna va Juhayna (qabilalari) Tamim, Omir ibn Saʼsaʼa, Gʻatafon va Asad (qabilalari)dan yaxshiroq boʻlsa — (Tamim va boshqalar) noumid boʻlib, ziyon koʻrdimi?» dedilar. Ular: «Ha», dedilar. U zot: «Joni qoʻlimda boʻlgan Zot bilan qasamki, ular (Aslam va boshqalar) ulardan yaxshiroqdir», dedilar.(Абу Бакра (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан (ривоят қилади):) У зот: «Айтинглар-чи, агар Аслам, Ғифор, Музайна ва Жуҳайна (қабилалари) Тамим, Омир ибн Саъсаъа, Ғатафон ва Асад (қабилалари)дан яхшироқ бўлса — (Тамим ва бошқалар) ноумид бўлиб, зиён кўрдими?» дедилар. Улар: «Ҳа», дедилар. У зот: «Жони қўлимда бўлган Зот билан қасамки, улар (Аслам ва бошқалар) улардан яхшироқдир», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ، عَنْ أَبِي حُمَيْدٍ السَّاعِدِيِّ، أَنَّهُ أَخْبَرَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم اسْتَعْمَلَ عَامِلاً فَجَاءَهُ الْعَامِلُ حِينَ فَرَغَ مِنْ عَمَلِهِ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ هَذَا لَكُمْ، وَهَذَا أُهْدِيَ لِي‏.‏ فَقَالَ لَهُ ‏"‏ أَفَلاَ قَعَدْتَ فِي بَيْتِ أَبِيكَ وَأُمِّكَ فَنَظَرْتَ أَيُهْدَى لَكَ أَمْ لاَ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ قَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَشِيَّةً بَعْدَ الصَّلاَةِ فَتَشَهَّدَ وَأَثْنَى عَلَى اللَّهِ بِمَا هُوَ أَهْلُهُ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ أَمَّا بَعْدُ، فَمَا بَالُ الْعَامِلِ نَسْتَعْمِلُهُ، فَيَأْتِينَا فَيَقُولُ هَذَا مِنْ عَمَلِكُمْ، وَهَذَا أُهْدِيَ لِي‏.‏ أَفَلاَ قَعَدَ فِي بَيْتِ أَبِيهِ وَأُمِّهِ فَنَظَرَ هَلْ يُهْدَى لَهُ أَمْ لاَ، فَوَالَّذِي نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ لاَ يَغُلُّ أَحَدُكُمْ مِنْهَا شَيْئًا، إِلاَّ جَاءَ بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَحْمِلُهُ عَلَى عُنُقِهِ، إِنْ كَانَ بَعِيرًا جَاءَ بِهِ لَهُ رُغَاءٌ، وَإِنْ كَانَتْ بَقَرَةً جَاءَ بِهَا لَهَا خُوَارٌ، وَإِنْ كَانَتْ شَاةً جَاءَ بِهَا تَيْعَرُ، فَقَدْ بَلَّغْتُ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ أَبُو حُمَيْدٍ ثُمَّ رَفَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَدَهُ حَتَّى إِنَّا لَنَنْظُرُ إِلَى عُفْرَةِ إِبْطَيْهِ‏.‏ قَالَ أَبُو حُمَيْدٍ وَقَدْ سَمِعَ ذَلِكَ مَعِي زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَسَلُوهُ‏.‏

(Abu Humayd as-Soidiy (roziyallohu anhu) rivoyat qildiki,) Rasululloh ﷺ bir kishini (zakot yigʻishga) amal (xizmat)ga tayinladilar. Oʻsha amaldor ishidan boʻshagach (qaytib) kelib: «Yo Rasululloh, bu — sizniki, bu esa menga hadya qilingani», dedi. U zot unga: «Sen otang va onangning uyida oʻtirsang boʻlmasmidi — (shunda) senga hadya qilinarmidi yoki yoʻqmi, qarab koʻrarding?!» dedilar. Soʻng Rasululloh ﷺ oqshom, namozdan keyin turib, tashahhud aytib, Allohga loyiq (hamd) bilan sano aytdilar, keyin: «Ammo baʼd: biz xizmatga tayinlagan amaldorga nima boʻldiki, u bizning oldimizga kelib: ‹Bu — sizning ishingizdan (kelgani), bu esa menga hadya qilingani› deydi? U otasi va onasining uyida oʻtirsa boʻlmasmidi — (shunda) unga hadya qilinarmidi yoki yoʻqmi, qarab koʻrarmidi?! Muhammadning joni qoʻlida boʻlgan Zot bilan qasamki, biringiz undan (xizmat molidan) biror narsani xiyonat bilan olsa, albatta Qiyomat kunida uni boʻyniga koʻtarib keladi: agar (oʻsha narsa) tuya boʻlsa, uni boʻkirgan holda keltiradi; sigir boʻlsa, uni maʼragan holda keltiradi; qoʻy boʻlsa, uni baʼragan holda keltiradi. Bas, men (Allohning amrini) yetkazdim», dedilar. Abu Humayd: «Soʻng Rasululloh ﷺ qoʻllarini shu qadar koʻtardilarki, biz hatto ikki qoʻltigʻining oqini koʻrdik», dedi. Abu Humayd (yana): «Buni men bilan birga Zayd ibn Sobit ham Paygʻambar ﷺdan eshitgan; (xohlasangiz) undan soʻranglar», dedi.(Абу Ҳумайд ас-Соидий (розияллоҳу анҳу) ривоят қилдики,) Расулуллоҳ ﷺ бир кишини (закот йиғишга) амал (хизмат)га тайинладилар. Ўша амалдор ишидан бўшагач (қайтиб) келиб: «Ё Расулуллоҳ, бу — сизники, бу эса менга ҳадя қилингани», деди. У зот унга: «Сен отанг ва онангнинг уйида ўтирсанг бўлмасмиди — (шунда) сенга ҳадя қилинармиди ёки йўқми, қараб кўрардинг?!» дедилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ оқшом, намоздан кейин туриб, ташаҳҳуд айтиб, Аллоҳга лойиқ (ҳамд) билан сано айтдилар, кейин: «Аммо баъд: биз хизматга тайинлаган амалдорга нима бўлдики, у бизнинг олдимизга келиб: ‹Бу — сизнинг ишингиздан (келгани), бу эса менга ҳадя қилингани› дейди? У отаси ва онасининг уйида ўтирса бўлмасмиди — (шунда) унга ҳадя қилинармиди ёки йўқми, қараб кўрармиди?! Муҳаммаднинг жони қўлида бўлган Зот билан қасамки, бирингиз ундан (хизмат молидан) бирор нарсани хиёнат билан олса, албатта Қиёмат кунида уни бўйнига кўтариб келади: агар (ўша нарса) туя бўлса, уни бўкирган ҳолда келтиради; сигир бўлса, уни маъраган ҳолда келтиради; қўй бўлса, уни баъраган ҳолда келтиради. Бас, мен (Аллоҳнинг амрини) етказдим», дедилар. Абу Ҳумайд: «Сўнг Расулуллоҳ ﷺ қўлларини шу қадар кўтардиларки, биз ҳатто икки қўлтиғининг оқини кўрдик», деди. Абу Ҳумайд (яна): «Буни мен билан бирга Зайд ибн Собит ҳам Пайғамбар ﷺдан эшитган; (хоҳласангиз) ундан сўранглар», деди.

حَدَّثَنِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا هِشَام ٌ ـ هُوَ ابْنُ يُوسُفَ ـ عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ هَمَّامٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ أَبُو الْقَاسِمِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَالَّذِي نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ لَوْ تَعْلَمُونَ مَا أَعْلَمُ لَبَكَيْتُمْ كَثِيرًا، وَلَضَحِكْتُمْ قَلِيلاً ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi:) Abul-Qosim ﷺ: «Muhammadning joni qoʻlida boʻlgan Zot bilan qasamki, agar men bilgan narsani sizlar bilganingizda, koʻp yigʻlab, kam kular edingiz», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди:) Абул-Қосим ﷺ: «Муҳаммаднинг жони қўлида бўлган Зот билан қасамки, агар мен билган нарсани сизлар билганингизда, кўп йиғлаб, кам кулар эдингиз», дедилар.

حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنِ الْمَعْرُورِ، عَنْ أَبِي ذَرٍّ، قَالَ انْتَهَيْتُ إِلَيْهِ وَهُوَ يَقُولُ فِي ظِلِّ الْكَعْبَةِ ‏"‏ هُمُ الأَخْسَرُونَ وَرَبِّ الْكَعْبَةِ، هُمُ الأَخْسَرُونَ وَرَبِّ الْكَعْبَةِ ‏"‏ قُلْتُ مَا شَأْنِي أَيُرَى فِيَّ شَىْءٌ مَا شَأْنِي فَجَلَسْتُ إِلَيْهِ وَهْوَ يَقُولُ، فَمَا اسْتَطَعْتُ أَنْ أَسْكُتَ، وَتَغَشَّانِي مَا شَاءَ اللَّهُ، فَقُلْتُ مَنْ هُمْ بِأَبِي أَنْتَ وَأُمِّي يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ الأَكْثَرُونَ أَمْوَالاً، إِلاَّ مَنْ قَالَ هَكَذَا وَهَكَذَا وَهَكَذَا ‏"‏‏.‏

(Abu Zar (roziyallohu anhu) aytdi:) Men u zotning (Paygʻambar ﷺning) oldilariga yetib bordim — u zot Kaʼba soyasida: «Kaʼbaning Robbi bilan qasamki, ular eng katta ziyon koʻruvchilardir! Kaʼbaning Robbi bilan qasamki, ular eng katta ziyon koʻruvchilardir!» der edilar. Men (oʻzimcha): «Menga nima boʻldi? Menda biror (ayb) koʻrildimi? Menga nima boʻldi?» dedim. Soʻng u zotning oldilariga oʻtirdim — u zot (hamon) shuni takrorlardilar; men jim turolmadim va Alloh xohlagancha (gʻam) meni qopladi. Shunda men: «Ular kimlar — otam va onam sizga fido boʻlsin, yo Rasululloh?» dedim. U zot: «Mol-mulki eng koʻp (boylar) — faqat mana shunday, shunday va shunday (Alloh yoʻliga sarflab) qilganlardan boshqasi», dedilar.(Абу Зар (розияллоҳу анҳу) айтди:) Мен у зотнинг (Пайғамбар ﷺнинг) олдиларига етиб бордим — у зот Каъба соясида: «Каъбанинг Робби билан қасамки, улар энг катта зиён кўрувчилардир! Каъбанинг Робби билан қасамки, улар энг катта зиён кўрувчилардир!» дер эдилар. Мен (ўзимча): «Менга нима бўлди? Менда бирор (айб) кўрилдими? Менга нима бўлди?» дедим. Сўнг у зотнинг олдиларига ўтирдим — у зот (ҳамон) шуни такрорлардилар; мен жим туролмадим ва Аллоҳ хоҳлаганча (ғам) мени қоплади. Шунда мен: «Улар кимлар — отам ва онам сизга фидо бўлсин, ё Расулуллоҳ?» дедим. У зот: «Мол-мулки энг кўп (бойлар) — фақат мана шундай, шундай ва шундай (Аллоҳ йўлига сарфлаб) қилганлардан бошқаси», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الزِّنَادِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ قَالَ سُلَيْمَانُ لأَطُوفَنَّ اللَّيْلَةَ عَلَى تِسْعِينَ امْرَأَةً، كُلُّهُنَّ تَأْتِي بِفَارِسٍ يُجَاهِدُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ‏.‏ فَقَالَ لَهُ صَاحِبُهُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ‏.‏ فَلَمْ يَقُلْ إِنْ شَاءَ اللَّهُ‏.‏ فَطَافَ عَلَيْهِنَّ جَمِيعًا، فَلَمْ تَحْمِلْ مِنْهُنَّ إِلاَّ امْرَأَةٌ وَاحِدَةٌ، جَاءَتْ بِشِقِّ رَجُلٍ، وَايْمُ الَّذِي نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ لَوْ قَالَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ‏.‏ لَجَاهَدُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فُرْسَانًا أَجْمَعُونَ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi:) Rasululloh ﷺ: «Sulaymon (alayhissalom): ‹Bu kecha men toʻqson xotinning (har biriga) aylanaman — ularning har biri Alloh yoʻlida jihod qiladigan bir otliq (chavandoz oʻgʻil) tugʻadi›, dedi. Hamrohi unga: ‹Inshaalloh (Alloh xohlasa) de›, dedi. Lekin u ‹inshaalloh› demadi. Bas, u ularning hammasiga aylandi, ammo ulardan faqat bittasi homilador boʻlib, (u ham) chala (yarim) odam tugʻdi. Muhammadning joni qoʻlida boʻlgan Zot bilan qasamki, agar u ‹inshaalloh› deganda, ularning (oʻgʻillari) hammasi Alloh yoʻlida chavandoz boʻlib jihod qilardilar», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ: «Сулаймон (алайҳиссалом): ‹Бу кеча мен тўқсон хотиннинг (ҳар бирига) айланаман — уларнинг ҳар бири Аллоҳ йўлида жиҳод қиладиган бир отлиқ (чавандоз ўғил) туғади›, деди. Ҳамроҳи унга: ‹Иншааллоҳ (Аллоҳ хоҳласа) де›, деди. Лекин у ‹иншааллоҳ› демади. Бас, у уларнинг ҳаммасига айланди, аммо улардан фақат биттаси ҳомиладор бўлиб, (у ҳам) чала (ярим) одам туғди. Муҳаммаднинг жони қўлида бўлган Зот билан қасамки, агар у ‹иншааллоҳ› деганда, уларнинг (ўғиллари) ҳаммаси Аллоҳ йўлида чавандоз бўлиб жиҳод қилардилар», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ، قَالَ أُهْدِيَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم سَرَقَةٌ مِنْ حَرِيرٍ، فَجَعَلَ النَّاسُ يَتَدَاوَلُونَهَا بَيْنَهُمْ، وَيَعْجَبُونَ مِنْ حُسْنِهَا وَلِينِهَا، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَتَعْجَبُونَ مِنْهَا ‏"‏‏.‏ قَالُوا نَعَمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَمَنَادِيلُ سَعْدٍ فِي الْجَنَّةِ خَيْرٌ مِنْهَا ‏"‏‏.‏ لَمْ يَقُلْ شُعْبَةُ وَإِسْرَائِيلُ عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ ‏"‏ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ ‏"‏‏.‏

(Baro ibn Ozib (roziyallohu anhumo) aytdi:) Paygʻambar ﷺga bir parcha ipak (mato) hadya qilindi; odamlar uni oʻzaro qoʻldan qoʻlga oʻtkazib, uning goʻzalligi va yumshoqligidan hayratlanardilar. Shunda Rasululloh ﷺ: «Bundan hayratlanyapsizmi?» dedilar. Ular: «Ha, yo Rasululloh», dedilar. U zot: «Joni qoʻlimda boʻlgan Zot bilan qasamki, Saʼdning jannatdagi roʻmolchalari bundan yaxshiroqdir», dedilar. (Shuʼba va Isroil Abu Ishoqdan (rivoyatlarida) ‹Joni qoʻlimda boʻlgan Zot bilan qasamki› (jumlasini) aytmadilar.)(Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Пайғамбар ﷺга бир парча ипак (мато) ҳадя қилинди; одамлар уни ўзаро қўлдан қўлга ўтказиб, унинг гўзаллиги ва юмшоқлигидан ҳайратланардилар. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Бундан ҳайратланяпсизми?» дедилар. Улар: «Ҳа, ё Расулуллоҳ», дедилар. У зот: «Жони қўлимда бўлган Зот билан қасамки, Саъднинг жаннатдаги рўмолчалари бундан яхшироқдир», дедилар. (Шуъба ва Исроил Абу Ишоқдан (ривоятларида) ‹Жони қўлимда бўлган Зот билан қасамки› (жумласини) айтмадилар.)

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، حَدَّثَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ إِنَّ هِنْدَ بِنْتَ عُتْبَةَ بْنِ رَبِيعَةَ قَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا كَانَ مِمَّا عَلَى ظَهْرِ الأَرْضِ أَهْلُ أَخْبَاءٍ ـ أَوْ خِبَاءٍ ـ أَحَبَّ إِلَىَّ أَنْ يَذِلُّوا مِنْ أَهْلِ أَخْبَائِكَ ـ أَوْ خِبَائِكَ، شَكَّ يَحْيَى ـ ثُمَّ مَا أَصْبَحَ الْيَوْمَ أَهْلُ أَخْبَاءٍ ـ أَوْ خِبَاءٍ ـ أَحَبَّ إِلَىَّ مِنْ أَنْ يَعِزُّوا مِنْ أَهْلِ أَخْبَائِكَ أَوْ خِبَائِكَ‏.‏ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَأَيْضًا وَالَّذِي نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ ‏"‏‏.‏ قَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ أَبَا سُفْيَانَ رَجُلٌ مِسِّيكٌ، فَهَلْ عَلَىَّ حَرَجٌ أَنْ أُطْعِمَ مِنَ الَّذِي لَهُ قَالَ ‏"‏ لاَ إِلاَّ بِالْمَعْرُوفِ ‏"‏‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) aytdi:) Hind bint Utba ibn Rabiʼa: «Yo Rasululloh, yer yuzidagi (xonadon)lardan, sizning xonadoningiz (ahli) xor boʻlishini istaganimchalik (xorlikni) yoqtirgan hech bir xonadon yoʻq edi; bugun esa sizning xonadoningiz (ahli) aziz boʻlishini istaganimchalik (azizlikni) yoqtirgan hech bir xonadon yoʻq», dedi. Rasululloh ﷺ: «Yana ham (ziyoda boʻlsin) — Muhammadning joni qoʻlida boʻlgan Zot bilan qasamki!» dedilar. U (Hind): «Yo Rasululloh, Abu Sufyon — xasis (qistamchi) kishi; men uning molidan (bola-chaqamga) yedirishimda menga gunoh boʻladimi?» dedi. U zot: «Yoʻq — faqat maʼruf (oʻrtacha, odob) bilan (boʻlsa)», dedilar.(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди:) Ҳинд бинт Утба ибн Рабиъа: «Ё Расулуллоҳ, ер юзидаги (хонадон)лардан, сизнинг хонадонингиз (аҳли) хор бўлишини истаганимчалик (хорликни) ёқтирган ҳеч бир хонадон йўқ эди; бугун эса сизнинг хонадонингиз (аҳли) азиз бўлишини истаганимчалик (азизликни) ёқтирган ҳеч бир хонадон йўқ», деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Яна ҳам (зиёда бўлсин) — Муҳаммаднинг жони қўлида бўлган Зот билан қасамки!» дедилар. У (Ҳинд): «Ё Расулуллоҳ, Абу Суфён — хасис (қистамчи) киши; мен унинг молидан (бола-чақамга) едиришимда менга гуноҳ бўладими?» деди. У зот: «Йўқ — фақат маъруф (ўртача, одоб) билан (бўлса)», дедилар.

حَدَّثَنِي أَحْمَدُ بْنُ عُثْمَانَ، حَدَّثَنَا شُرَيْحُ بْنُ مَسْلَمَةَ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، سَمِعْتُ عَمْرَو بْنَ مَيْمُونٍ، قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ بَيْنَمَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مُضِيفٌ ظَهْرَهُ إِلَى قُبَّةٍ مِنْ أَدَمٍ يَمَانٍ إِذْ قَالَ لأَصْحَابِهِ ‏"‏ أَتَرْضَوْنَ أَنْ تَكُونُوا رُبُعَ أَهْلِ الْجَنَّةِ ‏"‏‏.‏ قَالُوا بَلَى‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَفَلَمْ تَرْضَوْا أَنْ تَكُونُوا ثُلُثَ أَهْلِ الْجَنَّةِ ‏"‏‏.‏ قَالُوا بَلَى‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَوَالَّذِي نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ، إِنِّي لأَرْجُو أَنْ تَكُونُوا نِصْفَ أَهْلِ الْجَنَّةِ ‏"‏‏.‏

(Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu) aytdi:) Rasululloh ﷺ Yaman terisidan (yasalgan) bir chodirga orqalarini suyab (oʻtirgan) edilar; shunda sahobalariga: «Jannat ahlining toʻrtdan biri boʻlishingizga rozimisiz?» dedilar. Ular: «Ha», dedilar. U zot: «Jannat ahlining uchdan biri boʻlishingizga rozi emasmisiz?» dedilar. Ular: «Ha», dedilar. U zot: «Muhammadning joni qoʻlida boʻlgan Zot bilan qasamki, men sizlar jannat ahlining yarmi boʻlishingizdan umidvorman», dedilar.(Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ Яман терисидан (ясалган) бир чодирга орқаларини суяб (ўтирган) эдилар; шунда саҳобаларига: «Жаннат аҳлининг тўртдан бири бўлишингизга розимисиз?» дедилар. Улар: «Ҳа», дедилар. У зот: «Жаннат аҳлининг учдан бири бўлишингизга рози эмасмисиз?» дедилар. Улар: «Ҳа», дедилар. У зот: «Муҳаммаднинг жони қўлида бўлган Зот билан қасамки, мен сизлар жаннат аҳлининг ярми бўлишингиздан умидворман», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، أَنَّ رَجُلاً، سَمِعَ رَجُلاً، يَقْرَأُ ‏[quran sura="112" aya_start="1" aya_end="1"]{‏قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ‏}‏ يُرَدِّدُهَا، فَلَمَّا أَصْبَحَ جَاءَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَ ذَلِكَ لَهُ، وَكَأَنَّ الرَّجُلَ يَتَقَالُّهَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ إِنَّهَا لَتَعْدِلُ ثُلُثَ الْقُرْآنِ ‏"‏‏.‏

(Abu Saʼid (al-Xudriy) (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki,) Bir kishi boshqa bir kishining ‹Qul huvallohu ahad› (Ixlos surasi, 1-oyat)ni takror-takror oʻqiyotganini eshitdi. Tong otgach, u Rasululloh ﷺning oldilariga kelib, buni u zotga zikr qildi — goʻyo (oʻsha) kishi uni (bu surani) oz (kam) deb hisoblayotgandek (edi). Shunda Rasululloh ﷺ: «Joni qoʻlimda boʻlgan Zot bilan qasamki, albatta u (sura) Qurʼonning uchdan biriga teng (keladi)», dedilar.(Абу Саъид (ал-Худрий) (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики,) Бир киши бошқа бир кишининг ‹Қул ҳуваллоҳу аҳад› (Ихлос сураси, 1-оят)ни такрор-такрор ўқиётганини эшитди. Тонг отгач, у Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига келиб, буни у зотга зикр қилди — гўё (ўша) киши уни (бу сурани) оз (кам) деб ҳисоблаётгандек (эди). Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Жони қўлимда бўлган Зот билан қасамки, албатта у (сура) Қуръоннинг учдан бирига тенг (келади)», дедилар.

حَدَّثَنِي إِسْحَاقُ، أَخْبَرَنَا حَبَّانُ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، حَدَّثَنَا أَنَسُ بْنُ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّهُ سَمِعَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ أَتِمُّوا الرُّكُوعَ وَالسُّجُودَ، فَوَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ إِنِّي لأَرَاكُمْ مِنْ بَعْدِ ظَهْرِي إِذَا مَا رَكَعْتُمْ وَإِذَا مَا سَجَدْتُمْ ‏"‏‏.‏

(Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺning shunday deganlarini eshitdi:) «Rukuʼ va sajdani toʻkis (mukammal) qilinglar; chunki joni qoʻlimda boʻlgan Zot bilan qasamki, men sizlarni — rukuʼ qilganingizda ham, sajda qilganingizda ham — ortimdan koʻraman.»(Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺнинг шундай деганларини эшитди:) «Рукуъ ва саждани тўкис (мукаммал) қилинглар; чунки жони қўлимда бўлган Зот билан қасамки, мен сизларни — рукуъ қилганингизда ҳам, сажда қилганингизда ҳам — ортимдан кўраман.»

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ، حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنْ هِشَامِ بْنِ زَيْدٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ امْرَأَةً، مِنَ الأَنْصَارِ أَتَتِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم مَعَهَا أَوْلاَدٌ لَهَا فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ إِنَّكُمْ لأَحَبُّ النَّاسِ إِلَىَّ ‏"‏‏.‏ قَالَهَا ثَلاَثَ مِرَارٍ‏.‏

(Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki,) Ansordan bir ayol Paygʻambar ﷺning oldilariga — oʻzi bilan (birga) bolalari (hamroh) — keldi. Shunda Paygʻambar ﷺ: «Joni qoʻlimda boʻlgan Zot bilan qasamki, sizlar menga odamlarning eng sevimlilarisiz», dedilar — buni uch marta aytdilar.(Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики,) Ансордан бир аёл Пайғамбар ﷺнинг олдиларига — ўзи билан (бирга) болалари (ҳамроҳ) — келди. Шунда Пайғамбар ﷺ: «Жони қўлимда бўлган Зот билан қасамки, сизлар менга одамларнинг энг севимлиларисиз», дедилар — буни уч марта айтдилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَدْرَكَ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ وَهْوَ يَسِيرُ فِي رَكْبٍ يَحْلِفُ بِأَبِيهِ فَقَالَ ‏"‏ أَلاَ إِنَّ اللَّهَ يَنْهَاكُمْ أَنْ تَحْلِفُوا بِآبَائِكُمْ، مَنْ كَانَ حَالِفًا فَلْيَحْلِفْ بِاللَّهِ، أَوْ لِيَصْمُتْ ‏"‏‏.‏

(Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki,) Rasululloh ﷺ Umar ibn Xattobga — u bir (otliq) karvonda otasi bilan qasam ichib ketayotganida — yetib qoldilar va: «Ogoh boʻlinglar, albatta Alloh sizlarni otalaringiz bilan qasam ichishingizdan qaytaradi. Kim qasam ichmoqchi boʻlsa, Alloh bilan qasam ichsin yoki jim tursin», dedilar.(Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики,) Расулуллоҳ ﷺ Умар ибн Хаттобга — у бир (отлиқ) карвонда отаси билан қасам ичиб кетаётганида — етиб қолдилар ва: «Огоҳ бўлинглар, албатта Аллоҳ сизларни оталарингиз билан қасам ичишингиздан қайтаради. Ким қасам ичмоқчи бўлса, Аллоҳ билан қасам ичсин ёки жим турсин», дедилар.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عُفَيْرٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، عَنْ يُونُسَ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ قَالَ سَالِمٌ قَالَ ابْنُ عُمَرَ سَمِعْتُ عُمَرَ، يَقُولُ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ يَنْهَاكُمْ أَنْ تَحْلِفُوا بِآبَائِكُمْ ‏"‏‏.‏ قَالَ عُمَرُ فَوَاللَّهِ مَا حَلَفْتُ بِهَا مُنْذُ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم ذَاكِرًا وَلاَ آثِرًا‏.‏ قَالَ مُجَاهِدٌ [quran sura="46" aya_start="4" aya_end="4"]‏{‏أَوْ أَثَرَةٍ مِنْ عِلْمٍ‏}‏ يَأْثُرُ عِلْمًا‏.‏ تَابَعَهُ عُقَيْلٌ وَالزُّبَيْدِيُّ وَإِسْحَاقُ الْكَلْبِيُّ عَنِ الزُّهْرِيِّ‏.‏ وَقَالَ ابْنُ عُيَيْنَةَ وَمَعْمَرٌ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَالِمٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ سَمِعَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عُمَرَ‏.‏

(Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi:) Men Umarning shunday deganini eshitdim: Rasululloh ﷺ menga: «Albatta Alloh sizlarni otalaringiz bilan qasam ichishingizdan qaytaradi», dedilar. Umar: «Allohga qasamki, men Paygʻambar ﷺdan buni eshitganimdan beri, u (otam) bilan na (oʻzim) qasd qilib, na (boshqadan) naql qilib qasam ichmaganman», dedi. (Mujohid ‹...yoki ilmdan bir asar (qoldiq)› (Ahqof surasi, 4-oyat) (haqida): ‹u kishi ilmni naql qiladi (rivoyat qiladi)› dedi.)(Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Мен Умарнинг шундай деганини эшитдим: Расулуллоҳ ﷺ менга: «Албатта Аллоҳ сизларни оталарингиз билан қасам ичишингиздан қайтаради», дедилар. Умар: «Аллоҳга қасамки, мен Пайғамбар ﷺдан буни эшитганимдан бери, у (отам) билан на (ўзим) қасд қилиб, на (бошқадан) нақл қилиб қасам ичмаганман», деди. (Мужоҳид ‹...ёки илмдан бир асар (қолдиқ)› (Аҳқоф сураси, 4-оят) (ҳақида): ‹у киши илмни нақл қилади (ривоят қилади)› деди.)

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ دِينَارٍ، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهُ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تَحْلِفُوا بِآبَائِكُمْ ‏"‏‏.‏

(Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytdi:) Rasululloh ﷺ: «Otalaringiz bilan qasam ichmanglar», dedilar.(Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ: «Оталарингиз билан қасам ичманглар», дедилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، وَالْقَاسِمِ التَّمِيمِيِّ، عَنْ زَهْدَمٍ، قَالَ كَانَ بَيْنَ هَذَا الْحَىِّ مِنْ جَرْمٍ وَبَيْنَ الأَشْعَرِيِّينَ وُدٌّ وَإِخَاءٌ، فَكُنَّا عِنْدَ أَبِي مُوسَى الأَشْعَرِيِّ، فَقُرِّبَ إِلَيْهِ طَعَامٌ فِيهِ لَحْمُ دَجَاجٍ وَعِنْدَهُ رَجُلٌ مِنْ بَنِي تَيْمِ اللَّهِ أَحْمَرُ كَأَنَّهُ مِنَ الْمَوَالِي، فَدَعَاهُ إِلَى الطَّعَامِ فَقَالَ إِنِّي رَأَيْتُهُ يَأْكُلُ شَيْئًا فَقَذِرْتُهُ، فَحَلَفْتُ أَنْ لاَ آكُلَهُ‏.‏ فَقَالَ قُمْ فَلأُحَدِّثَنَّكَ عَنْ ذَاكَ، إِنِّي أَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي نَفَرٍ مِنَ الأَشْعَرِيِّينَ نَسْتَحْمِلُهُ فَقَالَ ‏"‏ وَاللَّهِ لاَ أَحْمِلُكُمْ، وَمَا عِنْدِي مَا أَحْمِلُكُمْ ‏"‏‏.‏ فَأُتِيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِنَهْبِ إِبِلٍ فَسَأَلَ عَنَّا‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ أَيْنَ النَّفَرُ الأَشْعَرِيُّونَ ‏"‏‏.‏ فَأَمَرَ لَنَا بِخَمْسِ ذَوْدٍ غُرِّ الذُّرَى، فَلَمَّا انْطَلَقْنَا قُلْنَا مَا صَنَعْنَا حَلَفَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لاَ يَحْمِلُنَا وَمَا عِنْدَهُ مَا يَحْمِلُنَا ثُمَّ حَمَلَنَا، تَغَفَّلْنَا رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَمِينَهُ، وَاللَّهِ لاَ نُفْلِحُ أَبَدًا، فَرَجَعْنَا إِلَيْهِ فَقُلْنَا لَهُ إِنَّا أَتَيْنَاكَ لِتَحْمِلَنَا فَحَلَفْتَ أَنْ لاَ تَحْمِلَنَا، وَمَا عِنْدَكَ مَا تَحْمِلُنَا‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ إِنِّي لَسْتُ أَنَا حَمَلْتُكُمْ، وَلَكِنَّ اللَّهَ حَمَلَكُمْ، وَاللَّهِ لاَ أَحْلِفُ عَلَى يَمِينٍ فَأَرَى غَيْرَهَا خَيْرًا مِنْهَا، إِلاَّ أَتَيْتُ الَّذِي هُوَ خَيْرٌ وَتَحَلَّلْتُهَا ‏"‏‏.‏

(Zahdam aytdi:) Jarm (qabilasi)ning mana shu (mahalla)si bilan Ashʼariylar orasida doʻstlik va birodarlik bor edi. Biz Abu Muso al-Ashʼariyning oldida edik; unga ichida tovuq goʻshti boʻlgan taom keltirildi. Uning oldida Banu Taymulloh(dan) bir kishi — qizgʻish (yuzli), goʻyo mavoliylardan(dek) — bor edi; (Abu Muso) uni taomga taklif qildi. U: «Men uning (tovuqning) bir narsani (nopok narsani) yeyayotganini koʻrib, undan jirkangan edim va uni yemaslikka qasam ichgan edim», dedi. (Abu Muso): «Tur, men senga bu haqda (bir voqeani) aytib beray. Men Ashʼariylardan bir necha kishi bilan Rasululloh ﷺning oldilariga — (ulov) soʻrab — kelgan edim. U zot: ‹Allohga qasamki, men sizlarni ulovga mindirmayman; menda sizlarni mindiradigan (narsa) ham yoʻq›, dedilar. Soʻng Rasululloh ﷺga (oʻljadan) bir necha tuya keltirildi va u zot biz haqimizda soʻrab: ‹Ashʼariy (kishi)lar qani?› dedilar. Bizga oʻrkachlari oppoq beshta tuya (berishni) buyurdilar. Biz joʻnab ketganimizda: ‹Biz nima qildik? Rasululloh ﷺ bizni mindirmaslikka qasam ichdilar va u zotda bizni mindiradigan (narsa) ham yoʻq edi; soʻng (baribir) bizni mindirdilar. Biz Rasululloh ﷺni qasamlaridan gʻofil qoldirdik (esdan chiqartirdik); Allohga qasamki, biz hech qachon najot topmaymiz›, dedik. Bas, u zotning oldilariga qaytib: ‹Biz sizning oldingizga bizni mindirishingiz uchun kelgan edik, siz bizni mindirmaslikka qasam ichdingiz va sizda bizni mindiradigan (narsa) ham yoʻq edi-ku?› dedik. U zot: ‹Sizlarni men mindirganim yoʻq; balki Alloh sizlarni mindirdi. Allohga qasamki, men biror narsaga qasam ichsam-u, soʻng undan boshqasini yaxshiroq deb koʻrsam, albatta yaxshiroq boʻlganini qilaman va undan (qasamdan) chiqaman (kaffora bilan)›, dedilar», dedi.(Заҳдам айтди:) Жарм (қабиласи)нинг мана шу (маҳалла)си билан Ашъарийлар орасида дўстлик ва биродарлик бор эди. Биз Абу Мусо ал-Ашъарийнинг олдида эдик; унга ичида товуқ гўшти бўлган таом келтирилди. Унинг олдида Бану Таймуллоҳ(дан) бир киши — қизғиш (юзли), гўё маволийлардан(дек) — бор эди; (Абу Мусо) уни таомга таклиф қилди. У: «Мен унинг (товуқнинг) бир нарсани (нопок нарсани) еяётганини кўриб, ундан жирканган эдим ва уни емасликка қасам ичган эдим», деди. (Абу Мусо): «Тур, мен сенга бу ҳақда (бир воқеани) айтиб берай. Мен Ашъарийлардан бир неча киши билан Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига — (улов) сўраб — келган эдим. У зот: ‹Аллоҳга қасамки, мен сизларни уловга миндирмайман; менда сизларни миндирадиган (нарса) ҳам йўқ›, дедилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺга (ўлжадан) бир неча туя келтирилди ва у зот биз ҳақимизда сўраб: ‹Ашъарий (киши)лар қани?› дедилар. Бизга ўркачлари оппоқ бешта туя (беришни) буюрдилар. Биз жўнаб кетганимизда: ‹Биз нима қилдик? Расулуллоҳ ﷺ бизни миндирмасликка қасам ичдилар ва у зотда бизни миндирадиган (нарса) ҳам йўқ эди; сўнг (барибир) бизни миндирдилар. Биз Расулуллоҳ ﷺни қасамларидан ғофил қолдирдик (эсдан чиқартирдик); Аллоҳга қасамки, биз ҳеч қачон нажот топмаймиз›, дедик. Бас, у зотнинг олдиларига қайтиб: ‹Биз сизнинг олдингизга бизни миндиришингиз учун келган эдик, сиз бизни миндирмасликка қасам ичдингиз ва сизда бизни миндирадиган (нарса) ҳам йўқ эди-ку?› дедик. У зот: ‹Сизларни мен миндирганим йўқ; балки Аллоҳ сизларни миндирди. Аллоҳга қасамки, мен бирор нарсага қасам ичсам-у, сўнг ундан бошқасини яхшироқ деб кўрсам, албатта яхшироқ бўлганини қиламан ва ундан (қасамдан) чиқаман (каффора билан)›, дедилар», деди.

حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ حَلَفَ فَقَالَ فِي حَلِفِهِ بِاللاَّتِ وَالْعُزَّى‏.‏ فَلْيَقُلْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ‏.‏ وَمَنْ قَالَ لِصَاحِبِهِ تَعَالَ أُقَامِرْكَ‏.‏ فَلْيَتَصَدَّقْ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan (rivoyat qiladi):) U zot: «Kim qasam ichib, qasamida ‹Lot va Uzzo bilan (qasam)› desa, ‹La ilaha illalloh› desin. Kim oʻz hamrohiga: ‹Kel, sen bilan qimor oʻynay› desa, sadaqa bersin», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан (ривоят қилади):) У зот: «Ким қасам ичиб, қасамида ‹Лот ва Уззо билан (қасам)› деса, ‹Ла илаҳа иллаллоҳ› десин. Ким ўз ҳамроҳига: ‹Кел, сен билан қимор ўйнай› деса, садақа берсин», дедилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم اصْطَنَعَ خَاتَمًا مِنْ ذَهَبٍ وَكَانَ يَلْبَسُهُ، فَيَجْعَلُ فَصَّهُ فِي بَاطِنِ كَفِّهِ، فَصَنَعَ النَّاسُ خَوَاتِيمَ ثُمَّ إِنَّهُ جَلَسَ عَلَى الْمِنْبَرِ فَنَزَعَهُ، فَقَالَ ‏"‏ إِنِّي كُنْتُ أَلْبَسُ هَذَا الْخَاتِمَ وَأَجْعَلُ فَصَّهُ مِنْ دَاخِلٍ ‏"‏‏.‏ فَرَمَى بِهِ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ وَاللَّهِ لاَ أَلْبَسُهُ أَبَدًا ‏"‏‏.‏ فَنَبَذَ النَّاسُ خَوَاتِيمَهُمْ‏.‏

(Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki,) Rasululloh ﷺ oltindan bir uzuk yasattirdilar va uni — koʻzini (qoshini) kaftlarining ich tomoniga qaratib — taqib yurardilar. Shu sababli odamlar (ham) uzuklar yasattirdilar. Soʻng u zot minbarga oʻtirib, uni (uzukni) yechdilar va: «Men bu uzukni taqib, koʻzini ich tomonga qaratib yurardim», dedilar. Soʻng uni (uloqtirib) tashladilar va: «Allohga qasamki, men uni hech qachon taqmayman», dedilar. Bas, odamlar (ham) oʻz uzuklarini tashladilar.(Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики,) Расулуллоҳ ﷺ олтиндан бир узук ясаттирдилар ва уни — кўзини (қошини) кафтларининг ич томонига қаратиб — тақиб юрардилар. Шу сабабли одамлар (ҳам) узуклар ясаттирдилар. Сўнг у зот минбарга ўтириб, уни (узукни) ечдилар ва: «Мен бу узукни тақиб, кўзини ич томонга қаратиб юрардим», дедилар. Сўнг уни (улоқтириб) ташладилар ва: «Аллоҳга қасамки, мен уни ҳеч қачон тақмайман», дедилар. Бас, одамлар (ҳам) ўз узукларини ташладилар.

حَدَّثَنَا مُعَلَّى بْنُ أَسَدٍ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ ثَابِتِ بْنِ الضَّحَّاكِ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ حَلَفَ بِغَيْرِ مِلَّةِ الإِسْلاَمِ فَهْوَ كَمَا قَالَ ـ قَالَ ـ وَمَنْ قَتَلَ نَفْسَهُ بِشَىْءٍ عُذِّبَ بِهِ فِي نَارِ جَهَنَّمَ، وَلَعْنُ الْمُؤْمِنِ كَقَتْلِهِ، وَمَنْ رَمَى مُؤْمِنًا بِكُفْرٍ فَهْوَ كَقَتْلِهِ ‏"‏‏.‏

(Sobit ibn Zahhok (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ: «Kim Islomdan boshqa millat (din) bilan qasam ichsa, u oʻzi aytgandek (boʻladi). Kim oʻzini biror narsa bilan oʻldirsa, jahannam oʻtida oʻsha narsa bilan azoblanadi. Mominni laʼnatlash — uni oʻldirgandek (gunoh); kim mominni kufr bilan (kofir deb) ayblasa, u uni oʻldirgandek (boʻladi)», dedilar.(Собит ибн Заҳҳок (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ: «Ким Исломдан бошқа миллат (дин) билан қасам ичса, у ўзи айтгандек (бўлади). Ким ўзини бирор нарса билан ўлдирса, жаҳаннам ўтида ўша нарса билан азобланади. Моминни лаънатлаш — уни ўлдиргандек (гуноҳ); ким моминни куфр билан (кофир деб) айбласа, у уни ўлдиргандек (бўлади)», дедилар.

وَقَالَ عَمْرُو بْنُ عَاصِمٍ حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي عَمْرَةَ، أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ، حَدَّثَهُ أَنَّهُ، سَمِعَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِنَّ ثَلاَثَةً فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ أَرَادَ اللَّهُ أَنْ يَبْتَلِيَهُمْ، فَبَعَثَ مَلَكًا فَأَتَى الأَبْرَصَ فَقَالَ تَقَطَّعَتْ بِي الْحِبَالُ، فَلاَ بَلاَغَ لِي إِلاَّ بِاللَّهِ، ثُمَّ بِكَ ‏"‏‏.‏ فَذَكَرَ الْحَدِيثَ‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺning shunday deganlarini eshitdi:) «Albatta Bani Isroildan uch kishini Alloh sinamoqchi boʻldi. Bas, (Alloh) bir farishta yubordi; u (avval) pes (teri kasalligi bor) kishining oldiga kelib: ‹Mendan (rizq) yoʻllari uzilib qoldi; Allohdan, soʻng sendan boshqa menga yetkazadigan (madad) yoʻq›, dedi» — (Abu Hurayra) hadisni (toʻliq) zikr qildi.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺнинг шундай деганларини эшитди:) «Албатта Бани Исроилдан уч кишини Аллоҳ синамоқчи бўлди. Бас, (Аллоҳ) бир фаришта юборди; у (аввал) пес (тери касаллиги бор) кишининг олдига келиб: ‹Мендан (ризқ) йўллари узилиб қолди; Аллоҳдан, сўнг сендан бошқа менга етказадиган (мадад) йўқ›, деди» — (Абу Ҳурайра) ҳадисни (тўлиқ) зикр қилди.

حَدَّثَنَا قَبِيصَةُ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَشْعَثَ، عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ سُوَيْدِ بْنِ مُقَرِّنٍ، عَنِ الْبَرَاءِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏ وَحَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَشْعَثَ، عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ سُوَيْدِ بْنِ مُقَرِّنٍ، عَنِ الْبَرَاءِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ أَمَرَنَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِإِبْرَارِ الْمُقْسِمِ‏.‏

(Baro (roziyallohu anhumo) aytdi:) Paygʻambar ﷺ bizni qasam ichuvchi(ning qasamini) ado ettirishga (uning haqini bajarishga) buyurdilar.(Баро (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Пайғамбар ﷺ бизни қасам ичувчи(нинг қасамини) адо эттиришга (унинг ҳақини бажаришга) буюрдилар.

حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، أَخْبَرَنَا عَاصِمٌ الأَحْوَلُ، سَمِعْتُ أَبَا عُثْمَانَ، يُحَدِّثُ عَنْ أُسَامَةَ، أَنَّ ابْنَةً لِرَسُولِ اللَّهِ، صلى الله عليه وسلم أَرْسَلَتْ إِلَيْهِ وَمَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أُسَامَةُ بْنُ زَيْدٍ وَسَعْدٌ وَأُبَىٌّ أَنَّ ابْنِي قَدِ احْتُضِرَ فَاشْهَدْنَا‏.‏ فَأَرْسَلَ يَقْرَأُ السَّلاَمَ وَيَقُولُ ‏"‏ إِنَّ لِلَّهِ مَا أَخَذَ وَمَا أَعْطَى وَكُلُّ شَىْءٍ عِنْدَهُ مُسَمًّى فَلْتَصْبِرْ وَتَحْتَسِبْ ‏"‏‏.‏ فَأَرْسَلَتْ إِلَيْهِ تُقْسِمُ عَلَيْهِ، فَقَامَ وَقُمْنَا مَعَهُ، فَلَمَّا قَعَدَ رُفِعَ إِلَيْهِ، فَأَقْعَدَهُ فِي حَجْرِهِ وَنَفْسُ الصَّبِيِّ تَقَعْقَعُ، فَفَاضَتْ عَيْنَا رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ سَعْدٌ مَا هَذَا يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ هَذَا رَحْمَةٌ يَضَعُهَا اللَّهُ فِي قُلُوبِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ، وَإِنَّمَا يَرْحَمُ اللَّهُ مِنْ عِبَادِهِ الرُّحَمَاءَ ‏"‏‏.‏

(Usoma (roziyallohu anhumo) rivoyat qildiki,) Rasululloh ﷺning bir qizlari u zotga — Usoma ibn Zayd, Saʼd va Ubayy u zotning yonlarida edi —: «Mening oʻgʻlim jon talvasasida (oʻlay deb yotibdi); bizning oldimizga keling», deb (xabar) yubordi. U zot (elchi orqali) salom yoʻllab: «Olgani ham Allohniki, bergani ham Allohniki; Uning huzurida har narsa belgilangan (ajal) bilandir; bas, sabr qilsin va (savobini) Allohdan kutsin», dedilar. Soʻng u (qiz) u zotga qasam ichib (yana odam) yubordi. U zot turdilar, biz ham u zot bilan turdik. (Borib) oʻtirganlarida, bola u zotga koʻtarildi va u zot uni quchoqlariga oldilar — bolaning joni (koʻkragida) xirillab turardi. Shunda Rasululloh ﷺning koʻzlaridan yosh oqdi. Saʼd: «Bu nima, yo Rasululloh?» dedi. U zot: «Bu — rahmat; Alloh uni bandalaridan Oʻzi xohlaganlarning qalbiga (joylab) qoʻyadi. Alloh esa faqat rahmdil bandalariga rahm qiladi», dedilar.(Усома (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилдики,) Расулуллоҳ ﷺнинг бир қизлари у зотга — Усома ибн Зайд, Саъд ва Убайй у зотнинг ёнларида эди —: «Менинг ўғлим жон талвасасида (ўлай деб ётибди); бизнинг олдимизга келинг», деб (хабар) юборди. У зот (элчи орқали) салом йўллаб: «Олгани ҳам Аллоҳники, бергани ҳам Аллоҳники; Унинг ҳузурида ҳар нарса белгиланган (ажал) биландир; бас, сабр қилсин ва (савобини) Аллоҳдан куцин», дедилар. Сўнг у (қиз) у зотга қасам ичиб (яна одам) юборди. У зот турдилар, биз ҳам у зот билан турдик. (Бориб) ўтирганларида, бола у зотга кўтарилди ва у зот уни қучоқларига олдилар — боланинг жони (кўкрагида) хириллаб турарди. Шунда Расулуллоҳ ﷺнинг кўзларидан ёш оқди. Саъд: «Бу нима, ё Расулуллоҳ?» деди. У зот: «Бу — раҳмат; Аллоҳ уни бандаларидан Ўзи хоҳлаганларнинг қалбига (жойлаб) қўяди. Аллоҳ эса фақат раҳмдил бандаларига раҳм қилади», дедилар.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، قَالَ حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنِ ابْنِ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يَمُوتُ لأَحَدٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ ثَلاَثَةٌ مِنَ الْوَلَدِ، تَمَسُّهُ النَّارُ، إِلاَّ تَحِلَّةَ الْقَسَمِ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan (rivoyat qilinadiki,)) Rasululloh ﷺ: «Musulmonlardan biror kishining uchta farzandi (balogʻatga yetmay) oʻlsa, doʻzax unga — (Allohning) qasami ado boʻlishi (oʻrni) miqdoridan boshqa — tegmaydi», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан (ривоят қилинадики,)) Расулуллоҳ ﷺ: «Мусулмонлардан бирор кишининг учта фарзанди (балоғатга етмай) ўлса, дўзах унга — (Аллоҳнинг) қасами адо бўлиши (ўрни) миқдоридан бошқа — тегмайди», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنِي غُنْدَرٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ مَعْبَدِ بْنِ خَالِدٍ، سَمِعْتُ حَارِثَةَ بْنَ وَهْبٍ، قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ أَلاَ أَدُلُّكُمْ عَلَى أَهْلِ الْجَنَّةِ، كُلُّ ضَعِيفٍ مُتَضَعَّفٍ، لَوْ أَقْسَمَ عَلَى اللَّهِ لأَبَرَّهُ، وَأَهْلِ النَّارِ كُلُّ جَوَّاظٍ عُتُلٍّ مُسْتَكْبِرٍ ‏"‏‏.‏

(Horisa ibn Vahb (roziyallohu anhu) aytdi:) Men Paygʻambar ﷺning shunday deganlarini eshitdim: «Sizlarga jannat ahlini (kimligini) aytaymi? — Har bir kuchsiz, (oʻzini) ojiz tutuvchi (kamtar) kishi; agar u Allohga (biror narsa boʻlishi haqida) qasam ichsa, (Alloh) uni ado etadi (qasamini rost chiqaradi). Doʻzax ahli esa — har bir qoʻpol, badxulq, takabbur (kibrli) kishidir.»(Ҳориса ибн Ваҳб (розияллоҳу анҳу) айтди:) Мен Пайғамбар ﷺнинг шундай деганларини эшитдим: «Сизларга жаннат аҳлини (кимлигини) айтайми? — Ҳар бир кучсиз, (ўзини) ожиз тутувчи (камтар) киши; агар у Аллоҳга (бирор нарса бўлиши ҳақида) қасам ичса, (Аллоҳ) уни адо этади (қасамини рост чиқаради). Дўзах аҳли эса — ҳар бир қўпол, бадхулқ, такаббур (кибрли) кишидир.»

حَدَّثَنَا سَعْدُ بْنُ حَفْصٍ، حَدَّثَنَا شَيْبَانُ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَبِيدَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ سُئِلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَىُّ النَّاسِ خَيْرٌ قَالَ ‏"‏ قَرْنِي، ثُمَّ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ، ثُمَّ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ، ثُمَّ يَجِيءُ قَوْمٌ تَسْبِقُ شَهَادَةُ أَحَدِهِمْ يَمِينَهُ، وَيَمِينُهُ شَهَادَتَهُ ‏"‏‏.‏ قَالَ إِبْرَاهِيمُ وَكَانَ أَصْحَابُنَا يَنْهَوْنَا وَنَحْنُ غِلْمَانٌ أَنْ نَحْلِفَ بِالشَّهَادَةِ وَالْعَهْدِ‏.‏

(Abdulloh (ibn Masʼud) (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺdan: «Odamlarning eng yaxshisi kim?» deb soʻralganda, u zot: «Mening (zamonamdagi) avlodim; soʻng ularga ergashganlar; soʻng ularga ergashganlar. Soʻng shunday qavm keladiki, ularning birining guvohligi qasamidan, qasami guvohligidan oldinga oʻtadi (shoshib qasam ichaveradilar)», dedilar. Ibrohim (roviy): «Bizning (kattalarimiz) — biz hali bola edik — bizni guvohlik va ahd (qasami) bilan qasam ichishdan qaytarardilar», dedi.(Абдуллоҳ (ибн Масъуд) (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺдан: «Одамларнинг энг яхшиси ким?» деб сўралганда, у зот: «Менинг (замонамдаги) авлодим; сўнг уларга эргашганлар; сўнг уларга эргашганлар. Сўнг шундай қавм келадики, уларнинг бирининг гувоҳлиги қасамидан, қасами гувоҳлигидан олдинга ўтади (шошиб қасам ичаверадилар)», дедилар. Иброҳим (ровий): «Бизнинг (катталаримиз) — биз ҳали бола эдик — бизни гувоҳлик ва аҳд (қасами) билан қасам ичишдан қайтарардилар», деди.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ سُلَيْمَانَ، وَمَنْصُورٍ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ حَلَفَ عَلَى يَمِينٍ كَاذِبَةٍ، لِيَقْتَطِعَ بِهَا مَالَ رَجُلٍ مُسْلِمٍ أَوْ قَالَ أَخِيهِ لَقِيَ اللَّهَ وَهْوَ عَلَيْهِ غَضْبَانُ ‏"‏‏.‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَصْدِيقَهُ ‏[quran sura="3" aya_start="77" aya_end="77"]{‏إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ‏}‏ قَالَ سُلَيْمَانُ فِي حَدِيثِهِ فَمَرَّ الأَشْعَثُ بْنُ قَيْسٍ فَقَالَ مَا يُحَدِّثُكُمْ عَبْدُ اللَّهِ قَالُوا لَهُ فَقَالَ الأَشْعَثُ نَزَلَتْ فِيَّ، وَفِي صَاحِبٍ لِي، فِي بِئْرٍ كَانَتْ بَيْنَنَا‏.‏

(Abdulloh (ibn Masʼud) (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan (rivoyat qiladi):) U zot: «Kim bir musulmon kishining — yoki: birodarining — molini (nohaq) kesib olish uchun yolgʻon qasam ichsa, Allohga — U gʻazabli holida — yoʻliqadi», dedilar. Shunda Alloh buni tasdiqlab: ‹Albatta Allohning ahdini... (arzon bahoga) sotadiganlar...› (Oli Imron surasi, 77-oyat) (oyatini) nozil qildi. (Sulaymon oʻz rivoyatida:) Ashʼas ibn Qays oʻtib qoldi va: «Abdulloh sizlarga nima (hadis) aytyapti?» dedi. Ular unga (aytib berishdi). Ashʼas: «Bu (oyat) men va bir hamrohim haqida — oramizdagi bir quduq (nizosi) haqida — nozil boʻlgan», dedi.(Абдуллоҳ (ибн Масъуд) (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан (ривоят қилади):) У зот: «Ким бир мусулмон кишининг — ёки: биродарининг — молини (ноҳақ) кесиб олиш учун ёлғон қасам ичса, Аллоҳга — У ғазабли ҳолида — йўлиқади», дедилар. Шунда Аллоҳ буни тасдиқлаб: ‹Албатта Аллоҳнинг аҳдини... (арзон баҳога) сотадиганлар...› (Оли Имрон сураси, 77-оят) (оятини) нозил қилди. (Сулаймон ўз ривоятида:) Ашъас ибн Қайс ўтиб қолди ва: «Абдуллоҳ сизларга нима (ҳадис) айтяпти?» деди. Улар унга (айтиб беришди). Ашъас: «Бу (оят) мен ва бир ҳамроҳим ҳақида — орамиздаги бир қудуқ (низоси) ҳақида — нозил бўлган», деди.

حَدَّثَنَا آدَمُ، حَدَّثَنَا شَيْبَانُ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تَزَالُ جَهَنَّمُ تَقُولُ هَلْ مِنْ مَزِيدٍ حَتَّى يَضَعَ رَبُّ الْعِزَّةِ فِيهَا قَدَمَهُ فَتَقُولُ قَطْ قَطْ وَعِزَّتِكَ‏.‏ وَيُزْوَى بَعْضُهَا إِلَى بَعْضٍ ‏"‏‏.‏ رَوَاهُ شُعْبَةُ عَنْ قَتَادَةَ‏.‏

(Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ: «Jahannam — toki izzat Robbi unga (oʻz) qadamini qoʻymaguncha — ‹Yana (qoʻshimcha) bormi?› deb turaveradi. (Qadamini qoʻygach,) u: ‹Bas, bas — izzating bilan (qasamki, yetar)!› deydi va uning baʼzi (qismi) baʼziga (tortilib) yigʻiladi (qisqaradi)», dedilar.(Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ: «Жаҳаннам — токи иззат Робби унга (ўз) қадамини қўймагунча — ‹Яна (қўшимча) борми?› деб тураверади. (Қадамини қўйгач,) у: ‹Бас, бас — иззатинг билан (қасамки, етар)!› дейди ва унинг баъзи (қисми) баъзига (тортилиб) йиғилади (қисқаради)», дедилар.

حَدَّثَنَا الأُوَيْسِيُّ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ، عَنْ صَالِحٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، ح وَحَدَّثَنَا حَجَّاجٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ النُّمَيْرِيُّ، حَدَّثَنَا يُونُسُ، قَالَ سَمِعْتُ الزُّهْرِيَّ، قَالَ سَمِعْتُ عُرْوَةَ بْنَ الزُّبَيْرِ، وَسَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ، وَعَلْقَمَةَ بْنَ وَقَّاصٍ، وَعُبَيْدَ اللَّهِ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ حَدِيثِ، عَائِشَةَ زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم حِينَ قَالَ لَهَا أَهْلُ الإِفْكِ مَا قَالُوا، فَبَرَّأَهَا اللَّهُ، وَكُلٌّ حَدَّثَنِي طَائِفَةً مِنَ الْحَدِيثِ ـ فَقَامَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَاسْتَعْذَرَ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَىٍّ، فَقَامَ أُسَيْدُ بْنُ حُضَيْرٍ فَقَالَ لِسَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ لَعَمْرُ اللَّهِ لَنَقْتُلَنَّهُ‏.‏

(Zuhriy aytdi:) Men Urva ibn Zubayr, Saʼid ibn Musayyab, Alqama ibn Vaqqos va Ubaydulloh ibn Abdullohdan Paygʻambar ﷺning xotini Oisha (roziyallohu anho)ning hadisini — unga ‹ifk (tuhmat) ahli› oʻzlari aytgan (boʻhton)ni aytib, soʻng Alloh uni (oqlab) pok deb (eʼlon) qilgani (haqidagi voqeani) — eshitdim; ularning har biri menga hadisning bir qismini aytib berdi. (Hadisda:) Paygʻambar ﷺ turib, Abdulloh ibn Ubayy(ning ozori)dan uzr (madad) soʻradilar. Shunda Usayd ibn Huzayr turib, Saʼd ibn Ubodaga: «Allohning boqiyligi bilan (qasamki), biz uni albatta oʻldiramiz!» dedi.(Зуҳрий айтди:) Мен Урва ибн Зубайр, Саъид ибн Мусайяб, Алқама ибн Ваққос ва Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳдан Пайғамбар ﷺнинг хотини Оиша (розияллоҳу анҳо)нинг ҳадисини — унга ‹ифк (туҳмат) аҳли› ўзлари айтган (бўҳтон)ни айтиб, сўнг Аллоҳ уни (оқлаб) пок деб (эълон) қилгани (ҳақидаги воқеани) — эшитдим; уларнинг ҳар бири менга ҳадиснинг бир қисмини айтиб берди. (Ҳадисда:) Пайғамбар ﷺ туриб, Абдуллоҳ ибн Убайй(нинг озори)дан узр (мадад) сўрадилар. Шунда Усайд ибн Ҳузайр туриб, Саъд ибн Убодага: «Аллоҳнинг боқийлиги билан (қасамки), биз уни албатта ўлдирамиз!» деди.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ هِشَامٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبِي، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ‏[quran sura="2" aya_start="225" aya_end="225"]{‏لاَ يُؤَاخِذُكُمُ اللَّهُ بِاللَّغْوِ‏}‏ قَالَ قَالَتْ أُنْزِلَتْ فِي قَوْلِهِ لاَ، وَاللَّهِ بَلَى وَاللَّهِ‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) ‹Alloh sizlarni behuda (qasamlaringiz) uchun (jazoga) tutmaydi› (Baqara surasi, 225-oyat) (haqida): «Bu (oyat) kishining ‹Yoʻq, Allohga qasam!›, ‹Ha, Allohga qasam!› (kabi, oʻylamay aytadigan) soʻzi haqida nozil boʻlgan», dedi.)(Оиша (розияллоҳу анҳо) ‹Аллоҳ сизларни беҳуда (қасамларингиз) учун (жазога) тутмайди› (Бақара сураси, 225-оят) (ҳақида): «Бу (оят) кишининг ‹Йўқ, Аллоҳга қасам!›, ‹Ҳа, Аллоҳга қасам!› (каби, ўйламай айтадиган) сўзи ҳақида нозил бўлган», деди.)

حَدَّثَنَا خَلاَّدُ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا مِسْعَرٌ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، حَدَّثَنَا زُرَارَةُ بْنُ أَوْفَى، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، يَرْفَعُهُ قَالَ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ تَجَاوَزَ لأُمَّتِي عَمَّا وَسْوَسَتْ أَوْ حَدَّثَتْ بِهِ أَنْفُسَهَا، مَا لَمْ تَعْمَلْ بِهِ أَوْ تَكَلَّمْ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan marfuʼ (rivoyat qilinadiki,)) U zot: «Albatta Alloh ummatim uchun — koʻngillaridan kechgan yoki oʻzlariga (ichida) gapirgan (vasvasa) narsalarni — toki ular bilan amal qilmasa yoki (til bilan) aytmasa — kechirdi (afv etdi)», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан марфуъ (ривоят қилинадики,)) У зот: «Албатта Аллоҳ умматим учун — кўнгилларидан кечган ёки ўзларига (ичида) гапирган (васваса) нарсаларни — токи улар билан амал қилмаса ёки (тил билан) айтмаса — кечирди (афв этди)», дедилар.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ الْهَيْثَمِ، أَوْ مُحَمَّدٌ عَنْهُ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ شِهَابٍ، يَقُولُ حَدَّثَنِي عِيسَى بْنُ طَلْحَةَ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ، حَدَّثَهُ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم بَيْنَمَا هُوَ يَخْطُبُ يَوْمَ النَّحْرِ إِذْ قَامَ إِلَيْهِ رَجُلٌ فَقَالَ كُنْتُ أَحْسِبُ يَا رَسُولَ اللَّهِ كَذَا وَكَذَا قَبْلَ كَذَا وَكَذَا‏.‏ ثُمَّ قَامَ آخَرُ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ كُنْتُ أَحْسِبُ كَذَا وَكَذَا لِهَؤُلاَءِ الثَّلاَثِ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ افْعَلْ وَلاَ حَرَجَ ‏"‏ لَهُنَّ كُلِّهِنَّ يَوْمَئِذٍ، فَمَا سُئِلَ يَوْمَئِذٍ عَنْ شَىْءٍ إِلاَّ قَالَ ‏"‏ افْعَلْ وَلاَ حَرَجَ ‏"‏‏.‏

(Abdulloh ibn Amr ibn Os (roziyallohu anhumo) rivoyat qildiki,) Paygʻambar ﷺ Nahr (qurbonlik) kuni xutba qilib turganlarida, bir kishi turib: «Yo Rasululloh, men falon (ish)ni falon (ish)dan oldin (qilsa boʻladi) deb hisoblardim», dedi. Soʻng boshqasi turib: «Yo Rasululloh, men mana shu uchta (amal) haqida falon-falon deb hisoblardim», dedi. Paygʻambar ﷺ oʻsha kuni ularning hammasi haqida: «Qilaver, zarari yoʻq», dedilar. Bas, oʻsha kuni nimadan soʻralsa, u zot: «Qilaver, zarari yoʻq», derdilar.(Абдуллоҳ ибн Амр ибн Ос (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилдики,) Пайғамбар ﷺ Наҳр (қурбонлик) куни хутба қилиб турганларида, бир киши туриб: «Ё Расулуллоҳ, мен фалон (иш)ни фалон (иш)дан олдин (қилса бўлади) деб ҳисоблардим», деди. Сўнг бошқаси туриб: «Ё Расулуллоҳ, мен мана шу учта (амал) ҳақида фалон-фалон деб ҳисоблардим», деди. Пайғамбар ﷺ ўша куни уларнинг ҳаммаси ҳақида: «Қилавер, зарари йўқ», дедилар. Бас, ўша куни нимадан сўралса, у зот: «Қилавер, зарари йўқ», дердилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ رُفَيْعٍ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ قَالَ رَجُلٌ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم زُرْتُ قَبْلَ أَنْ أَرْمِيَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ لاَ حَرَجَ ‏"‏‏.‏ قَالَ آخَرُ حَلَقْتُ قَبْلَ أَنْ أَذْبَحَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ لاَ حَرَجَ ‏"‏‏.‏ قَالَ آخَرُ ذَبَحْتُ قَبْلَ أَنْ أَرْمِيَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ لاَ حَرَجَ ‏"‏‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Bir kishi Paygʻambar ﷺga: «Men (jamraga) tosh otishdan oldin (Kaʼbani) tavof qildim», dedi. U zot: «Zarari yoʻq», dedilar. Boshqasi: «Men (qurbonlik) soʻyishdan oldin (sochimni) oldirdim», dedi. U zot: «Zarari yoʻq», dedilar. Yana boshqasi: «Men tosh otishdan oldin (qurbonlik) soʻydim», dedi. U zot: «Zarari yoʻq», dedilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Бир киши Пайғамбар ﷺга: «Мен (жамрага) тош отишдан олдин (Каъбани) тавоф қилдим», деди. У зот: «Зарари йўқ», дедилар. Бошқаси: «Мен (қурбонлик) сўйишдан олдин (сочимни) олдирдим», деди. У зот: «Зарари йўқ», дедилар. Яна бошқаси: «Мен тош отишдан олдин (қурбонлик) сўйдим», деди. У зот: «Зарари йўқ», дедилар.

حَدَّثَنِي إِسْحَاقُ بْنُ مَنْصُورٍ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي سَعِيدٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَجُلاً، دَخَلَ الْمَسْجِدَ يُصَلِّي وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي نَاحِيَةِ الْمَسْجِدِ، فَجَاءَ فَسَلَّمَ عَلَيْهِ فَقَالَ لَهُ ‏"‏ ارْجِعْ فَصَلِّ، فَإِنَّكَ لَمْ تُصَلِّ ‏"‏‏.‏ فَرَجَعَ فَصَلَّى، ثُمَّ سَلَّمَ فَقَالَ ‏"‏ وَعَلَيْكَ، ارْجِعْ فَصَلِّ، فَإِنَّكَ لَمْ تُصَلِّ ‏"‏‏.‏ قَالَ فِي الثَّالِثَةِ فَأَعْلِمْنِي‏.‏ قَالَ ‏"‏ إِذَا قُمْتَ إِلَى الصَّلاَةِ فَأَسْبِغِ الْوُضُوءَ، ثُمَّ اسْتَقْبِلِ الْقِبْلَةَ فَكَبِّرْ، وَاقْرَأْ بِمَا تَيَسَّرَ مَعَكَ مِنَ الْقُرْآنِ، ثُمَّ ارْكَعْ حَتَّى تَطْمَئِنَّ رَاكِعًا، ثُمَّ ارْفَعْ رَأْسَكَ حَتَّى تَعْتَدِلَ قَائِمًا، ثُمَّ اسْجُدْ حَتَّى تَطْمَئِنَّ، سَاجِدًا ثُمَّ ارْفَعْ حَتَّى تَسْتَوِيَ وَتَطْمَئِنَّ جَالِسًا، ثُمَّ اسْجُدْ حَتَّى تَطْمَئِنَّ سَاجِدًا، ثُمَّ ارْفَعْ حَتَّى تَسْتَوِيَ قَائِمًا، ثُمَّ افْعَلْ ذَلِكَ فِي صَلاَتِكَ كُلِّهَا ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki,) Bir kishi masjidga kirib namoz oʻqidi — Rasululloh ﷺ masjidning bir chetida (oʻtirgan) edilar. (Namozdan keyin) u kelib, u zotga salom berdi. U zot unga: «Qaytib (yana) namoz oʻqi; chunki sen namoz oʻqimading», dedilar. U qaytib namoz oʻqidi, soʻng salom berdi. U zot: «Va alayka (senga ham salom); qaytib namoz oʻqi; chunki sen namoz oʻqimading», dedilar. (U) uchinchisida: «(Boʻlmasa) menga (oʻrgatib) bildiring», dedi. U zot: «Namozga turganingda, taharatni mukammal (toʻkis) qil; soʻng qiblaga yuzlanib, takbir ayt; Qurʼondan oʻzingga oson boʻlganini oʻqi; soʻng rukuʼ qil — toki rukuʼda (oʻzingni) bosib (xotirjam) turguningcha; soʻng boshingni koʻtar — toki tik turib (qadingni) rostlaguningcha; soʻng sajda qil — toki sajdada (oʻzingni) bosguningcha; soʻng (boshingni) koʻtar — toki rostlanib, oʻtirib (xotirjam) boʻlguningcha; soʻng (yana) sajda qil — toki sajdada (oʻzingni) bosguningcha; soʻng (boshingni) koʻtar — toki tik turib rostlaguningcha; soʻng buni butun namozingda (shunday) qil», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики,) Бир киши масжидга кириб намоз ўқиди — Расулуллоҳ ﷺ масжиднинг бир четида (ўтирган) эдилар. (Намоздан кейин) у келиб, у зотга салом берди. У зот унга: «Қайтиб (яна) намоз ўқи; чунки сен намоз ўқимадинг», дедилар. У қайтиб намоз ўқиди, сўнг салом берди. У зот: «Ва алайка (сенга ҳам салом); қайтиб намоз ўқи; чунки сен намоз ўқимадинг», дедилар. (У) учинчисида: «(Бўлмаса) менга (ўргатиб) билдиринг», деди. У зот: «Намозга турганингда, таҳаратни мукаммал (тўкис) қил; сўнг қиблага юзланиб, такбир айт; Қуръондан ўзингга осон бўлганини ўқи; сўнг рукуъ қил — токи рукуъда (ўзингни) босиб (хотиржам) тургунингча; сўнг бошингни кўтар — токи тик туриб (қадингни) ростлагунингча; сўнг сажда қил — токи саждада (ўзингни) босгунингча; сўнг (бошингни) кўтар — токи ростланиб, ўтириб (хотиржам) бўлгунингча; сўнг (яна) сажда қил — токи саждада (ўзингни) босгунингча; сўнг (бошингни) кўтар — токи тик туриб ростлагунингча; сўнг буни бутун намозингда (шундай) қил», дедилар.

حَدَّثَنَا فَرْوَةُ بْنُ أَبِي الْمَغْرَاءِ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ مُسْهِرٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ هُزِمَ الْمُشْرِكُونَ يَوْمَ أُحُدٍ هَزِيمَةً تُعْرَفُ فِيهِمْ، فَصَرَخَ إِبْلِيسُ أَىْ عِبَادَ اللَّهِ أُخْرَاكُمْ، فَرَجَعَتْ أُولاَهُمْ فَاجْتَلَدَتْ هِيَ وَأُخْرَاهُمْ، فَنَظَرَ حُذَيْفَةُ بْنُ الْيَمَانِ فَإِذَا هُوَ بِأَبِيهِ فَقَالَ أَبِي أَبِي‏.‏ قَالَتْ فَوَاللَّهِ مَا انْحَجَزُوا حَتَّى قَتَلُوهُ، فَقَالَ حُذَيْفَةُ غَفَرَ اللَّهُ لَكُمْ‏.‏ قَالَ عُرْوَةُ فَوَاللَّهِ مَا زَالَتْ فِي حُذَيْفَةَ مِنْهَا بَقِيَّةٌ حَتَّى لَقِيَ اللَّهَ‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) aytdi:) Uhud kuni mushriklar — (yengilishlari) bilingudek — yengildilar. Shunda Iblis: «Ey Allohning bandalari, orqangizga (ehtiyot boʻling)!» deb qichqirdi. Bas, ularning (musulmonlarning) oldingilari qaytib, oʻzlarining orqalaridagilar bilan urishib ketdilar. Huzayfa ibn Yamon qarasa — u (urishilayotgan kishi) otasi ekan; u: «Otam, otam!» dedi. (Oisha) aytdi: Allohga qasamki, ular (musulmonlar) uni oʻldirmaguncha toʻxtamadilar. Huzayfa: «Alloh sizlarni kechirsin», dedi. Urva aytdi: Allohga qasamki, Huzayfada shundan (xato sodir boʻlganidan) bir (achchiq) qoldiq — toki u Allohga (vafot etib) yoʻliqquncha — qoldi.(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди:) Уҳуд куни мушриклар — (енгилишлари) билингудек — енгилдилар. Шунда Иблис: «Эй Аллоҳнинг бандалари, орқангизга (эҳтиёт бўлинг)!» деб қичқирди. Бас, уларнинг (мусулмонларнинг) олдингилари қайтиб, ўзларининг орқаларидагилар билан уришиб кетдилар. Ҳузайфа ибн Ямон қараса — у (уришилаётган киши) отаси экан; у: «Отам, отам!» деди. (Оиша) айтди: Аллоҳга қасамки, улар (мусулмонлар) уни ўлдирмагунча тўхтамадилар. Ҳузайфа: «Аллоҳ сизларни кечирсин», деди. Урва айтди: Аллоҳга қасамки, Ҳузайфада шундан (хато содир бўлганидан) бир (аччиқ) қолдиқ — токи у Аллоҳга (вафот этиб) йўлиққунча — қолди.

حَدَّثَنِي يُوسُفُ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، قَالَ حَدَّثَنِي عَوْفٌ، عَنْ خِلاَسٍ، وَمُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ أَكَلَ نَاسِيًا وَهْوَ صَائِمٌ فَلْيُتِمَّ صَوْمَهُ، فَإِنَّمَا أَطْعَمَهُ اللَّهُ وَسَقَاهُ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ: «Kim roʻzador holida unutib (biror narsa) yesa, roʻzasini toʻ(liq) qilsin (davom ettirsin); chunki uni Alloh yedirgan va ichirgan(dir)», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ: «Ким рўзадор ҳолида унутиб (бирор нарса) еса, рўзасини тў(лиқ) қилсин (давом эттирсин); чунки уни Аллоҳ едирган ва ичирган(дир)», дедилар.

حَدَّثَنَا آدَمُ بْنُ أَبِي إِيَاسٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ابْنِ بُحَيْنَةَ، قَالَ صَلَّى بِنَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَامَ فِي الرَّكْعَتَيْنِ الأُولَيَيْنِ قَبْلَ أَنْ يَجْلِسَ، فَمَضَى فِي صَلاَتِهِ، فَلَمَّا قَضَى صَلاَتَهُ انْتَظَرَ النَّاسُ تَسْلِيمَهُ، وَسَجَدَ قَبْلَ أَنْ يُسَلِّمَ، ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ، ثُمَّ كَبَّرَ وَسَجَدَ، ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ وَسَلَّمَ‏.‏

(Abdulloh ibn Buhayna (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ bizga namoz oʻqib berdilar — dastlabki ikki rakaatda (qaʼda uchun) oʻtirmasdan turib ketdilar va namozlarini davom ettirdilar. Namozlarini tugatganlarida, odamlar u zotning salom berishlarini kutdilar; (lekin) u zot salom berishdan oldin (sahv) sajda qildilar, soʻng boshlarini koʻtardilar, soʻng takbir aytib (yana) sajda qildilar, soʻng boshlarini koʻtarib, salom berdilar.(Абдуллоҳ ибн Буҳайна (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ бизга намоз ўқиб бердилар — дастлабки икки ракаатда (қаъда учун) ўтирмасдан туриб кетдилар ва намозларини давом эттирдилар. Намозларини тугатганларида, одамлар у зотнинг салом беришларини кутдилар; (лекин) у зот салом беришдан олдин (саҳв) сажда қилдилар, сўнг бошларини кўтардилар, сўнг такбир айтиб (яна) сажда қилдилар, сўнг бошларини кўтариб, салом бердилар.

حَدَّثَنِي إِسْحَاقُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، سَمِعَ عَبْدَ الْعَزِيزِ بْنَ عَبْدِ الصَّمَدِ، حَدَّثَنَا مَنْصُورٌ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ ـ رضى الله عنه أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَلَّى بِهِمْ صَلاَةَ الظُّهْرِ، فَزَادَ أَوْ نَقَصَ مِنْهَا ـ قَالَ مَنْصُورٌ لاَ أَدْرِي إِبْرَاهِيمُ وَهِمَ أَمْ عَلْقَمَةُ ـ قَالَ قِيلَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَقَصُرَتِ الصَّلاَةُ أَمْ نَسِيتَ قَالَ ‏"‏ وَمَا ذَاكَ ‏"‏‏.‏ قَالُوا صَلَّيْتَ كَذَا وَكَذَا‏.‏ قَالَ فَسَجَدَ بِهِمْ سَجْدَتَيْنِ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ هَاتَانِ السَّجْدَتَانِ لِمَنْ لاَ يَدْرِي، زَادَ فِي صَلاَتِهِ أَمْ نَقَصَ، فَيَتَحَرَّى الصَّوَابَ، فَيُتِمُّ مَا بَقِيَ، ثُمَّ يَسْجُدُ سَجْدَتَيْنِ ‏"‏‏.‏

(Ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan (rivoyat qilinadiki,)) Allohning Paygʻambari ﷺ ularga peshin namozini oʻqib berdilar va unda (rakaatni) ziyoda — yoki kam — qildilar (Mansur: Ibrohim adashdimi yoki Alqamami, bilmayman, dedi). (Sahobalar): «Yo Rasululloh, namoz qisqartirildimi yoki unutdingizmi?» deyildi. U zot: «Bu nima (degan gap)?» dedilar. Ular: «Siz shuncha-shuncha (rakaat) oʻqidingiz», dedilar. Bas, u zot ular bilan ikkita (sahv) sajda qildilar, soʻng: «Bu ikki sajda — namozida ziyoda qildimi yoki kam qildimi, bilmagan kishi uchundir: u toʻgʻrini (taxminan) izlab topsin, qolganini toʻ(liq)lasin, soʻng ikkita sajda qilsin», dedilar.(Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан (ривоят қилинадики,)) Аллоҳнинг Пайғамбари ﷺ уларга пешин намозини ўқиб бердилар ва унда (ракаатни) зиёда — ёки кам — қилдилар (Мансур: Иброҳим адашдими ёки Алқамами, билмайман, деди). (Саҳобалар): «Ё Расулуллоҳ, намоз қисқартирилдими ёки унутдингизми?» дейилди. У зот: «Бу нима (деган гап)?» дедилар. Улар: «Сиз шунча-шунча (ракаат) ўқидингиз», дедилар. Бас, у зот улар билан иккита (саҳв) сажда қилдилар, сўнг: «Бу икки сажда — намозида зиёда қилдими ёки кам қилдими, билмаган киши учундир: у тўғрини (тахминан) излаб топсин, қолганини тў(лиқ)ласин, сўнг иккита сажда қилсин», дедилар.

حَدَّثَنَا الْحُمَيْدِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، أَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، قَالَ قُلْتُ لاِبْنِ عَبَّاسٍ فَقَالَ حَدَّثَنَا أُبَىُّ بْنُ كَعْبٍ، أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏[quran sura="18" aya_start="73" aya_end="73"]{‏لاَ تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ وَلاَ تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْرًا‏}‏ قَالَ ‏"‏ كَانَتِ الأُولَى مِنْ مُوسَى نِسْيَانًا ‏"‏‏.‏

(Ubayy ibn Kaʼb (roziyallohu anhu) Rasululloh ﷺning shunday deganlarini eshitdi:) ‹(Muso): «Meni unutgan narsam uchun (jazoga) tutma va ishimda menga qiyinchilik (mashaqqat) yuklama» (dedi)› (Kahf surasi, 73-oyat) — u zot: «(Musoning) birinchi (eʼtirozi) unutish (sababli) edi», dedilar.(Убайй ибн Каъб (розияллоҳу анҳу) Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деганларини эшитди:) ‹(Мусо): «Мени унутган нарсам учун (жазога) тутма ва ишимда менга қийинчилик (машаққат) юклама» (деди)› (Каҳф сураси, 73-оят) — у зот: «(Мусонинг) биринчи (эътирози) унутиш (сабабли) эди», дедилар.

قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ كَتَبَ إِلَىَّ مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ مُعَاذٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ عَوْنٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، قَالَ قَالَ الْبَرَاءُ بْنُ عَازِبٍ وَكَانَ عِنْدَهُمْ ضَيْفٌ لَهُمْ فَأَمَرَ أَهْلَهُ أَنْ يَذْبَحُوا قَبْلَ أَنْ يَرْجِعَ، لِيَأْكُلَ ضَيْفُهُمْ، فَذَبَحُوا قَبْلَ الصَّلاَةِ، فَذَكَرُوا ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَأَمَرَهُ أَنْ يُعِيدَ الذَّبْحَ‏.‏ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ عِنْدِي عَنَاقٌ جَذَعٌ، عَنَاقُ لَبَنٍ هِيَ خَيْرٌ مِنْ شَاتَىْ لَحْمٍ‏.‏ فَكَانَ ابْنُ عَوْنٍ يَقِفُ فِي هَذَا الْمَكَانِ عَنْ حَدِيثِ الشَّعْبِيِّ، وَيُحَدِّثُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ بِمِثْلِ هَذَا الْحَدِيثِ، وَيَقِفُ فِي هَذَا الْمَكَانِ وَيَقُولُ لاَ أَدْرِي أَبَلَغَتِ الرُّخْصَةُ غَيْرَهُ أَمْ لاَ‏.‏ رَوَاهُ أَيُّوبُ عَنِ ابْنِ سِيرِينَ عَنْ أَنَسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

(Baro ibn Ozib (roziyallohu anhumo) rivoyat qildiki,) Ularning oldida mehmonlari bor edi; u (Baro) oilasiga — mehmonlari (qaytmasdan) yeyishi uchun — oʻzi (iyd namozidan) qaytmasdan oldin (qurbonlik) soʻyishni buyurdi. Bas, ular namozdan oldin soʻydilar. Buni Paygʻambar ﷺga zikr qildilar; u zot unga (qurbonlikni) qaytadan soʻyishni buyurdilar. U: «Yo Rasululloh, menda bir yosh echki (uloq) — sutdan (ajralmagan) echki — bor; u (semizligi sababli) ikkita goʻshtli qoʻydan yaxshiroqdir», dedi. (Ibn Avn bu (oʻrin)da Shaʼbiy hadisidan toʻxtab, Muhammad ibn Sirindan shu hadisning oʻxshashini rivoyat qilar va bu (oʻrin)da toʻxtab: «Bu ruxsat undan boshqaga (ham) yetdimi yoki yoʻq, bilmayman», der edi.)(Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилдики,) Уларнинг олдида меҳмонлари бор эди; у (Баро) оиласига — меҳмонлари (қайтмасдан) ейиши учун — ўзи (ийд намозидан) қайтмасдан олдин (қурбонлик) сўйишни буюрди. Бас, улар намоздан олдин сўйдилар. Буни Пайғамбар ﷺга зикр қилдилар; у зот унга (қурбонликни) қайтадан сўйишни буюрдилар. У: «Ё Расулуллоҳ, менда бир ёш эчки (улоқ) — сутдан (ажралмаган) эчки — бор; у (семизлиги сабабли) иккита гўштли қўйдан яхшироқдир», деди. (Ибн Авн бу (ўрин)да Шаъбий ҳадисидан тўхтаб, Муҳаммад ибн Сириндан шу ҳадиснинг ўхшашини ривоят қилар ва бу (ўрин)да тўхтаб: «Бу рухсат ундан бошқага (ҳам) етдими ёки йўқ, билмайман», дер эди.)

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الأَسْوَدِ بْنِ قَيْسٍ، قَالَ سَمِعْتُ جُنْدَبًا، قَالَ شَهِدْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم صَلَّى يَوْمَ عِيدٍ ثُمَّ خَطَبَ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ مَنْ ذَبَحَ فَلْيُبَدِّلْ مَكَانَهَا، وَمَنْ لَمْ يَكُنْ ذَبَحَ فَلْيَذْبَحْ بِاسْمِ اللَّهِ ‏"‏‏.‏

(Jundub (roziyallohu anhu) aytdi:) Men Paygʻambar ﷺning iyd kuni namoz oʻqib, soʻng xutba qilganlarining (guvohi) boʻldim; u zot: «Kim (namozdan oldin qurbonlik) soʻygan boʻlsa, uning oʻrniga (boshqasini) almashtirib (soʻysin); kim hali soʻymagan boʻlsa, Allohning nomi bilan soʻysin», dedilar.(Жундуб (розияллоҳу анҳу) айтди:) Мен Пайғамбар ﷺнинг ийд куни намоз ўқиб, сўнг хутба қилганларининг (гувоҳи) бўлдим; у зот: «Ким (намоздан олдин қурбонлик) сўйган бўлса, унинг ўрнига (бошқасини) алмаштириб (сўйсин); ким ҳали сўймаган бўлса, Аллоҳнинг номи билан сўйсин», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُقَاتِلٍ، أَخْبَرَنَا النَّضْرُ، أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، حَدَّثَنَا فِرَاسٌ، قَالَ سَمِعْتُ الشَّعْبِيَّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الْكَبَائِرُ الإِشْرَاكُ بِاللَّهِ، وَعُقُوقُ الْوَالِدَيْنِ، وَقَتْلُ النَّفْسِ، وَالْيَمِينُ الْغَمُوسُ ‏"‏‏.‏

(Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo) Paygʻambar ﷺdan (rivoyat qiladi):) U zot: «Kabiralar (katta gunohlar) — Allohga shirk keltirish, ota-onaga oqlik qilish, (nohaq) jon oʻldirish va yamin gʻamus (yolgʻon qasam)dir», dedilar.(Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо) Пайғамбар ﷺдан (ривоят қилади):) У зот: «Кабиралар (катта гуноҳлар) — Аллоҳга ширк келтириш, ота-онага оқлик қилиш, (ноҳақ) жон ўлдириш ва ямин ғамус (ёлғон қасам)дир», дедилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ حَلَفَ عَلَى يَمِينِ صَبْرٍ، يَقْتَطِعُ بِهَا مَالَ امْرِئٍ مُسْلِمٍ، لَقِيَ اللَّهَ وَهْوَ عَلَيْهِ غَضْبَانُ ‏"‏‏.‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَصْدِيقَ ذَلِكَ ‏[quran sura="3" aya_start="77" aya_end="77"]{‏إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِيلاً‏}‏ إِلَى آخِرِ الآيَةِ‏.‏ فَدَخَلَ الأَشْعَثُ بْنُ قَيْسٍ فَقَالَ مَا حَدَّثَكُمْ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ، فَقَالُوا كَذَا وَكَذَا‏.‏ قَالَ فِيَّ أُنْزِلَتْ، كَانَتْ لِي بِئْرٌ فِي أَرْضِ ابْنِ عَمٍّ لِي فَأَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ بَيِّنَتُكَ أَوْ يَمِينُهُ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ إِذًا يَحْلِفُ عَلَيْهَا يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ حَلَفَ عَلَى يَمِينِ صَبْرٍ، وَهْوَ فِيهَا فَاجِرٌ، يَقْتَطِعُ بِهَا مَالَ امْرِئٍ مُسْلِمٍ، لَقِيَ اللَّهَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَهْوَ عَلَيْهِ غَضْبَانُ ‏"‏‏.‏

(Abdulloh (ibn Masʼud) (roziyallohu anhu) aytdi:) Rasululloh ﷺ: «Kim bir musulmon kishining molini (nohaq) kesib olish uchun yamin sabr (qasam ichishga majbur boʻlgan holdagi yolgʻon qasam) ichsa, Allohga — U gʻazabli holida — yoʻliqadi», dedilar. Shunda Alloh buni tasdiqlab: ‹Albatta Allohning ahdi va oʻz qasamlarini arzon bahoga sotadiganlar...› (Oli Imron surasi, 77-oyat) — oyatning oxirigacha (nozil qildi). Soʻng Ashʼas ibn Qays kirib: «Abu Abdurrahmon (Ibn Masʼud) sizlarga nima (hadis) aytdi?» dedi. Ular: «Shunday-shunday», dedilar. U: «Bu (oyat) men haqimda nozil boʻlgan. Mening amakivachchamning yerida bir qudugʻim bor edi (va biz nizolashdik). Men Rasululloh ﷺning oldilariga keldim. U zot: ‹(Daʼvongga) daliling (boʻlsin), yoki uning qasami (boʻladi)›, dedilar. Men: ‹Unda u (qasam) ichib (yolgʻon) qasam icharadi-ku, yo Rasululloh›, dedim. Rasululloh ﷺ: ‹Kim bir musulmon kishining molini (nohaq) kesib olish uchun — oʻzi unda fojir (yolgʻonchi) boʻla turib — yamin sabr ichsa, Qiyomat kunida Allohga — U gʻazabli holida — yoʻliqadi›, dedilar», dedi.(Абдуллоҳ (ибн Масъуд) (розияллоҳу анҳу) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ: «Ким бир мусулмон кишининг молини (ноҳақ) кесиб олиш учун ямин сабр (қасам ичишга мажбур бўлган ҳолдаги ёлғон қасам) ичса, Аллоҳга — У ғазабли ҳолида — йўлиқади», дедилар. Шунда Аллоҳ буни тасдиқлаб: ‹Албатта Аллоҳнинг аҳди ва ўз қасамларини арзон баҳога сотадиганлар...› (Оли Имрон сураси, 77-оят) — оятнинг охиригача (нозил қилди). Сўнг Ашъас ибн Қайс кириб: «Абу Абдурраҳмон (Ибн Масъуд) сизларга нима (ҳадис) айтди?» деди. Улар: «Шундай-шундай», дедилар. У: «Бу (оят) мен ҳақимда нозил бўлган. Менинг амакиваччамнинг ерида бир қудуғим бор эди (ва биз низолашдик). Мен Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига келдим. У зот: ‹(Даъвонгга) далилинг (бўлсин), ёки унинг қасами (бўлади)›, дедилар. Мен: ‹Унда у (қасам) ичиб (ёлғон) қасам ичаради-ку, ё Расулуллоҳ›, дедим. Расулуллоҳ ﷺ: ‹Ким бир мусулмон кишининг молини (ноҳақ) кесиб олиш учун — ўзи унда фожир (ёлғончи) бўла туриб — ямин сабр ичса, Қиёмат кунида Аллоҳга — У ғазабли ҳолида — йўлиқади›, дедилар», деди.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ بُرَيْدٍ، عَنْ أَبِي بُرْدَةَ، عَنْ أَبِي مُوسَى، قَالَ أَرْسَلَنِي أَصْحَابِي إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَسْأَلُهُ الْحُمْلاَنَ فَقَالَ ‏"‏ وَاللَّهِ لاَ أَحْمِلُكُمْ عَلَى شَىْءٍ ‏"‏‏.‏ وَوَافَقْتُهُ وَهْوَ غَضْبَانُ فَلَمَّا أَتَيْتُهُ قَالَ ‏"‏ انْطَلِقْ إِلَى أَصْحَابِكَ فَقُلْ إِنَّ اللَّهَ ـ أَوْ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ـ يَحْمِلُكُمْ ‏"‏‏.‏

(Abu Muso (roziyallohu anhu) aytdi:) Sahobalarim meni Paygʻambar ﷺning oldilariga — u zotdan ulov soʻrash uchun — yubordilar. U zot: «Allohga qasamki, men sizlarni hech narsaga mindirmayman», dedilar. Men u zotning oldilariga gʻazabli holatlarida toʻgʻri kelgan edim. Soʻng (yana) u zotning oldilariga kelganimda, u zot: «Sahobalaringning oldiga bor va ayt: Alloh — yoki: Allohning Rasuli ﷺ — sizlarni mindiradi», dedilar.(Абу Мусо (розияллоҳу анҳу) айтди:) Саҳобаларим мени Пайғамбар ﷺнинг олдиларига — у зотдан улов сўраш учун — юбордилар. У зот: «Аллоҳга қасамки, мен сизларни ҳеч нарсага миндирмайман», дедилар. Мен у зотнинг олдиларига ғазабли ҳолатларида тўғри келган эдим. Сўнг (яна) у зотнинг олдиларига келганимда, у зот: «Саҳобаларингнинг олдига бор ва айт: Аллоҳ — ёки: Аллоҳнинг Расули ﷺ — сизларни миндиради», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ، عَنْ صَالِحٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، ح وَحَدَّثَنَا الْحَجَّاجُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ النُّمَيْرِيُّ، حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ يَزِيدَ الأَيْلِيُّ، قَالَ سَمِعْتُ الزُّهْرِيَّ، قَالَ سَمِعْتُ عُرْوَةَ بْنَ الزُّبَيْرِ، وَسَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ، وَعَلْقَمَةَ بْنَ وَقَّاصٍ، وَعُبَيْدَ اللَّهِ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، عَنْ حَدِيثِ، عَائِشَةَ زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم حِينَ قَالَ لَهَا أَهْلُ الإِفْكِ مَا قَالُوا، فَبَرَّأَهَا اللَّهُ مِمَّا قَالُوا ـ كُلٌّ حَدَّثَنِي طَائِفَةً مِنَ الْحَدِيثِ ـ فَأَنْزَلَ اللَّهُ ‏[quran sura="24" aya_start="11" aya_end="11"]{‏إِنَّ الَّذِينَ جَاءُوا بِالإِفْكِ‏}‏ الْعَشْرَ الآيَاتِ كُلَّهَا فِي بَرَاءَتِي‏.‏ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ ـ وَكَانَ يُنْفِقُ عَلَى مِسْطَحٍ لِقَرَابَتِهِ مِنْهُ ـ وَاللَّهِ لاَ أُنْفِقُ عَلَى مِسْطَحٍ شَيْئًا أَبَدًا، بَعْدَ الَّذِي قَالَ لِعَائِشَةَ‏.‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ [quran sura="24" aya_start="22" aya_end="22"]‏{‏وَلاَ يَأْتَلِ أُولُو الْفَضْلِ مِنْكُمْ وَالسَّعَةِ أَنْ يُؤْتُوا أُولِي الْقُرْبَى‏}‏ الآيَةَ‏.‏ قَالَ أَبُو بَكْرٍ بَلَى وَاللَّهِ إِنِّي لأُحِبُّ أَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لِي‏.‏ فَرَجَعَ إِلَى مِسْطَحٍ النَّفَقَةَ الَّتِي كَانَ يُنْفِقُ عَلَيْهِ وَقَالَ وَاللَّهِ لاَ أَنْزِعُهَا عَنْهُ أَبَدًا‏.‏

(Zuhriy aytdi:) Men Urva ibn Zubayr, Saʼid ibn Musayyab, Alqama ibn Vaqqos va Ubaydulloh ibn Abdulloh ibn Utbadan Paygʻambar ﷺning xotini Oisha (roziyallohu anho)ning hadisini — unga ‹ifk (tuhmat) ahli› oʻzlari aytgan (boʻhton)ni aytgan, soʻng Alloh uni ular aytgan (boʻhton)dan (oqlab) pok deb (eʼlon) qilgan paytdagi (voqeani) — eshitdim; ularning har biri menga hadisning bir qismini aytib berdi. (Oisha aytdi:) Soʻng Alloh ‹Albatta tuhmat (boʻhton)ni keltirganlar...› (Nur surasi, 11-oyat) — oʻnta oyatning hammasini mening pokligim (haqida) nozil qildi. Abu Bakr Siddiq — u Mistahga qarindoshligi sababli (sadaqa) sarflab turardi —: «Allohga qasamki, men Oisha haqida aytgan (boʻhton)idan keyin, Mistahga hech qachon hech narsa sarflamayman», dedi. Shunda Alloh: ‹Sizlardan fazl (ortiqcha mol) va kenglik egalari boʻlganlar qarindoshlarga... (berishni tark etishga) qasam ichmasinlar...› (Nur surasi, 22-oyat) (oyatini) nozil qildi. Abu Bakr: «Ha, Allohga qasamki, men Allohning meni kechirishini (albatta) yaxshi koʻraman», dedi va Mistahga sarflab turgan nafaqasini qaytarib (tikladi) va: «Allohga qasamki, men uni undan hech qachon tortib olmayman», dedi.(Зуҳрий айтди:) Мен Урва ибн Зубайр, Саъид ибн Мусайяб, Алқама ибн Ваққос ва Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ибн Утбадан Пайғамбар ﷺнинг хотини Оиша (розияллоҳу анҳо)нинг ҳадисини — унга ‹ифк (туҳмат) аҳли› ўзлари айтган (бўҳтон)ни айтган, сўнг Аллоҳ уни улар айтган (бўҳтон)дан (оқлаб) пок деб (эълон) қилган пайтдаги (воқеани) — эшитдим; уларнинг ҳар бири менга ҳадиснинг бир қисмини айтиб берди. (Оиша айтди:) Сўнг Аллоҳ ‹Албатта туҳмат (бўҳтон)ни келтирганлар...› (Нур сураси, 11-оят) — ўнта оятнинг ҳаммасини менинг поклигим (ҳақида) нозил қилди. Абу Бакр Сиддиқ — у Мистаҳга қариндошлиги сабабли (садақа) сарфлаб турарди —: «Аллоҳга қасамки, мен Оиша ҳақида айтган (бўҳтон)идан кейин, Мистаҳга ҳеч қачон ҳеч нарса сарфламайман», деди. Шунда Аллоҳ: ‹Сизлардан фазл (ортиқча мол) ва кенглик эгалари бўлганлар қариндошларга... (беришни тарк этишга) қасам ичмасинлар...› (Нур сураси, 22-оят) (оятини) нозил қилди. Абу Бакр: «Ҳа, Аллоҳга қасамки, мен Аллоҳнинг мени кечиришини (албатта) яхши кўраман», деди ва Мистаҳга сарфлаб турган нафақасини қайтариб (тиклади) ва: «Аллоҳга қасамки, мен уни ундан ҳеч қачон тортиб олмайман», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو مَعْمَرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنِ الْقَاسِمِ، عَنْ زَهْدَمٍ، قَالَ كُنَّا عِنْدَ أَبِي مُوسَى الأَشْعَرِيِّ قَالَ أَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي نَفَرٍ مِنَ الأَشْعَرِيِّينَ، فَوَافَقْتُهُ وَهْوَ غَضْبَانُ فَاسْتَحْمَلْنَاهُ، فَحَلَفَ أَنْ لاَ يَحْمِلَنَا ثُمَّ قَالَ ‏"‏ وَاللَّهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ لاَ أَحْلِفُ عَلَى يَمِينٍ فَأَرَى غَيْرَهَا خَيْرًا مِنْهَا، إِلاَّ أَتَيْتُ الَّذِي هُوَ خَيْرٌ وَتَحَلَّلْتُهَا ‏"‏‏.‏

(Zahdam aytdi:) Biz Abu Muso al-Ashʼariyning oldida edik; u: «Men Ashʼariylardan bir necha kishi bilan Rasululloh ﷺning oldilariga keldim va u zotning oldilariga gʻazabli holatlarida toʻgʻri keldim. Biz u zotdan ulov soʻradik; u zot bizni mindirmaslikka qasam ichdilar, soʻng: ‹Allohga qasamki, inshaalloh, men biror narsaga qasam ichsam-u, soʻng undan boshqasini yaxshiroq deb koʻrsam, albatta yaxshiroq boʻlganini qilaman va undan (qasamdan) chiqaman (kaffora bilan)›, dedilar», dedi.(Заҳдам айтди:) Биз Абу Мусо ал-Ашъарийнинг олдида эдик; у: «Мен Ашъарийлардан бир неча киши билан Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига келдим ва у зотнинг олдиларига ғазабли ҳолатларида тўғри келдим. Биз у зотдан улов сўрадик; у зот бизни миндирмасликка қасам ичдилар, сўнг: ‹Аллоҳга қасамки, иншааллоҳ, мен бирор нарсага қасам ичсам-у, сўнг ундан бошқасини яхшироқ деб кўрсам, албатта яхшироқ бўлганини қиламан ва ундан (қасамдан) чиқаман (каффора билан)›, дедилар», деди.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ لَمَّا حَضَرَتْ أَبَا طَالِبٍ الْوَفَاةُ جَاءَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ قُلْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ كَلِمَةً‏.‏ أُحَاجُّ لَكَ بِهَا عِنْدَ اللَّهِ ‏"‏‏.‏

(Musayyab (roziyallohu anhu) aytdi:) Abu Tolibga oʻlim (vafot) yetib kelganda, Rasululloh ﷺ uning oldiga kelib: «‹La ilaha illalloh› (degan) bir kalimani ayt; men uning bilan sen uchun Alloh huzurida (himoyaga) hujjat (dalil) keltiraman», dedilar.(Мусайяб (розияллоҳу анҳу) айтди:) Абу Толибга ўлим (вафот) етиб келганда, Расулуллоҳ ﷺ унинг олдига келиб: «‹Ла илаҳа иллаллоҳ› (деган) бир калимани айт; мен унинг билан сен учун Аллоҳ ҳузурида (ҳимояга) ҳужжат (далил) келтираман», дедилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ، حَدَّثَنَا عُمَارَةُ بْنُ الْقَعْقَاعِ، عَنْ أَبِي زُرْعَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ كَلِمَتَانِ خَفِيفَتَانِ عَلَى اللِّسَانِ، ثَقِيلَتَانِ فِي الْمِيزَانِ، حَبِيبَتَانِ إِلَى الرَّحْمَنِ سُبْحَانَ اللَّهِ وَبِحَمْدِهِ، سُبْحَانَ اللَّهِ الْعَظِيمِ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi:) Rasululloh ﷺ: «Ikkita kalima borki, tilda yengil, mezonda ogʻir, Rahmonga (Allohga) sevimlidir: ‹Subhanallohi va bihamdihi, subhanallohil-Aziym› (Alloh pok va Unga hamd boʻlsin; Ulugʻ Alloh pokdir)», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ: «Иккита калима борки, тилда енгил, мезонда оғир, Раҳмонга (Аллоҳга) севимлидир: ‹Субҳаналлоҳи ва биҳамдиҳи, субҳаналлоҳил-Азийм› (Аллоҳ пок ва Унга ҳамд бўлсин; Улуғ Аллоҳ покдир)», дедилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ شَقِيقٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَلِمَةً وَقُلْتُ أُخْرَى ‏"‏ مَنْ مَاتَ يَجْعَلُ لِلَّهِ نِدًّا أُدْخِلَ النَّارَ ‏"‏‏.‏ وَقُلْتُ أُخْرَى مَنْ مَاتَ لاَ يَجْعَلُ لِلَّهِ نِدًّا أُدْخِلَ الْجَنَّةَ‏.‏

(Abdulloh (ibn Masʼud) (roziyallohu anhu) aytdi:) Rasululloh ﷺ bir kalima (gap) aytdilar, men (ham) boshqasini aytdim. U zot: «Kim Allohga (boshqani) teng (sherik) qilib oʻlsa, doʻzaxga kiritiladi», dedilar. Men esa boshqasini aytdim: «Kim Allohga (hech narsani) teng qilmagan holda oʻlsa, jannatga kiritiladi.»(Абдуллоҳ (ибн Масъуд) (розияллоҳу анҳу) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ бир калима (гап) айтдилар, мен (ҳам) бошқасини айтдим. У зот: «Ким Аллоҳга (бошқани) тенг (шерик) қилиб ўлса, дўзахга киритилади», дедилар. Мен эса бошқасини айтдим: «Ким Аллоҳга (ҳеч нарсани) тенг қилмаган ҳолда ўлса, жаннатга киритилади.»

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ بِلاَلٍ، عَنْ حُمَيْدٍ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ آلَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ نِسَائِهِ، وَكَانَتِ انْفَكَّتْ رِجْلُهُ، فَأَقَامَ فِي مَشْرُبَةٍ تِسْعًا وَعِشْرِينَ لَيْلَةً، ثُمَّ نَزَلَ فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ آلَيْتَ شَهْرًا‏.‏ فَقَالَ ‏{‏إِنَّ الشَّهْرَ يَكُونُ تِسْعًا وَعِشْرِينَ‏}‏

(Anas (roziyallohu anhu) aytdi:) Rasululloh ﷺ xotinlaridan (bir oy) iylo qildilar (yaqinlik qilmaslikka qasam ichdilar) — (oʻsha paytda) u zotning oyoqlari (chiqib) lat yegan edi. U zot bir balandxonada yigirma toʻqqiz kecha turdilar, soʻng (pastga) tushdilar. (Sahobalar): «Yo Rasululloh, siz bir oyga iylo qilgan edingiz-ku», dedilar. U zot: «Albatta oy yigirma toʻqqiz (kun) ham boʻladi», dedilar.(Анас (розияллоҳу анҳу) айтди:) Расулуллоҳ ﷺ хотинларидан (бир ой) ийло қилдилар (яқинлик қилмасликка қасам ичдилар) — (ўша пайтда) у зотнинг оёқлари (чиқиб) лат еган эди. У зот бир баландхонада йигирма тўққиз кеча турдилар, сўнг (пастга) тушдилар. (Саҳобалар): «Ё Расулуллоҳ, сиз бир ойга ийло қилган эдингиз-ку», дедилар. У зот: «Албатта ой йигирма тўққиз (кун) ҳам бўлади», дедилар.

حَدَّثَنِي عَلِيٌّ، سَمِعَ عَبْدَ الْعَزِيزِ بْنَ أَبِي حَازِمٍ، أَخْبَرَنِي أَبِي، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ، أَنَّ أَبَا أُسَيْدٍ، صَاحِبَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَعْرَسَ فَدَعَا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم لِعُرْسِهِ، فَكَانَتِ الْعَرُوسُ خَادِمَهُمْ‏.‏ فَقَالَ سَهْلٌ لِلْقَوْمِ هَلْ تَدْرُونَ مَا سَقَتْهُ قَالَ أَنْقَعَتْ لَهُ تَمْرًا فِي تَوْرٍ مِنَ اللَّيْلِ، حَتَّى أَصْبَحَ عَلَيْهِ فَسَقَتْهُ إِيَّاهُ‏.‏

(Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺning sahobasi Abu Usayd uylandi va Paygʻambar ﷺni oʻz toʻyiga taklif qildi; (oʻsha kuni) kelin oʻzi ularga xizmat qiluvchi edi. Sahl qavmga: «U zotga nima (ichimlik) bergan, bilasizmi?» dedi. (Soʻng oʻzi aytdi:) U (kelin) kechasi bir koʻzada (idishda) u zot uchun xurmo ivitib (ezib) qoʻygan edi; tong otgach, uni u zotga (ichimlik qilib) berdi.(Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺнинг саҳобаси Абу Усайд уйланди ва Пайғамбар ﷺни ўз тўйига таклиф қилди; (ўша куни) келин ўзи уларга хизмат қилувчи эди. Саҳл қавмга: «У зотга нима (ичимлик) берган, биласизми?» деди. (Сўнг ўзи айтди:) У (келин) кечаси бир кўзада (идишда) у зот учун хурмо ивитиб (эзиб) қўйган эди; тонг отгач, уни у зотга (ичимлик қилиб) берди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُقَاتِلٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ أَبِي خَالِدٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ عَنْ سَوْدَةَ، زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ مَاتَتْ لَنَا شَاةٌ فَدَبَغْنَا مَسْكَهَا ثُمَّ مَا زِلْنَا نَنْبِذُ فِيهِ حَتَّى صَارَتْ شَنًّا‏.‏

(Paygʻambar ﷺning xotini Savda (roziyallohu anho) aytdi:) Bizning bir qoʻyimiz oʻldi; biz uning terisini oshladik (taʼmirladik), soʻng unda (idishda) — toki u eskirib (titilib) ketguncha — nabiz (xurmo sharbati) ivitib turaverdik.(Пайғамбар ﷺнинг хотини Савда (розияллоҳу анҳо) айтди:) Бизнинг бир қўйимиз ўлди; биз унинг терисини ошладик (таъмирладик), сўнг унда (идишда) — токи у эскириб (титилиб) кетгунча — набиз (хурмо шарбати) ивитиб туравердик.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَابِسٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ مَا شَبِعَ آلُ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم مِنْ خُبْزِ بُرٍّ مَأْدُومٍ ثَلاَثَةَ أَيَّامٍ حَتَّى لَحِقَ بِاللَّهِ‏.‏ وَقَالَ ابْنُ كَثِيرٍ أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ قَالَ لِعَائِشَةَ بِهَذَا‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) aytdi:) Muhammad ﷺning oilasi — u zot Allohga (vafot etib) yoʻliqquncha — uch (kun ketma-ket) non qoʻshib (yegulik bilan) bugʻdoy nonidan toʻyib (yemadilar).(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди:) Муҳаммад ﷺнинг оиласи — у зот Аллоҳга (вафот этиб) йўлиққунча — уч (кун кетма-кет) нон қўшиб (егулик билан) буғдой нонидан тўйиб (емадилар).

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ إِسْحَاقَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ، أَنَّهُ سَمِعَ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ، قَالَ قَالَ أَبُو طَلْحَةَ لأُمِّ سُلَيْمٍ لَقَدْ سَمِعْتُ صَوْتَ، رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ضَعِيفًا أَعْرِفُ فِيهِ الْجُوعَ، فَهَلْ عِنْدَكِ مِنْ شَىْءٍ فَقَالَتْ نَعَمْ‏.‏ فَأَخْرَجَتْ أَقْرَاصًا مِنْ شَعِيرٍ، ثُمَّ أَخَذَتْ خِمَارًا لَهَا، فَلَفَّتِ الْخُبْزَ بِبَعْضِهِ، ثُمَّ أَرْسَلَتْنِي إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَذَهَبْتُ فَوَجَدْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الْمَسْجِدِ وَمَعَهُ النَّاسُ، فَقُمْتُ عَلَيْهِمْ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَرْسَلَكَ أَبُو طَلْحَةَ ‏"‏‏.‏ فَقُلْتُ نَعَمْ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِمَنْ مَعَهُ ‏"‏ قُومُوا ‏"‏‏.‏ فَانْطَلَقُوا، وَانْطَلَقْتُ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ حَتَّى جِئْتُ أَبَا طَلْحَةَ فَأَخْبَرْتُهُ‏.‏ فَقَالَ أَبُو طَلْحَةَ يَا أُمَّ سُلَيْمٍ قَدْ جَاءَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلَيْسَ عِنْدَنَا مِنَ الطَّعَامِ مَا نُطْعِمُهُمْ‏.‏ فَقَالَتِ اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ‏.‏ فَانْطَلَقَ أَبُو طَلْحَةَ حَتَّى لَقِيَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَقْبَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبُو طَلْحَةَ حَتَّى دَخَلاَ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَلُمِّي يَا أُمَّ سُلَيْمٍ مَا عِنْدَكِ ‏"‏‏.‏ فَأَتَتْ بِذَلِكَ الْخُبْزِ ـ قَالَ ـ فَأَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِذَلِكَ الْخُبْزِ فَفُتَّ، وَعَصَرَتْ أُمُّ سُلَيْمٍ عُكَّةً لَهَا فَأَدَمَتْهُ، ثُمَّ قَالَ فِيهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ يَقُولَ، ثُمَّ قَالَ ‏"‏ ائْذَنْ لِعَشَرَةٍ ‏"‏‏.‏ فَأَذِنَ لَهُمْ فَأَكَلُوا حَتَّى شَبِعُوا، ثُمَّ خَرَجُوا، ثُمَّ قَالَ ‏"‏ ائْذَنْ لِعَشَرَةٍ ‏"‏‏.‏ فَأَذِنَ لَهُمْ، فَأَكَلَ الْقَوْمُ كُلُّهُمْ وَشَبِعُوا، وَالْقَوْمُ سَبْعُونَ أَوْ ثَمَانُونَ رَجُلاً‏.‏

(Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) aytdi:) Abu Talha Umm Sulaymga: «Men Rasululloh ﷺning ovozlarini kuchsiz (holda) eshitdim — unda ochlikni (sezib) tanidim. Senda biror (yegulik) bormi?» dedi. U: «Ha», dedi va arpadan (yopilgan) bir necha kulcha (non) chiqardi; soʻng oʻzining roʻmolini olib, nonni uning bir qismiga oʻradi va meni Rasululloh ﷺning oldilariga yubordi. Men borib, Rasululloh ﷺni masjidda — yonlarida odamlar (bilan) — topdim va ularning oldida turdim. Rasululloh ﷺ: «Seni Abu Talha yubordimi?» dedilar. Men: «Ha», dedim. Rasululloh ﷺ oʻzlari bilan birga boʻlganlarga: «Turinglar», dedilar. Ular yoʻlga chiqdilar; men ularning oldida (yugurib) borib, Abu Talhaga (xabarini) yetkazdim. Abu Talha: «Ey Umm Sulaym, Rasululloh ﷺ keldilar, holbuki bizda ularni (toʻydiradigan) taom yoʻq-ku!» dedi. U: «Alloh va Uning Rasuli yaxshiroq biladi», dedi. Abu Talha (chiqib) borib, Rasululloh ﷺ bilan uchrashdi; Rasululloh ﷺ Abu Talha bilan (birga) kelib, (uyga) kirdilar. Rasululloh ﷺ: «Ey Umm Sulaym, oldingdagi (taom)ni keltir», dedilar. U oʻsha nonni keltirdi; Rasululloh ﷺ uni ushatishni (maydalashni) buyurdilar va Umm Sulaym oʻzining (yogʻ) meshini siqib, unga (yogʻ qoʻshib) yegulik qildi. Soʻng Rasululloh ﷺ unda Alloh xohlagancha (duo-baraka) aytdilar, keyin: «Oʻnta (kishi)ga izn ber», dedilar. (Abu Talha) ularga izn berdi; ular toʻyguncha yedilar, soʻng chiqdilar. Soʻng: «Oʻnta (kishi)ga izn ber», dedilar. (Abu Talha) ularga izn berdi; (shu tariqa) qavmning hammasi yeb, toʻydi — qavm yetmish yoki sakson kishi (edi).(Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) айтди:) Абу Талҳа Умм Сулаймга: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг овозларини кучсиз (ҳолда) эшитдим — унда очликни (сезиб) танидим. Сенда бирор (егулик) борми?» деди. У: «Ҳа», деди ва арпадан (ёпилган) бир неча кулча (нон) чиқарди; сўнг ўзининг рўмолини олиб, нонни унинг бир қисмига ўради ва мени Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига юборди. Мен бориб, Расулуллоҳ ﷺни масжидда — ёнларида одамлар (билан) — топдим ва уларнинг олдида турдим. Расулуллоҳ ﷺ: «Сени Абу Талҳа юбордими?» дедилар. Мен: «Ҳа», дедим. Расулуллоҳ ﷺ ўзлари билан бирга бўлганларга: «Туринглар», дедилар. Улар йўлга чиқдилар; мен уларнинг олдида (югуриб) бориб, Абу Талҳага (хабарини) етказдим. Абу Талҳа: «Эй Умм Сулайм, Расулуллоҳ ﷺ келдилар, ҳолбуки бизда уларни (тўйдирадиган) таом йўқ-ку!» деди. У: «Аллоҳ ва Унинг Расули яхшироқ билади», деди. Абу Талҳа (чиқиб) бориб, Расулуллоҳ ﷺ билан учрашди; Расулуллоҳ ﷺ Абу Талҳа билан (бирга) келиб, (уйга) кирдилар. Расулуллоҳ ﷺ: «Эй Умм Сулайм, олдингдаги (таом)ни келтир», дедилар. У ўша нонни келтирди; Расулуллоҳ ﷺ уни ушатишни (майдалашни) буюрдилар ва Умм Сулайм ўзининг (ёғ) мешини сиқиб, унга (ёғ қўшиб) егулик қилди. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ унда Аллоҳ хоҳлаганча (дуо-барака) айтдилар, кейин: «Ўнта (киши)га изн бер», дедилар. (Абу Талҳа) уларга изн берди; улар тўйгунча едилар, сўнг чиқдилар. Сўнг: «Ўнта (киши)га изн бер», дедилар. (Абу Талҳа) уларга изн берди; (шу тариқа) қавмнинг ҳаммаси еб, тўйди — қавм етмиш ёки саксон киши (эди).

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ، قَالَ سَمِعْتُ يَحْيَى بْنَ سَعِيدٍ، يَقُولُ أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، أَنَّهُ سَمِعَ عَلْقَمَةَ بْنَ وَقَّاصٍ اللَّيْثِيَّ، يَقُولُ سَمِعْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ـ رضى الله عنه ـ يَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِنَّمَا الأَعْمَالُ بِالنِّيَّةِ، وَإِنَّمَا لاِمْرِئٍ مَا نَوَى، فَمَنْ كَانَتْ هِجْرَتُهُ إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ فَهِجْرَتُهُ إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ، وَمَنْ كَانَتْ هِجْرَتُهُ إِلَى دُنْيَا يُصِيبُهَا أَوِ امْرَأَةٍ يَتَزَوَّجُهَا، فَهِجْرَتُهُ إِلَى مَا هَاجَرَ إِلَيْهِ ‏"‏‏.‏

(Umar ibn Xattob (roziyallohu anhu) aytdi:) Men Rasululloh ﷺning shunday deganlarini eshitdim: «Albatta amallar niyat bilandir; har bir kishiga (faqat) oʻzi niyat qilgani (boʻladi). Bas, kimning hijrati Alloh va Uning Rasuli sari boʻlsa, uning hijrati Alloh va Uning Rasuli sari (hisoblanadi); kimning hijrati erishadigan dunyosi yoki uylanadigan ayoli sari boʻlsa, uning hijrati oʻzi (qaysi narsa) sari hijrat qilgan boʻlsa, oʻshanga (hisoblanadi)», dedilar.(Умар ибн Хаттоб (розияллоҳу анҳу) айтди:) Мен Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деганларини эшитдим: «Албатта амаллар ният биландир; ҳар бир кишига (фақат) ўзи ният қилгани (бўлади). Бас, кимнинг ҳижрати Аллоҳ ва Унинг Расули сари бўлса, унинг ҳижрати Аллоҳ ва Унинг Расули сари (ҳисобланади); кимнинг ҳижрати эришадиган дунёси ёки уйланадиган аёли сари бўлса, унинг ҳижрати ўзи (қайси нарса) сари ҳижрат қилган бўлса, ўшанга (ҳисобланади)», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَخْبَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، وَكَانَ، قَائِدَ كَعْبٍ مِنْ بَنِيهِ حِينَ عَمِيَ ـ قَالَ سَمِعْتُ كَعْبَ بْنَ مَالِكٍ، فِي حَدِيثِهِ ‏[quran sura="9" aya_start="118" aya_end="118"]{‏َعَلَى الثَّلاَثَةِ الَّذِينَ خُلِّفُوا‏}‏ َقَالَ فِي آخِرِ حَدِيثِهِ إِنَّ مِنْ تَوْبَتِي أَنِّي أَنْخَلِعُ مِنْ مَالِي صَدَقَةً إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَمْسِكْ عَلَيْكَ بَعْضَ مَالِكَ فَهْوَ خَيْرٌ لَكَ ‏"‏‏.‏

(Kaʼb ibn Molik (roziyallohu anhu) — uning oʻgʻillaridan biri, u koʻr boʻlib qolganda, uni yetaklab yuruvchi edi — rivoyat qildiki,) Men Kaʼb ibn Molikning ‹...(jangdan) ortda qoldirilgan uch kishi haqida (ham Alloh tavbasini qabul qildi)› (Tavba surasi, 118-oyat) (haqidagi) hadisida (shunday deganini) eshitdim: U (Kaʼb) hadisining oxirida: «Mening tavbamdan (bir alomati) shuki, men molimdan (ajralib), uni Alloh va Uning Rasuliga sadaqa qilaman», dedi. Paygʻambar ﷺ: «Molingning bir qismini oʻzingga ushlab qol; bu sen uchun yaxshiroqdir», dedilar.(Каъб ибн Молик (розияллоҳу анҳу) — унинг ўғилларидан бири, у кўр бўлиб қолганда, уни етаклаб юрувчи эди — ривоят қилдики,) Мен Каъб ибн Моликнинг ‹...(жангдан) ортда қолдирилган уч киши ҳақида (ҳам Аллоҳ тавбасини қабул қилди)› (Тавба сураси, 118-оят) (ҳақидаги) ҳадисида (шундай деганини) эшитдим: У (Каъб) ҳадисининг охирида: «Менинг тавбамдан (бир аломати) шуки, мен молимдан (ажралиб), уни Аллоҳ ва Унинг Расулига садақа қиламан», деди. Пайғамбар ﷺ: «Молингнинг бир қисмини ўзингга ушлаб қол; бу сен учун яхшироқдир», дедилар.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا الْحَجَّاجُ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، قَالَ زَعَمَ عَطَاءٌ أَنَّهُ سَمِعَ عُبَيْدَ بْنَ عُمَيْرٍ، يَقُولُ سَمِعْتُ عَائِشَةَ، تَزْعُمُ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَمْكُثُ عِنْدَ زَيْنَبَ بِنْتِ جَحْشٍ، وَيَشْرَبُ عِنْدَهَا عَسَلاً، فَتَوَاصَيْتُ أَنَا وَحَفْصَةُ أَنَّ أَيَّتَنَا دَخَلَ عَلَيْهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَلْتَقُلْ إِنِّي أَجِدُ مِنْكَ رِيحَ مَغَافِيرَ، أَكَلْتَ مَغَافِيرَ فَدَخَلَ عَلَى إِحْدَاهُمَا فَقَالَتْ ذَلِكَ لَهُ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ لاَ بَلْ شَرِبْتُ عَسَلاً عِنْدَ زَيْنَبَ بِنْتِ جَحْشٍ، وَلَنْ أَعُودَ لَهُ ‏"‏‏.‏ فَنَزَلَتْ ‏[quran sura="66" aya_start="1" aya_end="1"]{‏يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ لِمَ تُحَرِّمُ مَا أَحَلَّ اللَّهُ لَكَ‏}‏، ‏[quran sura="66" aya_start="4" aya_end="4"]{‏إِنْ تَتُوبَا إِلَى اللَّهِ‏}‏، لِعَائِشَةَ وَحَفْصَةَ، ‏[quran sura="66" aya_start="3" aya_end="3"]{‏وَإِذْ أَسَرَّ النَّبِيُّ إِلَى بَعْضِ أَزْوَاجِهِ حَدِيثًا‏}‏ لِقَوْلِهِ ‏"‏ بَلْ شَرِبْتُ عَسَلاً ‏"‏‏.‏ وَقَالَ لِي إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى عَنْ هِشَامٍ، ‏"‏ وَلَنْ أَعُودَ لَهُ، وَقَدْ حَلَفْتُ، فَلاَ تُخْبِرِي بِذَلِكَ أَحَدًا ‏"‏‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) rivoyat qildiki,) Paygʻambar ﷺ Zaynab bint Jahshning oldida (bir muddat) turar va uning oldida asal ichardilar. Men va Hafsa (oʻzaro): ‹Qaysimizning oldimizga Paygʻambar ﷺ kirsalar, u: «Men sizdan magʻofir (yoqimsiz hidli sharbat) hidini sezyapman; magʻofir yedingizmi?» desin›, deb maslahatlashdik. Bas, u zot ulardan birining oldiga kirganlarida, u shuni (aytdi). U zot: «Yoʻq; balki men Zaynab bint Jahshning oldida asal ichdim; endi unga (asalga) qaytmayman», dedilar. Shunda ‹Ey Paygʻambar, nega Alloh senga halol qilgan narsani (oʻzingga) harom qilasan?...› (Tahrim surasi, 1-oyat); ‹Agar ikkovingiz Allohga tavba qilsangiz...› (Tahrim surasi, 4-oyat) — (bu) Oisha va Hafsa (haqida); ‹Paygʻambar xotinlaridan biriga bir gapni sir qilib aytganida...› (Tahrim surasi, 3-oyat) — u zotning ‹balki men asal ichdim› degan soʻzi (haqida) nozil boʻldi. (Ibrohim ibn Muso Hishomdan menga: u zot ‹...endi unga qaytmayman; men (buni) qasam (bilan) aytdim; bas, buni hech kimga aytma› dedilar, deb rivoyat qildi.)(Оиша (розияллоҳу анҳо) ривоят қилдики,) Пайғамбар ﷺ Зайнаб бинт Жаҳшнинг олдида (бир муддат) турар ва унинг олдида асал ичардилар. Мен ва Ҳафса (ўзаро): ‹Қайсимизнинг олдимизга Пайғамбар ﷺ кирсалар, у: «Мен сиздан мағофир (ёқимсиз ҳидли шарбат) ҳидини сезяпман; мағофир едингизми?» десин›, деб маслаҳатлашдик. Бас, у зот улардан бирининг олдига кирганларида, у шуни (айтди). У зот: «Йўқ; балки мен Зайнаб бинт Жаҳшнинг олдида асал ичдим; энди унга (асалга) қайтмайман», дедилар. Шунда ‹Эй Пайғамбар, нега Аллоҳ сенга ҳалол қилган нарсани (ўзингга) ҳаром қиласан?...› (Таҳрим сураси, 1-оят); ‹Агар икковингиз Аллоҳга тавба қилсангиз...› (Таҳрим сураси, 4-оят) — (бу) Оиша ва Ҳафса (ҳақида); ‹Пайғамбар хотинларидан бирига бир гапни сир қилиб айтганида...› (Таҳрим сураси, 3-оят) — у зотнинг ‹балки мен асал ичдим› деган сўзи (ҳақида) нозил бўлди. (Иброҳим ибн Мусо Ҳишомдан менга: у зот ‹...энди унга қайтмайман; мен (буни) қасам (билан) айтдим; бас, буни ҳеч кимга айтма› дедилар, деб ривоят қилди.)

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا فُلَيْحُ بْنُ سُلَيْمَانَ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ الْحَارِثِ، أَنَّهُ سَمِعَ ابْنَ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ يَقُولُ أَوَلَمْ يُنْهَوْا عَنِ النَّذْرِ إِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ النَّذْرَ لاَ يُقَدِّمُ شَيْئًا، وَلاَ يُؤَخِّرُ، وَإِنَّمَا يُسْتَخْرَجُ بِالنَّذْرِ مِنَ الْبَخِيلِ ‏"‏‏.‏

(Saʼid ibn Horis Ibn Umar (roziyallohu anhumo)ning shunday deganini eshitdi:) «(Odamlar) nazrdan qaytarilmaganmidi? Albatta Paygʻambar ﷺ: ‹Nazr hech narsani oldinga ham surmaydi, orqaga ham surmaydi; nazr bilan faqat baxil (kishi)dan (mol) chiqariladi (sarflattiriladi)›, dedilar.»(Саъид ибн Ҳорис Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)нинг шундай деганини эшитди:) «(Одамлар) назрдан қайтарилмаганмиди? Албатта Пайғамбар ﷺ: ‹Назр ҳеч нарсани олдинга ҳам сурмайди, орқага ҳам сурмайди; назр билан фақат бахил (киши)дан (мол) чиқарилади (сарфлаттирилади)›, дедилар.»

حَدَّثَنَا خَلاَّدُ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مَنْصُورٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُرَّةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، نَهَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَنِ النَّذْرِ وَقَالَ ‏"‏ إِنَّهُ لاَ يَرُدُّ شَيْئًا، وَلَكِنَّهُ يُسْتَخْرَجُ بِهِ مِنَ الْبَخِيلِ ‏"‏‏.‏

(Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan (rivoyat qilinadiki,)) Paygʻambar ﷺ nazrdan qaytardilar va: «Albatta u (nazr) hech narsani qaytarmaydi (taqdirni oʻzgartirmaydi); lekin u bilan baxil (kishi)dan (mol) chiqariladi», dedilar.(Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан (ривоят қилинадики,)) Пайғамбар ﷺ назрдан қайтардилар ва: «Албатта у (назр) ҳеч нарсани қайтармайди (тақдирни ўзгартирмайди); лекин у билан бахил (киши)дан (мол) чиқарилади», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يَأْتِي ابْنَ آدَمَ النَّذْرُ بِشَىْءٍ لَمْ يَكُنْ قُدِّرَ لَهُ، وَلَكِنْ يُلْقِيهِ النَّذْرُ إِلَى الْقَدَرِ قَدْ قُدِّرَ لَهُ، فَيَسْتَخْرِجُ اللَّهُ بِهِ مِنَ الْبَخِيلِ، فَيُؤْتِي عَلَيْهِ مَا لَمْ يَكُنْ يُؤْتِي عَلَيْهِ مِنْ قَبْلُ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi:) Paygʻambar ﷺ: «Alloh (aytadi): ‹Nazr odam bolasiga Men unga qadar qilmagan biror narsani keltirmaydi; lekin nazr uni unga qadar qilingan taqdirga (yetkazib) tashlaydi. Men u (nazr) bilan baxil (kishi)dan (mol) chiqaraman; shunda u Menga oldin bermaydigan (narsa)ni beradi›», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди:) Пайғамбар ﷺ: «Аллоҳ (айтади): ‹Назр одам боласига Мен унга қадар қилмаган бирор нарсани келтирмайди; лекин назр уни унга қадар қилинган тақдирга (етказиб) ташлайди. Мен у (назр) билан бахил (киши)дан (мол) чиқараман; шунда у Менга олдин бермайдиган (нарса)ни беради›», дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ شُعْبَةَ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو جَمْرَةَ، حَدَّثَنَا زَهْدَمُ بْنُ مُضَرِّبٍ، قَالَ سَمِعْتُ عِمْرَانَ بْنَ حُصَيْنٍ، يُحَدِّثُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ خَيْرُكُمْ قَرْنِي، ثُمَّ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ، ثُمَّ الَّذِينَ يَلُونَهُمْ ـ قَالَ عِمْرَانُ لاَ أَدْرِي ذَكَرَ ثِنْتَيْنِ أَوْ ثَلاَثًا بَعْدَ قَرْنِهِ ـ ثُمَّ يَجِيءُ قَوْمٌ يَنْذُرُونَ وَلاَ يَفُونَ، وَيَخُونُونَ وَلاَ يُؤْتَمَنُونَ، وَيَشْهَدُونَ وَلاَ يُسْتَشْهَدُونَ، وَيَظْهَرُ فِيهِمُ السِّمَنُ ‏"‏‏.‏

(Zahdam ibn Muzarrib aytdi:) Men Imron ibn Husaynning Paygʻambar ﷺdan (rivoyat qilib) aytganini eshitdim: «Sizlarning eng yaxshingiz — mening (zamonamdagi) avlodim; soʻng ularga ergashganlar; soʻng ularga ergashganlar» (Imron: u zot oʻz avlodidan keyin ikkita yoki uchta (avlod) zikr qildimi, bilmayman, dedi). «Soʻng shunday qavm keladiki, ular nazr qiladi-yu, ado etmaydi; xiyonat qiladi-yu, ishonchli boʻlmaydi; (soʻralmasa ham) guvohlik beradi-yu, guvohlikka (loyiq) boʻlmaydi; ularda semizlik paydo boʻladi», dedilar.(Заҳдам ибн Музарриб айтди:) Мен Имрон ибн Ҳусайннинг Пайғамбар ﷺдан (ривоят қилиб) айтганини эшитдим: «Сизларнинг энг яхшингиз — менинг (замонамдаги) авлодим; сўнг уларга эргашганлар; сўнг уларга эргашганлар» (Имрон: у зот ўз авлодидан кейин иккита ёки учта (авлод) зикр қилдими, билмайман, деди). «Сўнг шундай қавм келадики, улар назр қилади-ю, адо этмайди; хиёнат қилади-ю, ишончли бўлмайди; (сўралмаса ҳам) гувоҳлик беради-ю, гувоҳликка (лойиқ) бўлмайди; уларда семизлик пайдо бўлади», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ طَلْحَةَ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ، عَنِ الْقَاسِمِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ نَذَرَ أَنْ يُطِيعَ اللَّهَ فَلْيُطِعْهُ، وَمَنْ نَذَرَ أَنْ يَعْصِيَهُ فَلاَ يَعْصِهِ ‏"‏‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) Paygʻambar ﷺdan (rivoyat qiladi):) U zot: «Kim Allohga itoat qilishni nazr qilsa, Unga itoat qilsin; kim Unga osiy boʻlishni (gunoh qilishni) nazr qilsa, Unga osiy boʻlmasin», dedilar.(Оиша (розияллоҳу анҳо) Пайғамбар ﷺдан (ривоят қилади):) У зот: «Ким Аллоҳга итоат қилишни назр қилса, Унга итоат қилсин; ким Унга осий бўлишни (гуноҳ қилишни) назр қилса, Унга осий бўлмасин», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُقَاتِلٍ أَبُو الْحَسَنِ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ عُمَرَ، قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي نَذَرْتُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ أَنْ أَعْتَكِفَ لَيْلَةً فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَوْفِ بِنَذْرِكَ ‏"‏‏.‏

(Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan (rivoyat qilinadiki,)) Umar: «Yo Rasululloh, men johiliyatda Masjidul-Haromda bir kecha eʼtikof qilishni nazr qilgan edim», dedi. U zot: «Nazringni ado et», dedilar.(Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан (ривоят қилинадики,)) Умар: «Ё Расулуллоҳ, мен жоҳилиятда Масжидул-Ҳаромда бир кеча эътикоф қилишни назр қилган эдим», деди. У зот: «Назрингни адо эт», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ، أَخْبَرَهُ أَنَّ سَعْدَ بْنَ عُبَادَةَ الأَنْصَارِيَّ اسْتَفْتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فِي نَذْرٍ كَانَ عَلَى أُمِّهِ، فَتُوُفِّيَتْ قَبْلَ أَنْ تَقْضِيَهُ‏.‏ فَأَفْتَاهُ أَنْ يَقْضِيَهُ عَنْهَا، فَكَانَتْ سُنَّةً بَعْدُ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) rivoyat qildiki,) Saʼd ibn Uboda al-Ansoriy onasining zimmasida boʻlgan bir nazr haqida Paygʻambar ﷺdan fatvo (hukm) soʻradi — onasi uni ado etmasdan vafot etgan edi. U zot unga (Saʼdga): «Uni onasi nomidan ado et», deb fatvo berdilar. Bas, bu (hukm) keyinchalik sunnat (qoida) boʻlib qoldi.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилдики,) Саъд ибн Убода ал-Ансорий онасининг зиммасида бўлган бир назр ҳақида Пайғамбар ﷺдан фатво (ҳукм) сўради — онаси уни адо этмасдан вафот этган эди. У зот унга (Саъдга): «Уни онаси номидан адо эт», деб фатво бердилар. Бас, бу (ҳукм) кейинчалик суннат (қоида) бўлиб қолди.

حَدَّثَنَا آدَمُ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، قَالَ سَمِعْتُ سَعِيدَ بْنَ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ أَتَى رَجُلٌ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ لَهُ إِنَّ أُخْتِي نَذَرَتْ أَنْ تَحُجَّ وَإِنَّهَا مَاتَتْ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَوْ كَانَ عَلَيْهَا دَيْنٌ أَكُنْتَ قَاضِيَهُ ‏"‏‏.‏ قَالَ نَعَمْ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَاقْضِ اللَّهَ، فَهْوَ أَحَقُّ بِالْقَضَاءِ ‏"‏‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Bir kishi Paygʻambar ﷺning oldiga kelib: «Mening singlim haj qilishni nazr qilgan edi, ammo u vafot etdi», dedi. Paygʻambar ﷺ: «Agar uning zimmasida qarz boʻlsa, sen uni ado etarmiding?» dedilar. U: «Ha», dedi. U zot: «Bas, Allohning (haqqini) ado et; chunki U ado etilishga (boshqalardan) haqliroqdir», dedilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Бир киши Пайғамбар ﷺнинг олдига келиб: «Менинг синглим ҳаж қилишни назр қилган эди, аммо у вафот этди», деди. Пайғамбар ﷺ: «Агар унинг зиммасида қарз бўлса, сен уни адо этармидинг?» дедилар. У: «Ҳа», деди. У зот: «Бас, Аллоҳнинг (ҳаққини) адо эт; чунки У адо этилишга (бошқалардан) ҳақлироқдир», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ طَلْحَةَ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ، عَنِ الْقَاسِمِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ نَذَرَ أَنْ يُطِيعَ اللَّهَ فَلْيُطِعْهُ، وَمَنْ نَذَرَ أَنْ يَعْصِيَهُ فَلاَ يَعْصِهِ ‏"‏‏.‏

(Oisha (roziyallohu anho) aytdi:) Paygʻambar ﷺ: «Kim Allohga itoat qilishni nazr qilsa, Unga itoat qilsin; kim Unga osiy boʻlishni nazr qilsa, Unga osiy boʻlmasin», dedilar.(Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди:) Пайғамбар ﷺ: «Ким Аллоҳга итоат қилишни назр қилса, Унга итоат қилсин; ким Унга осий бўлишни назр қилса, Унга осий бўлмасин», дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ حُمَيْدٍ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ أَنَسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ لَغَنِيٌّ عَنْ تَعْذِيبِ هَذَا نَفْسَهُ ‏"‏‏.‏ وَرَآهُ يَمْشِي بَيْنَ ابْنَيْهِ‏.‏ وَقَالَ الْفَزَارِيُّ عَنْ حُمَيْدٍ حَدَّثَنِي ثَابِتٌ عَنْ أَنَسٍ

(Anas (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan (rivoyat qiladi):) U zot bir kishini ikki oʻgʻli orasida (ularga suyanib, piyoda) yurib ketayotganini koʻrib: «Albatta Alloh bu (kishi)ning oʻzini (shunday) qiynashidan behojat (gʻaniy)dir», dedilar.(Анас (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан (ривоят қилади):) У зот бир кишини икки ўғли орасида (уларга суяниб, пиёда) юриб кетаётганини кўриб: «Албатта Аллоҳ бу (киши)нинг ўзини (шундай) қийнашидан беҳожат (ғаний)дир», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ الأَحْوَلِ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم رَأَى رَجُلاً يَطُوفُ بِالْكَعْبَةِ بِزِمَامٍ أَوْ غَيْرِهِ، فَقَطَعَهُ‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan (rivoyat qilinadiki,)) Paygʻambar ﷺ bir kishini Kaʼbani — jilov (arqon) yoki boshqa (narsa) bilan (boshqa kishi tomonidan yetaklanib) — tavof qilayotganini koʻrib, uni (arqonni) kesib (uzib) tashladilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан (ривоят қилинадики,)) Пайғамбар ﷺ бир кишини Каъбани — жилов (арқон) ёки бошқа (нарса) билан (бошқа киши томонидан етакланиб) — тавоф қилаётганини кўриб, уни (арқонни) кесиб (узиб) ташладилар.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا هِشَامٌ، أَنَّ ابْنَ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَهُمْ قَالَ أَخْبَرَنِي سُلَيْمَانُ الأَحْوَلُ، أَنَّ طَاوُسًا، أَخْبَرَهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم مَرَّ وَهْوَ يَطُوفُ بِالْكَعْبَةِ بِإِنْسَانٍ يَقُودُ إِنْسَانًا بِخِزَامَةٍ فِي أَنْفِهِ، فَقَطَعَهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِيَدِهِ، ثُمَّ أَمَرَهُ أَنْ يَقُودَهُ بِيَدِهِ

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan (rivoyat qilinadiki,)) Paygʻambar ﷺ Kaʼbani tavof qilib turganlarida, bir insonni — burniga (taqilgan) jilov (xizoma) bilan boshqa bir insonni yetaklab borayotganini — (koʻrib) oʻtib qoldilar; Paygʻambar ﷺ uni (jilovni) oʻz qoʻllari bilan kesdilar va soʻng unga (oʻsha kishini) qoʻlidan (ushlab) yetaklashni buyurdilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан (ривоят қилинадики,)) Пайғамбар ﷺ Каъбани тавоф қилиб турганларида, бир инсонни — бурнига (тақилган) жилов (хизома) билан бошқа бир инсонни етаклаб бораётганини — (кўриб) ўтиб қолдилар; Пайғамбар ﷺ уни (жиловни) ўз қўллари билан кесдилар ва сўнг унга (ўша кишини) қўлидан (ушлаб) етаклашни буюрдилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ بَيْنَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَخْطُبُ إِذَا هُوَ بِرَجُلٍ قَائِمٍ فَسَأَلَ عَنْهُ فَقَالُوا أَبُو إِسْرَائِيلَ نَذَرَ أَنْ يَقُومَ وَلاَ يَقْعُدَ وَلاَ يَسْتَظِلَّ وَلاَ يَتَكَلَّمَ وَيَصُومَ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مُرْهُ فَلْيَتَكَلَّمْ وَلْيَسْتَظِلَّ وَلْيَقْعُدْ وَلْيُتِمَّ صَوْمَهُ ‏"‏‏.‏ قَالَ عَبْدُ الْوَهَّابِ حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

(Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytdi:) Paygʻambar ﷺ xutba qilib turganlarida, birdan bir kishini tik turgan (holda) koʻrdilar va u haqida soʻradilar. (Sahobalar): «(Bu) — Abu Isroil; u tik turishni, oʻtirmaslikni, soyada turmaslikni, gapirmaslikni va roʻza tutishni nazr qilgan», dedilar. Paygʻambar ﷺ: «Unga ayting: gapirsin, soyaga (oʻtsin), oʻtirsin va roʻzasini toʻ(liq) qilsin (davom ettirsin)», dedilar.(Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтди:) Пайғамбар ﷺ хутба қилиб турганларида, бирдан бир кишини тик турган (ҳолда) кўрдилар ва у ҳақида сўрадилар. (Саҳобалар): «(Бу) — Абу Исроил; у тик туришни, ўтирмасликни, сояда турмасликни, гапирмасликни ва рўза тутишни назр қилган», дедилар. Пайғамбар ﷺ: «Унга айтинг: гапирсин, сояга (ўцин), ўтирсин ва рўзасини тў(лиқ) қилсин (давом эттирсин)», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي بَكْرٍ الْمُقَدَّمِيُّ، حَدَّثَنَا فُضَيْلُ بْنُ سُلَيْمَانَ، حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ عُقْبَةَ، حَدَّثَنَا حَكِيمُ بْنُ أَبِي حُرَّةَ الأَسْلَمِيُّ، أَنَّهُ سَمِعَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ سُئِلَ عَنْ رَجُلٍ، نَذَرَ أَنْ لاَ، يَأْتِيَ عَلَيْهِ يَوْمٌ إِلاَّ صَامَ، فَوَافَقَ يَوْمَ أَضْحًى أَوْ فِطْرٍ‏.‏ فَقَالَ لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ، لَمْ يَكُنْ يَصُومُ يَوْمَ الأَضْحَى وَالْفِطْرِ، وَلاَ يَرَى صِيَامَهُمَا‏.‏

(Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan (rivoyat qilinadiki,)) Undan har kuni roʻza tutishni nazr qilgan — soʻng (oʻsha kun) iydul-Azho yoki iydul-Fitr kuniga toʻgʻri kelgan — bir kishi haqida soʻralganda, u: «Sizlar uchun Rasululloh ﷺda goʻzal (oʻrnak) namuna bor; u zot iydul-Azho va iydul-Fitr kuni roʻza tutmas edilar va u ikki (kun)ning roʻzasini (toʻgʻri deb) koʻrmasdilar», dedi.(Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан (ривоят қилинадики,)) Ундан ҳар куни рўза тутишни назр қилган — сўнг (ўша кун) ийдул-Азҳо ёки ийдул-Фитр кунига тўғри келган — бир киши ҳақида сўралганда, у: «Сизлар учун Расулуллоҳ ﷺда гўзал (ўрнак) намуна бор; у зот ийдул-Азҳо ва ийдул-Фитр куни рўза тутмас эдилар ва у икки (кун)нинг рўзасини (тўғри деб) кўрмасдилар», деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، عَنْ يُونُسَ، عَنْ زِيَادِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ كُنْتُ مَعَ ابْنِ عُمَرَ فَسَأَلَهُ رَجُلٌ فَقَالَ نَذَرْتُ أَنْ أَصُومَ كُلَّ يَوْمِ ثَلاَثَاءَ أَوْ أَرْبِعَاءَ مَا عِشْتُ، فَوَافَقْتُ هَذَا الْيَوْمَ يَوْمَ النَّحْرِ‏.‏ فَقَالَ أَمَرَ اللَّهُ بِوَفَاءِ النَّذْرِ، وَنُهِينَا أَنْ نَصُومَ يَوْمَ النَّحْرِ‏.‏ فَأَعَادَ عَلَيْهِ فَقَالَ مِثْلَهُ، لاَ يَزِيدُ عَلَيْهِ‏.‏

(Ziyod ibn Jubayr aytdi:) Men Ibn Umar bilan birga edim; bir kishi undan soʻrab: «Men umrim boʻyi har seshanba yoki chorshanba kuni roʻza tutishni nazr qilgan edim, (lekin) bu kun (oʻsha kun) Nahr (qurbonlik) kuniga toʻgʻri keldi», dedi. U: «Alloh nazrni ado etishga buyurdi, biz esa Nahr kuni roʻza tutishdan qaytarilganmiz», dedi. U (kishi) yana (savolini) takrorladi, u (Ibn Umar ham) oʻsha (javobni) qaytardi, unga (boshqa) hech narsa qoʻshmadi.(Зиёд ибн Жубайр айтди:) Мен Ибн Умар билан бирга эдим; бир киши ундан сўраб: «Мен умрим бўйи ҳар сешанба ёки чоршанба куни рўза тутишни назр қилган эдим, (лекин) бу кун (ўша кун) Наҳр (қурбонлик) кунига тўғри келди», деди. У: «Аллоҳ назрни адо этишга буюрди, биз эса Наҳр куни рўза тутишдан қайтарилганмиз», деди. У (киши) яна (саволини) такрорлади, у (Ибн Умар ҳам) ўша (жавобни) қайтарди, унга (бошқа) ҳеч нарса қўшмади.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، قَالَ حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ ثَوْرِ بْنِ زَيْدٍ الدِّيلِيِّ، عَنْ أَبِي الْغَيْثِ، مَوْلَى ابْنِ مُطِيعٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ خَيْبَرَ فَلَمْ نَغْنَمْ ذَهَبًا وَلاَ فِضَّةً إِلاَّ الأَمْوَالَ وَالثِّيَابَ وَالْمَتَاعَ، فَأَهْدَى رَجُلٌ مِنْ بَنِي الضُّبَيْبِ يُقَالُ لَهُ رِفَاعَةُ بْنُ زَيْدٍ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم غُلاَمًا يُقَالُ لَهُ مِدْعَمٌ، فَوَجَّهَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى وَادِي الْقُرَى حَتَّى إِذَا كَانَ بِوَادِي الْقُرَى بَيْنَمَا مِدْعَمٌ يَحُطُّ رَحْلاً لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا سَهْمٌ عَائِرٌ فَقَتَلَهُ، فَقَالَ النَّاسُ هَنِيئًا لَهُ الْجَنَّةُ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ كَلاَّ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ إِنَّ الشَّمْلَةَ الَّتِي أَخَذَهَا يَوْمَ خَيْبَرَ مِنَ الْمَغَانِمِ، لَمْ تُصِبْهَا الْمَقَاسِمُ، لَتَشْتَعِلُ عَلَيْهِ نَارًا ‏"‏‏.‏ فَلَمَّا سَمِعَ ذَلِكَ النَّاسُ جَاءَ رَجُلٌ بِشِرَاكٍ أَوْ شِرَاكَيْنِ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ شِرَاكٌ مِنْ نَارٍ ـ أَوْ ـ شِرَاكَانِ مِنْ نَارٍ ‏"‏‏.‏

(Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytdi:) Biz Rasululloh ﷺ bilan Xaybar kuni (jangga) chiqdik; biz oltin ham, kumush ham oʻlja olmadik — faqat mol-mulk, kiyim-kechak va asbob (oʻlja oldik). Banu Zubaybdan Rifoa ibn Zayd degan bir kishi Rasululloh ﷺga Midʼam degan bir gʻulom (xizmatkor) hadya qildi. Rasululloh ﷺ Vodil-Quro tomon yoʻl oldilar; Vodil-Quroda boʻlganlarida, Midʼam Rasululloh ﷺning ulovidan yukni tushirib turganida, birdan (qaydan otilgani nomaʼlum) bir oq (oʻq) kelib, uni oʻldirdi. Odamlar: «Unga jannat muborak boʻlsin!» dedilar. Rasululloh ﷺ: «Yoʻq, aslo! Joni qoʻlimda boʻlgan Zot bilan qasamki, u Xaybar kuni oʻljadan — (hali) taqsimlanmagan (oʻlja)dan — olgan (oʻsha) yopinchiq (gilam) ustida olov boʻlib yonyapti», dedilar. Odamlar buni eshitganlarida, bir kishi Paygʻambar ﷺning oldilariga bir yoki ikkita (poyabzal) tasmasi (shirok) keltirdi. U zot: «(Bu) — olovdan bir tasma» — yoki: «olovdan ikkita tasma», dedilar.(Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтди:) Биз Расулуллоҳ ﷺ билан Хайбар куни (жангга) чиқдик; биз олтин ҳам, кумуш ҳам ўлжа олмадик — фақат мол-мулк, кийим-кечак ва асбоб (ўлжа олдик). Бану Зубайбдан Рифоа ибн Зайд деган бир киши Расулуллоҳ ﷺга Мидъам деган бир ғулом (хизматкор) ҳадя қилди. Расулуллоҳ ﷺ Водил-Қуро томон йўл олдилар; Водил-Қурода бўлганларида, Мидъам Расулуллоҳ ﷺнинг уловидан юкни тушириб турганида, бирдан (қайдан отилгани номаълум) бир оқ (ўқ) келиб, уни ўлдирди. Одамлар: «Унга жаннат муборак бўлсин!» дедилар. Расулуллоҳ ﷺ: «Йўқ, асло! Жони қўлимда бўлган Зот билан қасамки, у Хайбар куни ўлжадан — (ҳали) тақсимланмаган (ўлжа)дан — олган (ўша) ёпинчиқ (гилам) устида олов бўлиб ёняпти», дедилар. Одамлар буни эшитганларида, бир киши Пайғамбар ﷺнинг олдиларига бир ёки иккита (поябзал) тасмаси (широк) келтирди. У зот: «(Бу) — оловдан бир тасма» — ёки: «оловдан иккита тасма», дедилар.