Abdulloh ibn Abbos al-Hoshimiy

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُثْمَانَ بْنِ خُثَيْمٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْبَسُوا مِنْ ثِيَابِكُمُ الْبَيَاضَ فَإِنَّهَا مِنْ خَيْرِ ثِيَابِكُمْ وَكَفِّنُوا فِيهَا مَوْتَاكُمْ ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ سَمُرَةَ وَابْنِ عُمَرَ وَعَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ الَّذِي يَسْتَحِبُّهُ أَهْلُ الْعِلْمِ ‏.‏ وَقَالَ ابْنُ الْمُبَارَكِ أَحَبُّ إِلَىَّ أَنْ يُكَفَّنَ فِي ثِيَابِهِ الَّتِي كَانَ يُصَلِّي فِيهَا ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ أَحَبُّ الثِّيَابِ إِلَيْنَا أَنْ يُكَفَّنَ فِيهَا الْبَيَاضُ وَيُسْتَحَبُّ حُسْنُ الْكَفَنِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kiyimlaringizdan oqini kiyinglar, chunki u kiyimlaringizning eng yaxshisidir va oʻliklaringizni ham oʻshanda kafanlanglar», dedilar. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi hasan sahih hadisdir. Ilm ahli buni mustahab koʻradi. Ibn Muborak: Menga (mayyitning) namoz oʻqigan kiyimlarida kafanlanishi yoqimliroqdir, degan. Ahmad va Ishoq: Bizga eng yoqimli kiyim — oqida kafanlanishidir va kafanning chiroyli boʻlishi mustahabdir, deyishgan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Кийимларингиздан оқини кийинглар, чунки у кийимларингизнинг энг яхшисидир ва ўликларингизни ҳам ўшанда кафанланглар», дедилар. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли буни мустаҳаб кўради. Ибн Муборак: Менга (маййитнинг) намоз ўқиган кийимларида кафанланиши ёқимлироқдир, деган. Аҳмад ва Ишоқ: Бизга энг ёқимли кийим — оқида кафанланишидир ва кафаннинг чиройли бўлиши мустаҳабдир, дейишган.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ حُبَابٍ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ عُثْمَانَ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ مِقْسَمٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَرَأَ عَلَى الْجَنَازَةِ بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أُمِّ شَرِيكٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ لَيْسَ إِسْنَادُهُ بِذَلِكَ الْقَوِيِّ ‏.‏ إِبْرَاهِيمُ بْنُ عُثْمَانَ هُوَ أَبُو شَيْبَةَ الْوَاسِطِيُّ مُنْكَرُ الْحَدِيثِ ‏.‏ وَالصَّحِيحُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَوْلُهُ مِنَ السُّنَّةِ الْقِرَاءَةُ عَلَى الْجَنَازَةِ بِفَاتِحَةِ الْكِتَابِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ janoza ustida Fotihatul-kitobni oʻqidilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Ummu Sharikdan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisining isnodi unchalik kuchli emas. Ibrohim ibn Usmon — u Abu Shayba al-Vositiy boʻlib, munkarul-hadisdir. Ibn Abbosdan sahih boʻlgani esa uning oʻz soʻzidir: «Janoza ustida Fotihatul-kitobni oʻqish sunnatdandir».Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ жаноза устида Фотиҳатул-китобни ўқидилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Умму Шарикдан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадисининг исноди унчалик кучли эмас. Иброҳим ибн Усмон — у Абу Шайба ал-Воситий бўлиб, мункарул-ҳадисдир. Ибн Аббосдан саҳиҳ бўлгани эса унинг ўз сўзидир: «Жаноза устида Фотиҳатул-китобни ўқиш суннатдандир».

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، وَنَصْرُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْكُوفِيُّ، وَيُوسُفُ بْنُ مُوسَى الْقَطَّانُ الْبَغْدَادِيُّ، قَالُوا حَدَّثَنَا حَكَّامُ بْنُ سَلْمٍ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ عَبْدِ الأَعْلَى، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اللَّحْدُ لَنَا وَالشَّقُّ لِغَيْرِنَا ‏"‏ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَرِيرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ وَعَائِشَةَ وَابْنِ عُمَرَ وَجَابِرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Lahad biz uchun, shaqq (oʻyilgan chuqur) esa bizdan boshqalar uchundir», dedilar. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi bu yoʻldan gʻaribdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Лаҳад биз учун, шаққ (ўйилган чуқур) эса биздан бошқалар учундир», дедилар. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси бу йўлдан ғарибдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ جُعِلَ فِي قَبْرِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَطِيفَةٌ حَمْرَاءُ ‏.‏ قَالَ وَقَالَ مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، وَيَحْيَى، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ أَبِي جَمْرَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، ‏.‏ وَهَذَا أَصَحُّ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى شُعْبَةُ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ الْقَصَّابِ، وَاسْمُهُ، عِمْرَانُ بْنُ أَبِي عَطَاءٍ وَرُوِيَ عَنْ أَبِي جَمْرَةَ الضُّبَعِيِّ، وَاسْمُهُ، نَصْرُ بْنُ عِمْرَانَ وَكِلاَهُمَا مِنْ أَصْحَابِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّهُ كَرِهَ أَنْ يُلْقَى، تَحْتَ الْمَيِّتِ فِي الْقَبْرِ شَيْءٌ ‏.‏ وَإِلَى هَذَا ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytadi: Nabiy ﷺning qabrlariga qizil qatifa (baxmal) qoʻyildi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Buni Shuʼba Abu Hamza al-Qassobdan rivoyat qilgan — uning ismi Imron ibn Abu Ato. Yana Abu Jamra az-Zubayiydan ham rivoyat qilingan — uning ismi Nasr ibn Imron, ikkisi ham Ibn Abbosning shogirdlaridandir. Ibn Abbosdan rivoyat qilinishicha, u qabrda mayyit ostiga biror narsa toʻshalishini makruh sanagan. Baʼzi ilm ahli shunga moyil boʻlgan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтади: Набий ﷺнинг қабрларига қизил қатифа (бахмал) қўйилди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Буни Шуъба Абу Ҳамза ал-Қассобдан ривоят қилган — унинг исми Имрон ибн Абу Ато. Яна Абу Жамра аз-Зубайийдан ҳам ривоят қилинган — унинг исми Наср ибн Имрон, иккиси ҳам Ибн Аббоснинг шогирдларидандир. Ибн Аббосдан ривоят қилинишича, у қабрда маййит остига бирор нарса тўшалишини макруҳ санаган. Баъзи илм аҳли шунга мойил бўлган.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الصَّلْتِ، عَنْ أَبِي كُدَيْنَةَ، عَنْ قَابُوسِ بْنِ أَبِي ظَبْيَانَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ مَرَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِقُبُورِ الْمَدِينَةِ فَأَقْبَلَ عَلَيْهِمْ بِوَجْهِهِ فَقَالَ ‏"‏ السَّلاَمُ عَلَيْكُمْ يَا أَهْلَ الْقُبُورِ يَغْفِرُ اللَّهُ لَنَا وَلَكُمْ أَنْتُمْ سَلَفُنَا وَنَحْنُ بِالأَثَرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ بُرَيْدَةَ وَعَائِشَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَأَبُو كُدَيْنَةَ اسْمُهُ يَحْيَى بْنُ الْمُهَلَّبِ وَأَبُو ظَبْيَانَ اسْمُهُ حُصَيْنُ بْنُ جُنْدُبٍ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Madinaning qabrlari yonidan oʻtdilar, soʻng ularga yuzlarini qaratib: «Assalomu alaykum, ey qabr ahli! Alloh bizni ham, sizni ham magʻfirat qilsin. Sizlar bizning oldimizdagilarsiz, biz esa ortingizdan boruvchilarmiz», dedilar. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi hasan gʻaribdir. Abu Kudaynaning ismi Yahyo ibn al-Muhallab, Abu Zabyonning ismi esa Husayn ibn Jundubdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Мадинанинг қабрлари ёнидан ўтдилар, сўнг уларга юзларини қаратиб: «Ассалому алайкум, эй қабр аҳли! Аллоҳ бизни ҳам, сизни ҳам мағфират қилсин. Сизлар бизнинг олдимиздагиларсиз, биз эса ортингиздан борувчилармиз», дедилар. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан ғарибдир. Абу Кудайнанинг исми Яҳё ибн ал-Муҳаллаб, Абу Забённинг исми эса Ҳусайн ибн Жундубдир.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو السَّوَّاقُ، قَالاَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ الْيَمَانِ، عَنِ الْمِنْهَالِ بْنِ خَلِيفَةَ، عَنِ الْحَجَّاجِ بْنِ أَرْطَاةَ، عَنْ عَطَاءٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم دَخَلَ قَبْرًا لَيْلاً فَأُسْرِجَ لَهُ سِرَاجٌ فَأَخَذَهُ مِنْ قِبَلِ الْقِبْلَةِ وَقَالَ ‏"‏ رَحِمَكَ اللَّهُ إِنْ كُنْتَ لأَوَّاهًا تَلاَّءً لِلْقُرْآنِ ‏"‏ ‏.‏ وَكَبَّرَ عَلَيْهِ أَرْبَعًا ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَيَزِيدَ بْنِ ثَابِتٍ وَهُوَ أَخُو زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ أَكْبَرُ مِنْهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ ذَهَبَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِلَى هَذَا وَقَالُوا يُدْخَلُ الْمَيِّتُ الْقَبْرَ مِنْ قِبَلِ الْقِبْلَةِ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ يُسَلُّ سَلاًّ ‏.‏ وَرَخَّصَ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي الدَّفْنِ بِاللَّيْلِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ kechasi bir qabrga kirdilar va ular uchun chiroq yoqildi. U zot (mayyitni) qibla tomonidan oldilar va: «Alloh senga rahm qilsin, sen koʻp (Allohga) ohu nola qilib yolvoruvchi, Qurʼonni koʻp tilovat qiluvchi eding», dedilar. Va unga toʻrt (marta) takbir aytdilar. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi hasan hadisdir. Baʼzi ilm ahli shunga (amal qilishga) borib: Mayyit qabrga qibla tomonidan kiritiladi, deganlar. Baʼzilari esa: U tortib qoʻyiladi, deganlar. Koʻpchilik ilm ahli kechasi dafn etishga ruxsat berganlar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ кечаси бир қабрга кирдилар ва улар учун чироқ ёқилди. У зот (маййитни) қибла томонидан олдилар ва: «Аллоҳ сенга раҳм қилсин, сен кўп (Аллоҳга) оҳу нола қилиб ёлворувчи, Қуръонни кўп тиловат қилувчи эдинг», дедилар. Ва унга тўрт (марта) такбир айтдилар. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Баъзи илм аҳли шунга (амал қилишга) бориб: Маййит қабрга қибла томонидан киритилади, деганлар. Баъзилари эса: У тортиб қўйилади, деганлар. Кўпчилик илм аҳли кечаси дафн этишга рухсат берганлар.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عُمَرَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ سَالِمِ بْنِ أَبِي الْجَعْدِ، عَنْ كُرَيْبٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَوْ أَنَّ أَحَدَكُمْ إِذَا أَتَى أَهْلَهُ قَالَ بِسْمِ اللَّهِ اللَّهُمَّ جَنِّبْنَا الشَّيْطَانَ وَجَنِّبِ الشَّيْطَانَ مَا رَزَقْتَنَا فَإِنْ قَضَى اللَّهُ بَيْنَهُمَا وَلَدًا لَمْ يَضُرَّهُ الشَّيْطَانُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Agar sizlardan biringiz ahli (xotini) huzuriga kelganida: ‹Bismillah, Allohumma jannibnash-shaytona va jannibish-shaytona mo razaqtano (Alloh nomi bilan boshlayman. Ey Alloh, bizni shaytondan yiroq qil va bizga ato etadigan (farzand)ingni shaytondan yiroq qil)› desa, soʻngra Alloh ular oʻrtasida bir farzandni (boʻlishini) hukm qilsa, unga shayton zarar yetkaza olmaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Агар сизлардан бирингиз аҳли (хотини) ҳузурига келганида: ‹Бисмиллаҳ, Аллоҳумма жаннибнаш-шайтона ва жаннибиш-шайтона мо разақтано (Аллоҳ номи билан бошлайман. Эй Аллоҳ, бизни шайтондан йироқ қил ва бизга ато этадиган (фарзанд)ингни шайтондан йироқ қил)› деса, сўнгра Аллоҳ улар ўртасида бир фарзандни (бўлишини) ҳукм қилса, унга шайтон зарар етказа олмайди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ حَمَّادٍ الْمَعْنِيُّ الْبَصْرِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ جَابِرِ بْنِ زَيْدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الْبَغَايَا اللاَّتِي يُنْكِحْنَ أَنْفُسَهُنَّ بِغَيْرِ بَيِّنَةٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ يُوسُفُ بْنُ حَمَّادٍ رَفَعَ عَبْدُ الأَعْلَى هَذَا الْحَدِيثَ فِي التَّفْسِيرِ وَأَوْقَفَهُ فِي كِتَابِ الطَّلاَقِ وَلَمْ يَرْفَعْهُ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Fohishalar — guvohsiz oʻzlarini (oʻzlari) nikohlaydiganlardir», dedilar. Yusuf ibn Hammod aytdi: Abdulaʼlo bu hadisni tafsir (kitobi)da marfuʼ qilgan, taloq kitobida esa uni mavquf qilib, marfuʼ qilmagan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Фоҳишалар — гувоҳсиз ўзларини (ўзлари) никоҳлайдиганлардир», дедилар. Юсуф ибн Ҳаммод айтди: Абдулаъло бу ҳадисни тафсир (китоби)да марфуъ қилган, талоқ китобида эса уни мавқуф қилиб, марфуъ қилмаган.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا مَالِكُ بْنُ أَنَسٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْفَضْلِ، عَنْ نَافِعِ بْنِ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الأَيِّمُ أَحَقُّ بِنَفْسِهَا مِنْ وَلِيِّهَا وَالْبِكْرُ تُسْتَأْذَنُ فِي نَفْسِهَا وَإِذْنُهَا صُمَاتُهَا ‏"‏ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى شُعْبَةُ وَسُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ ‏.‏ وَقَدِ احْتَجَّ بَعْضُ النَّاسِ فِي إِجَازَةِ النِّكَاحِ بِغَيْرِ وَلِيٍّ بِهَذَا الْحَدِيثِ وَلَيْسَ فِي هَذَا الْحَدِيثِ مَا احْتَجُّوا بِهِ لأَنَّهُ قَدْ رُوِيَ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِوَلِيٍّ ‏"‏ وَهَكَذَا أَفْتَى بِهِ ابْنُ عَبَّاسٍ بَعْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ لاَ نِكَاحَ إِلاَّ بِوَلِيٍّ ‏.‏ وَإِنَّمَا مَعْنَى قَوْلِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الأَيِّمُ أَحَقُّ بِنَفْسِهَا مِنْ وَلِيِّهَا ‏"‏ ‏.‏ عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ الْوَلِيَّ لاَ يُزَوِّجُهَا إِلاَّ بِرِضَاهَا وَأَمْرِهَا فَإِنْ زَوَّجَهَا فَالنِّكَاحُ مَفْسُوخٌ عَلَى حَدِيثِ خَنْسَاءَ بِنْتِ خِذَامٍ حَيْثُ زَوَّجَهَا أَبُوهَا وَهِيَ ثَيِّبٌ فَكَرِهَتْ ذَلِكَ فَرَدَّ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم نِكَاحَهُ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Tul (eri oʻlgan yoki ajrashgan) ayol oʻzi haqida valiysidan koʻra haqliroqdir, bokira qiz esa oʻzi haqida (nikohi xususida) izn soʻraladi, uning izni — sukut saqlashidir», dedilar. Bu hadis hasan sahihdir. Bu hadisni Shuʼba va Sufyon as-Savriy ham Molik ibn Anasdan rivoyat qilganlar. Baʼzi kishilar valiysiz nikohni joiz deb bu hadisni dalil keltirganlar, ammo bu hadisda ular dalil qilgan narsa yoʻq. Chunki Ibn Abbosdan Nabiy ﷺdan bir necha yoʻl bilan: «Valiysiz nikoh yoʻq», deb rivoyat qilingan. Ibn Abbos ham Nabiy ﷺdan keyin shunga fatvo bergan va: «Valiysiz nikoh yoʻq», degan. Nabiy ﷺning: «Tul ayol oʻzi haqida valiysidan haqliroqdir», degan soʻzlarining maʼnosi koʻpchilik ilm ahli nazdida shuki, valiy uni rizosi va izni bilangina turmushga beradi. Agar uning rizosisiz turmushga bersa, nikoh buziladi. Bu Xansoʼ binti Xizom hadisiga koʻradir; uni otasi tul boʻlsa ham (rizosisiz) turmushga bergan, u esa buni yoqtirmagan, shunda Nabiy ﷺ uning nikohini bekor qilganlar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Тул (эри ўлган ёки ажрашган) аёл ўзи ҳақида валийсидан кўра ҳақлироқдир, бокира қиз эса ўзи ҳақида (никоҳи хусусида) изн сўралади, унинг изни — сукут сақлашидир», дедилар. Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Бу ҳадисни Шуъба ва Суфён ас-Саврий ҳам Молик ибн Анасдан ривоят қилганлар. Баъзи кишилар валийсиз никоҳни жоиз деб бу ҳадисни далил келтирганлар, аммо бу ҳадисда улар далил қилган нарса йўқ. Чунки Ибн Аббосдан Набий ﷺдан бир неча йўл билан: «Валийсиз никоҳ йўқ», деб ривоят қилинган. Ибн Аббос ҳам Набий ﷺдан кейин шунга фатво берган ва: «Валийсиз никоҳ йўқ», деган. Набий ﷺнинг: «Тул аёл ўзи ҳақида валийсидан ҳақлироқдир», деган сўзларининг маъноси кўпчилик илм аҳли наздида шуки, валий уни ризоси ва изни билангина турмушга беради. Агар унинг ризосисиз турмушга берса, никоҳ бузилади. Бу Хансў бинти Хизом ҳадисига кўрадир; уни отаси тул бўлса ҳам (ризосисиз) турмушга берган, у эса буни ёқтирмаган, шунда Набий ﷺ унинг никоҳини бекор қилганлар.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ الْجَهْضَمِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ أَبِي حَرِيزٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى أَنْ تُزَوَّجَ الْمَرْأَةُ عَلَى عَمَّتِهَا أَوْ عَلَى خَالَتِهَا ‏.‏ وَأَبُو حَرِيزٍ اسْمُهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ حُسَيْنٍ ‏.‏ حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى، عَنْ هِشَامِ بْنِ حَسَّانَ، عَنِ ابْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِمِثْلِهِ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ عُمَرَ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَأَبِي سَعِيدٍ وَأَبِي أُمَامَةَ وَجَابِرٍ وَعَائِشَةَ وَأَبِي مُوسَى وَسَمُرَةَ بْنِ جُنْدَبٍ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ bir ayolni uning ammasi yoki xolasi ustiga (qoʻshib) nikohlashdan qaytardilar. Abu Hurayra (roziyallohu anhu) ham Nabiy ﷺdan shunga oʻxshashini rivoyat qilgan. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Ali, Ibn Umar, Abdulloh ibn Amr, Abu Said, Abu Umoma, Jobir, Oisha, Abu Muso va Samura ibn Jundabdan ham (hadis) rivoyat qilingan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ бир аёлни унинг аммаси ёки холаси устига (қўшиб) никоҳлашдан қайтардилар. Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) ҳам Набий ﷺдан шунга ўхшашини ривоят қилган. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Али, Ибн Умар, Абдуллоҳ ибн Амр, Абу Саид, Абу Умома, Жобир, Оиша, Абу Мусо ва Самура ибн Жундабдан ҳам (ҳадис) ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا يُونُسُ بْنُ بُكَيْرٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، قَالَ حَدَّثَنِي دَاوُدُ بْنُ الْحُصَيْنِ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ رَدَّ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ابْنَتَهُ زَيْنَبَ عَلَى أَبِي الْعَاصِي بْنِ الرَّبِيعِ بَعْدَ سِتِّ سِنِينَ بِالنِّكَاحِ الأَوَّلِ وَلَمْ يُحْدِثْ نِكَاحًا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لَيْسَ بِإِسْنَادِهِ بَأْسٌ وَلَكِنْ لاَ نَعْرِفُ وَجْهَ هَذَا الْحَدِيثِ وَلَعَلَّهُ قَدْ جَاءَ هَذَا مِنْ قِبَلِ دَاوُدَ بْنِ حُصَيْنٍ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Nabiy ﷺ qizlari Zaynabni olti yildan keyin Abul-Os ibn ar-Rabiega avvalgi nikoh bilan qaytarib berdilar va yangi nikoh qilmadilar.» Abu Iso aytdi: Bu hadisning isnodida zarar yoʻq, lekin biz bu hadisning (toʻgʻri) yoʻzini bilmaymiz; ehtimol bu Dovud ibn Husayn tomonidan, uning yodlashi tomonidan kelgandir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Набий ﷺ қизлари Зайнабни олти йилдан кейин Абул-Ос ибн ар-Рабиэга аввалги никоҳ билан қайтариб бердилар ва янги никоҳ қилмадилар.» Абу Исо айтди: Бу ҳадиснинг иснодида зарар йўқ, лекин биз бу ҳадиснинг (тўғри) йўзини билмаймиз; эҳтимол бу Довуд ибн Ҳусайн томонидан, унинг ёдлаши томонидан келгандир.

حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ عِيسَى، قَالَ حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، قَالَ حَدَّثَنَا إِسْرَائِيلُ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَجُلاً، جَاءَ مُسْلِمًا عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ جَاءَتِ امْرَأَتُهُ مُسْلِمَةً فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّهَا كَانَتْ أَسْلَمَتْ مَعِي فَرُدَّهَا عَلَىَّ ‏.‏ فَرَدَّهَا عَلَيْهِ ‏.‏ هَذَا حَدِيثٌ صَحِيحٌ ‏.‏ سَمِعْتُ عَبْدَ بْنَ حُمَيْدٍ، يَقُولُ سَمِعْتُ يَزِيدَ بْنَ هَارُونَ، يَذْكُرُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، هَذَا الْحَدِيثَ وَحَدِيثَ الْحَجَّاجِ عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم رَدَّ ابْنَتَهُ زَيْنَبَ عَلَى أَبِي الْعَاصِي بِمَهْرٍ جَدِيدٍ وَنِكَاحٍ جَدِيدٍ ‏.‏ قَالَ يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ أَجْوَدُ إِسْنَادًا ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى حَدِيثِ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, bir kishi Nabiy ﷺ zamonlarida musulmon boʻlib keldi, soʻng uning xotini ham musulmon boʻlib keldi. Shunda u: «Ey Rasululloh, u men bilan birga Islom qabul qilgan edi, uni menga qaytaring», dedi. Bas, u zot uni unga qaytarib berdilar. Bu sahih hadisdir. Abd ibn Humaydning shunday deganini eshitdim: Yazid ibn Horun Muhammad ibn Ishoqdan bu hadisni hamda Hajjojning Amr ibn Shuaybdan, u otasidan, u bobosidan — Nabiy ﷺ qizlari Zaynabni Abul-Osga yangi mahr va yangi nikoh bilan qaytarib berdilar, degan hadisni zikr qilganini eshitdim. Yazid ibn Horun: «Ibn Abbosning hadisi isnod jihatidan yaxshiroqdir», dedi. Amal esa Amr ibn Shuaybning hadisiga binoandir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, бир киши Набий ﷺ замонларида мусулмон бўлиб келди, сўнг унинг хотини ҳам мусулмон бўлиб келди. Шунда у: «Эй Расулуллоҳ, у мен билан бирга Ислом қабул қилган эди, уни менга қайтаринг», деди. Бас, у зот уни унга қайтариб бердилар. Бу саҳиҳ ҳадисдир. Абд ибн Ҳумайднинг шундай деганини эшитдим: Язид ибн Ҳорун Муҳаммад ибн Ишоқдан бу ҳадисни ҳамда Ҳажжожнинг Амр ибн Шуайбдан, у отасидан, у бобосидан — Набий ﷺ қизлари Зайнабни Абул-Осга янги маҳр ва янги никоҳ билан қайтариб бердилар, деган ҳадисни зикр қилганини эшитдим. Язид ибн Ҳорун: «Ибн Аббоснинг ҳадиси иснод жиҳатидан яхшироқдир», деди. Амал эса Амр ибн Шуайбнинг ҳадисига биноандир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا عَبْدَةُ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ، عَنْ أَيُّوبَ، وَقَتَادَةَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ زَوْجَ، بَرِيرَةَ كَانَ عَبْدًا أَسْوَدَ لِبَنِي الْمُغِيرَةِ يَوْمَ أُعْتِقَتْ بَرِيرَةُ وَاللَّهِ لَكَأَنِّي بِهِ فِي طُرُقِ الْمَدِينَةِ وَنَوَاحِيهَا وَإِنَّ دُمُوعَهُ لَتَسِيلُ عَلَى لِحْيَتِهِ يَتَرَضَّاهَا لِتَخْتَارَهُ فَلَمْ تَفْعَلْ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَسَعِيدُ بْنُ أَبِي عَرُوبَةَ هُوَ سَعِيدُ بْنُ مِهْرَانَ وَيُكْنَى أَبَا النَّضْرِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Barira ozod qilingan kuni uning eri Bani Mugʻiraga tegishli bir qora qul edi. «Allohga qasamki, men uni hozir ham Madina koʻchalari va atroflarida koʻrib turgandekman — soqoli ustidan koʻz yoshlari oqib, u (ayolni) oʻzini tanlashga koʻndirmoqchi boʻlardi, biroq u (ayol) bunday qilmadi (yaʼni uni tanlamadi).» Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Said ibn Abu Aruba — bu Said ibn Mehron boʻlib, Abun-Nazr deb kunyalanadi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Барира озод қилинган куни унинг эри Бани Муғирага тегишли бир қора қул эди. «Аллоҳга қасамки, мен уни ҳозир ҳам Мадина кўчалари ва атрофларида кўриб тургандекман — соқоли устидан кўз ёшлари оқиб, у (аёлни) ўзини танлашга кўндирмоқчи бўларди, бироқ у (аёл) бундай қилмади (яъни уни танламади).» Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Саид ибн Абу Аруба — бу Саид ибн Меҳрон бўлиб, Абун-Назр деб куняланади.

حَدَّثَنَا أَبُو سَعِيدٍ الأَشَجُّ، حَدَّثَنَا أَبُو خَالِدٍ الأَحْمَرُ، عَنِ الضَّحَّاكِ بْنِ عُثْمَانَ، عَنْ مَخْرَمَةَ بْنِ سُلَيْمَانَ، عَنْ كُرَيْبٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يَنْظُرُ اللَّهُ إِلَى رَجُلٍ أَتَى رَجُلاً أَوِ امْرَأَةً فِي الدُّبُرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَرَوَى وَكِيعٌ هَذَا الْحَدِيثَ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Alloh erkak yoki ayolga orqa (dubur)dan kelgan kishiga (rahmat nazari bilan) qaramaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Bu hadisni Vakiʼ ham rivoyat qilgan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ эркак ёки аёлга орқа (дубур)дан келган кишига (раҳмат назари билан) қарамайди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Бу ҳадисни Вакиъ ҳам ривоят қилган.

أَنْبَأَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحِيمِ الْبَغْدَادِيُّ، أَنْبَأَنَا عَلِيُّ بْنُ بَحْرٍ، أَنْبَأَنَا هِشَامُ بْنُ يُوسُفَ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ امْرَأَةَ، ثَابِتِ بْنِ قَيْسٍ اخْتَلَعَتْ مِنْ زَوْجِهَا عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَأَمَرَهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ تَعْتَدَّ بِحَيْضَةٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ ‏.‏ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي عِدَّةِ الْمُخْتَلِعَةِ فَقَالَ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ إِنَّ عِدَّةَ الْمُخْتَلِعَةِ عِدَّةُ الْمُطَلَّقَةِ ثَلاَثُ حِيَضٍ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ إِنَّ عِدَّةَ الْمُخْتَلِعَةِ حَيْضَةٌ ‏.‏ قَالَ إِسْحَاقُ وَإِنْ ذَهَبَ ذَاهِبٌ إِلَى هَذَا فَهُوَ مَذْهَبٌ قَوِيٌّ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Sobit ibn Qaysning xotini Nabiy ﷺ zamonida eridan xulʼ qildi (kelishib ajraldi). Shunda Nabiy ﷺ unga bir hayz bilan idda saqlashni buyurdilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir. Ilm ahli xulʼ qilgan ayolning iddasi haqida ixtilof qilganlar. Nabiy ﷺ sahobalaridan boʻlgan va boshqa koʻpchilik ilm ahli: «Xulʼ qilgan ayolning iddasi — taloq qilingan ayolning iddasi kabi, uch hayzdir», dedilar. Bu Sufyon Savriy va Kufa ahlining soʻzidir; Ahmad va Ishoq ham shuni aytadilar. Nabiy ﷺ sahobalaridan boʻlgan va boshqa baʼzi ilm ahli: «Xulʼ qilgan ayolning iddasi bir hayzdir», dedilar. Ishoq: «Agar kimdir bu (soʻz)ga oʻtsa, bu kuchli mazhabdir», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Собит ибн Қайснинг хотини Набий ﷺ замонида эридан хулъ қилди (келишиб ажралди). Шунда Набий ﷺ унга бир ҳайз билан идда сақлашни буюрдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир. Илм аҳли хулъ қилган аёлнинг иддаси ҳақида ихтилоф қилганлар. Набий ﷺ саҳобаларидан бўлган ва бошқа кўпчилик илм аҳли: «Хулъ қилган аёлнинг иддаси — талоқ қилинган аёлнинг иддаси каби, уч ҳайздир», дедилар. Бу Суфён Саврий ва Куфа аҳлининг сўзидир; Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар. Набий ﷺ саҳобаларидан бўлган ва бошқа баъзи илм аҳли: «Хулъ қилган аёлнинг иддаси бир ҳайздир», дедилар. Ишоқ: «Агар кимдир бу (сўз)га ўтса, бу кучли мазҳабдир», деди.

أَنْبَأَنَا أَبُو عَمَّارٍ الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، أَنْبَأَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الْحَكَمِ بْنِ أَبَانَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَجُلاً، أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَدْ ظَاهَرَ مِنِ امْرَأَتِهِ فَوَقَعَ عَلَيْهَا فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي قَدْ ظَاهَرْتُ مِنْ زَوْجَتِي فَوَقَعْتُ عَلَيْهَا قَبْلَ أَنْ أُكَفِّرَ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ وَمَا حَمَلَكَ عَلَى ذَلِكَ يَرْحَمُكَ اللَّهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ رَأَيْتُ خُلْخَالَهَا فِي ضَوْءِ الْقَمَرِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَلاَ تَقْرَبْهَا حَتَّى تَفْعَلَ مَا أَمَرَكَ اللَّهُ بِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi xotinidan zihor qilib, soʻng u bilan yaqinlik qilgan holida Paygʻambar ﷺ huzuriga keldi va: «Ey Allohning Rasuli, men xotinimdan zihor qilib, kafforat berishdan oldin u bilan yaqinlik qildim», dedi. U zot: «Alloh senga rahm qilsin, seni bunga nima undadi?» dedilar. U: «Oy nurida uning oyogʻidagi halqani koʻrib qoldim», dedi. U zot: «Alloh senga buyurgan narsani qilmaguningcha, unga yaqinlashma», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻarib sahihdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир киши хотинидан зиҳор қилиб, сўнг у билан яқинлик қилган ҳолида Пайғамбар ﷺ ҳузурига келди ва: «Эй Аллоҳнинг Расули, мен хотинимдан зиҳор қилиб, каффорат беришдан олдин у билан яқинлик қилдим», деди. У зот: «Аллоҳ сенга раҳм қилсин, сени бунга нима ундади?» дедилар. У: «Ой нурида унинг оёғидаги ҳалқани кўриб қолдим», деди. У зот: «Аллоҳ сенга буюрган нарсани қилмагунингча, унга яқинлашма», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғариб саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، وَعُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ حَسَّانَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ تُوُفِّيَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَدِرْعُهُ مَرْهُونَةٌ بِعِشْرِينَ صَاعًا مِنْ طَعَامٍ أَخَذَهُ لأَهْلِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U aytdi: Paygʻambar ﷺ vafot etganlarida, sovutlari bir yahudiyning oldida — ahllari uchun olgan yigirma soʼ taom evaziga garovga qoʻyilgan edi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У айтди: Пайғамбар ﷺ вафот этганларида, совутлари бир яҳудийнинг олдида — аҳллари учун олган йигирма сў таом эвазига гаровга қўйилган эди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ يَعْقُوبَ الطَّالْقَانِيُّ، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْوَاسِطِيُّ، عَنْ حُسَيْنِ بْنِ قَيْسٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لأَصْحَابِ الْمِكْيَالِ وَالْمِيزَانِ ‏"‏ إِنَّكُمْ قَدْ وُلِّيتُمْ أَمْرَيْنِ هَلَكَتْ فِيهِ الأُمَمُ السَّالِفَةُ قَبْلَكُمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لاَ نَعْرِفُهُ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ حُسَيْنِ بْنِ قَيْسٍ ‏.‏ وَحُسَيْنُ بْنُ قَيْسٍ يُضَعَّفُ فِي الْحَدِيثِ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا بِإِسْنَادٍ صَحِيحٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مَوْقُوفًا ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ oʻlchov va tarozi ahliga: «Sizlar shunday ikkita ishga masʼul qilindingizki, sizlardan oldingi oʻtgan ummatlar shu (ishlar)da halok boʻlganlar», dedilar. Abu Iso aytdi: Biz bu hadisni faqat Husayn ibn Qays hadisidan marfuʼ holda bilamiz, Husayn ibn Qays esa hadisda zaif sanaladi. Bu (rivoyat) sahih isnod bilan Ibn Abbosdan mavquf holda ham rivoyat qilingan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ўлчов ва тарози аҳлига: «Сизлар шундай иккита ишга масъул қилиндингизки, сизлардан олдинги ўтган умматлар шу (ишлар)да ҳалок бўлганлар», дедилар. Абу Исо айтди: Биз бу ҳадисни фақат Ҳусайн ибн Қайс ҳадисидан марфуъ ҳолда биламиз, Ҳусайн ибн Қайс эса ҳадисда заиф саналади. Бу (ривоят) саҳиҳ иснод билан Ибн Аббосдан мавқуф ҳолда ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْبَزَّازُ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا أَصَابَ الْمُكَاتَبُ حَدًّا أَوْ مِيرَاثًا وَرِثَ بِحِسَابِ مَا عَتَقَ مِنْهُ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يُؤَدِّي الْمُكَاتَبُ بِحِصَّةِ مَا أَدَّى دِيَةَ حُرٍّ وَمَا بَقِيَ دِيَةَ عَبْدٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَهَكَذَا رَوَى يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَرَوَى خَالِدٌ الْحَذَّاءُ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنْ عَلِيٍّ قَوْلَهُ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ عِنْدَ بَعْضِ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ ‏.‏ وَقَالَ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمُ الْمُكَاتَبُ عَبْدٌ مَا بَقِيَ عَلَيْهِ دِرْهَمٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Mukotabga (ozodlik shartnomasi tuzgan qulga) bir had (jarima puli) yoki meros tegsa, u ozod boʻlgan qismi hisobiga meros oladi», dedilar. Nabiy ﷺ yana: «Mukotab (qonni toʻlashda) toʻlagan qismi miqdoricha hur (ozod) kishining diyatini, qolgan qismi miqdoricha qulning diyatini ado etadi», dedilar. Bu bobda Ummu Salamadan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi hasan hadisdir. Nabiy ﷺning baʼzi sahobalari va boshqalaridan iborat ilm ahlining bir qismi shu hadisga amal qiladilar. Nabiy ﷺning sahobalari va boshqalaridan iborat aksar ilm ahli esa: «Mukotabning zimmasida bir dirham qolgan boʻlsa ham, u quldir», dedilar. Bu Sufyon as-Savriy, Shofiʼiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) Набий ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Мукотабга (озодлик шартномаси тузган қулга) бир ҳад (жарима пули) ёки мерос тегса, у озод бўлган қисми ҳисобига мерос олади», дедилар. Набий ﷺ яна: «Мукотаб (қонни тўлашда) тўлаган қисми миқдорича ҳур (озод) кишининг диятини, қолган қисми миқдорича қулнинг диятини адо этади», дедилар. Бу бобда Умму Саламадан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Набий ﷺнинг баъзи саҳобалари ва бошқаларидан иборат илм аҳлининг бир қисми шу ҳадисга амал қиладилар. Набий ﷺнинг саҳобалари ва бошқаларидан иборат аксар илм аҳли эса: «Мукотабнинг зиммасида бир дирҳам қолган бўлса ҳам, у қулдир», дедилар. Бу Суфён ас-Саврий, Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ سِمَاكٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ تَسْتَقْبِلُوا السُّوقَ وَلاَ تُحَفِّلُوا وَلاَ يُنَفِّقْ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ وَحَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ كَرِهُوا بَيْعَ الْمُحَفَّلَةِ وَهِيَ الْمُصَرَّاةُ لاَ يَحْلُبُهَا صَاحِبُهَا أَيَّامًا أَوْ نَحْوَ ذَلِكَ لِيَجْتَمِعَ اللَّبَنُ فِي ضَرْعِهَا فَيَغْتَرَّ بِهَا الْمُشْتَرِي ‏.‏ وَهَذَا ضَرْبٌ مِنَ الْخَدِيعَةِ وَالْغَرَرِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «(Bozorga keluvchi) karvonni (yoʻlda) kutib olmanglar, (hayvonni sotishdan oldin sutini ushlab) toʻplamanglar va biringiz ikkinchingiz uchun (narxni koʻtarib) qoʻzgʻamasin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Ibn Masʼud va Abu Hurayradan ham (rivoyat) bor. Ibn Abbosning hadisi hasan sahih hadisdir. Ilm ahli shunga amal qilib, muhaffala — yaʼni musarrot (sutli koʻrsatish uchun toʻplangan hayvon)ni sotishni makruh sanadilar. U shunday hayvonki, egasi yelinida sut yigʻilishi uchun bir necha kun yoki shunga yaqin (muddat) uni sogʻmaydi, shunda xaridor unga aldanib qoladi. Bu esa firib va gʻararning (aldovning) bir turidir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «(Бозорга келувчи) карвонни (йўлда) кутиб олманглар, (ҳайвонни сотишдан олдин сутини ушлаб) тўпламанглар ва бирингиз иккинчингиз учун (нархни кўтариб) қўзғамасин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Ибн Масъуд ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоят) бор. Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Илм аҳли шунга амал қилиб, муҳаффала — яъни мусаррот (сутли кўрсатиш учун тўпланган ҳайвон)ни сотишни макруҳ санадилар. У шундай ҳайвонки, эгаси елинида сут йиғилиши учун бир неча кун ёки шунга яқин (муддат) уни соғмайди, шунда харидор унга алданиб қолади. Бу эса фириб ва ғарарнинг (алдовнинг) бир туридир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنِ ابْتَاعَ طَعَامًا فَلاَ يَبِعْهُ حَتَّى يَسْتَوْفِيَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَأَحْسِبُ كُلَّ شَيْءٍ مِثْلَهُ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَابْنِ عُمَرَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَكْثَرِ أَهْلِ الْعِلْمِ كَرِهُوا بَيْعَ الطَّعَامِ حَتَّى يَقْبِضَهُ الْمُشْتَرِي ‏.‏ وَقَدْ رَخَّصَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ فِيمَنِ ابْتَاعَ شَيْئًا مِمَّا لاَ يُكَالُ وَلاَ يُوزَنُ مِمَّا لاَ يُؤْكَلُ وَلاَ يُشْرَبُ أَنْ يَبِيعَهُ قَبْلَ أَنْ يَسْتَوْفِيَهُ ‏.‏ وَإِنَّمَا التَّشْدِيدُ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ فِي الطَّعَامِ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Kim taom sotib olsa, uni oʻz qoʻliga toʻla olib bitirmaguncha sotmasin», dedilar. Ibn Abbos: «Men har bir narsani ham shunga oʻxshash deb oʻylayman», dedi. (Abu Iso) aytdi: Bu bobda Jobir, Ibn Umar va Abu Hurayradan ham (rivoyatlar) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Abbos hadisi hasan sahih hadisdir. Koʻpchilik ilm ahli nazdida amal shu (hadis) boʻyichadir — ular taomni xaridor qoʻliga olmaguncha sotishni makruh sanaganlar. Baʼzi ilm ahli esa oʻlchanmaydigan va tortilmaydigan, yenilmaydigan va ichilmaydigan narsani sotib olgan kishiga uni qoʻliga toʻla olmasdan oldin sotishga ruxsat berganlar. Ilm ahli nazdida qattiqlik faqat taomdadir. Bu Ahmad va Ishoqning soʻzidir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Ким таом сотиб олса, уни ўз қўлига тўла олиб битирмагунча сотмасин», дедилар. Ибн Аббос: «Мен ҳар бир нарсани ҳам шунга ўхшаш деб ўйлайман», деди. (Абу Исо) айтди: Бу бобда Жобир, Ибн Умар ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ривоятлар) бор. Абу Исо айтди: Ибн Аббос ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Кўпчилик илм аҳли наздида амал шу (ҳадис) бўйичадир — улар таомни харидор қўлига олмагунча сотишни макруҳ санаганлар. Баъзи илм аҳли эса ўлчанмайдиган ва тортилмайдиган, енилмайдиган ва ичилмайдиган нарсани сотиб олган кишига уни қўлига тўла олмасдан олдин сотишга рухсат берганлар. Илм аҳли наздида қаттиқлик фақат таомдадир. Бу Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ الضَّبِّيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ الثَّقَفِيُّ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، رضى الله عنهما أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لَيْسَ لَنَا مَثَلُ السَّوْءِ الْعَائِدُ فِي هِبَتِهِ كَالْكَلْبِ يَعُودُ فِي قَيْئِهِ ‏"‏ ‏. قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ لاَ يَحِلُّ لأَحَدٍ أَنْ يُعْطِيَ عَطِيَّةً فَيَرْجِعَ فِيهَا إِلاَّ الْوَالِدَ فِيمَا يُعْطِي وَلَدَهُ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Bizga yomon misol (yarashmaydi). Hadyasini qaytarib oluvchi xuddi qusugʻiga qaytuvchi itga oʻxshaydi», dedilar. (Roviy) aytdi: Bu bobda Ibn Umardan, u Nabiy ﷺdan (rivoyat qilingan boshqa hadis) ham bor. U zot: «Hech kimga bergan inʼomini qaytarib olish halol emas, magar bolasiga bergan narsasida ota (bundan) mustasnodir», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бизга ёмон мисол (ярашмайди). Ҳадясини қайтариб олувчи худди қусуғига қайтувчи итга ўхшайди», дедилар. (Ровий) айтди: Бу бобда Ибн Умардан, у Набий ﷺдан (ривоят қилинган бошқа ҳадис) ҳам бор. У зот: «Ҳеч кимга берган инъомини қайтариб олиш ҳалол эмас, магар боласига берган нарсасида ота (бундан) мустаснодир», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ ابْنِ أَبِي نَجِيحٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَثِيرٍ، عَنْ أَبِي الْمِنْهَالِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمَدِينَةَ وَهُمْ يُسْلِفُونَ فِي الثَّمَرِ فَقَالَ ‏"‏ مَنْ أَسْلَفَ فَلْيُسْلِفْ فِي كَيْلٍ مَعْلُومٍ وَوَزْنٍ مَعْلُومٍ إِلَى أَجَلٍ مَعْلُومٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ ابْنِ أَبِي أَوْفَى وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبْزَى ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَجَازُوا السَّلَفَ فِي الطَّعَامِ وَالثِّيَابِ وَغَيْرِ ذَلِكَ مِمَّا يُعْرَفُ حَدُّهُ وَصِفَتُهُ وَاخْتَلَفُوا فِي السَّلَمِ فِي الْحَيَوَانِ فَرَأَى بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمُ السَّلَمَ فِي الْحَيَوَانِ جَائِزًا ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَكَرِهَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمُ السَّلَمَ فِي الْحَيَوَانِ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ ‏.‏ أَبُو الْمِنْهَالِ اسْمُهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مُطْعِمٍ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Madinaga kelganlarida, ular meva (uchun puli) oldindan toʻlab (salaf savdosi) qilishardi. Shunda u zot: «Kim oldindan toʻlab (salaf) qilsa, maʼlum oʻlchovda, maʼlum vaznda va maʼlum muddatga oldindan toʻlasin», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Ibn Abu Avfo va Abdurrahmon ibn Abzodan ham (rivoyatlar bor). Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi hasan sahih hadisdir. Nabiy ﷺ sahobalaridan va boshqalardan boʻlgan ilm ahlining amali shunga (muvofiq)dir: ular taom, kiyim va chegarasi hamda sifati maʼlum boʻlgan boshqa narsalarda salaf (savdosi)ni joiz koʻrganlar. Hayvonda salam (savdosi) haqida esa ixtilof qilganlar: Nabiy ﷺ sahobalaridan va boshqalardan boʻlgan baʼzi ilm ahli hayvonda salamni joiz deb bilgan. Bu Shofiiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Nabiy ﷺ sahobalaridan va boshqalardan boʻlgan baʼzi ilm ahli esa hayvonda salamni makruh sanagan. Bu Sufyon as-Savriy va Kufa ahlining soʻzidir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Мадинага келганларида, улар мева (учун пули) олдиндан тўлаб (салаф савдоси) қилишарди. Шунда у зот: «Ким олдиндан тўлаб (салаф) қилса, маълум ўлчовда, маълум вазнда ва маълум муддатга олдиндан тўласин», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Ибн Абу Авфо ва Абдурраҳмон ибн Абзодан ҳам (ривоятлар бор). Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Набий ﷺ саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган илм аҳлининг амали шунга (мувофиқ)дир: улар таом, кийим ва чегараси ҳамда сифати маълум бўлган бошқа нарсаларда салаф (савдоси)ни жоиз кўрганлар. Ҳайвонда салам (савдоси) ҳақида эса ихтилоф қилганлар: Набий ﷺ саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган баъзи илм аҳли ҳайвонда саламни жоиз деб билган. Бу Шофиий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Набий ﷺ саҳобаларидан ва бошқалардан бўлган баъзи илм аҳли эса ҳайвонда саламни макруҳ санаган. Бу Суфён ас-Саврий ва Куфа аҳлининг сўзидир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَهْلِ بْنِ عَسْكَرٍ الْبَغْدَادِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا نَافِعُ بْنُ عُمَرَ الْجُمَحِيُّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَضَى أَنَّ الْيَمِينَ عَلَى الْمُدَّعَى عَلَيْهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَغَيْرِهِمْ أَنَّ الْبَيِّنَةَ عَلَى الْمُدَّعِي وَالْيَمِينَ عَلَى الْمُدَّعَى عَلَيْهِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ qasam daʼvo qilinuvchining zimmasiga (lozim) deb hukm qildilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Nabiy ﷺning sahobalari va boshqalardan boʻlgan ilm ahli huzurida amal shunga binoan boʻlib, dalil daʼvogarning zimmasiga, qasam esa daʼvo qilinuvchining zimmasiga (lozim)dir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ қасам даъво қилинувчининг зиммасига (лозим) деб ҳукм қилдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Набий ﷺнинг саҳобалари ва бошқалардан бўлган илм аҳли ҳузурида амал шунга биноан бўлиб, далил даъвогарнинг зиммасига, қасам эса даъво қилинувчининг зиммасига (лозим)дир.

حَدَّثَنَا يُوسُفُ بْنُ عِيسَى، حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ السُّكَّرِيِّ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ رُفَيْعٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الشَّرِيكُ شَفِيعٌ وَالشُّفْعَةُ فِي كُلِّ شَيْءٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لاَ نَعْرِفُهُ مِثْلَ هَذَا إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي حَمْزَةَ السُّكَّرِيِّ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ رُفَيْعٍ عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً وَهَذَا أَصَحُّ ‏.‏ حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ رُفَيْعٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ بِمَعْنَاهُ وَلَيْسَ فِيهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَهَكَذَا رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ رُفَيْعٍ مِثْلَ هَذَا لَيْسَ فِيهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي حَمْزَةَ ‏.‏ وَأَبُو حَمْزَةَ ثِقَةٌ يُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ الْخَطَأُ مِنْ غَيْرِ أَبِي حَمْزَةَ ‏.‏ حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ رُفَيْعٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَ حَدِيثِ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَيَّاشٍ ‏.‏ وَقَالَ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ إِنَّمَا تَكُونُ الشُّفْعَةُ فِي الدُّورِ وَالأَرَضِينَ وَلَمْ يَرَوُا الشُّفْعَةَ فِي كُلِّ شَيْءٍ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ الشُّفْعَةُ فِي كُلِّ شَيْءٍ ‏.‏ وَالْقَوْلُ الأَوَّلُ أَصَحُّ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Sherik — shufʼador, shufʼa esa har bir narsada boʻladi», dedilar. Abu Iso aytdi: Biz bu hadisni shu shaklda faqat Abu Hamza as-Sukkariyning hadisidan bilamiz. Bir necha kishi bu hadisni Abdulaziz ibn Rufaydan, u Ibn Abu Mulaykadan, u Nabiy ﷺdan mursal holda rivoyat qilgan, bu (rivoyat) sahihroqdir. Bir necha kishi Abdulaziz ibn Rufaydan shunga oʻxshashini, unda Ibn Abbosdan (deyilmagan holda) rivoyat qilgan, bu Abu Hamzaning hadisidan sahihroqdir. Abu Hamza ishonchli (rovi), xato Abu Hamzadan boshqasidan boʻlishi mumkin. Koʻpchilik ilm ahli: «Shufʼa faqat uy-joy va yerlarda boʻladi», dedilar va har bir narsada shufʼani koʻrmadilar. Baʼzi ilm ahli esa: «Shufʼa har bir narsada boʻladi», dedilar. Birinchi soʻz sahihroqdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Шерик — шуфъадор, шуфъа эса ҳар бир нарсада бўлади», дедилар. Абу Исо айтди: Биз бу ҳадисни шу шаклда фақат Абу Ҳамза ас-Суккарийнинг ҳадисидан биламиз. Бир неча киши бу ҳадисни Абдулазиз ибн Руфайдан, у Ибн Абу Мулайкадан, у Набий ﷺдан мурсал ҳолда ривоят қилган, бу (ривоят) саҳиҳроқдир. Бир неча киши Абдулазиз ибн Руфайдан шунга ўхшашини, унда Ибн Аббосдан (дейилмаган ҳолда) ривоят қилган, бу Абу Ҳамзанинг ҳадисидан саҳиҳроқдир. Абу Ҳамза ишончли (рови), хато Абу Ҳамзадан бошқасидан бўлиши мумкин. Кўпчилик илм аҳли: «Шуфъа фақат уй-жой ва ерларда бўлади», дедилар ва ҳар бир нарсада шуфъани кўрмадилар. Баъзи илм аҳли эса: «Шуфъа ҳар бир нарсада бўлади», дедилар. Биринчи сўз саҳиҳроқдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ غَيْلاَنَ، أَخْبَرَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى الشَّيْبَانِيُّ، أَخْبَرَنَا شَرِيكٌ، عَنْ شُعْبَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَمْ يُحَرِّمِ الْمُزَارَعَةَ وَلَكِنْ أَمَرَ أَنْ يَرْفُقَ بَعْضُهُمْ بِبَعْضٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَحَدِيثُ رَافِعٍ فِيهِ اضْطِرَابٌ يُرْوَى هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ رَافِعِ بْنِ خَدِيجٍ عَنْ عُمُومَتِهِ وَيُرْوَى عَنْهُ عَنْ ظُهَيْرِ بْنِ رَافِعٍ وَهُوَ أَحَدُ عُمُومَتِهِ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْهُ عَلَى رِوَايَاتٍ مُخْتَلِفَةٍ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَجَابِرٍ رضى الله عنهما ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ muzoraani harom qilmadilar, balki bir-birlariga muruvvat (mehribonlik) qilishlariga buyurdilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Rofiʼning hadisida esa iztirob (chalkashlik) bor: bu hadis Rofiʼ ibn Xadijdan, u amakilaridan, deb rivoyat qilinadi; yana undan, amakilaridan biri Zuhayr ibn Rofiʼdan, deb ham rivoyat qilinadi; bu hadis undan turli rivoyatlar bilan rivoyat qilingan. Bu bobda Zayd ibn Sobit va Jobir (roziyallohu anhumo)dan ham (rivoyatlar) bor.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ музораани ҳаром қилмадилар, балки бир-бирларига мурувват (меҳрибонлик) қилишларига буюрдилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Рофиънинг ҳадисида эса изтироб (чалкашлик) бор: бу ҳадис Рофиъ ибн Хадиждан, у амакиларидан, деб ривоят қилинади; яна ундан, амакиларидан бири Зуҳайр ибн Рофиъдан, деб ҳам ривоят қилинади; бу ҳадис ундан турли ривоятлар билан ривоят қилинган. Бу бобда Зайд ибн Собит ва Жобир (розияллоҳу анҳумо)дан ҳам (ривоятлар) бор.

حَدَّثَنَا أَبُو عَمَّارٍ، حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ وَاقِدٍ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ عَمْرٍو النَّحْوِيِّ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ دِيَةُ الأَصَابِعِ الْيَدَيْنِ وَالرِّجْلَيْنِ سَوَاءٌ عَشْرٌ مِنَ الإِبِلِ لِكُلِّ أُصْبُعٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي مُوسَى وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ وَالشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qoʻllar va oyoqlar barmoqlarining diyati teng — har bir barmoq uchun oʻnta tuya», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Abu Muso va Abdulloh ibn Amrdan ham (hadis) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi shu yoʻldan hasan sahih gʻaribdir. Ilm ahli huzurida shunga amal qilinadi, buni Sufyon, Shofiʼiy, Ahmad va Ishoq aytishadi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қўллар ва оёқлар бармоқларининг дияти тенг — ҳар бир бармоқ учун ўнта туя», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Абу Мусо ва Абдуллоҳ ибн Амрдан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси шу йўлдан ҳасан саҳиҳ ғарибдир. Илм аҳли ҳузурида шунга амал қилинади, буни Суфён, Шофиъий, Аҳмад ва Ишоқ айтишади.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ هَذِهِ وَهَذِهِ سَوَاءٌ ‏"‏ ‏.‏ يَعْنِي الْخِنْصَرَ وَالإِبْهَامَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ jimjiloq bilan bosh barmoqni nazarda tutib: «Bu ham, bu ham teng», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ жимжилоқ билан бош бармоқни назарда тутиб: «Бу ҳам, бу ҳам тенг», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ تُقَامُ الْحُدُودُ فِي الْمَسَاجِدِ وَلاَ يُقْتَلُ الْوَالِدُ بِالْوَلَدِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لاَ نَعْرِفُهُ بِهَذَا الإِسْنَادِ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ إِسْمَاعِيلَ بْنِ مُسْلِمٍ ‏.‏ وَإِسْمَاعِيلُ بْنُ مُسْلِمٍ الْمَكِّيُّ قَدْ تَكَلَّمَ فِيهِ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Hadlar masjidlarda barpo qilinmaydi va ota bola (uchun) oʻldirilmaydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisni biz shu isnod bilan marfuʼ holida faqat Ismoil ibn Muslimning hadisidan bilamiz. Ismoil ibn Muslim al-Makkiy haqida esa baʼzi ahli ilm uning hifzi (yodlashi) tomonidan tanqid qilishgan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Ҳадлар масжидларда барпо қилинмайди ва ота бола (учун) ўлдирилмайди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадисни биз шу иснод билан марфуъ ҳолида фақат Исмоил ибн Муслимнинг ҳадисидан биламиз. Исмоил ибн Муслим ал-Маккий ҳақида эса баъзи аҳли илм унинг ҳифзи (ёдлаши) томонидан танқид қилишган.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَيَّاشٍ، عَنْ أَبِي سَعْدٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَدَى الْعَامِرِيَّيْنِ بِدِيَةِ الْمُسْلِمِينَ وَكَانَ لَهُمَا عَهْدٌ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَأَبُو سَعْدٍ الْبَقَّالُ اسْمُهُ سَعِيدُ بْنُ الْمَرْزُبَانِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ ikki omiriylik (kishi) uchun musulmonlarning diyatini toʻladilar, holbuki ular Rasululloh ﷺdan ahd-amon olgan edilar. Abu Iso aytdi: Bu gʻarib hadisdir, biz uni faqat shu vajh orqaligina bilamiz. Abu Saʼd al-Baqqolning ismi Said ibn al-Marzubondir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ икки омирийлик (киши) учун мусулмонларнинг диятини тўладилар, ҳолбуки улар Расулуллоҳ ﷺдан аҳд-амон олган эдилар. Абу Исо айтди: Бу ғариб ҳадисдир, биз уни фақат шу важҳ орқалигина биламиз. Абу Саъд ал-Баққолнинг исми Саид ибн ал-Марзубондир.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ لِمَاعِزِ بْنِ مَالِكٍ ‏"‏ أَحَقٌّ مَا بَلَغَنِي عَنْكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَمَا بَلَغَكَ عَنِّي قَالَ ‏"‏ بَلَغَنِي أَنَّكَ وَقَعْتَ عَلَى جَارِيَةِ آلِ فُلاَنٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ نَعَمْ ‏.‏ فَشَهِدَ أَرْبَعَ شَهَادَاتٍ فَأَمَرَ بِهِ فَرُجِمَ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنِ السَّائِبِ بْنِ يَزِيدَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَرَوَى شُعْبَةُ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ مُرْسَلاً وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ Moiz ibn Molikka: «Sen haqingda menga yetib kelgan narsa rostmi?» dedilar. U: «Sizga mendan nima yetib keldi?» dedi. (U zot): «Menga sen falon xonadonning chorisi bilan (zino) ish qilibsan, deb yetib keldi», dedilar. U: «Ha», dedi. Soʻng u toʻrt marta guvohlik berdi, shunda (u zot) uni (toshboʻron qilishga) buyurdilar va u toshboʻron qilindi. (Roviy) aytdi: Bu bobda Soib ibn Yaziddan ham (rivoyat) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi hasan hadisdir. Bu hadisni Shuʼba Simok ibn Harbdan, u Said ibn Jubayrdan mursal qilib rivoyat qilgan va unda Ibn Abbosni zikr qilmagan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ Моиз ибн Моликка: «Сен ҳақингда менга етиб келган нарса ростми?» дедилар. У: «Сизга мендан нима етиб келди?» деди. (У зот): «Менга сен фалон хонадоннинг чориси билан (зино) иш қилибсан, деб етиб келди», дедилар. У: «Ҳа», деди. Сўнг у тўрт марта гувоҳлик берди, шунда (у зот) уни (тошбўрон қилишга) буюрдилар ва у тошбўрон қилинди. (Ровий) айтди: Бу бобда Соиб ибн Язиддан ҳам (ривоят) бор. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Бу ҳадисни Шуъба Симок ибн Ҳарбдан, у Саид ибн Жубайрдан мурсал қилиб ривоят қилган ва унда Ибн Аббосни зикр қилмаган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو السَّوَّاقُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِي عَمْرٍو، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ وَجَدْتُمُوهُ يَعْمَلُ عَمَلَ قَوْمِ لُوطٍ فَاقْتُلُوا الْفَاعِلَ وَالْمَفْعُولَ بِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ جَابِرٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَإِنَّمَا يُعْرَفُ هَذَا الْحَدِيثُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْ هَذَا الْوَجْهِ وَرَوَى مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِي عَمْرٍو فَقَالَ ‏"‏ مَلْعُونٌ مَنْ عَمِلَ عَمَلَ قَوْمِ لُوطٍ ‏"‏ ‏.‏ وَلَمْ يَذْكُرْ فِيهِ الْقَتْلَ وَذَكَرَ فِيهِ مَلْعُونٌ مَنْ أَتَى بَهِيمَةً ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ هَذَا الْحَدِيثُ عَنْ عَاصِمِ بْنِ عُمَرَ عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ اقْتُلُوا الْفَاعِلَ وَالْمَفْعُولَ بِهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ فِي إِسْنَادِهِ مَقَالٌ وَلاَ نَعْرِفُ أَحَدًا رَوَاهُ عَنْ سُهَيْلِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ غَيْرَ عَاصِمِ بْنِ عُمَرَ الْعُمَرِيِّ ‏.‏ وَعَاصِمُ بْنُ عُمَرَ يُضَعَّفُ فِي الْحَدِيثِ مِنْ قِبَلِ حِفْظِهِ ‏.‏ وَاخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي حَدِّ اللُّوطِيِّ فَرَأَى بَعْضُهُمْ أَنَّ عَلَيْهِ الرَّجْمَ أَحْصَنَ أَوْ لَمْ يُحْصِنْ وَهَذَا قَوْلُ مَالِكٍ وَالشَّافِعِيِّ وَأَحْمَدَ وَإِسْحَاقَ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ فُقَهَاءِ التَّابِعِينَ مِنْهُمُ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ وَإِبْرَاهِيمُ النَّخَعِيُّ وَعَطَاءُ بْنُ أَبِي رَبَاحٍ وَغَيْرُهُمْ قَالُوا حَدُّ اللُّوطِيِّ حَدُّ الزَّانِي وَهُوَ قَوْلُ الثَّوْرِيِّ وَأَهْلِ الْكُوفَةِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kimni Lut qavmining amalini (bachchabozlik) qilayotgan holda topsangiz, qiluvchini ham, unga qilinganni ham oʻldiringlar», dedilar. (Shu) bobda Jobir va Abu Hurayradan ham (hadis bor). Abu Iso aytdi: Bu hadis Ibn Abbosdan, u Nabiy ﷺdan (deb) faqat shu yoʻl orqaligina maʼlumdir. Muhammad ibn Ishoq bu hadisni Amr ibn Abu Amrdan rivoyat qilib: «Lut qavmining amalini qilgan kishi laʼnatlangandir», degan va unda oʻldirishni zikr qilmagan; unda yana: «Hayvon bilan qoʻshilgan kishi laʼnatlangandir», (deb) zikr qilgan. Bu hadis Osim ibn Umardan, u Suhayl ibn Abu Solihdan, u otasidan, u Abu Hurayradan, u Nabiy ﷺdan (deb) ham rivoyat qilingan: U zot: «Qiluvchini ham, unga qilinganni ham oʻldiringlar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisning isnodida (eʼtiroz) gap bor. Biz uni Suhayl ibn Abu Solihdan Osim ibn Umar Umariydan boshqa hech kim rivoyat qilganini bilmaymiz. Osim ibn Umar hadisda yodlash jihatidan zaif sanaladi. Ilm ahli bachchaboz (luʼtiy)ning hadi (jazosi) haqida ixtilof qilishgan. Ulardan baʼzilari unga, uylangan boʻladimi yoki uylanmaganmi, toshboʻron (jazosi bor) deb koʻrishgan; bu Molik, Shofiiy, Ahmad va Ishoqning soʻzidir. Tobeʼinlar fuqaholaridan baʼzi ilm ahli — ular orasida Hasan Basriy, Ibrohim Naxaiy, Ato ibn Abu Raboh va boshqalar — bachchabozning hadi zino qiluvchining hadiga (oʻxshash)dir, deganlar; bu Savriy hamda Kufa ahlining soʻzidir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Кимни Лут қавмининг амалини (баччабозлик) қилаётган ҳолда топсангиз, қилувчини ҳам, унга қилинганни ҳам ўлдиринглар», дедилар. (Шу) бобда Жобир ва Абу Ҳурайрадан ҳам (ҳадис бор). Абу Исо айтди: Бу ҳадис Ибн Аббосдан, у Набий ﷺдан (деб) фақат шу йўл орқалигина маълумдир. Муҳаммад ибн Ишоқ бу ҳадисни Амр ибн Абу Амрдан ривоят қилиб: «Лут қавмининг амалини қилган киши лаънатлангандир», деган ва унда ўлдиришни зикр қилмаган; унда яна: «Ҳайвон билан қўшилган киши лаънатлангандир», (деб) зикр қилган. Бу ҳадис Осим ибн Умардан, у Суҳайл ибн Абу Солиҳдан, у отасидан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий ﷺдан (деб) ҳам ривоят қилинган: У зот: «Қилувчини ҳам, унга қилинганни ҳам ўлдиринглар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадиснинг иснодида (эътироз) гап бор. Биз уни Суҳайл ибн Абу Солиҳдан Осим ибн Умар Умарийдан бошқа ҳеч ким ривоят қилганини билмаймиз. Осим ибн Умар ҳадисда ёдлаш жиҳатидан заиф саналади. Илм аҳли баччабоз (луътий)нинг ҳади (жазоси) ҳақида ихтилоф қилишган. Улардан баъзилари унга, уйланган бўладими ёки уйланмаганми, тошбўрон (жазоси бор) деб кўришган; бу Молик, Шофиий, Аҳмад ва Ишоқнинг сўзидир. Тобеъинлар фуқаҳоларидан баъзи илм аҳли — улар орасида Ҳасан Басрий, Иброҳим Нахаий, Ато ибн Абу Рабоҳ ва бошқалар — баччабознинг ҳади зино қилувчининг ҳадига (ўхшаш)дир, деганлар; бу Саврий ҳамда Куфа аҳлининг сўзидир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَافِعٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي فُدَيْكٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ بْنِ إِسْمَاعِيلَ بْنِ أَبِي حَبِيبَةَ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ الْحُصَيْنِ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا قَالَ الرَّجُلُ لِلرَّجُلِ يَا يَهُودِيُّ فَاضْرِبُوهُ عِشْرِينَ وَإِذَا قَالَ يَا مُخَنَّثُ فَاضْرِبُوهُ عِشْرِينَ وَمَنْ وَقَعَ عَلَى ذَاتِ مَحْرَمٍ فَاقْتُلُوهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ هَذَا الْوَجْهِ ‏.‏ وَإِبْرَاهِيمُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ يُضَعَّفُ فِي الْحَدِيثِ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَصْحَابِنَا قَالُوا مَنْ أَتَى ذَاتَ مَحْرَمٍ وَهُوَ يَعْلَمُ فَعَلَيْهِ الْقَتْلُ ‏.‏ وَقَالَ أَحْمَدُ مَنْ تَزَوَّجَ أُمَّهُ قُتِلَ ‏.‏ وَقَالَ إِسْحَاقُ مَنْ وَقَعَ عَلَى ذَاتِ مَحْرَمٍ قُتِلَ ‏.‏ - وَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ رَوَاهُ الْبَرَاءُ بْنُ عَازِبٍ وَقُرَّةُ بْنُ إِيَاسٍ الْمُزَنِيُّ أَنَّ رَجُلاً تَزَوَّجَ امْرَأَةَ أَبِيهِ فَأَمَرَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِقَتْلِهِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladi: U zot: «Bir kishi boshqa kishiga ‹Ey yahudiy› desa, uni yigirma (darra) uringlar; ‹Ey muxannas (xotinsifat)› desa, uni yigirma (darra) uringlar; kim mahrami boʻlgan ayolga qoʻshilsa, uni oʻldiringlar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadisni biz faqat shu yoʻl bilangina bilamiz. Ibrohim ibn Ismoil hadisda zaif sanaladi. Bunga koʻra bizning ashoblarimizning ameli boʻlgan, ular: «Kim mahrami boʻlgan ayolga bilib turib yaqinlik qilsa, unga oʻldirish (joriy etiladi)», deganlar. Ahmad: «Kim onasiga uylansa, oʻldiriladi», degan. Ishoq: «Kim mahrami boʻlgan ayolga qoʻshilsa, oʻldiriladi», degan. Bu (hadis) Paygʻambar ﷺdan bir necha yoʻl bilan ham rivoyat qilingan; uni Baro ibn Ozib va Qurra ibn Iyos al-Muzaniy rivoyat qilishganki, bir kishi otasining xotiniga uylangan edi, shunda Paygʻambar ﷺ uni oʻldirishga buyurdilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилади: У зот: «Бир киши бошқа кишига ‹Эй яҳудий› деса, уни йигирма (дарра) уринглар; ‹Эй муханнас (хотинсифат)› деса, уни йигирма (дарра) уринглар; ким маҳрами бўлган аёлга қўшилса, уни ўлдиринглар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадисни биз фақат шу йўл билангина биламиз. Иброҳим ибн Исмоил ҳадисда заиф саналади. Бунга кўра бизнинг ашобларимизнинг амели бўлган, улар: «Ким маҳрами бўлган аёлга билиб туриб яқинлик қилса, унга ўлдириш (жорий этилади)», деганлар. Аҳмад: «Ким онасига уйланса, ўлдирилади», деган. Ишоқ: «Ким маҳрами бўлган аёлга қўшилса, ўлдирилади», деган. Бу (ҳадис) Пайғамбар ﷺдан бир неча йўл билан ҳам ривоят қилинган; уни Баро ибн Озиб ва Қурра ибн Иёс ал-Музаний ривоят қилишганки, бир киши отасининг хотинига уйланган эди, шунда Пайғамбар ﷺ уни ўлдиришга буюрдилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الأَعْلَى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنِ الثَّوْرِيِّ، عَنْ سِمَاكٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يُتَّخَذَ شَيْءٌ فِيهِ الرُّوحُ غَرَضًا ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Rasululloh ﷺ jonli narsani (otish uchun) nishon qilib olishdan qaytardilar», dedi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan sahihdir. Ahli ilmning amali shunga koʻradir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Расулуллоҳ ﷺ жонли нарсани (отиш учун) нишон қилиб олишдан қайтардилар», деди. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан саҳиҳдир. Аҳли илмнинг амали шунга кўрадир.

حَدَّثَنَا أَبُو عَمَّارٍ الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ، حَدَّثَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، عَنِ الْحُسَيْنِ بْنِ وَاقِدٍ، عَنْ عِلْبَاءَ بْنِ أَحْمَرَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي سَفَرٍ فَحَضَرَ الأَضْحَى فَاشْتَرَكْنَا فِي الْبَقَرَةِ سَبْعَةً وَفِي الْبَعِيرِ عَشَرَةً ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي الأَسْوَدِ السُّلَمِيِّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ وَأَبِي أَيُّوبَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ الْفَضْلِ بْنِ مُوسَى ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, u: «Biz Rasululloh ﷺ bilan bir safarda edik, Qurbonlik (kuni) yetib keldi. Shunda biz bir mol (sigir)da yetti kishi, bir tuyada oʻn kishi sherik boʻldik», dedi. Abu Iso aytdi: Bu bobda Abul-Asvad as-Sulamiyning otasidan, uning bobosidan (rivoyat qilgani) va Abu Ayyubdan ham (hadis) bor. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi hasan gʻaribdir; uni faqat Fazl ibn Musoning hadisidan bilamiz.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, у: «Биз Расулуллоҳ ﷺ билан бир сафарда эдик, Қурбонлик (куни) етиб келди. Шунда биз бир мол (сигир)да етти киши, бир туяда ўн киши шерик бўлдик», деди. Абу Исо айтди: Бу бобда Абул-Асвад ас-Суламийнинг отасидан, унинг бобосидан (ривоят қилгани) ва Абу Айюбдан ҳам (ҳадис) бор. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан ғарибдир; уни фақат Фазл ибн Мусонинг ҳадисидан биламиз.

حَدَّثَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي الزِّنَادِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ عَيَّاشِ بْنِ أَبِي رَبِيعَةَ، عَنْ حَكِيمِ بْنِ حَكِيمٍ، وَهُوَ ابْنُ عَبَّادِ بْنِ حُنَيْفٍ أَخْبَرَنِي نَافِعُ بْنُ جُبَيْرِ بْنِ مُطْعِمٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي ابْنُ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَمَّنِي جِبْرِيلُ عَلَيْهِ السَّلاَمُ عِنْدَ الْبَيْتِ مَرَّتَيْنِ فَصَلَّى الظُّهْرَ فِي الأُولَى مِنْهُمَا حِينَ كَانَ الْفَىْءُ مِثْلَ الشِّرَاكِ ثُمَّ صَلَّى الْعَصْرَ حِينَ كَانَ كُلُّ شَيْءٍ مِثْلَ ظِلِّهِ ثُمَّ صَلَّى الْمَغْرِبَ حِينَ وَجَبَتِ الشَّمْسُ وَأَفْطَرَ الصَّائِمُ ثُمَّ صَلَّى الْعِشَاءَ حِينَ غَابَ الشَّفَقُ ثُمَّ صَلَّى الْفَجْرَ حِينَ بَرَقَ الْفَجْرُ وَحَرُمَ الطَّعَامُ عَلَى الصَّائِمِ ‏.‏ وَصَلَّى الْمَرَّةَ الثَّانِيَةَ الظُّهْرَ حِينَ كَانَ ظِلُّ كُلِّ شَيْءٍ مِثْلَهُ لِوَقْتِ الْعَصْرِ بِالأَمْسِ ثُمَّ صَلَّى الْعَصْرَ حِينَ كَانَ ظِلُّ كُلِّ شَيْءٍ مِثْلَيْهِ ثُمَّ صَلَّى الْمَغْرِبَ لِوَقْتِهِ الأَوَّلِ ثُمَّ صَلَّى الْعِشَاءَ الآخِرَةَ حِينَ ذَهَبَ ثُلُثُ اللَّيْلِ ثُمَّ صَلَّى الصُّبْحَ حِينَ أَسْفَرَتِ الأَرْضُ ثُمَّ الْتَفَتَ إِلَىَّ جِبْرِيلُ فَقَالَ يَا مُحَمَّدُ هَذَا وَقْتُ الأَنْبِيَاءِ مِنْ قَبْلِكَ ‏.‏ وَالْوَقْتُ فِيمَا بَيْنَ هَذَيْنِ الْوَقْتَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ وَبُرَيْدَةَ وَأَبِي مُوسَى وَأَبِي مَسْعُودٍ الأَنْصَارِيِّ وَأَبِي سَعِيدٍ وَجَابِرٍ وَعَمْرِو بْنِ حَزْمٍ وَالْبَرَاءِ وَأَنَسٍ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qiladiki, u zot: «Jibril (alayhissalom) menga Baytullohning yonida ikki marta imom boʻldi. Birinchi marta peshinni soya tasma misoli boʻlganda oʻqidi, soʻng asrni har bir narsaning soyasi oʻzi bilan teng boʻlganda oʻqidi, soʻng shomni quyosh botganda va roʻzador iftor qiladigan vaqtda oʻqidi, soʻng xuftonni shafaq gʻoyib boʻlganda oʻqidi, soʻng bomdodni tong yorishganda va roʻzadorga taom harom boʻlgan vaqtda oʻqidi. Ikkinchi marta esa peshinni har bir narsaning soyasi oʻzi bilan teng boʻlganda — kechagi asrning vaqtida oʻqidi, soʻng asrni har bir narsaning soyasi oʻzidan ikki barobar boʻlganda oʻqidi, soʻng shomni avvalgi vaqtida oʻqidi, soʻng xuftonni kechaning uchdan biri oʻtganda oʻqidi, soʻng bomdodni yer yorishib ravshanlashganda oʻqidi. Soʻng Jibril menga yuzlanib: ‹Ey Muhammad, bu sendan oldingi paygʻambarlarning vaqtidir, vaqt esa mana shu ikki vaqt orasidadir›, dedi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu bobda Abu Hurayra, Burayda, Abu Muso, Abu Masʼud al-Ansoriy, Abu Said, Jobir, Amr ibn Hazm, Baro va Anasdan ham (rivoyatlar) bor.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) Пайғамбар ﷺдан ривоят қиладики, у зот: «Жибрил (алайҳиссалом) менга Байтуллоҳнинг ёнида икки марта имом бўлди. Биринчи марта пешинни соя тасма мисоли бўлганда ўқиди, сўнг асрни ҳар бир нарсанинг сояси ўзи билан тенг бўлганда ўқиди, сўнг шомни қуёш ботганда ва рўзадор ифтор қиладиган вақтда ўқиди, сўнг хуфтонни шафақ ғойиб бўлганда ўқиди, сўнг бомдодни тонг ёришганда ва рўзадорга таом ҳаром бўлган вақтда ўқиди. Иккинчи марта эса пешинни ҳар бир нарсанинг сояси ўзи билан тенг бўлганда — кечаги асрнинг вақтида ўқиди, сўнг асрни ҳар бир нарсанинг сояси ўзидан икки баробар бўлганда ўқиди, сўнг шомни аввалги вақтида ўқиди, сўнг хуфтонни кечанинг учдан бири ўтганда ўқиди, сўнг бомдодни ер ёришиб равшанлашганда ўқиди. Сўнг Жибрил менга юзланиб: ‹Эй Муҳаммад, бу сендан олдинги пайғамбарларнинг вақтидир, вақт эса мана шу икки вақт орасидадир›, деди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу бобда Абу Ҳурайра, Бурайда, Абу Мусо, Абу Масъуд ал-Ансорий, Абу Саид, Жобир, Амр ибн Ҳазм, Баро ва Анасдан ҳам (ривоятлар) бор.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، أَخْبَرَنَا مَنْصُورٌ، وَهُوَ ابْنُ زَاذَانَ عَنْ قَتَادَةَ، قَالَ أَخْبَرَنَا أَبُو الْعَالِيَةِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ سَمِعْتُ غَيْرَ، وَاحِدٍ، مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَكَانَ مِنْ أَحَبِّهِمْ إِلَىَّ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنِ الصَّلاَةِ بَعْدَ الْفَجْرِ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ وَعَنِ الصَّلاَةِ بَعْدَ الْعَصْرِ حَتَّى تَغْرُبَ الشَّمْسُ ‏.‏ قَالَ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَلِيٍّ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَأَبِي سَعِيدٍ وَعُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ عُمَرَ وَسَمُرَةَ بْنِ جُنْدَبٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو وَمُعَاذِ بْنِ عَفْرَاءَ وَالصُّنَابِحِيِّ وَلَمْ يَسْمَعْ مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَسَلَمَةَ بْنِ الأَكْوَعِ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَعَائِشَةَ وَكَعْبِ بْنِ مُرَّةَ وَأَبِي أُمَامَةَ وَعَمْرِو بْنِ عَبَسَةَ وَيَعْلَى بْنِ أُمَيَّةَ وَمُعَاوِيَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْ عُمَرَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيحٌ ‏.‏ وَهُوَ قَوْلُ أَكْثَرِ الْفُقَهَاءِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ بَعْدَهُمْ أَنَّهُمْ كَرِهُوا الصَّلاَةَ بَعْدَ صَلاَةِ الصُّبْحِ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ وَبَعْدَ صَلاَةِ الْعَصْرِ حَتَّى تَغْرُبَ الشَّمْسُ وَأَمَّا الصَّلَوَاتُ الْفَوَائِتُ فَلاَ بَأْسَ أَنْ تُقْضَى بَعْدَ الْعَصْرِ وَبَعْدَ الصُّبْحِ ‏.‏ قَالَ عَلِيُّ بْنُ الْمَدِينِيِّ قَالَ يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ قَالَ شُعْبَةُ لَمْ يَسْمَعْ قَتَادَةُ مِنْ أَبِي الْعَالِيَةِ إِلاَّ ثَلاَثَةَ أَشْيَاءَ حَدِيثَ عُمَرَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنِ الصَّلاَةِ بَعْدَ الْعَصْرِ حَتَّى تَغْرُبَ الشَّمْسُ وَبَعْدَ الصُّبْحِ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ وَحَدِيثَ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لا يَنْبَغِي لأَحَدٍ أَنْ يَقُولَ أَنَا خَيْرٌ مِنْ يُونُسَ بْنِ مَتَّى ‏"‏ ‏.‏ وَحَدِيثَ عَلِيٍّ ‏"‏ الْقُضَاةُ ثَلاَثَةٌ ‏"‏ ‏.‏

Ahmad ibn Maniʼ bizga hadis aytdi: Hushaym bizga hadis aytdi: Mansur — u Ibn Zozon — bizga xabar berdi, u Qatodadan rivoyat qildi. U aytdi: Abul-Oliya bizga xabar berdi, u Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qildi. U aytdi: Men Nabiy ﷺning ashoblaridan birortadan koʻprogʻidan eshitdim — ular orasida Umar ibn al-Xattob ham bor edi, u menga ulardan eng suyuklisi edi — Rasululloh ﷺ bomdoddan keyin quyosh chiqquncha namoz oʻqishdan va asrdan keyin quyosh botguncha namoz oʻqishdan qaytarganlar. U aytdi: Bu bobda Ali, Ibn Masʼud, Abu Said, Uqba ibn Omir, Abu Hurayra, Ibn Umar, Samura ibn Jundub, Abdulloh ibn Amr, Muoz ibn Afro, Sunobihiy — u Nabiy ﷺdan eshitmagan — Salama ibn al-Akvaʼ, Zayd ibn Sobit, Oisha, Kaʼb ibn Murra, Abu Umoma, Amr ibn Abasa, Yaʼlo ibn Umayya va Muoviyadan ham rivoyat bor. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning Umardan qilgan hadisi hasan sahih hadisdir. Bu Nabiy ﷺning ashoblaridan va ulardan keyingilardan boʻlgan koʻpchilik fuqaholarning soʻzidir; ular bomdod namozidan keyin quyosh chiqquncha va asr namozidan keyin quyosh botguncha namoz oʻqishni makruh sanaganlar. Qazo namozlarga kelsak, ularni asrdan keyin va bomdoddan keyin oʻqishda zarar yoʻq. Ali ibn al-Madiniy aytdi: Yahyo ibn Said aytdi: Shuʼba aytdi: Qatoda Abul-Oliyadan faqat uchta narsani eshitgan: Umarning hadisini — Nabiy ﷺ asrdan keyin quyosh botguncha va bomdoddan keyin quyosh chiqquncha namoz oʻqishdan qaytarganlari; Ibn Abbosning Nabiy ﷺdan qilgan hadisini — u zot: «Hech kimga ‹Men Yunus ibn Mattodan yaxshiroqman› deyish loyiq emas», deganlari; va Alining «Qozilar uchtadir» hadisini.Аҳмад ибн Маниъ бизга ҳадис айтди: Ҳушайм бизга ҳадис айтди: Мансур — у Ибн Зозон — бизга хабар берди, у Қатодадан ривоят қилди. У айтди: Абул-Олия бизга хабар берди, у Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилди. У айтди: Мен Набий ﷺнинг ашобларидан бирортадан кўпроғидан эшитдим — улар орасида Умар ибн ал-Хаттоб ҳам бор эди, у менга улардан энг суюклиси эди — Расулуллоҳ ﷺ бомдоддан кейин қуёш чиққунча намоз ўқишдан ва асрдан кейин қуёш ботгунча намоз ўқишдан қайтарганлар. У айтди: Бу бобда Али, Ибн Масъуд, Абу Саид, Уқба ибн Омир, Абу Ҳурайра, Ибн Умар, Самура ибн Жундуб, Абдуллоҳ ибн Амр, Муоз ибн Афро, Сунобиҳий — у Набий ﷺдан эшитмаган — Салама ибн ал-Акваъ, Зайд ибн Собит, Оиша, Каъб ибн Мурра, Абу Умома, Амр ибн Абаса, Яъло ибн Умайя ва Муовиядан ҳам ривоят бор. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг Умардан қилган ҳадиси ҳасан саҳиҳ ҳадисдир. Бу Набий ﷺнинг ашобларидан ва улардан кейингилардан бўлган кўпчилик фуқаҳоларнинг сўзидир; улар бомдод намозидан кейин қуёш чиққунча ва аср намозидан кейин қуёш ботгунча намоз ўқишни макруҳ санаганлар. Қазо намозларга келсак, уларни асрдан кейин ва бомдоддан кейин ўқишда зарар йўқ. Али ибн ал-Мадиний айтди: Яҳё ибн Саид айтди: Шуъба айтди: Қатода Абул-Олиядан фақат учта нарсани эшитган: Умарнинг ҳадисини — Набий ﷺ асрдан кейин қуёш ботгунча ва бомдоддан кейин қуёш чиққунча намоз ўқишдан қайтарганлари; Ибн Аббоснинг Набий ﷺдан қилган ҳадисини — у зот: «Ҳеч кимга ‹Мен Юнус ибн Маттодан яхшироқман› дейиш лойиқ эмас», деганлари; ва Алининг «Қозилар учтадир» ҳадисини.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ إِنَّمَا صَلَّى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم الرَّكْعَتَيْنِ بَعْدَ الْعَصْرِ لأَنَّهُ أَتَاهُ مَالٌ فَشَغَلَهُ عَنِ الرَّكْعَتَيْنِ بَعْدَ الظُّهْرِ فَصَلاَّهُمَا بَعْدَ الْعَصْرِ ثُمَّ لَمْ يَعُدْ لَهُمَا ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ عَائِشَةَ وَأُمِّ سَلَمَةَ وَمَيْمُونَةَ وَأَبِي مُوسَى ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ حَدِيثٌ حَسَنٌ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى غَيْرُ وَاحِدٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ صَلَّى بَعْدَ الْعَصْرِ رَكْعَتَيْنِ ‏.‏ وَهَذَا خِلاَفُ مَا رُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُ نَهَى عَنِ الصَّلاَةِ بَعْدَ الْعَصْرِ حَتَّى تَغْرُبَ الشَّمْسُ ‏"‏ ‏.‏ وَحَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ أَصَحُّ حَيْثُ قَالَ لَمْ يَعُدْ لَهُمَا ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ نَحْوُ حَدِيثِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنْ عَائِشَةَ فِي هَذَا الْبَابِ رِوَايَاتٌ رُوِيَ عَنْهَا أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم مَا دَخَلَ عَلَيْهَا بَعْدَ الْعَصْرِ إِلاَّ صَلَّى رَكْعَتَيْنِ وَرُوِيَ عَنْهَا عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ نَهَى عَنِ الصَّلاَةِ بَعْدَ الْعَصْرِ حَتَّى تَغْرُبَ الشَّمْسُ وَبَعْدَ الصُّبْحِ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ ‏.‏ وَالَّذِي اجْتَمَعَ عَلَيْهِ أَكْثَرُ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى كَرَاهِيَةِ الصَّلاَةِ بَعْدَ الْعَصْرِ حَتَّى تَغْرُبَ الشَّمْسُ وَبَعْدَ الصُّبْحِ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ إِلاَّ مَا اسْتُثْنِيَ مِنْ ذَلِكَ مِثْلُ الصَّلاَةِ بِمَكَّةَ بَعْدَ الْعَصْرِ حَتَّى تَغْرُبَ الشَّمْسُ وَبَعْدَ الصُّبْحِ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ بَعْدَ الطَّوَافِ فَقَدْ رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم رُخْصَةٌ فِي ذَلِكَ ‏.‏ وَقَدْ قَالَ بِهِ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ بَعْدَهُمْ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَدْ كَرِهَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَمَنْ بَعْدَهُمُ الصَّلاَةَ بِمَكَّةَ أَيْضًا بَعْدَ الْعَصْرِ وَبَعْدَ الصُّبْحِ ‏.‏ وَبِهِ يَقُولُ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ وَمَالِكُ بْنُ أَنَسٍ وَبَعْضُ أَهْلِ الْكُوفَةِ ‏.‏

Qutayba bizga hadis aytdi: Jarir bizga hadis aytdi, u Ato ibn as-Soibdan, u Said ibn Jubayrdan, u Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qildi. U aytdi: Nabiy ﷺ asrdan keyin ikki rakʼat namoz oʻqiganlarining sababi shuki, u zotga mol kelib qoldi va u peshindan keyingi ikki rakʼatdan u zotni mashgʻul qildi. Shunda u zot ularni asrdan keyin oʻqidilar, soʻng ularni qaytarmadilar. Bu bobda Oisha, Ummu Salama, Maymuna va Abu Musodan ham rivoyat bor. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi hasan hadisdir. Nabiy ﷺdan u zotning asrdan keyin ikki rakʼat oʻqiganlari haqida birortadan koʻprogʻi rivoyat qilgan. Bu esa u zotdan rivoyat qilingan — asrdan keyin quyosh botguncha namoz oʻqishdan qaytarganlari — bilan ziddir. Ibn Abbosning hadisi — u «ularni qaytarmadilar» deganidagi — aniqroqdir. Zayd ibn Sobitdan ham Ibn Abbosning hadisiga oʻxshash rivoyat qilingan. Oishadan bu bobda rivoyatlar rivoyat qilingan: undan rivoyat qilinishicha, Nabiy ﷺ asrdan keyin uning huzuriga kirsalar, albatta ikki rakʼat oʻqir edilar; yana undan, u Ummu Salamadan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilishicha, u zot asrdan keyin quyosh botguncha va bomdoddan keyin quyosh chiqquncha namoz oʻqishdan qaytarganlar. Koʻpchilik ilm ahli ittifoq qilgan narsa — asrdan keyin quyosh botguncha va bomdoddan keyin quyosh chiqquncha namoz oʻqishning makruhligidir, faqat shundan istisno qilinganlar bundan mustasno; masalan, Makkada asrdan keyin quyosh botguncha va bomdoddan keyin quyosh chiqquncha tavofdan soʻng namoz oʻqish — Nabiy ﷺdan bunda ruxsat rivoyat qilingan. Nabiy ﷺning ashoblaridan va ulardan keyingilardan boʻlgan bir qavm ilm ahli shu fikrni aytganlar. Shofeiy, Ahmad va Ishoq ham shuni aytadilar. Nabiy ﷺning ashoblaridan va ulardan keyingilardan boʻlgan bir qavm ilm ahli esa Makkada ham asrdan keyin va bomdoddan keyin namoz oʻqishni makruh sanaganlar. Sufyon as-Savriy, Molik ibn Anas va baʼzi Kufa ahli shuni aytadilar.Қутайба бизга ҳадис айтди: Жарир бизга ҳадис айтди, у Ато ибн ас-Соибдан, у Саид ибн Жубайрдан, у Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилди. У айтди: Набий ﷺ асрдан кейин икки ракъат намоз ўқиганларининг сабаби шуки, у зотга мол келиб қолди ва у пешиндан кейинги икки ракъатдан у зотни машғул қилди. Шунда у зот уларни асрдан кейин ўқидилар, сўнг уларни қайтармадилар. Бу бобда Оиша, Умму Салама, Маймуна ва Абу Мусодан ҳам ривоят бор. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ҳасан ҳадисдир. Набий ﷺдан у зотнинг асрдан кейин икки ракъат ўқиганлари ҳақида бирортадан кўпроғи ривоят қилган. Бу эса у зотдан ривоят қилинган — асрдан кейин қуёш ботгунча намоз ўқишдан қайтарганлари — билан зиддир. Ибн Аббоснинг ҳадиси — у «уларни қайтармадилар» деганидаги — аниқроқдир. Зайд ибн Собитдан ҳам Ибн Аббоснинг ҳадисига ўхшаш ривоят қилинган. Оишадан бу бобда ривоятлар ривоят қилинган: ундан ривоят қилинишича, Набий ﷺ асрдан кейин унинг ҳузурига кирсалар, албатта икки ракъат ўқир эдилар; яна ундан, у Умму Саламадан, у Набий ﷺдан ривоят қилишича, у зот асрдан кейин қуёш ботгунча ва бомдоддан кейин қуёш чиққунча намоз ўқишдан қайтарганлар. Кўпчилик илм аҳли иттифоқ қилган нарса — асрдан кейин қуёш ботгунча ва бомдоддан кейин қуёш чиққунча намоз ўқишнинг макруҳлигидир, фақат шундан истисно қилинганлар бундан мустасно; масалан, Маккада асрдан кейин қуёш ботгунча ва бомдоддан кейин қуёш чиққунча тавофдан сўнг намоз ўқиш — Набий ﷺдан бунда рухсат ривоят қилинган. Набий ﷺнинг ашобларидан ва улардан кейингилардан бўлган бир қавм илм аҳли шу фикрни айтганлар. Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ ҳам шуни айтадилар. Набий ﷺнинг ашобларидан ва улардан кейингилардан бўлган бир қавм илм аҳли эса Маккада ҳам асрдан кейин ва бомдоддан кейин намоз ўқишни макруҳ санаганлар. Суфён ас-Саврий, Молик ибн Анас ва баъзи Куфа аҳли шуни айтадилар.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ جَمَعَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَيْنَ الظُّهْرِ وَالْعَصْرِ وَبَيْنَ الْمَغْرِبِ وَالْعِشَاءِ بِالْمَدِينَةِ مِنْ غَيْرِ خَوْفٍ وَلاَ مَطَرٍ ‏.‏ قَالَ فَقِيلَ لاِبْنِ عَبَّاسٍ مَا أَرَادَ بِذَلِكَ قَالَ أَرَادَ أَنْ لاَ يُحْرِجَ أُمَّتَهُ ‏.‏ وَفِي الْبَابِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ قَدْ رُوِيَ عَنْهُ مِنْ غَيْرِ وَجْهٍ رَوَاهُ جَابِرُ بْنُ زَيْدٍ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ شَقِيقٍ الْعُقَيْلِيُّ ‏.‏ وَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم غَيْرُ هَذَا ‏.‏

Hannod bizga hadis aytdi: Abu Muoviya bizga hadis aytdi, u Aʼmashdan, u Habib ibn Abu Sobitdan, u Said ibn Jubayrdan, u Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qildi. U aytdi: Rasululloh ﷺ Madinada qoʻrquv ham, yomgʻir ham boʻlmagan holda peshin bilan asrni hamda shom bilan xuftonni jamlab oʻqidilar. U aytdi: Ibn Abbosga: «Bu bilan nimani iroda qildilar?» deyildi. U: «Ummatini qiyinchilikka solmaslikni iroda qildilar», dedi. Bu bobda Abu Hurayradan ham rivoyat bor. Abu Iso aytdi: Ibn Abbosning hadisi undan bir necha yoʻl bilan rivoyat qilingan; uni Jobir ibn Zayd, Said ibn Jubayr va Abdulloh ibn Shaqiq al-Uqayliy rivoyat qilganlar. Ibn Abbosdan, u Nabiy ﷺdan bundan boshqasi ham rivoyat qilingan.Ҳаннод бизга ҳадис айтди: Абу Муовия бизга ҳадис айтди, у Аъмашдан, у Ҳабиб ибн Абу Собитдан, у Саид ибн Жубайрдан, у Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилди. У айтди: Расулуллоҳ ﷺ Мадинада қўрқув ҳам, ёмғир ҳам бўлмаган ҳолда пешин билан асрни ҳамда шом билан хуфтонни жамлаб ўқидилар. У айтди: Ибн Аббосга: «Бу билан нимани ирода қилдилар?» дейилди. У: «Умматини қийинчиликка солмасликни ирода қилдилар», деди. Бу бобда Абу Ҳурайрадан ҳам ривоят бор. Абу Исо айтди: Ибн Аббоснинг ҳадиси ундан бир неча йўл билан ривоят қилинган; уни Жобир ибн Зайд, Саид ибн Жубайр ва Абдуллоҳ ибн Шақиқ ал-Уқайлий ривоят қилганлар. Ибн Аббосдан, у Набий ﷺдан бундан бошқаси ҳам ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا أَبُو سَلَمَةَ، يَحْيَى بْنُ خَلَفٍ الْبَصْرِيُّ حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ حَنَشٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ جَمَعَ بَيْنَ الصَّلاَتَيْنِ مِنْ غَيْرِ عُذْرٍ فَقَدْ أَتَى بَابًا مِنْ أَبْوَابِ الْكَبَائِرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى وَحَنَشٌ هَذَا هُوَ أَبُو عَلِيٍّ الرَّحَبِيُّ وَهُوَ حُسَيْنُ بْنُ قَيْسٍ وَهُوَ ضَعِيفٌ عِنْدَ أَهْلِ الْحَدِيثِ ضَعَّفَهُ أَحْمَدُ وَغَيْرُهُ ‏.‏ وَالْعَمَلُ عَلَى هَذَا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنْ لاَ يَجْمَعَ بَيْنَ الصَّلاَتَيْنِ إِلاَّ فِي السَّفَرِ أَوْ بِعَرَفَةَ ‏.‏ وَرَخَّصَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ مِنَ التَّابِعِينَ فِي الْجَمْعِ بَيْنَ الصَّلاَتَيْنِ لِلْمَرِيضِ وَبِهِ يَقُولُ أَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ يَجْمَعُ بَيْنَ الصَّلاَتَيْنِ فِي الْمَطَرِ وَبِهِ يَقُولُ الشَّافِعِيُّ وَأَحْمَدُ وَإِسْحَاقُ ‏.‏ وَلَمْ يَرَ الشَّافِعِيُّ لِلْمَرِيضِ أَنْ يَجْمَعَ بَيْنَ الصَّلاَتَيْنِ ‏.‏

Abu Salama Yahyo ibn Xalaf al-Basriy bizga hadis aytdi: al-Muʼtamir ibn Sulaymon bizga hadis aytdi, u otasidan, u Hanashdan, u Ikrimadan, u Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qildiki, u zot: «Kim uzrsiz ikki namozni jamlab oʻqisa, kabira (katta) gunohlar eshiklaridan bir eshikka kelibdi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu Hanash — u Abu Ali ar-Rahabiydir, u Husayn ibn Qaysdir va u hadis ahli nazdida zaifdir; uni Ahmad va boshqalar zaif sanaganlar. Ilm ahli nazdida amal shunga muvofiqdirki, ikki namoz faqat safarda yoki Arafotda jamlanadi. Tobeinlardan baʼzi ilm ahli kasal kishi uchun ikki namozni jamlashda ruxsat berganlar; Ahmad va Ishoq shuni aytadilar. Baʼzi ilm ahli: «Yomgʻirda ikki namozni jamlaydi», dedilar; Shofeiy, Ahmad va Ishoq shuni aytadilar. Shofeiy kasal kishining ikki namozni jamlashini (joiz) koʻrmagan.Абу Салама Яҳё ибн Халаф ал-Басрий бизга ҳадис айтди: ал-Муътамир ибн Сулаймон бизга ҳадис айтди, у отасидан, у Ҳанашдан, у Икримадан, у Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан, у Набий ﷺдан ривоят қилдики, у зот: «Ким узрсиз икки намозни жамлаб ўқиса, кабира (катта) гуноҳлар эшикларидан бир эшикка келибди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу Ҳанаш — у Абу Али ар-Раҳабийдир, у Ҳусайн ибн Қайсдир ва у ҳадис аҳли наздида заифдир; уни Аҳмад ва бошқалар заиф санаганлар. Илм аҳли наздида амал шунга мувофиқдирки, икки намоз фақат сафарда ёки Арафотда жамланади. Тобеинлардан баъзи илм аҳли касал киши учун икки намозни жамлашда рухсат берганлар; Аҳмад ва Ишоқ шуни айтадилар. Баъзи илм аҳли: «Ёмғирда икки намозни жамлайди», дедилар; Шофеий, Аҳмад ва Ишоқ шуни айтадилар. Шофеий касал кишининг икки намозни жамлашини (жоиз) кўрмаган.