Abu Osim

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا هِشَامُ بْنُ يُوسُفَ، أَنَّ ابْنَ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَهُمْ قَالَ أَخْبَرَنِي يَعْلَى بْنُ مُسْلِمٍ، وَعَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، يَزِيدُ أَحَدُهُمَا عَلَى صَاحِبِهِ وَغَيْرَهُمَا قَدْ سَمِعْتُهُ يُحَدِّثُهُ عَنْ سَعِيدٍ قَالَ إِنَّا لَعِنْدَ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي بَيْتِهِ، إِذْ قَالَ سَلُونِي قُلْتُ أَىْ أَبَا عَبَّاسٍ ـ جَعَلَنِي اللَّهُ فِدَاكَ ـ بِالْكُوفَةِ رَجُلٌ قَاصٌّ يُقَالُ لَهُ نَوْفٌ، يَزْعُمُ أَنَّهُ لَيْسَ بِمُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ، أَمَّا عَمْرٌو فَقَالَ لِي قَالَ قَدْ كَذَبَ عَدُوُّ اللَّهِ، وَأَمَّا يَعْلَى فَقَالَ لِي قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ حَدَّثَنِي أُبَىُّ بْنُ كَعْبٍ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مُوسَى رَسُولُ اللَّهِ ـ عَلَيْهِ السَّلاَمُ ـ قَالَ ذَكَّرَ النَّاسَ يَوْمًا حَتَّى إِذَا فَاضَتِ الْعُيُونُ، وَرَقَّتِ الْقُلُوبُ وَلَّى، فَأَدْرَكَهُ رَجُلٌ، فَقَالَ أَىْ رَسُولَ اللَّهِ هَلْ فِي الأَرْضِ أَحَدٌ أَعْلَمُ مِنْكَ قَالَ لاَ، فَعَتَبَ عَلَيْهِ إِذْ لَمْ يَرُدَّ الْعِلْمَ إِلَى اللَّهِ قِيلَ بَلَى قَالَ أَىْ رَبِّ فَأَيْنَ قَالَ بِمَجْمَعِ الْبَحْرَيْنِ قَالَ أَىْ رَبِّ اجْعَلْ لِي عَلَمًا أَعْلَمُ ذَلِكَ بِهِ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ لِي عَمْرٌو قَالَ ‏"‏ حَيْثُ يُفَارِقُكَ الْحُوتُ ‏"‏‏.‏ وَقَالَ لِي يَعْلَى قَالَ ‏"‏ خُذْ نُونًا مَيِّتًا حَيْثُ يُنْفَخُ فِيهِ الرُّوحُ، فَأَخَذَ حُوتًا فَجَعَلَهُ فِي مِكْتَلٍ فَقَالَ لِفَتَاهُ لاَ أُكَلِّفُكَ إِلاَّ أَنْ تُخْبِرَنِي بِحَيْثُ يُفَارِقُكَ الْحُوتُ‏.‏ قَالَ مَا كَلَّفْتَ كَثِيرًا فَذَلِكَ قَوْلُهُ جَلَّ ذِكْرُهُ ‏[quran sura="18" aya_start="60" aya_end="60"]{‏وَإِذْ قَالَ مُوسَى لِفَتَاهُ‏}‏ يُوشَعَ بْنِ نُونٍ ـ لَيْسَتْ عَنْ سَعِيدٍ ـ قَالَ فَبَيْنَمَا هُوَ فِي ظِلِّ صَخْرَةٍ فِي مَكَانٍ ثَرْيَانَ، إِذْ تَضَرَّبَ الْحُوتُ، وَمُوسَى نَائِمٌ، فَقَالَ فَتَاهُ لاَ أُوقِظُهُ حَتَّى إِذَا اسْتَيْقَظَ نَسِيَ أَنْ يُخْبِرَهُ، وَتَضَرَّبَ الْحُوتُ، حَتَّى دَخَلَ الْبَحْرَ فَأَمْسَكَ اللَّهُ عَنْهُ جِرْيَةَ الْبَحْرِ حَتَّى كَأَنَّ أَثَرَهُ فِي حَجَرٍ ـ قَالَ لِي عَمْرٌو هَكَذَا كَأَنَّ أَثَرَهُ فِي حَجَرٍ، وَحَلَّقَ بَيْنَ إِبْهَامَيْهِ وَاللَّتَيْنِ تَلِيانِهِمَا ـ لَقَدْ لَقِينَا مِنْ سَفَرِنَا هَذَا نَصَبًا قَالَ قَدْ قَطَعَ اللَّهُ عَنْكَ النَّصَبَ ـ لَيْسَتْ هَذِهِ عَنْ سَعِيدٍ ـ أَخْبَرَهُ، فَرَجَعَا فَوَجَدَا خَضِرًا ـ قَالَ لِي عُثْمَانُ بْنُ أَبِي سُلَيْمَانَ ـ عَلَى طِنْفِسَةٍ خَضْرَاءَ عَلَى كَبِدِ الْبَحْرِ ـ قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ ـ مُسَجًّى بِثَوْبِهِ قَدْ جَعَلَ طَرَفَهُ تَحْتَ رِجْلَيْهِ، وَطَرَفَهُ تَحْتَ رَأْسِهِ، فَسَلَّمَ عَلَيْهِ مُوسَى، فَكَشَفَ عَنْ وَجْهِهِ، وَقَالَ هَلْ بِأَرْضِي مِنْ سَلاَمٍ مَنْ أَنْتَ قَالَ أَنَا مُوسَى‏.‏ قَالَ مُوسَى بَنِي إِسْرَائِيلَ قَالَ نَعَمْ‏.‏ قَالَ فَمَا شَأْنُكَ قَالَ جِئْتُ لِتُعَلِّمَنِي مِمَّا عُلِّمْتَ رَشَدًا‏.‏ قَالَ أَمَا يَكْفِيكَ أَنَّ التَّوْرَاةَ بِيَدَيْكَ، وَأَنَّ الْوَحْىَ يَأْتِيكَ، يَا مُوسَى إِنَّ لِي عِلْمًا لاَ يَنْبَغِي لَكَ أَنْ تَعْلَمَهُ وَإِنَّ لَكَ عِلْمًا لاَ يَنْبَغِي لِي أَنْ أَعْلَمَهُ، فَأَخَذَ طَائِرٌ بِمِنْقَارِهِ مِنَ الْبَحْرِ وَقَالَ وَاللَّهِ مَا عِلْمِي وَمَا عِلْمُكَ فِي جَنْبِ عِلْمِ اللَّهِ إِلاَّ كَمَا أَخَذَ هَذَا الطَّائِرُ بِمِنْقَارِهِ مِنَ الْبَحْرِ، حَتَّى إِذَا رَكِبَا فِي السَّفِينَةِ وَجَدَا مَعَابِرَ صِغَارًا تَحْمِلُ أَهْلَ هَذَا السَّاحِلِ إِلَى أَهْلِ هَذَا السَّاحِلِ الآخَرِ عَرَفُوهُ، فَقَالُوا عَبْدُ اللَّهِ الصَّالِحُ ـ قَالَ قُلْنَا لِسَعِيدٍ خَضِرٌ قَالَ نَعَمْ ـ لاَ نَحْمِلُهُ بِأَجْرٍ، فَخَرَقَهَا وَوَتَدَ فِيهَا وَتِدًا‏.‏ قَالَ مُوسَى أَخَرَقْتَهَا لِتُغْرِقَ أَهْلَهَا لَقَدْ جِئْتَ شَيْئًا إِمْرًا ـ قَالَ مُجَاهِدٌ مُنْكَرًا ـ قَالَ أَلَمْ أَقُلْ إِنَّكَ لَنْ تَسْتَطِيعَ مَعِي صَبْرًا كَانَتِ الأُولَى نِسْيَانًا وَالْوُسْطَى شَرْطًا وَالثَّالِثَةُ عَمْدًا قَالَ لاَ تُؤَاخِذْنِي بِمَا نَسِيتُ وَلاَ تُرْهِقْنِي مِنْ أَمْرِي عُسْرًا، لَقِيَا غُلاَمًا فَقَتَلَهُ ـ قَالَ يَعْلَى قَالَ سَعِيدٌ ـ وَجَدَ غِلْمَانًا يَلْعَبُونَ، فَأَخَذَ غُلاَمًا كَافِرًا ظَرِيفًا فَأَضْجَعَهُ، ثُمَّ ذَبَحَهُ بِالسِّكِّينِ‏.‏ قَالَ أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً بِغَيْرِ نَفْسٍ لَمْ تَعْمَلْ بِالْحِنْثِ ـ وَكَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ قَرَأَهَا زَكِيَّةً زَاكِيَةً مُسْلِمَةً كَقَوْلِكَ غُلاَمًا زَكِيًّا ـ فَانْطَلَقَا، فَوَجَدَا جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ فَأَقَامَهُ ـ قَالَ سَعِيدٌ بِيَدِهِ هَكَذَا ـ وَرَفَعَ يَدَهُ فَاسْتَقَامَ ـ قَالَ يَعْلَى ـ حَسِبْتُ أَنَّ سَعِيدًا قَالَ فَمَسَحَهُ بِيَدِهِ فَاسْتَقَامَ، لَوْ شِئْتَ لاَتَّخَذْتَ عَلَيْهِ أَجْرًا ـ قَالَ سَعِيدٌ أَجْرًا نَأْكُلُهُ ـ وَكَانَ وَرَاءَهُمْ، وَكَانَ أَمَامَهُمْ ـ قَرَأَهَا ابْنُ عَبَّاسٍ أَمَامَهُمْ مَلِكٌ ـ يَزْعُمُونَ عَنْ غَيْرِ سَعِيدٍ أَنَّهُ هُدَدُ بْنُ بُدَدٍ، وَالْغُلاَمُ الْمَقْتُولُ، اسْمُهُ يَزْعُمُونَ جَيْسُورٌ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْبًا، فَأَرَدْتُ إِذَا هِيَ مَرَّتْ بِهِ أَنْ يَدَعَهَا لِعَيْبِهَا، فَإِذَا جَاوَزُوا أَصْلَحُوهَا فَانْتَفَعُوا بِهَا وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ سَدُّوهَا بِقَارُورَةٍ وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ بِالْقَارِ، كَانَ أَبَوَاهُ مُؤْمِنَيْنِ، وَكَانَ كَافِرًا فَخَشِينَا أَنْ يُرْهِقَهُمَا طُغْيَانًا وَكُفْرًا، أَنْ يَحْمِلَهُمَا حُبُّهُ عَلَى أَنْ يُتَابِعَاهُ عَلَى دِينِهِ فَأَرَدْنَا أَنْ يُبَدِّلَهُمَا رَبُّهُمَا خَيْرًا مِنْهُ زَكَاةً لِقَوْلِهِ أَقَتَلْتَ نَفْسًا زَكِيَّةً وَأَقْرَبَ رُحْمًا هُمَا بِهِ أَرْحَمُ مِنْهُمَا بِالأَوَّلِ، الَّذِي قَتَلَ خَضِرٌ وَزَعَمَ غَيْرُ سَعِيدٍ أَنَّهُمَا أُبْدِلاَ جَارِيَةً، وأَمَّا دَاوُدُ بْنُ أَبِي عَاصِمٍ فَقَالَ عَنْ غَيْرِ وَاحِدٍ إِنَّهَا جَارِيَةٌ‏"‏‏.‏

(Saʼid ibn Jubayr aytdi:) Biz Ibn Abbosning uyida uning huzurida edik; u: «Mendan soʻranglar» dedi. Men: «Ey Abu Abbos — Alloh meni senga fido qilsin — Kufada Navf degan bir qissaxon kishi bor; u (Xizrning hamrohi Muso) Bani Isroil Musosi emas, deb daʼvo qilyapti», dedim. (Amr: «Ibn Abbos: ‹Allohning dushmani yolgʻon aytdi› dedi» dedi; Yaʼlo: «Ibn Abbos: ‹Menga Ubayy ibn Kaʼb soʻzlab berdi› dedi» dedi.) (Ubayy:) Rasululloh ﷺ: «Muso — Allohning Rasuli alayhissalom — bir kuni odamlarga vaʼz qildi, to koʻ zlar yoshlandi va qalblar yumshadi; soʻng (ketishga) yuzlandi. Bir kishi unga yetib: ‹Ey Allohning Rasuli, yer yuzida sendan bilimdonroq biror kishi bormi?› dedi. U: ‹Yoʻq› dedi. Shu sababli (Alloh) unga — ilmni Allohga (havola qilib) qaytarmagani uchun — eʼtirob qildi. ‹Yoʻq, (bor)› deyildi. (Muso): ‹Ey Robbim, qaerda?› dedi. (Alloh): ‹Ikki dengiz qoʻ shilgan joyda› dedi. (Muso): ‹Ey Robbim, men buni biladigan bir alomat (belgi) qilib ber› dedi.» (Amr: «(Alloh): ‹Baliq sendan ayrilgan joyda (deb)› dedi» dedi; Yaʼlo: «(Alloh): ‹Oʻ lik baliq olgin — qaerda unga ruh puflansa (tirilsa, oʻ sha joyda)› dedi» dedi.) «U bir baliq olib, uni savatga soldi va xizmatkoriga: ‹Baliq sendan ayrilgan joyni menga xabar berishdan boshqa (narsa) bilan seni qiynamayman› dedi. (Xizmatkor): ‹Koʻ p (narsa) yuklamading› dedi. Mana shu — Allohning ‹Va eslang, Muso oʻ z xizmatkori (Yushaʼ ibn Nun)ga (degan)› (Kahf surasi, 60) degan soʻzidir. Bir qoyaning soyasida — nam (hoʻ l) joyda — boʻ lganlarida, baliq qimirladi, Muso esa uyquda edi. Xizmatkori: ‹Uni uygʻ otmayman› dedi. (Muso) uygʻ onganida, (xizmatkor) unga (baliq haqida) xabar berishni unutdi. Baliq qimirlab, dengizga kirib ketdi. Alloh undan dengizning oqimini toʻ xtatdi, to uning izi toshda(gidek) (qoldi).» «(Muso): ‹Bu safarimizdan charchadik (mashaqqat koʻ rdik)› dedi. (Xizmatkor): ‹Alloh sendan charchoqni (allaqachon) kesdi (aritdi)› deb unga xabar berdi. Ikkalasi qaytdi va Xizrni — (Usmon ibn Abu Sulaymon: «dengiz qirgʻ ogʻ ida yashil bir gilam ustida») — kiyimiga oʻ ralgan holda topdi — (gilamning) bir uchini oyoqlari ostiga, bir uchini boshi ostiga qoʻ ygan edi. Muso unga salom berdi. U yuzini ochdi va: ‹Mening yerimda (qaerdan) salom? Sen kimsan?› dedi. (Muso): ‹Men Musoman› dedi. (Xizr): ‹Bani Isroil Musosimi?› dedi. (Muso): ‹Ha› dedi. (Xizr): ‹Ishing nima?› dedi. (Muso): ‹Senga — oʻ rgangan (ilm)ingdan menga toʻ gʻ ri yoʻl (ilm) oʻ rgatishing uchun — keldim› dedi. (Xizr): ‹Tavrot qoʻ lingda ekani va senga vahy kelayotgani senga kifoya emasmi? Ey Muso, menda bir ilm borki, uni sen bilishing lozim emas; senda (ham) bir ilm borki, uni men bilishim lozim emas› dedi. Soʻng bir qush tumshugʻ i bilan dengizdan (suv) oldi va (Xizr): ‹Allohga qasamki, mening ilmim va sening ilming Allohning ilmi yonida — faqat mana shu qush tumshugʻ i bilan dengizdan olganchalik (oz)dir› dedi.» «Ular kemaga minganlarida, kichik kemalar (qayiqlar)ni topdilar — ular bu sohil ahlini u (narigi) sohil ahliga olib oʻ tar edi. (Kema egalari) uni (Xizrni) tanib: ‹Allohning solih bandasi› dedi (biz Saʼidga: ‹Xizrmi?› dedik; u: ‹Ha› dedi) ‹uni haq(toʻ lov)siz olib oʻ tamiz› dedi. (Xizr) uni (kemani) teshdi va unga bir qoziq qoqdi. Muso: ‹Uni — ahlini gʻ arq qilish uchun — teshdingmi? Sen dahshatli bir ish qilding!› dedi (Mujohid: ‹munkar (yomon)› dedi). (Xizr): ‹Men: ‹Sen men bilan aslo sabr qilolmaysan› demaganmidim?› dedi.» — Birinchisi unutishdan, oʻ rtadagisi shart (qilishdan), uchinchisi qasdan edi. — «(Muso): ‹Unutgan (narsam) sababli meni tutma va ishimda menga qiyinchilik bilan toʻ qnashma› dedi. Ular bir bolani uchratdi va (Xizr) uni oʻ ldirdi.» (Yaʼlo, Saʼiddan: «(Xizr) oʻ ynab turgan bolalarni topdi va bir kofir, chiroyli bolani olib, uni yotqizdi, soʻng pichoq bilan boʻ gʻ izladi.») «(Muso): ‹Bir pok jonni — (boshqa) jon (evaziga) emas, qatl (gunohi) qilmagan (holda) — oʻ ldirdingmi?› dedi.» — Ibn Abbos uni ‹zakiyya› (yoki) ‹zokiya› — ‹musulmona› (deb) — ‹gʻ ulaman zakiyyan› deganingdek oʻqir edi. «Ikkalasi joʻnadi va qulab tushmoqchi boʻ lgan bir devorni topdi; (Xizr) uni tiklab qoʻ ydi — Saʼid: ‹qoʻ li bilan mana bunday (qildi)› dedi va qoʻ lini koʻ tardi — u (devor) toʻ gʻ ri (tik) boʻ ldi.» (Yaʼlo: «Saʼid: ‹uni qoʻ li bilan siladi, u toʻ gʻ ri boʻ ldi› dedi deb oʻylayman».) «(Muso): ‹Agar xohlasang, buning evaziga haq olgan boʻ lar eding› dedi» — Saʼid: «yeydigan haq (oziq)» dedi — «‹...Va ularning ortida (bir podshoh bor edi)›» — Ibn Abbos: ‹...ularning oldida bir podshoh bor edi› deb oʻqir edi. (Baʼzilar Saʼiddan boshqadan: ‹uning ismi Hudad ibn Budad edi; oʻ ldirilgan bolaning ismi — Jaysur edi› deb daʼvo qiladi.) ‹U — har bir kemani zoʻ rlik bilan tortib oluvchi podshoh edi; men — u (kema) undan oʻ tganida, uni nuqsoni sababli (podshoh) qoldirishini istadim; ular oʻ tib ketganlarida, uni tuzatib, undan foydalandilar› (deydi Xizr). Baʼzilar: ‹uni shisha (boʻ lak)i bilan berkitdi› deydi; baʼzilar: ‹qatron (smola) bilan› deydi. ‹Bolaning ota-onasi moʻmin edi, u esa kofir edi; biz — uning (ota-onaga boʻ lgan) muhabbati ularni oʻ z diniga ergashishga olib borishidan — ularga tugʻ yon va kufr (yuqtirishidan) qoʻ rqdik; shu sababli Robbi ularga — undan koʻ ra pokroq va rahmdil(roq) bir (farzand) almashtirishini istadik.› (Saʼiddan boshqalar: ‹ularga bir qiz almashtirildi› deb daʼvo qildi; Dovud ibn Abu Osim ham bir necha (rovi)dan: ‹u bir qiz edi› dedi.)»(Саъид ибн Жубайр айтди:) Биз Ибн Аббоснинг уйида унинг ҳузурида эдик; у: «Мендан сўранглар» деди. Мен: «Эй Абу Аббос — Аллоҳ мени сенга фидо қилсин — Куфада Навф деган бир қиссахон киши бор; у (Хизрнинг ҳамроҳи Мусо) Бани Исроил Мусоси эмас, деб даъво қиляпти», дедим. (Амр: «Ибн Аббос: ‹Аллоҳнинг душмани ёлғон айтди› деди» деди; Яъло: «Ибн Аббос: ‹Менга Убайй ибн Каъб сўзлаб берди› деди» деди.) (Убайй:) Расулуллоҳ ﷺ: «Мусо — Аллоҳнинг Расули алайҳиссалом — бир куни одамларга ваъз қилди, то кў злар ёшланди ва қалблар юмшади; сўнг (кетишга) юзланди. Бир киши унга етиб: ‹Эй Аллоҳнинг Расули, ер юзида сендан билимдонроқ бирор киши борми?› деди. У: ‹Йўқ› деди. Шу сабабли (Аллоҳ) унга — илмни Аллоҳга (ҳавола қилиб) қайтармагани учун — эътироб қилди. ‹Йўқ, (бор)› дейилди. (Мусо): ‹Эй Роббим, қаэрда?› деди. (Аллоҳ): ‹Икки денгиз қў шилган жойда› деди. (Мусо): ‹Эй Роббим, мен буни биладиган бир аломат (белги) қилиб бер› деди.» (Амр: «(Аллоҳ): ‹Балиқ сендан айрилган жойда (деб)› деди» деди; Яъло: «(Аллоҳ): ‹Ў лик балиқ олгин — қаэрда унга руҳ пуфланса (тирилса, ў ша жойда)› деди» деди.) «У бир балиқ олиб, уни саватга солди ва хизматкорига: ‹Балиқ сендан айрилган жойни менга хабар беришдан бошқа (нарса) билан сени қийнамайман› деди. (Хизматкор): ‹Кў п (нарса) юкламадинг› деди. Мана шу — Аллоҳнинг ‹Ва эсланг, Мусо ў з хизматкори (Юшаъ ибн Нун)га (деган)› (Каҳф сураси, 60) деган сўзидир. Бир қоянинг соясида — нам (ҳў л) жойда — бў лганларида, балиқ қимирлади, Мусо эса уйқуда эди. Хизматкори: ‹Уни уйғ отмайман› деди. (Мусо) уйғ онганида, (хизматкор) унга (балиқ ҳақида) хабар беришни унутди. Балиқ қимирлаб, денгизга кириб кетди. Аллоҳ ундан денгизнинг оқимини тў хтатди, то унинг изи тошда(гидек) (қолди).» «(Мусо): ‹Бу сафаримиздан чарчадик (машаққат кў рдик)› деди. (Хизматкор): ‹Аллоҳ сендан чарчоқни (аллақачон) кесди (аритди)› деб унга хабар берди. Иккаласи қайтди ва Хизрни — (Усмон ибн Абу Сулаймон: «денгиз қирғ оғ ида яшил бир гилам устида») — кийимига ў ралган ҳолда топди — (гиламнинг) бир учини оёқлари остига, бир учини боши остига қў йган эди. Мусо унга салом берди. У юзини очди ва: ‹Менинг еримда (қаэрдан) салом? Сен кимсан?› деди. (Мусо): ‹Мен Мусоман› деди. (Хизр): ‹Бани Исроил Мусосими?› деди. (Мусо): ‹Ҳа› деди. (Хизр): ‹Ишинг нима?› деди. (Мусо): ‹Сенга — ў рганган (илм)ингдан менга тў ғ ри йўл (илм) ў ргатишинг учун — келдим› деди. (Хизр): ‹Таврот қў лингда экани ва сенга ваҳй келаётгани сенга кифоя эмасми? Эй Мусо, менда бир илм борки, уни сен билишинг лозим эмас; сенда (ҳам) бир илм борки, уни мен билишим лозим эмас› деди. Сўнг бир қуш тумшуғ и билан денгиздан (сув) олди ва (Хизр): ‹Аллоҳга қасамки, менинг илмим ва сенинг илминг Аллоҳнинг илми ёнида — фақат мана шу қуш тумшуғ и билан денгиздан олганчалик (оз)дир› деди.» «Улар кемага минганларида, кичик кемалар (қайиқлар)ни топдилар — улар бу соҳил аҳлини у (нариги) соҳил аҳлига олиб ў тар эди. (Кема эгалари) уни (Хизрни) таниб: ‹Аллоҳнинг солиҳ бандаси› деди (биз Саъидга: ‹Хизрми?› дедик; у: ‹Ҳа› деди) ‹уни ҳақ(тў лов)сиз олиб ў тамиз› деди. (Хизр) уни (кемани) тешди ва унга бир қозиқ қоқди. Мусо: ‹Уни — аҳлини ғ арқ қилиш учун — тешдингми? Сен даҳшатли бир иш қилдинг!› деди (Мужоҳид: ‹мункар (ёмон)› деди). (Хизр): ‹Мен: ‹Сен мен билан асло сабр қилолмайсан› демаганмидим?› деди.» — Биринчиси унутишдан, ў ртадагиси шарт (қилишдан), учинчиси қасдан эди. — «(Мусо): ‹Унутган (нарсам) сабабли мени тутма ва ишимда менга қийинчилик билан тў қнашма› деди. Улар бир болани учратди ва (Хизр) уни ў лдирди.» (Яъло, Саъиддан: «(Хизр) ў йнаб турган болаларни топди ва бир кофир, чиройли болани олиб, уни ётқизди, сўнг пичоқ билан бў ғ излади.») «(Мусо): ‹Бир пок жонни — (бошқа) жон (эвазига) эмас, қатл (гуноҳи) қилмаган (ҳолда) — ў лдирдингми?› деди.» — Ибн Аббос уни ‹закийя› (ёки) ‹зокия› — ‹мусулмона› (деб) — ‹ғ уламан закийян› деганингдек ўқир эди. «Иккаласи жўнади ва қулаб тушмоқчи бў лган бир деворни топди; (Хизр) уни тиклаб қў йди — Саъид: ‹қў ли билан мана бундай (қилди)› деди ва қў лини кў тарди — у (девор) тў ғ ри (тик) бў лди.» (Яъло: «Саъид: ‹уни қў ли билан силади, у тў ғ ри бў лди› деди деб ўйлайман».) «(Мусо): ‹Агар хоҳласанг, бунинг эвазига ҳақ олган бў лар эдинг› деди» — Саъид: «ейдиган ҳақ (озиқ)» деди — «‹...Ва уларнинг ортида (бир подшоҳ бор эди)›» — Ибн Аббос: ‹...уларнинг олдида бир подшоҳ бор эди› деб ўқир эди. (Баъзилар Саъиддан бошқадан: ‹унинг исми Ҳудад ибн Будад эди; ў лдирилган боланинг исми — Жайсур эди› деб даъво қилади.) ‹У — ҳар бир кемани зў рлик билан тортиб олувчи подшоҳ эди; мен — у (кема) ундан ў тганида, уни нуқсони сабабли (подшоҳ) қолдиришини истадим; улар ў тиб кетганларида, уни тузатиб, ундан фойдаландилар› (дейди Хизр). Баъзилар: ‹уни шиша (бў лак)и билан беркитди› дейди; баъзилар: ‹қатрон (смола) билан› дейди. ‹Боланинг ота-онаси мўмин эди, у эса кофир эди; биз — унинг (ота-онага бў лган) муҳаббати уларни ў з динига эргашишга олиб боришидан — уларга туғ ён ва куфр (юқтиришидан) қў рқдик; шу сабабли Робби уларга — ундан кў ра покроқ ва раҳмдил(роқ) бир (фарзанд) алмаштиришини истадик.› (Саъиддан бошқалар: ‹уларга бир қиз алмаштирилди› деб даъво қилди; Довуд ибн Абу Осим ҳам бир неча (рови)дан: ‹у бир қиз эди› деди.)»

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى الرَّازِيُّ، أَخْبَرَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، عَنْ ثَوْرٍ، عَنِ الْحُصَيْنِ الْحُبْرَانِيِّ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنِ اكْتَحَلَ فَلْيُوتِرْ مَنْ فَعَلَ فَقَدْ أَحْسَنَ وَمَنْ لاَ فَلاَ حَرَجَ وَمَنِ اسْتَجْمَرَ فَلْيُوتِرْ مَنْ فَعَلَ فَقَدْ أَحْسَنَ وَمَنْ لاَ فَلاَ حَرَجَ وَمَنْ أَكَلَ فَمَا تَخَلَّلَ فَلْيَلْفِظْ وَمَا لاَكَ بِلِسَانِهِ فَلْيَبْتَلِعْ مَنْ فَعَلَ فَقَدْ أَحْسَنَ وَمَنْ لاَ فَلاَ حَرَجَ وَمَنْ أَتَى الْغَائِطَ فَلْيَسْتَتِرْ فَإِنْ لَمْ يَجِدْ إِلاَّ أَنْ يَجْمَعَ كَثِيبًا مِنْ رَمْلٍ فَلْيَسْتَدْبِرْهُ فَإِنَّ الشَّيْطَانَ يَلْعَبُ بِمَقَاعِدِ بَنِي آدَمَ مَنْ فَعَلَ فَقَدْ أَحْسَنَ وَمَنْ لاَ فَلاَ حَرَجَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ أَبُو عَاصِمٍ عَنْ ثَوْرٍ قَالَ حُصَيْنٌ الْحِمْيَرِيُّ وَرَوَاهُ عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ الصَّبَّاحِ عَنْ ثَوْرٍ فَقَالَ أَبُو سَعِيدٍ الْخَيْرُ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ أَبُو سَعِيدٍ الْخَيْرُ هُوَ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Kim surma (koʻzga) tortsa, toq (son) qilsin — kim shunday qilsa, yaxshi qilibdi; kim qilmasa, zarari yoʻq. Kim (toshlar bilan) istinjo qilsa, toq qilsin — kim shunday qilsa, yaxshi qilibdi; kim qilmasa, zarari yoʻq. Kim (biror narsa) yesa, tish kovlaganda chiqqan (qoldiq)ni tashlasin, tili bilan (chaynalib) qolganini esa yutsin — kim shunday qilsa, yaxshi qilibdi; kim qilmasa, zarari yoʻq. Kim hojatxonaga borsa, (oʻzini) toʻssin; agar (toʻsiq topa olmay) faqat qum uyumini toʻplay olsa, unga orqasini oʻgirsin — chunki shayton odam bolasining orqa (hojat) joylari bilan oʻynaydi; kim shunday qilsa, yaxshi qilibdi; kim qilmasa, zarari yoʻq», — dedilar. Abu Dovud aytdi: Buni Abu Osim Savrdan rivoyat qilib, (roviyni) «Husayn al-Himyariy» degan; Abdulmalik ibn Sabboh esa Savrdan rivoyat qilib, «Abu Said al-Xayr» degan. Abu Dovud aytdi: Abu Said al-Xayr — Paygʻambar ﷺ ning sahobalaridandir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Ким сурма (кўзга) тортса, тоқ (сон) қилсин — ким шундай қилса, яхши қилибди; ким қилмаса, зарари йўқ. Ким (тошлар билан) истинжо қилса, тоқ қилсин — ким шундай қилса, яхши қилибди; ким қилмаса, зарари йўқ. Ким (бирор нарса) еса, тиш ковлаганда чиққан (қолдиқ)ни ташласин, тили билан (чайналиб) қолганини эса ютсин — ким шундай қилса, яхши қилибди; ким қилмаса, зарари йўқ. Ким ҳожатхонага борса, (ўзини) тўссин; агар (тўсиқ топа олмай) фақат қум уюмини тўплай олса, унга орқасини ўгирсин — чунки шайтон одам боласининг орқа (ҳожат) жойлари билан ўйнайди; ким шундай қилса, яхши қилибди; ким қилмаса, зарари йўқ», — дедилар. Абу Довуд айтди: Буни Абу Осим Саврдан ривоят қилиб, (ровийни) «Ҳусайн ал-Ҳимярий» деган; Абдулмалик ибн Саббоҳ эса Саврдан ривоят қилиб, «Абу Саид ал-Хайр» деган. Абу Довуд айтди: Абу Саид ал-Хайр — Пайғамбар ﷺ нинг саҳобаларидандир.

حَدَّثَنَا هَنَّادُ بْنُ السَّرِيِّ، وَأَبُو عَاصِمِ بْنِ جَوَّاسٍ الْحَنَفِيُّ عَنْ أَبِي الأَحْوَصِ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ طَلْحَةَ الْيَامِيِّ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْسَجَةَ، عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَتَخَلَّلُ الصَّفَّ مِنْ نَاحِيَةٍ إِلَى نَاحِيَةٍ يَمْسَحُ صُدُورَنَا وَمَنَاكِبَنَا وَيَقُولُ ‏"‏ لاَ تَخْتَلِفُوا فَتَخْتَلِفَ قُلُوبُكُمْ ‏"‏ ‏.‏ وَكَانَ يَقُولُ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ وَمَلاَئِكَتَهُ يُصَلُّونَ عَلَى الصُّفُوفِ الأُوَلِ ‏"‏ ‏.‏

Hannod ibn as-Sariy va Abu Osim ibn Javvos al-Hanafiy bizga aytdilar: Abul-Ahvasdan, u Mansurdan, u Talha al-Yomiydan, u Abdurrahmon ibn Avsajadan, u al-Baroʼ ibn Ozib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladi. U dedi: Rasululloh ﷺ safning bir chetidan ikkinchi chetigacha oraga kirib, koʻkraklarimiz va yelkalarimizni silar va: «Bir-biringizga zid (notekis) turmanglar, aks holda qalblaringiz ham bir-biriga zid boʻlib qoladi», der edilar. Yana: «Albatta, Alloh va Uning farishtalari oldingi saflarga rahmat-salovotlar yogʻdiradilar», der edilar.Ҳаннод ибн ас-Сарий ва Абу Осим ибн Жаввос ал-Ҳанафий бизга айтдилар: Абул-Аҳвасдан, у Мансурдан, у Талҳа ал-Ёмийдан, у Абдурраҳмон ибн Авсажадан, у ал-Барў ибн Озиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилади. У деди: Расулуллоҳ ﷺ сафнинг бир четидан иккинчи четигача орага кириб, кўкракларимиз ва елкаларимизни силар ва: «Бир-бирингизга зид (нотекис) турманглар, акс ҳолда қалбларингиз ҳам бир-бирига зид бўлиб қолади», дер эдилар. Яна: «Албатта, Аллоҳ ва Унинг фаришталари олдинги сафларга раҳмат-саловотлар ёғдирадилар», дер эдилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَمُحَمَّدُ بْنُ بَكْرٍ، قَالاَ أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أَبِي عَمَّارٍ، يُحَدِّثُ فَذَكَرَهُ نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ أَبُو عَاصِمٍ وَحَمَّادُ بْنُ مَسْعَدَةَ كَمَا رَوَاهُ ابْنُ بَكْرٍ ‏.‏

Ibn Jurayj aytadi: Men Abdulloh ibn Abu Ammorni hadis aytayotganini eshitdim, deb yuqoridagiga oʻxshash (hadis)ni zikr qildi. Abu Dovud aytdi: Buni Abu Osim va Hammod ibn Masʼada ham Ibn Bakr rivoyat qilgani kabi rivoyat qilganlar.Ибн Журайж айтади: Мен Абдуллоҳ ибн Абу Амморни ҳадис айтаётганини эшитдим, деб юқоридагига ўхшаш (ҳадис)ни зикр қилди. Абу Довуд айтди: Буни Абу Осим ва Ҳаммод ибн Масъада ҳам Ибн Бакр ривоят қилгани каби ривоят қилганлар.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ زَكَرِيَّا بْنِ إِسْحَاقَ الْمَكِّيِّ، عَنْ عَمْرِو بْنِ أَبِي سُفْيَانَ الْجُمَحِيِّ، عَنْ مُسْلِمِ بْنِ ثَفِنَةَ الْيَشْكُرِيِّ، - قَالَ الْحَسَنُ رَوْحٌ يَقُولُ مُسْلِمُ بْنُ شُعْبَةَ - قَالَ اسْتَعْمَلَ نَافِعُ بْنُ عَلْقَمَةَ أَبِي عَلَى عِرَافَةِ قَوْمِهِ فَأَمَرَهُ أَنْ يُصَدِّقَهُمْ قَالَ فَبَعَثَنِي أَبِي فِي طَائِفَةٍ مِنْهُمْ فَأَتَيْتُ شَيْخًا كَبِيرًا يُقَالُ لَهُ سَعْرُ بْنُ دَيْسَمٍ فَقُلْتُ إِنَّ أَبِي بَعَثَنِي إِلَيْكَ - يَعْنِي لأُصَدِّقَكَ - قَالَ ابْنَ أَخِي وَأَىَّ نَحْوٍ تَأْخُذُونَ قُلْتُ نَخْتَارُ حَتَّى إِنَّا نَتَبَيَّنُ ضُرُوعَ الْغَنَمِ ‏.‏ قَالَ ابْنَ أَخِي فَإِنِّي أُحَدِّثُكَ أَنِّي كُنْتُ فِي شِعْبٍ مِنْ هَذِهِ الشِّعَابِ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي غَنَمٍ لِي فَجَاءَنِي رَجُلاَنِ عَلَى بَعِيرٍ فَقَالاَ لِي إِنَّا رَسُولاَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَيْكَ لِتُؤَدِّيَ صَدَقَةَ غَنَمِكَ ‏.‏ فَقُلْتُ مَا عَلَىَّ فِيهَا فَقَالاَ شَاةٌ ‏.‏ فَأَعْمِدُ إِلَى شَاةٍ قَدْ عَرَفْتُ مَكَانَهَا مُمْتَلِئَةً مَحْضًا وَشَحْمًا فَأَخْرَجْتُهَا إِلَيْهِمَا ‏.‏ فَقَالاَ هَذِهِ شَاةُ الشَّافِعِ وَقَدْ نَهَانَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ نَأْخُذَ شَافِعًا ‏.‏ قُلْتُ فَأَىَّ شَىْءٍ تَأْخُذَانِ قَالاَ عَنَاقًا جَذَعَةً أَوْ ثَنِيَّةً ‏.‏ قَالَ فَأَعْمِدُ إِلَى عَنَاقٍ مُعْتَاطٍ ‏.‏ وَالْمُعْتَاطُ الَّتِي لَمْ تَلِدْ وَلَدًا وَقَدْ حَانَ وِلاَدُهَا فَأَخْرَجْتُهَا إِلَيْهِمَا فَقَالاَ نَاوِلْنَاهَا ‏.‏ فَجَعَلاَهَا مَعَهُمَا عَلَى بَعِيرِهِمَا ثُمَّ انْطَلَقَا ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ أَبُو عَاصِمٍ عَنْ زَكَرِيَّاءَ قَالَ أَيْضًا مُسْلِمُ بْنُ شُعْبَةَ ‏.‏ كَمَا قَالَ رَوْحٌ ‏.‏

Saʼr ibn Daysam (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Muslim ibn Safina (Shuʼba) aytdi: Nofiʼ ibn Alqama otamni oʻz qavmiga oqsoqol qilib tayinladi va unga ulardan zakot yigʻishni amr qildi. Otam meni ulardan bir guruhining (oldiga) joʻnatdi. Men Saʼr ibn Daysam degan keksa bir chol oldiga keldim va: «Otam meni sening oldingga joʻnatdi — yaʼni sendan zakot yigʻish uchun», dedim. U: «Ey jiyanim, qaysi turidan olasizlar?» dedi. Men: «Biz tanlaymiz, hatto qoʻylarning yelinlarini ham koʻrib (tekshirib) olamiz», dedim. U: «Ey jiyanim, men senga (bir voqeani) soʻzlab beray. Men Rasululloh ﷺ zamonida bu daralardan birida oʻz qoʻylarim bilan (yashar) edim. Yonimga ikki kishi bir tuyada kelib, menga: ‹Biz Rasululloh ﷺning sening oldingga (yuborilgan) ikki elchisimiz, qoʻylaringning sadaqasini (zakotini) ado etishing uchun (keldik)›, dedi. Men: ‹Ularda mening zimmamga nima (vojib)?› dedim. Ular: ‹Bir qoʻy›, dedi. Men joyini bilgan, sut va yogʻga toʻla bir qoʻyni kasd qilib, uni ularga olib chiqdim. Ular: ‹Bu boʻgʻoz qoʻy (shofiʼ), Rasululloh ﷺ bizni boʻgʻoz (qoʻy)ni olishdan qaytardilar›, dedi. Men: ‹Unda nimani olasizlar?› dedim. Ular: ‹Bir yashar yoki ikki yashar urgʻochi echkini (olamiz)›, dedi. Men hali tugʻmagan, lekin tugʻadigan vaqti yaqinlashgan urgʻochi echkini (muʼtot) kasd qilib, uni ularga olib chiqdim. Ular: ‹Uni bizga uzat›, dedi. Soʻng uni tuyalariga oʻzlari bilan birga (mindirib) qoʻyib, ketdilar», dedi. Abu Dovud aytdi: Uni Abu Osim Zakariyodan rivoyat qilib, u ham Ravh aytganidek ‹Muslim ibn Shuʼba› dedi.Саър ибн Дайсам (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Муслим ибн Сафина (Шуъба) айтди: Нофиъ ибн Алқама отамни ўз қавмига оқсоқол қилиб тайинлади ва унга улардан закот йиғишни амр қилди. Отам мени улардан бир гуруҳининг (олдига) жўнатди. Мен Саър ибн Дайсам деган кекса бир чол олдига келдим ва: «Отам мени сенинг олдингга жўнатди — яъни сендан закот йиғиш учун», дедим. У: «Эй жияним, қайси туридан оласизлар?» деди. Мен: «Биз танлаймиз, ҳатто қўйларнинг елинларини ҳам кўриб (текшириб) оламиз», дедим. У: «Эй жияним, мен сенга (бир воқеани) сўзлаб берай. Мен Расулуллоҳ ﷺ замонида бу даралардан бирида ўз қўйларим билан (яшар) эдим. Ёнимга икки киши бир туяда келиб, менга: ‹Биз Расулуллоҳ ﷺнинг сенинг олдингга (юборилган) икки элчисимиз, қўйларингнинг садақасини (закотини) адо этишинг учун (келдик)›, деди. Мен: ‹Уларда менинг зиммамга нима (вожиб)?› дедим. Улар: ‹Бир қўй›, деди. Мен жойини билган, сут ва ёғга тўла бир қўйни касд қилиб, уни уларга олиб чиқдим. Улар: ‹Бу бўғоз қўй (шофиъ), Расулуллоҳ ﷺ бизни бўғоз (қўй)ни олишдан қайтардилар›, деди. Мен: ‹Унда нимани оласизлар?› дедим. Улар: ‹Бир яшар ёки икки яшар урғочи эчкини (оламиз)›, деди. Мен ҳали туғмаган, лекин туғадиган вақти яқинлашган урғочи эчкини (муътот) касд қилиб, уни уларга олиб чиқдим. Улар: ‹Уни бизга узат›, деди. Сўнг уни туяларига ўзлари билан бирга (миндириб) қўйиб, кетдилар», деди. Абу Довуд айтди: Уни Абу Осим Закариёдан ривоят қилиб, у ҳам Равҳ айтганидек ‹Муслим ибн Шуъба› деди.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ جِبْرِيلَ الْبَغْدَادِيُّ، أَخْبَرَنَا يَزِيدُ، أَخْبَرَنَا مُوسَى بْنُ مُسْلِمِ بْنِ رُومَانَ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ أَعْطَى فِي صَدَاقِ امْرَأَةٍ مِلْءَ كَفَّيْهِ سَوِيقًا أَوْ تَمْرًا فَقَدِ اسْتَحَلَّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ عَنْ صَالِحِ بْنِ رُومَانَ عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ عَنْ جَابِرٍ مَوْقُوفًا وَرَوَاهُ أَبُو عَاصِمٍ عَنْ صَالِحِ بْنِ رُومَانَ عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ عَنْ جَابِرٍ قَالَ كُنَّا عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَسْتَمْتِعُ بِالْقُبْضَةِ مِنَ الطَّعَامِ عَلَى مَعْنَى الْمُتْعَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ ابْنُ جُرَيْجٍ عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ عَنْ جَابِرٍ عَلَى مَعْنَى أَبِي عَاصِمٍ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ: «Kim bir ayolga mahr sifatida ikki hovuch saviq (qovurilgan unli ovqat) yoki xurmo bersa, u (ayol) unga halol boʻlibdi», dedilar. Abu Dovud aytdi: «Buni Abdurrahmon ibn Mahdiy Solih ibn Rumondan, u Abuz Zubayrdan, u Jobirdan mavquf (Paygʻambarga yetkazilmagan) holda rivoyat qilgan. Yana buni Abu Osim Solih ibn Rumondan, u Abuz Zubayrdan, u Jobirdan rivoyat qilgan boʻlib, (Jobir): ‹Biz Rasululloh ﷺ davrlarida bir hovuch taom evaziga (vaqtli nikoh) — mutʼa maʼnosida foydalanar edik›, degan». Abu Dovud aytdi: «Buni Ibn Jurayj Abuz Zubayrdan, u Jobirdan Abu Osimning maʼnosida rivoyat qilgan».Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ: «Ким бир аёлга маҳр сифатида икки ҳовуч савиқ (қовурилган унли овқат) ёки хурмо берса, у (аёл) унга ҳалол бўлибди», дедилар. Абу Довуд айтди: «Буни Абдурраҳмон ибн Маҳдий Солиҳ ибн Румондан, у Абуз Зубайрдан, у Жобирдан мавқуф (Пайғамбарга етказилмаган) ҳолда ривоят қилган. Яна буни Абу Осим Солиҳ ибн Румондан, у Абуз Зубайрдан, у Жобирдан ривоят қилган бўлиб, (Жобир): ‹Биз Расулуллоҳ ﷺ даврларида бир ҳовуч таом эвазига (вақтли никоҳ) — мутъа маъносида фойдаланар эдик›, деган». Абу Довуд айтди: «Буни Ибн Журайж Абуз Зубайрдан, у Жобирдан Абу Осимнинг маъносида ривоят қилган».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَسْعُودٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ مُظَاهِرٍ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَائِشَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ طَلاَقُ الأَمَةِ تَطْلِيقَتَانِ وَقُرْؤُهَا حَيْضَتَانِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عَاصِمٍ حَدَّثَنِي مُظَاهِرٌ حَدَّثَنِي الْقَاسِمُ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَهُ إِلاَّ أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ وَعِدَّتُهَا حَيْضَتَانِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَهُوَ حَدِيثٌ مَجْهُولٌ ‏.‏

Muhammad ibn Masʼud bizga Abu Osim orqali, u Ibn Jurayjdan, u Muzohirdan, u Qosim ibn Muhammaddan, u Oishadan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qiladiki, u zot: «Choʻrining taloqi ikki marta aytish bilan boʻladi, uning poklik (idda) muddati ikki hayzdir», dedilar. Abu Osim aytdi: Menga Muzohir hadis aytdi, menga Qosim Oishadan, u Nabiy ﷺdan shuningdek rivoyat qildi, faqat u: «Uning iddasi ikki hayzdir», dedi. Abu Dovud aytdi: Bu mavhum (majhul) hadisdir.Муҳаммад ибн Масъуд бизга Абу Осим орқали, у Ибн Журайждан, у Музоҳирдан, у Қосим ибн Муҳаммаддан, у Оишадан, у Набий ﷺдан ривоят қиладики, у зот: «Чўрининг талоқи икки марта айтиш билан бўлади, унинг поклик (идда) муддати икки ҳайздир», дедилар. Абу Осим айтди: Менга Музоҳир ҳадис айтди, менга Қосим Оишадан, у Набий ﷺдан шунингдек ривоят қилди, фақат у: «Унинг иддаси икки ҳайздир», деди. Абу Довуд айтди: Бу мавҳум (мажҳул) ҳадисдир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ فَارِسٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، عَنِ الْمُغِيرَةِ بْنِ زِيَادٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، بِهَذَا الْخَبَرِ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ فَالْتَمَسُوهُ فَلَمْ يَجِدُوهُ فَاتَّخَذَ عُثْمَانُ خَاتَمًا وَنَقَشَ فِيهِ ‏"‏ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَكَانَ يَخْتِمُ بِهِ أَوْ يَتَخَتَّمُ بِهِ ‏.‏

Muhammad ibn Yahyo ibn Foris, unga Abu Osim, unga Mugʻiyra ibn Ziyod, unga Nofeʼ, unga Ibn Umar (roziyallohu anhumo) Nabiy ﷺ dan shu xabarni rivoyat qildi. U aytdi: «Bas, ular uni (qudukka tushgan uzukni) qidirdilar, ammo topa olmadilar. Shunda Usmon bir uzuk yasatib, unga ‹Muhammadun Rasululloh› deb naqsh oʻydirdi». Rivoyat qiluvchi aytdi: U (Usmon) u bilan muhr bosar yoki uni taqib yurar edi.Муҳаммад ибн Яҳё ибн Форис, унга Абу Осим, унга Муғийра ибн Зиёд, унга Нофеъ, унга Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) Набий ﷺ дан шу хабарни ривоят қилди. У айтди: «Бас, улар уни (қудукка тушган узукни) қидирдилар, аммо топа олмадилар. Шунда Усмон бир узук ясатиб, унга ‹Муҳаммадун Расулуллоҳ› деб нақш ўйдирди». Ривоят қилувчи айтди: У (Усмон) у билан муҳр босар ёки уни тақиб юрар эди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، قَالَ حَدَّثَنَا ح، وَحَدَّثَنَا ابْنُ السَّرْحِ، - الْمَعْنَى - قَالَ أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ أَبِي الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، أَنَّ رَجُلاً، زَنَى بِامْرَأَةٍ فَأَمَرَ بِهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَجُلِدَ الْحَدَّ ثُمَّ أُخْبِرَ أَنَّهُ مُحْصَنٌ فَأَمَرَ بِهِ فَرُجِمَ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ مُحَمَّدُ بْنُ بَكْرٍ الْبُرْسَانِيُّ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ مَوْقُوفًا عَلَى جَابِرٍ ‏.‏ وَرَوَاهُ أَبُو عَاصِمٍ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ بِنَحْوِ ابْنِ وَهْبٍ لَمْ يَذْكُرِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ إِنَّ رَجُلاً زَنَى فَلَمْ يَعْلَمْ بِإِحْصَانِهِ فَجُلِدَ ثُمَّ عَلِمَ بِإِحْصَانِهِ فَرُجِمَ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, bir kishi bir ayol bilan zino qildi. Shunda Paygʻambar ﷺ u haqida buyruq berdilar va unga belgilangan jazo (had) sifatida qamchi urildi. Soʻngra u zotga uning uylangan (muhsan) ekani xabar qilindi, shunda u zot u haqida buyurdilar va u toshboʻron qilindi. Abu Dovud dedi: Bu hadisni Muhammad ibn Bakr al-Bursoniy Ibn Jurayjdan Jobirning oʻz soʻzi sifatida (mavquf) rivoyat qilgan. Uni Abu Osim ham Ibn Jurayjdan Ibn Vahbnikiga oʻxshatib rivoyat qilgan, lekin Paygʻambar ﷺ ni zikr qilmagan. U: «Bir kishi zino qildi, uning uylanganligi maʼlum boʻlmagandi, shunda u qamchilandi, soʻng uning uylanganligi bilindi va u toshboʻron qilindi», degan.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, бир киши бир аёл билан зино қилди. Шунда Пайғамбар ﷺ у ҳақида буйруқ бердилар ва унга белгиланган жазо (ҳад) сифатида қамчи урилди. Сўнгра у зотга унинг уйланган (муҳсан) экани хабар қилинди, шунда у зот у ҳақида буюрдилар ва у тошбўрон қилинди. Абу Довуд деди: Бу ҳадисни Муҳаммад ибн Бакр ал-Бурсоний Ибн Журайждан Жобирнинг ўз сўзи сифатида (мавқуф) ривоят қилган. Уни Абу Осим ҳам Ибн Журайждан Ибн Ваҳбникига ўхшатиб ривоят қилган, лекин Пайғамбар ﷺ ни зикр қилмаган. У: «Бир киши зино қилди, унинг уйланганлиги маълум бўлмаганди, шунда у қамчиланди, сўнг унинг уйланганлиги билинди ва у тошбўрон қилинди», деган.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، - وَهَذَا حَدِيثُهُ - قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ رُكَانَةَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَمْ يَقِتْ فِي الْخَمْرِ حَدًّا ‏.‏ وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ شَرِبَ رَجُلٌ فَسَكِرَ فَلُقِيَ يَمِيلُ فِي الْفَجِّ فَانْطُلِقَ بِهِ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَلَمَّا حَاذَى بِدَارِ الْعَبَّاسِ انْفَلَتَ فَدَخَلَ عَلَى الْعَبَّاسِ فَالْتَزَمَهُ فَذُكِرَ ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَضَحِكَ وَقَالَ ‏"‏ أَفَعَلَهَا ‏"‏ ‏.‏ وَلَمْ يَأْمُرْ فِيهِ بِشَىْءٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ هَذَا مِمَّا تَفَرَّدَ بِهِ أَهْلُ الْمَدِينَةِ حَدِيثُ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ هَذَا ‏.‏

Hasan ibn Ali va Muhammad ibn al-Musanno bizga rivoyat qildilar — bu (lafz) uning (Muhammadning) hadisidir — ikkisi dedi: Abu Osim bizga Ibn Jurayjdan, u Muhammad ibn Ali ibn Rukonadan, u Ikrimadan, u Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qildi: Rasululloh ﷺ may (xamr) ichish uchun belgilangan had taʼyin qilmaganlar. Ibn Abbos aytdi: Bir kishi (may) ichib, mast boʻldi va yoʻlda gandiraklab ketayotganini koʻrishdi. Soʻng uni Paygʻambar ﷺning oldilariga olib ketishdi. Abbosning uyiga roʻbaroʻ boʻlganida, u qochib, Abbosning huzuriga kirdi va unga yopishib oldi. Bu Paygʻambar ﷺga zikr qilinganida, u zot kulib: «U shunday qildimi?» dedilar va bu haqda hech narsani buyurmadilar. Abu Dovud aytdi: Bu Madina ahli yakka oʻzi rivoyat qilgan narsalardandir — bu Hasan ibn Alining hadisidir.Ҳасан ибн Али ва Муҳаммад ибн ал-Мусанно бизга ривоят қилдилар — бу (лафз) унинг (Муҳаммаднинг) ҳадисидир — иккиси деди: Абу Осим бизга Ибн Журайждан, у Муҳаммад ибн Али ибн Руконадан, у Икримадан, у Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилди: Расулуллоҳ ﷺ май (хамр) ичиш учун белгиланган ҳад таъйин қилмаганлар. Ибн Аббос айтди: Бир киши (май) ичиб, маст бўлди ва йўлда гандираклаб кетаётганини кўришди. Сўнг уни Пайғамбар ﷺнинг олдиларига олиб кетишди. Аббоснинг уйига рўбарў бўлганида, у қочиб, Аббоснинг ҳузурига кирди ва унга ёпишиб олди. Бу Пайғамбар ﷺга зикр қилинганида, у зот кулиб: «У шундай қилдими?» дедилар ва бу ҳақда ҳеч нарсани буюрмадилар. Абу Довуд айтди: Бу Мадина аҳли якка ўзи ривоят қилган нарсалардандир — бу Ҳасан ибн Алининг ҳадисидир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، وَالْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْخَلاَّلُ الْحُلْوَانِيُّ، وَسَلَمَةُ بْنُ شَبِيبٍ، وَغَيْرُ، وَاحِدٍ، قَالُوا حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ النَّبِيلُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْحَمِيدِ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ عَطَاءٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا حُمَيْدٍ السَّاعِدِيَّ، فِي عَشَرَةٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْهُمْ أَبُو قَتَادَةَ بْنُ رِبْعِيٍّ فَذَكَرَ نَحْوَ حَدِيثِ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ بِمَعْنَاهُ وَزَادَ فِيهِ أَبُو عَاصِمٍ عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ جَعْفَرٍ هَذَا الْحَرْفَ قَالُوا صَدَقْتَ هَكَذَا صَلَّى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى زَادَ أَبُو عَاصِمٍ الضَّحَّاكُ بْنُ مَخْلَدٍ فِي هَذَا الْحَدِيثِ عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ جَعْفَرٍ هَذَا الْحَرْفَ قَالُوا صَدَقْتَ هَكَذَا صَلَّى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Muhammad ibn Amr ibn Ato aytdi: Men Abu Humayd as-Soidiy (roziyallohu anhu)ni Nabiy ﷺ sahobalaridan oʻn kishining orasida — ular orasida Abu Qatoda ibn Ribiy ham bor edi — (gapirayotganini) eshitdim. Soʻng u Yahyo ibn Saidning hadisiga oʻxshash, uning maʼnosida (rivoyatni) zikr qildi. Abu Osim unda Abdulhamid ibn Jafardan (rivoyat qilib) bu jumlani ziyoda qildi: «Ular: ‹Rost aytding, Nabiy ﷺ xuddi shunday namoz oʻqiganlar›, deyishdi». Abu Iso aytdi: Abu Osim az-Zahhok ibn Maxlad bu hadisda Abdulhamid ibn Jafardan (rivoyat qilib) bu jumlani ziyoda qildi: «Ular: ‹Rost aytding, Nabiy ﷺ xuddi shunday namoz oʻqiganlar›, deyishdi».Муҳаммад ибн Амр ибн Ато айтди: Мен Абу Ҳумайд ас-Соидий (розияллоҳу анҳу)ни Набий ﷺ саҳобаларидан ўн кишининг орасида — улар орасида Абу Қатода ибн Рибий ҳам бор эди — (гапираётганини) эшитдим. Сўнг у Яҳё ибн Саиднинг ҳадисига ўхшаш, унинг маъносида (ривоятни) зикр қилди. Абу Осим унда Абдулҳамид ибн Жафардан (ривоят қилиб) бу жумлани зиёда қилди: «Улар: ‹Рост айтдинг, Набий ﷺ худди шундай намоз ўқиганлар›, дейишди». Абу Исо айтди: Абу Осим аз-Заҳҳок ибн Махлад бу ҳадисда Абдулҳамид ибн Жафардан (ривоят қилиб) бу жумлани зиёда қилди: «Улар: ‹Рост айтдинг, Набий ﷺ худди шундай намоз ўқиганлар›, дейишди».

حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ وَكِيعٍ، حَدَّثَنَا رَوْحُ بْنُ عُبَادَةَ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ أَبِي سُفْيَانَ، أَنَّ عَمْرَو بْنَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ صَفْوَانَ، أَخْبَرَهُ أَنَّ كَلَدَةَ بْنَ حَنْبَلٍ أَخْبَرَهُ أَنَّ صَفْوَانَ بْنَ أُمَيَّةَ بَعَثَهُ بِلَبَنٍ وَلِبَإٍ وَضَغَابِيسَ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَالنَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِأَعْلَى الْوَادِي قَالَ فَدَخَلْتُ عَلَيْهِ وَلَمْ أُسَلِّمْ وَلَمْ أَسْتَأْذِنْ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ارْجِعْ فَقُلِ السَّلاَمُ عَلَيْكُمْ أَأَدْخُلُ ‏"‏ ‏.‏ وَذَلِكَ بَعْدَ مَا أَسْلَمَ صَفْوَانُ ‏.‏ قَالَ عَمْرٌو وَأَخْبَرَنِي بِهَذَا الْحَدِيثِ أُمَيَّةُ بْنُ صَفْوَانَ وَلَمْ يَقُلْ سَمِعْتُهُ مِنْ كَلَدَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ غَرِيبٌ لاَ نَعْرِفُهُ إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ جُرَيْجٍ وَرَوَاهُ أَبُو عَاصِمٍ أَيْضًا عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ مِثْلَ هَذَا ‏.‏ وَضَغَابِيسُ هُوَ حَشِيشٌ يُؤْكَلُ ‏.‏

Kalada ibn Hanbal (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Safvon ibn Umayya uni sut, ogʻiz suti va zagʻobis (yeyiladigan oʻt) bilan Nabiy ﷺning oldiga yubordi, u zot esa vodiyning yuqori tomonida edilar. (Kalada) aytdi: Men u zotning huzurlariga salom bermay va izn soʻramay kirib bordim. Shunda Nabiy ﷺ: «Qaytib chiqib: ‹Assalomu alaykum, kirsam boʻladimi?› deb (ayt)», dedilar. Bu Safvon islom qabul qilganidan keyin boʻlgan edi. Amr aytdi: Bu hadisni menga Umayya ibn Safvon ham xabar berdi, lekin u: «Buni Kaladadan eshitdim», demadi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir, biz uni faqat Ibn Jurayjning hadisidan bilamiz. Buni Abu Osim ham Ibn Jurayjdan shunga oʻxshash rivoyat qilgan. Zagʻobis — yeyiladigan bir oʻtdir.Калада ибн Ҳанбал (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Сафвон ибн Умайя уни сут, оғиз сути ва зағобис (ейиладиган ўт) билан Набий ﷺнинг олдига юборди, у зот эса водийнинг юқори томонида эдилар. (Калада) айтди: Мен у зотнинг ҳузурларига салом бермай ва изн сўрамай кириб бордим. Шунда Набий ﷺ: «Қайтиб чиқиб: ‹Ассалому алайкум, кирсам бўладими?› деб (айт)», дедилар. Бу Сафвон ислом қабул қилганидан кейин бўлган эди. Амр айтди: Бу ҳадисни менга Умайя ибн Сафвон ҳам хабар берди, лекин у: «Буни Калададан эшитдим», демади. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Ибн Журайжнинг ҳадисидан биламиз. Буни Абу Осим ҳам Ибн Журайждан шунга ўхшаш ривоят қилган. Зағобис — ейиладиган бир ўтдир.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ قَزَعَةَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ حَبِيبٍ، حَدَّثَنَا سَعِيدٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ خِلاَسِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ عَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أُنْزِلَتِ الْمَائِدَةُ مِنَ السَّمَاءِ خُبْزًا وَلَحْمًا وَأُمِرُوا أَنْ لاَ يَخُونُوا وَلاَ يَدَّخِرُوا لِغَدٍ فَخَانُوا وَادَّخَرُوا وَرَفَعُوا لِغَدٍ فَمُسِخُوا قِرَدَةً وَخَنَازِيرَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ غَرِيبٌ ‏.‏ قَدْ رَوَاهُ أَبُو عَاصِمٍ وَغَيْرُ وَاحِدٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ عَنْ قَتَادَةَ عَنْ خِلاَسٍ عَنْ عَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ مَوْقُوفًا وَلاَ نَعْرِفُهُ مَرْفُوعًا إِلاَّ مِنْ حَدِيثِ الْحَسَنِ بْنِ قَزَعَةَ ‏.‏ حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ مَسْعَدَةَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ حَبِيبٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ أَبِي عَرُوبَةَ، نَحْوَهُ وَلَمْ يَرْفَعْهُ وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ الْحَسَنِ بْنِ قَزَعَةَ وَلاَ نَعْلَمُ لِلْحَدِيثِ الْمَرْفُوعِ أَصْلاً ‏.‏

Ammor ibn Yosir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Moida (dasturxon) osmondan non va goʻsht boʻlib tushdi. Ularga xiyonat qilmaslik va ertaga (qoldirib) saqlamaslik buyurilgan edi. Biroq ular xiyonat qildilar, saqlab qoʻydilar va ertaga olib qoʻydilar. Shu sababli ular maymun va choʻchqalarga aylantirildilar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir. Buni Abu Osim va boshqa bir nechta (roviy) Said ibn Abu Arubadan, u Qatodadan, u Xilosdan, u Ammor ibn Yosirdan mavquf (sahobada toʻxtagan) tarzda rivoyat qilganlar. Biz uni marfuʼ (Paygʻambarga koʻtarilgan) holda faqat Hasan ibn Qazaʼaning hadisidan bilamiz. Bu (mavquf rivoyat) Hasan ibn Qazaʼaning hadisidan koʻra sahihroqdir va biz marfuʼ hadisning aslini bilmaymiz.Аммор ибн Ёсир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Моида (дастурхон) осмондан нон ва гўшт бўлиб тушди. Уларга хиёнат қилмаслик ва эртага (қолдириб) сақламаслик буюрилган эди. Бироқ улар хиёнат қилдилар, сақлаб қўйдилар ва эртага олиб қўйдилар. Шу сабабли улар маймун ва чўчқаларга айлантирилдилар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир. Буни Абу Осим ва бошқа бир нечта (ровий) Саид ибн Абу Арубадан, у Қатодадан, у Хилосдан, у Аммор ибн Ёсирдан мавқуф (саҳобада тўхтаган) тарзда ривоят қилганлар. Биз уни марфуъ (Пайғамбарга кўтарилган) ҳолда фақат Ҳасан ибн Қазаъанинг ҳадисидан биламиз. Бу (мавқуф ривоят) Ҳасан ибн Қазаъанинг ҳадисидан кўра саҳиҳроқдир ва биз марфуъ ҳадиснинг аслини билмаймиз.

حَدَّثَنَا أَبُو كُرَيْبٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ نُمَيْرٍ، عَنْ سَعْدَانَ الْقُبِّيِّ، عَنْ أَبِي مُجَاهِدٍ، عَنْ أَبِي مُدِلَّةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ثَلاَثَةٌ لاَ تُرَدُّ دَعْوَتُهُمُ الصَّائِمُ حَتَّى يُفْطِرَ وَالإِمَامُ الْعَادِلُ وَدَعْوَةُ الْمَظْلُومِ يَرْفَعُهَا اللَّهُ فَوْقَ الْغَمَامِ وَيَفْتَحُ لَهَا أَبْوَابَ السَّمَاءِ وَيَقُولُ الرَّبُّ وَعِزَّتِي لأَنْصُرَنَّكَ وَلَوْ بَعْدَ حِينٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عِيسَى هَذَا حَدِيثٌ حَسَنٌ وَسَعْدَانُ الْقُبِّيُّ هُوَ سَعْدَانُ بْنُ بِشْرٍ ‏.‏ وَقَدْ رَوَى عَنْهُ عِيسَى بْنُ يُونُسَ وَأَبُو عَاصِمٍ وَغَيْرُ وَاحِدٍ مِنْ كِبَارِ أَهْلِ الْحَدِيثِ وَأَبُو مُجَاهِدٍ هُوَ سَعْدٌ الطَّائِيُّ وَأَبُو مُدِلَّةَ هُوَ مَوْلَى أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ عَائِشَةَ وَإِنَّمَا نَعْرِفُهُ بِهَذَا الْحَدِيثِ وَيُرْوَى عَنْهُ هَذَا الْحَدِيثُ أَتَمَّ مِنْ هَذَا وَأَطْوَلَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Uch (kishi) borki, ularning duosi rad qilinmaydi: roʻzador ogʻiz ochguniga qadar, odil imom (rahbar) va mazlumning duosi — Alloh uni bulutlar ustiga koʻtaradi va unga osmon eshiklarini ochadi va Robb: ‹Izzatimga qasamki, garchi bir muddatdan keyin boʻlsa-da, albatta senga yordam beraman›, deydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Saʼdon al-Qubbiy — bu Saʼdon ibn Bishrdir. Undan Iso ibn Yunus, Abu Osim va hadis ahlining kattalaridan bir nechalari rivoyat qilgan. Abu Mujohid — bu Saʼd at-Toiydir, Abu Mudilla esa moʻminlar onasi Oishaning ozod qilingan quli boʻlib, biz uni faqat shu hadis bilan tanigan. Bu hadis undan bundan ham toʻliqroq va uzunroq qilib rivoyat qilinadi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Уч (киши) борки, уларнинг дуоси рад қилинмайди: рўзадор оғиз очгунига қадар, одил имом (раҳбар) ва мазлумнинг дуоси — Аллоҳ уни булутлар устига кўтаради ва унга осмон эшикларини очади ва Робб: ‹Иззатимга қасамки, гарчи бир муддатдан кейин бўлса-да, албатта сенга ёрдам бераман›, дейди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Саъдон ал-Қуббий — бу Саъдон ибн Бишрдир. Ундан Исо ибн Юнус, Абу Осим ва ҳадис аҳлининг катталаридан бир нечалари ривоят қилган. Абу Мужоҳид — бу Саъд ат-Тоийдир, Абу Мудилла эса мўминлар онаси Оишанинг озод қилинган қули бўлиб, биз уни фақат шу ҳадис билан таниган. Бу ҳадис ундан бундан ҳам тўлиқроқ ва узунроқ қилиб ривоят қилинади.

- عن كلدة بن الحنبل رضي الله عنه قال‏:‏ أتيت النبي صلى الله عليه وسلم ، فدخلت عليه ولم أسلم، فقال النبي صلى الله عليه وسلم ‏:‏ ‏"‏ارجع فقل السلام عليكم أأدخل‏؟‏‏"‏ ‏(‏‏(‏رواه أبو داود، والترمذي وقال‏:‏ حديث حسن‏)‏‏)‏‏.‏

Kalada ibn Hanbal (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Safvon ibn Umayya uni sut, ogʻiz suti va zagʻobis (yeyiladigan oʻt) bilan Nabiy ﷺning oldiga yubordi, u zot esa vodiyning yuqori tomonida edilar. (Kalada) aytdi: Men u zotning huzurlariga salom bermay va izn soʻramay kirib bordim. Shunda Nabiy ﷺ: «Qaytib chiqib: ‹Assalomu alaykum, kirsam boʻladimi?› deb (ayt)», dedilar. Bu Safvon islom qabul qilganidan keyin boʻlgan edi. Amr aytdi: Bu hadisni menga Umayya ibn Safvon ham xabar berdi, lekin u: «Buni Kaladadan eshitdim», demadi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir, biz uni faqat Ibn Jurayjning hadisidan bilamiz. Buni Abu Osim ham Ibn Jurayjdan shunga oʻxshash rivoyat qilgan. Zagʻobis — yeyiladigan bir oʻtdir.Калада ибн Ҳанбал (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Сафвон ибн Умайя уни сут, оғиз сути ва зағобис (ейиладиган ўт) билан Набий ﷺнинг олдига юборди, у зот эса водийнинг юқори томонида эдилар. (Калада) айтди: Мен у зотнинг ҳузурларига салом бермай ва изн сўрамай кириб бордим. Шунда Набий ﷺ: «Қайтиб чиқиб: ‹Ассалому алайкум, кирсам бўладими?› деб (айт)», дедилар. Бу Сафвон ислом қабул қилганидан кейин бўлган эди. Амр айтди: Бу ҳадисни менга Умайя ибн Сафвон ҳам хабар берди, лекин у: «Буни Калададан эшитдим», демади. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Ибн Журайжнинг ҳадисидан биламиз. Буни Абу Осим ҳам Ибн Журайждан шунга ўхшаш ривоят қилган. Зағобис — ейиладиган бир ўтдир.

- وعن البراء بن عازب رضي الله عنهما، قال كان رسول الله صلى الله عليه وسلم يتخلل من ناحية إلى ناحية، يمسح صدورنا ومناكبنا ويقول،‏:‏ ‏"‏لا تختلفوا فتختلف قلوبكم‏"‏ وكان يقول‏:‏ ‏"‏إن الله وملائكته يصلون على الصفوف الأُول‏"‏ ‏(‏‏(‏رواه أبو داود بإسناد حسن‏)‏‏)‏‏.‏

Hannod ibn as-Sariy va Abu Osim ibn Javvos al-Hanafiy bizga aytdilar: Abul-Ahvasdan, u Mansurdan, u Talha al-Yomiydan, u Abdurrahmon ibn Avsajadan, u al-Baroʼ ibn Ozib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladi. U dedi: Rasululloh ﷺ safning bir chetidan ikkinchi chetigacha oraga kirib, koʻkraklarimiz va yelkalarimizni silar va: «Bir-biringizga zid (notekis) turmanglar, aks holda qalblaringiz ham bir-biriga zid boʻlib qoladi», der edilar. Yana: «Albatta, Alloh va Uning farishtalari oldingi saflarga rahmat-salovotlar yogʻdiradilar», der edilar.Ҳаннод ибн ас-Сарий ва Абу Осим ибн Жаввос ал-Ҳанафий бизга айтдилар: Абул-Аҳвасдан, у Мансурдан, у Талҳа ал-Ёмийдан, у Абдурраҳмон ибн Авсажадан, у ал-Барў ибн Озиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилади. У деди: Расулуллоҳ ﷺ сафнинг бир четидан иккинчи четигача орага кириб, кўкракларимиз ва елкаларимизни силар ва: «Бир-бирингизга зид (нотекис) турманглар, акс ҳолда қалбларингиз ҳам бир-бирига зид бўлиб қолади», дер эдилар. Яна: «Албатта, Аллоҳ ва Унинг фаришталари олдинги сафларга раҳмат-саловотлар ёғдирадилар», дер эдилар.

حَدَّثَنَا أَبُو حَفْصِ بْنُ عَلِيٍّ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ وَهْبٍ الطَّائِفِيُّ، قَالَ‏:‏ حَدَّثَنَا غُطَيْفُ بْنُ أَبِي سُفْيَانَ، أَنَّ نَافِعَ بْنَ عَاصِمٍ أَخْبَرَهُ، أَنَّهُ سَمِعَ عَبْدَ اللهِ بْنَ عَمْرٍو قَالَ لِابْنِ أَخٍ لَهُ خَرَجَ مِنَ الْوَهْطِ‏:‏ أَيَعْمَلُ عُمَّالُكَ‏؟‏ قَالَ‏:‏ لاَ أَدْرِي، قَالَ‏:‏ أَمَا لَوْ كُنْتَ ثَقَفِيًّا لَعَلِمْتَ مَا يَعْمَلُ عُمَّالُكَ، ثُمَّ الْتَفَتَ إِلَيْنَا فَقَالَ‏:‏ إِنَّ الرَّجُلَ إِذَا عَمِلَ مَعَ عُمَّالِهِ فِي دَارِهِ، وَقَالَ أَبُو عَاصِمٍ مَرَّةً‏:‏ فِي مَالِهِ، كَانَ عَامِلاً مِنْ عُمَّالِ اللهِ عَزَّ وَجَلَّ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U zot Vaht (bogʻi)dan chiqib kelgan jiyaniga: «Ishchilaring ishlayaptimi?» dedilar. U: «Bilmayman», dedi. U zot: «Agar sen Saqiylik boʻlganingda, ishchilaring nima ish qilayotganini bilarding», dedilar. Soʻng bizga oʻgirilib: «Kishi oʻz uyida — Abu Osim bir marta: oʻz molida, dedi — ishchilari bilan birga ishlasa, u Alloh azza va jallaning ishchilaridan biri boʻladi», dedilar.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У зот Ваҳт (боғи)дан чиқиб келган жиянига: «Ишчиларинг ишлаяптими?» дедилар. У: «Билмайман», деди. У зот: «Агар сен Сақийлик бўлганингда, ишчиларинг нима иш қилаётганини билардинг», дедилар. Сўнг бизга ўгирилиб: «Киши ўз уйида — Абу Осим бир марта: ўз молида, деди — ишчилари билан бирга ишласа, у Аллоҳ азза ва жалланинг ишчиларидан бири бўлади», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، وَأَفْهَمَنِي بَعْضَهُ عَنْهُ أَبُو حَفْصِ بْنُ عَلِيٍّ، قَالَ‏:‏ ابْنُ جُرَيْجٍ أَخْبَرَنَا قَالَ‏:‏ أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ أَبِي سُفْيَانَ، أَنَّ عَمْرَو بْنَ عَبْدِ اللهِ بْنِ صَفْوَانَ أَخْبَرَهُ، أَنَّ كَلَدَةَ بْنَ حَنْبَلٍ أَخْبَرَهُ، أَنَّ صَفْوَانَ بْنَ أُمَيَّةَ بَعَثَهُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي الْفَتْحِ بِلَبَنٍ وَجِدَايَةٍ وَضَغَابِيسَ، قَالَ أَبُو عَاصِمٍ‏:‏ يَعْنِي الْبَقْلَ، وَالنَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِأَعْلَى الْوَادِي، وَلَمْ أُسَلِّمْ وَلَمْ أَسْتَأْذِنْ، فَقَالَ‏:‏ ارْجِعْ، فَقُلِ السَّلاَمُ عَلَيْكُمْ، أَأَدْخُلُ‏؟‏، وَذَلِكَ بَعْدَ مَا أَسْلَمَ صَفْوَانُ‏.‏

Kalada ibn Hanbal (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Safvon ibn Umayya uni sut, ogʻiz suti va zagʻobis (yeyiladigan oʻt) bilan Nabiy ﷺning oldiga yubordi, u zot esa vodiyning yuqori tomonida edilar. (Kalada) aytdi: Men u zotning huzurlariga salom bermay va izn soʻramay kirib bordim. Shunda Nabiy ﷺ: «Qaytib chiqib: ‹Assalomu alaykum, kirsam boʻladimi?› deb (ayt)», dedilar. Bu Safvon islom qabul qilganidan keyin boʻlgan edi. Amr aytdi: Bu hadisni menga Umayya ibn Safvon ham xabar berdi, lekin u: «Buni Kaladadan eshitdim», demadi. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasan gʻaribdir, biz uni faqat Ibn Jurayjning hadisidan bilamiz. Buni Abu Osim ham Ibn Jurayjdan shunga oʻxshash rivoyat qilgan. Zagʻobis — yeyiladigan bir oʻtdir.Калада ибн Ҳанбал (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Сафвон ибн Умайя уни сут, оғиз сути ва зағобис (ейиладиган ўт) билан Набий ﷺнинг олдига юборди, у зот эса водийнинг юқори томонида эдилар. (Калада) айтди: Мен у зотнинг ҳузурларига салом бермай ва изн сўрамай кириб бордим. Шунда Набий ﷺ: «Қайтиб чиқиб: ‹Ассалому алайкум, кирсам бўладими?› деб (айт)», дедилар. Бу Сафвон ислом қабул қилганидан кейин бўлган эди. Амр айтди: Бу ҳадисни менга Умайя ибн Сафвон ҳам хабар берди, лекин у: «Буни Калададан эшитдим», демади. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасан ғарибдир, биз уни фақат Ибн Журайжнинг ҳадисидан биламиз. Буни Абу Осим ҳам Ибн Журайждан шунга ўхшаш ривоят қилган. Зағобис — ейиладиган бир ўтдир.

وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «مَنِ اكْتَحَلَ فَلْيُوتِرْ مَنْ فَعَلَ فَقَدْ أَحْسَنَ وَمَنْ لَا فَلَا حَرَجَ وَمَنِ اسْتَجْمَرَ فَلْيُوتِرْ مَنْ فَعَلَ فَقَدْ أَحْسَنَ وَمَنْ لَا فَلَا حرج وَمن أكل فَمَا تخَلّل فليلفظ وَمَا لَاكَ بِلِسَانِهِ فَلْيَبْتَلِعْ مَنْ فَعَلَ فَقَدْ أَحْسَنَ وَمَنْ لَا فَلَا حَرَجَ وَمَنْ أَتَى الْغَائِط فليستتر وَمن لَمْ يَجِدْ إِلَّا أَنْ يَجْمَعَ كَثِيبًا مِنْ رَمْلٍ فَلْيَسْتَدْبِرْهُ فَإِنَّ الشَّيْطَانَ يَلْعَبُ بِمَقَاعِدِ بَنِي آدَمَ مَنْ فَعَلَ فَقَدْ أَحْسَنَ وَمَنْ لَا فَلَا حَرَجَ» . رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ وَابْنُ مَاجَهْ والدارمي

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Kim surma (koʻzga) tortsa, toq (son) qilsin — kim shunday qilsa, yaxshi qilibdi; kim qilmasa, zarari yoʻq. Kim (toshlar bilan) istinjo qilsa, toq qilsin — kim shunday qilsa, yaxshi qilibdi; kim qilmasa, zarari yoʻq. Kim (biror narsa) yesa, tish kovlaganda chiqqan (qoldiq)ni tashlasin, tili bilan (chaynalib) qolganini esa yutsin — kim shunday qilsa, yaxshi qilibdi; kim qilmasa, zarari yoʻq. Kim hojatxonaga borsa, (oʻzini) toʻssin; agar (toʻsiq topa olmay) faqat qum uyumini toʻplay olsa, unga orqasini oʻgirsin — chunki shayton odam bolasining orqa (hojat) joylari bilan oʻynaydi; kim shunday qilsa, yaxshi qilibdi; kim qilmasa, zarari yoʻq», — dedilar. Abu Dovud aytdi: Buni Abu Osim Savrdan rivoyat qilib, (roviyni) «Husayn al-Himyariy» degan; Abdulmalik ibn Sabboh esa Savrdan rivoyat qilib, «Abu Said al-Xayr» degan. Abu Dovud aytdi: Abu Said al-Xayr — Paygʻambar ﷺ ning sahobalaridandir.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Ким сурма (кўзга) тортса, тоқ (сон) қилсин — ким шундай қилса, яхши қилибди; ким қилмаса, зарари йўқ. Ким (тошлар билан) истинжо қилса, тоқ қилсин — ким шундай қилса, яхши қилибди; ким қилмаса, зарари йўқ. Ким (бирор нарса) еса, тиш ковлаганда чиққан (қолдиқ)ни ташласин, тили билан (чайналиб) қолганини эса ютсин — ким шундай қилса, яхши қилибди; ким қилмаса, зарари йўқ. Ким ҳожатхонага борса, (ўзини) тўссин; агар (тўсиқ топа олмай) фақат қум уюмини тўплай олса, унга орқасини ўгирсин — чунки шайтон одам боласининг орқа (ҳожат) жойлари билан ўйнайди; ким шундай қилса, яхши қилибди; ким қилмаса, зарари йўқ», — дедилар. Абу Довуд айтди: Буни Абу Осим Саврдан ривоят қилиб, (ровийни) «Ҳусайн ал-Ҳимярий» деган; Абдулмалик ибн Саббоҳ эса Саврдан ривоят қилиб, «Абу Саид ал-Хайр» деган. Абу Довуд айтди: Абу Саид ал-Хайр — Пайғамбар ﷺ нинг саҳобаларидандир.

وَعَنْ عَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «ثَلَاثٌ لَا تَقْرَبُهُمُ الْمَلَائِكَةُ جِيفَةُ الْكَافِرِ وَالْمُتَضَمِّخُ بِالْخَلُوقِ وَالْجُنُبُ إِلَّا أَن يتَوَضَّأ» . رَوَاهُ أَبُو دَاوُد

Ammor ibn Yosir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Moida (dasturxon) osmondan non va goʻsht boʻlib tushdi. Ularga xiyonat qilmaslik va ertaga (qoldirib) saqlamaslik buyurilgan edi. Biroq ular xiyonat qildilar, saqlab qoʻydilar va ertaga olib qoʻydilar. Shu sababli ular maymun va choʻchqalarga aylantirildilar», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis gʻaribdir. Buni Abu Osim va boshqa bir nechta (roviy) Said ibn Abu Arubadan, u Qatodadan, u Xilosdan, u Ammor ibn Yosirdan mavquf (sahobada toʻxtagan) tarzda rivoyat qilganlar. Biz uni marfuʼ (Paygʻambarga koʻtarilgan) holda faqat Hasan ibn Qazaʼaning hadisidan bilamiz. Bu (mavquf rivoyat) Hasan ibn Qazaʼaning hadisidan koʻra sahihroqdir va biz marfuʼ hadisning aslini bilmaymiz.Аммор ибн Ёсир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Моида (дастурхон) осмондан нон ва гўшт бўлиб тушди. Уларга хиёнат қилмаслик ва эртага (қолдириб) сақламаслик буюрилган эди. Бироқ улар хиёнат қилдилар, сақлаб қўйдилар ва эртага олиб қўйдилар. Шу сабабли улар маймун ва чўчқаларга айлантирилдилар», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ғарибдир. Буни Абу Осим ва бошқа бир нечта (ровий) Саид ибн Абу Арубадан, у Қатодадан, у Хилосдан, у Аммор ибн Ёсирдан мавқуф (саҳобада тўхтаган) тарзда ривоят қилганлар. Биз уни марфуъ (Пайғамбарга кўтарилган) ҳолда фақат Ҳасан ибн Қазаъанинг ҳадисидан биламиз. Бу (мавқуф ривоят) Ҳасан ибн Қазаъанинг ҳадисидан кўра саҳиҳроқдир ва биз марфуъ ҳадиснинг аслини билмаймиз.

وَعَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: " ثَلَاثَةٌ لَا تُرَدُّ دَعْوَتُهُمْ: الصَّائِمُ حِينَ يُفْطِرُ وَالْإِمَامُ الْعَادِلُ وَدَعْوَةُ الْمَظْلُومِ يَرْفَعُهَا اللَّهُ فَوْقَ الْغَمَامِ وَتُفْتَحُ لَهَا أَبْوَابُ السَّمَاءِ وَيَقُولُ الرَّبُّ: وَعِزَّتِي لَأَنْصُرَنَّكِ وَلَوْ بعد حِين ". رَوَاهُ التِّرْمِذِيّ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Uch (kishi) borki, ularning duosi rad qilinmaydi: roʻzador ogʻiz ochguniga qadar, odil imom (rahbar) va mazlumning duosi — Alloh uni bulutlar ustiga koʻtaradi va unga osmon eshiklarini ochadi va Robb: ‹Izzatimga qasamki, garchi bir muddatdan keyin boʻlsa-da, albatta senga yordam beraman›, deydi», dedilar. Abu Iso aytdi: Bu hadis hasandir. Saʼdon al-Qubbiy — bu Saʼdon ibn Bishrdir. Undan Iso ibn Yunus, Abu Osim va hadis ahlining kattalaridan bir nechalari rivoyat qilgan. Abu Mujohid — bu Saʼd at-Toiydir, Abu Mudilla esa moʻminlar onasi Oishaning ozod qilingan quli boʻlib, biz uni faqat shu hadis bilan tanigan. Bu hadis undan bundan ham toʻliqroq va uzunroq qilib rivoyat qilinadi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Уч (киши) борки, уларнинг дуоси рад қилинмайди: рўзадор оғиз очгунига қадар, одил имом (раҳбар) ва мазлумнинг дуоси — Аллоҳ уни булутлар устига кўтаради ва унга осмон эшикларини очади ва Робб: ‹Иззатимга қасамки, гарчи бир муддатдан кейин бўлса-да, албатта сенга ёрдам бераман›, дейди», дедилар. Абу Исо айтди: Бу ҳадис ҳасандир. Саъдон ал-Қуббий — бу Саъдон ибн Бишрдир. Ундан Исо ибн Юнус, Абу Осим ва ҳадис аҳлининг катталаридан бир нечалари ривоят қилган. Абу Мужоҳид — бу Саъд ат-Тоийдир, Абу Мудилла эса мўминлар онаси Оишанинг озод қилинган қули бўлиб, биз уни фақат шу ҳадис билан таниган. Бу ҳадис ундан бундан ҳам тўлиқроқ ва узунроқ қилиб ривоят қилинади.

وَعَنْ جَابِرٍ: أَنَّ رَجُلًا زَنَى بِامْرَأَةٍ فَأَمَرَ بِهِ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَجُلِدَ الْحَدَّ ثُمَّ أُخْبِرَ أَنَّهُ مُحْصَنٌ فَأَمَرَ بِهِ فرجم. رَوَاهُ أَبُو دَاوُد

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, bir kishi bir ayol bilan zino qildi. Shunda Paygʻambar ﷺ u haqida buyruq berdilar va unga belgilangan jazo (had) sifatida qamchi urildi. Soʻngra u zotga uning uylangan (muhsan) ekani xabar qilindi, shunda u zot u haqida buyurdilar va u toshboʻron qilindi. Abu Dovud dedi: Bu hadisni Muhammad ibn Bakr al-Bursoniy Ibn Jurayjdan Jobirning oʻz soʻzi sifatida (mavquf) rivoyat qilgan. Uni Abu Osim ham Ibn Jurayjdan Ibn Vahbnikiga oʻxshatib rivoyat qilgan, lekin Paygʻambar ﷺ ni zikr qilmagan. U: «Bir kishi zino qildi, uning uylanganligi maʼlum boʻlmagandi, shunda u qamchilandi, soʻng uning uylanganligi bilindi va u toshboʻron qilindi», degan.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, бир киши бир аёл билан зино қилди. Шунда Пайғамбар ﷺ у ҳақида буйруқ бердилар ва унга белгиланган жазо (ҳад) сифатида қамчи урилди. Сўнгра у зотга унинг уйланган (муҳсан) экани хабар қилинди, шунда у зот у ҳақида буюрдилар ва у тошбўрон қилинди. Абу Довуд деди: Бу ҳадисни Муҳаммад ибн Бакр ал-Бурсоний Ибн Журайждан Жобирнинг ўз сўзи сифатида (мавқуф) ривоят қилган. Уни Абу Осим ҳам Ибн Журайждан Ибн Ваҳбникига ўхшатиб ривоят қилган, лекин Пайғамбар ﷺ ни зикр қилмаган. У: «Бир киши зино қилди, унинг уйланганлиги маълум бўлмаганди, шунда у қамчиланди, сўнг унинг уйланганлиги билинди ва у тошбўрон қилинди», деган.

وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: شَرِبَ رَجُلٌ فَسَكِرَ فَلُقِيَ يَمِيلُ فِي الْفَجِّ فَانْطُلِقَ بِهِ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَلَمَّا حَاذَى دَارَ الْعَبَّاسِ انْفَلَتَ فَدَخَلَ عَلَى الْعَبَّاسِ فَالْتَزَمَهُ فَذَكَرَ ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فضحكَ وَقَالَ: «أفعَلَها؟» وَلم يأمرْ فيهِ بشيءٍ. رَوَاهُ أَبُو دَاوُد

Hasan ibn Ali va Muhammad ibn al-Musanno bizga rivoyat qildilar — bu (lafz) uning (Muhammadning) hadisidir — ikkisi dedi: Abu Osim bizga Ibn Jurayjdan, u Muhammad ibn Ali ibn Rukonadan, u Ikrimadan, u Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qildi: Rasululloh ﷺ may (xamr) ichish uchun belgilangan had taʼyin qilmaganlar. Ibn Abbos aytdi: Bir kishi (may) ichib, mast boʻldi va yoʻlda gandiraklab ketayotganini koʻrishdi. Soʻng uni Paygʻambar ﷺning oldilariga olib ketishdi. Abbosning uyiga roʻbaroʻ boʻlganida, u qochib, Abbosning huzuriga kirdi va unga yopishib oldi. Bu Paygʻambar ﷺga zikr qilinganida, u zot kulib: «U shunday qildimi?» dedilar va bu haqda hech narsani buyurmadilar. Abu Dovud aytdi: Bu Madina ahli yakka oʻzi rivoyat qilgan narsalardandir — bu Hasan ibn Alining hadisidir.Ҳасан ибн Али ва Муҳаммад ибн ал-Мусанно бизга ривоят қилдилар — бу (лафз) унинг (Муҳаммаднинг) ҳадисидир — иккиси деди: Абу Осим бизга Ибн Журайждан, у Муҳаммад ибн Али ибн Руконадан, у Икримадан, у Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилди: Расулуллоҳ ﷺ май (хамр) ичиш учун белгиланган ҳад таъйин қилмаганлар. Ибн Аббос айтди: Бир киши (май) ичиб, маст бўлди ва йўлда гандираклаб кетаётганини кўришди. Сўнг уни Пайғамбар ﷺнинг олдиларига олиб кетишди. Аббоснинг уйига рўбарў бўлганида, у қочиб, Аббоснинг ҳузурига кирди ва унга ёпишиб олди. Бу Пайғамбар ﷺга зикр қилинганида, у зот кулиб: «У шундай қилдими?» дедилар ва бу ҳақда ҳеч нарсани буюрмадилар. Абу Довуд айтди: Бу Мадина аҳли якка ўзи ривоят қилган нарсалардандир — бу Ҳасан ибн Алининг ҳадисидир.

أَخْبَرَنَا أَبُو عَاصِمٍ ، أَخْبَرَنَا ثَوْرُ بْنُ يَزِيدَ ، حَدَّثَنِي خَالِدُ بْنُ مَعْدَانَ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَمْرٍو ، عَنْ عِرْبَاضِ بْنِ سَارِيَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، قَالَ : صَلَّى لَنَا رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ صَلَاةَ الْفَجْرِ، ثُمَّ وَعَظَنَا مَوْعِظَةً بَلِيغَةً ذَرَفَتْ مِنْهَا الْعُيُونُ، وَوَجِلَتْ مِنْهَا الْقُلُوبُ، فَقَالَ قَائِلٌ : يَا رَسُولَ اللَّهِ، كَأَنَّهَا مَوْعِظَةُ مُوَدِّعٍ؟ فَأَوْصِنَا، فَقَالَ : " أُوصِيكُمْ بِتَقْوَى اللَّهِ وَالسَّمْعِ وَالطَّاعَةِ وَإِنْ كَانَ عَبْدًا حَبَشِيًّا، فَإِنَّهُ مَنْ يَعِشْ مِنْكُمْ بَعْدِي فَسَيَرَى اخْتِلَافًا كَثِيرًا، فَعَلَيْكُمْ بِسُنَّتِي وَسَنَّةِ الْخُلَفَاءِ الرَّاشِدِينَ الْمَهْدِيِّينَ، عَضُّوا عَلَيْهَا بِالنَّوَاجِذِ وَإِيَّاكُمْ وَالْمُحْدَثَاتِ، فَإِنَّ كُلَّ مُحْدَثَةٍ بِدْعَةٌ "، وقَالَ أَبُو عَاصِمٍ مَرَّةً : " وَإِيَّاكُمْ وَمُحْدَثَاتِ الْأُمُورِ، فَإِنَّ كُلَّ بِدْعَةٍ ضَلَالَةٌ "

Irboz ibn Soriya (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ bizga bomdod namozini oʻqib berdilar, soʻng bizga shunday taʼsirli vaʼz qildilarki, undan koʻzlar yoshlandi va qalblar qoʻrqib ketdi. Shunda bir kishi: «Yo Rasululloh, bu goʻyo xayrlashuvchi kishining vaʼziga oʻxshaydi. Bizga vasiyat qiling», dedi. U zot: «Sizlarni Allohga taqvo qilishga, agar habashiy qul boʻlsa ham, eshitish va itoat qilishga vasiyat qilaman. Chunki sizlardan kim mendan keyin yashasa, koʻp ixtiloflarni koʻradi. Bas, sizlarga mening sunnatim va hidoyat topgan rashid xalifalarning sunnati lozim. Uni ozgin tishlaringiz bilan mahkam tishlanglar. Yangi paydo qilingan ishlardan saqlaninglar, chunki har bir yangi paydo qilingan narsa bidʼatdir», dedilar. Abu Osim bir safar: «Yangi paydo qilingan ishlardan saqlaninglar, chunki har bir bidʼat zalolatdir», dedi.Ирбоз ибн Сория (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ бизга бомдод намозини ўқиб бердилар, сўнг бизга шундай таъсирли ваъз қилдиларки, ундан кўзлар ёшланди ва қалблар қўрқиб кетди. Шунда бир киши: «Ё Расулуллоҳ, бу гўё хайрлашувчи кишининг ваъзига ўхшайди. Бизга васият қилинг», деди. У зот: «Сизларни Аллоҳга тақво қилишга, агар ҳабаший қул бўлса ҳам, эшитиш ва итоат қилишга васият қиламан. Чунки сизлардан ким мендан кейин яшаса, кўп ихтилофларни кўради. Бас, сизларга менинг суннатим ва ҳидоят топган рашид халифаларнинг суннати лозим. Уни озгин тишларингиз билан маҳкам тишланглар. Янги пайдо қилинган ишлардан сақланинглар, чунки ҳар бир янги пайдо қилинган нарса бидъатдир», дедилар. Абу Осим бир сафар: «Янги пайдо қилинган ишлардан сақланинглар, чунки ҳар бир бидъат залолатдир», деди.

أَخْبَرَنَا أَبُو عَاصِمٍ ، عَنْ ابْنِ جُرَيْجٍ ، عَنْ عَبْدِ الْكَرِيمِ هُوَ ابْنُ أَبِي الْمُخَارِقِ ، عَنْ الْوَلِيدِ بْنِ مَالِكٍ مِنْ عَبْدِ الْقَيْسِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ قَيْسٍ مَوْلَى سَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ حُنَيْفٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ، أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ لَهُ : " أَنْتَ رَسُولِي إِلَى أَهْلِ مَكَّةَ ، فَقُلْ : إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقْرَأُ عَلَيْكُمْ السَّلَامَ، وَيَأْمُرُكُمْ أَنْ لَا تَسْتَنْجُوا بِعَظْمٍ، وَلَا بِبَعْرَةٍ "، قَالَ أَبُو عَاصِمٍ مَرَّةً : وَيَنْهَاكُمْ أَو يَأْمُرُكُمْ

Sahl ibn Hunayf (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ unga: «Sen mening Makka ahliga elchimsan; ayt: Rasululloh ﷺ sizlarga salom yoʻllaydilar va suyak bilan ham, tezak bilan ham istinjo qilmasliklaringizni buyuradilar», dedilar. Abu Osim bir marta: «va sizlarni qaytaradilar» yoki «sizlarga buyuradilar», dedi.Саҳл ибн Ҳунайф (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ унга: «Сен менинг Макка аҳлига элчимсан; айт: Расулуллоҳ ﷺ сизларга салом йўллайдилар ва суяк билан ҳам, тезак билан ҳам истинжо қилмасликларингизни буюрадилар», дедилар. Абу Осим бир марта: «ва сизларни қайтарадилар» ёки «сизларга буюрадилар», деди.

أَخْبَرَنَا أَبُو عَاصِمٍ ، عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ جَعْفَرٍ ، حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ عَطَاءٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبَا حُمَيْدٍ السَّاعِدِيَّ فِي عَشَرَةٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، أَحَدُهُمْ أَبُو قَتَادَةَ، قَالَ : أَنَا أَعْلَمُكُمْ بِصَلَاةِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ. فَقَالُوا : لِمَ؟ فَمَا كُنْتَ أَكْثَرَنَا لَهُ تَبَعَةً، وَلَا أَقْدَمَنَا لَهُ صُحْبَةً؟ قَالَ : بَلَى. قَالُوا : فَاعْرِضْ. قَالَ : كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ " إِذَا قَامَ إِلَى الصَّلَاةِ، رَفَعَ يَدَيْهِ حَتَّى يُحَاذِيَ بِهِمَا مَنْكِبَيْهِ، ثُمَّ كَبَّرُ حَتَّى يَقَرَّ كُلُّ عَظْمٍ فِي مَوْضِعِهِ، ثُمَّ يَقْرَأُ، ثُمَّ يُكَبِّرُ وَيَرْفَعُ يَدَيْهِ حَتَّى يُحَاذِيَ بِهِمَا مَنْكِبَيْهِ، ثُمَّ يَرْكَعُ وَيَضَعُ رَاحَتَيْهِ عَلَى رُكْبَتَيْهِ حَتَّى يَرْجِعَ كُلُّ عَظْمٍ إِلَى مَوْضِعِهِ، وَلَا يُصَوِّبُ رَأْسَهُ وَلَا يُقْنِعُ، ثُمَّ يَرْفَعُ رَأْسَهُ فَيَقُولُ : سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ، ثُمَّ يَرْفَعُ يَدَيْهِ حَتَّى يُحَاذِيَ بِهِمَا مَنْكِبَيْهِ يَظُنُّ أَبُو عَاصِمٍ أَنَّهُ قَالَ : حَتَّى يَرْجِعَ كُلُّ عَظْمٍ إِلَى مَوْضِعِهِ مُعْتَدِلًا ، ثُمَّ يَقُولُ : اللَّهُ أَكْبَرُ، ثُمَّ يَهْوِي إِلَى الْأَرْضِ فَيُجَافِي يَدَيْهِ عَنْ جَنْبَيْهِ، ثُمَّ يَسْجُدُ، ثُمَّ يَرْفَعُ رَأْسَهُ فَيَثْنِي رِجْلَهُ الْيُسْرَى فَيَقْعُدُ عَلَيْهَا، وَيَفْتَحُ أَصَابِعَ رِجْلَيْهِ إِذَا سَجَدَ، ثُمَّ يَعُودُ فَيَسْجُدُ، ثُمَّ يَرْفَعُ رَأْسَهُ فَيَقُولُ : اللَّهُ أَكْبَرُ، وَيَثْنِي رِجْلَهُ الْيُسْرَى فَيَقْعُدُ عَلَيْهَا مُعْتَدِلًا، حَتَّى يَرْجِعَ كُلُّ عَظْمٍ إِلَى مَوْضِعِهِ مُعْتَدِلًا، ثُمَّ يَقُومُ فَيَصْنَعُ فِي الرَّكْعَةِ الْأُخْرَى مِثْلَ ذَلِكَ، فَإِذَا قَامَ مِنْ السَّجْدَتَيْنِ، كَبَّرَ وَرَفَعَ يَدَيْهِ حَتَّى يُحَاذِيَ بِهِمَا مَنْكِبَيْهِ كَمَا فَعَلَ عِنْدَ افْتِتَاحِ الصَّلَاةِ، ثُمَّ يَصْنَعُ مِثْلَ ذَلِكَ فِي بَقِيَّةِ صَلَاتِهِ، حَتَّى إِذَا كَانَتْ السَّجْدَةُ أَوْ الْقَعْدَةُ الَّتِي يَكُونُ فِيهَا التَّسْلِيمُ، أَخَّرَ رِجْلَهُ الْيُسْرَى وَجَلَسَ مُتَوَرِّكًا عَلَى شِقِّهِ الْأَيْسَرِ " . قَالَ : قَالُوا : صَدَقْتَ، هَكَذَا كَانَتْ صَلَاةُ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ

Muhammad ibn Amr ibn Ato aytdi: Men Abu Humayd as-Soidiyni Nabiy ﷺning sahobalaridan oʻntasi orasida — ularning biri Abu Qatoda edi — shunday deganini eshitdim: «Men sizlarning orangizda Rasululloh ﷺning namozlarini eng yaxshi biluvchingizman». Ular: «Nega? Sen bizning ichimizda u zotga eng koʻp ergashganimiz ham, u zot bilan suhbatda eng oldin boʻlganimiz ham emassan-ku?» dedilar. U: «Yoʻq, (shundayman)», dedi. Ular: «Unday boʻlsa, bayon qilib koʻrsat», dedilar. U dedi: Rasululloh ﷺ namozga turganlarida qoʻllarini yelkalari roʻparasiga keltirgunlaricha koʻtarar, soʻng har bir suyak oʻz oʻrnida qaror topguncha takbir aytar, soʻng (Qurʼon) oʻqir, soʻng takbir aytib qoʻllarini yelkalari roʻparasiga keltirgunlaricha koʻtarar, soʻng rukuʼga borib, har bir suyak oʻz oʻrniga qaytguncha kaftlarini tizzalari ustiga qoʻyar, boshlarini na pastga egar, na yuqoriga koʻtarar edilar. Soʻng boshlarini koʻtarib: «Samiʼallohu liman hamidah», der, soʻng qoʻllarini yelkalari roʻparasiga keltirgunlaricha koʻtarar edilar — Abu Osim u: «har bir suyak tik holda oʻz oʻrniga qaytguncha», dedi deb oʻylaydi. Soʻng: «Allohu akbar», der, soʻng yerga (sajdaga) egilib, qoʻllarini yon tomonlaridan uzoq tutar, soʻng sajda qilar edilar. Soʻng boshlarini koʻtarib, chap oyoqlarini bukar va uning ustiga oʻtirar, sajda qilganlarida oyoqlarining barmoqlarini ochar edilar. Soʻng qaytib sajda qilar, soʻng boshlarini koʻtarib: «Allohu akbar», der, chap oyoqlarini bukib, har bir suyak tik holda oʻz oʻrniga qaytguncha uning ustiga tik oʻtirar edilar. Soʻng turib, keyingi rakaatda ham xuddi shunday qilar edilar. Ikki sajdadan turganlarida takbir aytib, namozning boshida qilganlaridek qoʻllarini yelkalari roʻparasiga keltirgunlaricha koʻtarar, soʻng namozlarining qolgan qismida ham shuni qilar edilar. Nihoyat salom beriladigan sajda yoki qaʼda boʻlganida, chap oyoqlarini orqaga chiqarib, chap tomonlari bilan tavarruk qilib oʻtirar edilar. (Muhammad) dedi: Ular: «Toʻgʻri aytding, Rasululloh ﷺning namozlari shunday edi», dedilar.Муҳаммад ибн Амр ибн Ато айтди: Мен Абу Ҳумайд ас-Соидийни Набий ﷺнинг саҳобаларидан ўнтаси орасида — уларнинг бири Абу Қатода эди — шундай деганини эшитдим: «Мен сизларнинг орангизда Расулуллоҳ ﷺнинг намозларини энг яхши билувчингизман». Улар: «Нега? Сен бизнинг ичимизда у зотга энг кўп эргашганимиз ҳам, у зот билан суҳбатда энг олдин бўлганимиз ҳам эмассан-ку?» дедилар. У: «Йўқ, (шундайман)», деди. Улар: «Ундай бўлса, баён қилиб кўрсат», дедилар. У деди: Расулуллоҳ ﷺ намозга турганларида қўлларини елкалари рўпарасига келтиргунларича кўтарар, сўнг ҳар бир суяк ўз ўрнида қарор топгунча такбир айтар, сўнг (Қуръон) ўқир, сўнг такбир айтиб қўлларини елкалари рўпарасига келтиргунларича кўтарар, сўнг рукуъга бориб, ҳар бир суяк ўз ўрнига қайтгунча кафтларини тиззалари устига қўяр, бошларини на пастга эгар, на юқорига кўтарар эдилар. Сўнг бошларини кўтариб: «Самиъаллоҳу лиман ҳамидаҳ», дер, сўнг қўлларини елкалари рўпарасига келтиргунларича кўтарар эдилар — Абу Осим у: «ҳар бир суяк тик ҳолда ўз ўрнига қайтгунча», деди деб ўйлайди. Сўнг: «Аллоҳу акбар», дер, сўнг ерга (саждага) эгилиб, қўлларини ён томонларидан узоқ тутар, сўнг сажда қилар эдилар. Сўнг бошларини кўтариб, чап оёқларини букар ва унинг устига ўтирар, сажда қилганларида оёқларининг бармоқларини очар эдилар. Сўнг қайтиб сажда қилар, сўнг бошларини кўтариб: «Аллоҳу акбар», дер, чап оёқларини букиб, ҳар бир суяк тик ҳолда ўз ўрнига қайтгунча унинг устига тик ўтирар эдилар. Сўнг туриб, кейинги ракаатда ҳам худди шундай қилар эдилар. Икки саждадан турганларида такбир айтиб, намознинг бошида қилганларидек қўлларини елкалари рўпарасига келтиргунларича кўтарар, сўнг намозларининг қолган қисмида ҳам шуни қилар эдилар. Ниҳоят салом бериладиган сажда ёки қаъда бўлганида, чап оёқларини орқага чиқариб, чап томонлари билан таваррук қилиб ўтирар эдилар. (Муҳаммад) деди: Улар: «Тўғри айтдинг, Расулуллоҳ ﷺнинг намозлари шундай эди», дедилар.

أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ ، أَخْبَرَنَا شَرِيكٌ ، عَنْ حَكِيمِ بْنِ جُبَيْرٍ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " مَنْ سَأَلَ عَنْ ظَهْرِ غِنًى، جَاءَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَفِي وَجْهِهِ خُمُوشٌ أَوْ كُدُوحٌ أَوْ خُدُوشٌ ". قِيلَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ، وَمَا الْغِنَى؟ قَالَ : " خَمْسُونَ دِرْهَمًا أَوْ قِيمَتُهَا مِنْ الذَّهَبِ " . أَخْبَرَنَا أَبُو عَاصِمٍ ، وَمُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ ، عَنْ سُفْيَانَ ، عَنْ حَكِيمِ بْنِ جُبَيْرٍ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ، عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، بِنَحْوِهِ

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kimki oʻzini beozor qiladigan narsasi (boyligi) boʻla turib (odamlardan) soʻrasa, qiyomat kuni yuzida tirnalgan yoki tilingan yoxud yirtilgan iz bilan keladi», dedilar. Shunda: «Yo Rasululloh, boylik nima (qancha mol)?» deb soʻraldi. U zot: «Ellik dirham yoki uning oltindan boʻlgan qiymati», dedilar. Buni Abu Osim va Muhammad ibn Yusuf ham Sufyondan, u Hakim ibn Jubayrdan, u Muhammad ibn Abdurahmondan, u otasidan, u Abdullohdan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash rivoyat qilganlar.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Кимки ўзини беозор қиладиган нарсаси (бойлиги) бўла туриб (одамлардан) сўраса, қиёмат куни юзида тирналган ёки тилинган ёхуд йиртилган из билан келади», дедилар. Шунда: «Ё Расулуллоҳ, бойлик нима (қанча мол)?» деб сўралди. У зот: «Эллик дирҳам ёки унинг олтиндан бўлган қиймати», дедилар. Буни Абу Осим ва Муҳаммад ибн Юсуф ҳам Суфёндан, у Ҳаким ибн Жубайрдан, у Муҳаммад ибн Абдураҳмондан, у отасидан, у Абдуллоҳдан, у Набий ﷺдан шунга ўхшаш ривоят қилганлар.

أَخْبَرَنَا أَبُو عَاصِمٍ ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي زِيَادٍ ، عَنْ الْقَاسِمِ ، عَنْ عَائِشَةَ ، قَالَتْ : " إِنَّمَا جُعِلَ الطَّوَافُ بِالْبَيْتِ ، وَرَمْيُ الْجِمَارِ، وَالسَّعْيُ بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ ، لِإِقَامَةِ ذِكْرِ اللَّهِ " . قَالَ أَبُو عَاصِمٍ : كَانَ يَرْفَعُهُ. أَخْبَرَنَا أَبُو نُعَيْمٍ ، وَمُحَمَّدُ بْنُ يُوسُفَ ، عَنْ سُفْيَانَ ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي زِيَادٍ ، عَنْ الْقَاسِمِ ، عَنْ عَائِشَةَ ، عَنْ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، نَحْوَهُ

Oisha (roziyallohu anho) aytdi: «Baytni tavof qilish, jamralarga tosh otish va Safo bilan Marva orasida saʼy qilish faqat Allohning zikrini barpo qilish uchun joriy qilingandir». Abu Osim aytdi: U buni (Nabiy ﷺga) rafʼ qilar edi. Abu Nuaym va Muhammad ibn Yusuf Sufyondan, u Ubaydulloh ibn Abu Ziyoddan, u Qosimdan, u Oishadan, u Nabiy ﷺdan shunga oʻxshashini rivoyat qildilar.Оиша (розияллоҳу анҳо) айтди: «Байтни тавоф қилиш, жамраларга тош отиш ва Сафо билан Марва орасида саъй қилиш фақат Аллоҳнинг зикрини барпо қилиш учун жорий қилингандир». Абу Осим айтди: У буни (Набий ﷺга) рафъ қилар эди. Абу Нуайм ва Муҳаммад ибн Юсуф Суфёндан, у Убайдуллоҳ ибн Абу Зиёддан, у Қосимдан, у Оишадан, у Набий ﷺдан шунга ўхшашини ривоят қилдилар.

حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ ، عَنْ ابْنِ جُرَيْجٍ ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ مُوسَى ، عَنْ الزُّهْرِيِّ ، عَنْ عُرْوَةَ ، عَنْ عَائِشَةَ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، قَالَ : " أَيُّمَا امْرَأَةٍ نُكِحَتْ بِغَيْرِ إِذْنِ وَلِيِّهَا، فَنِكَاحُهَا بَاطِلٌ، فَنِكَاحُهَا بَاطِلٌ، فَنِكَاحُهَا بَاطِلٌ، فَإِنْ اشْتَجَرُوا، قَالَ أَبُو عَاصِمٍ، وَقَالَ مَرَّةً : فَإِنْ تَشَاجَرُوا فَالسُّلْطَانُ وَلِيُّ مَنْ لَا وَلِيَّ لَهُ، فَإِنْ أَصَابَهَا، فَلَهَا الْمَهْرُ بِمَا اسْتَحَلَّ مِنْ فَرْجِهَا " . قَالَ أَبُو عَاصِمٍ : أَمْلَاهُ عَلَيَّ سَنَةَ سِتٍّ وَأَرْبَعِينَ وَمِائَةٍ

Oisha (roziyallohu anho)dan, Nabiy ﷺdan rivoyat qilinadi. U zot: «Qaysi bir ayol oʻz valiysining iznisiz nikohlansa, uning nikohi botildir, uning nikohi botildir, uning nikohi botildir. Agar (valiylari) ixtilof qilsalar — Abu Osim: bir marta ‹agar tortishib qolsalar› dedi — valiysi boʻlmagan kishining valiysi sultondir. Agar (eri) unga qoʻshilgan boʻlsa, undan (jinsiy aloqani) halol qilib olgani evaziga unga mahr (vojib) boʻladi», dedilar. Abu Osim aytdi: Buni menga bir yuz qirq oltinchi yilda aytib yozdirgan.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан, Набий ﷺдан ривоят қилинади. У зот: «Қайси бир аёл ўз валийсининг изнисиз никоҳланса, унинг никоҳи ботилдир, унинг никоҳи ботилдир, унинг никоҳи ботилдир. Агар (валийлари) ихтилоф қилсалар — Абу Осим: бир марта ‹агар тортишиб қолсалар› деди — валийси бўлмаган кишининг валийси султондир. Агар (эри) унга қўшилган бўлса, ундан (жинсий алоқани) ҳалол қилиб олгани эвазига унга маҳр (вожиб) бўлади», дедилар. Абу Осим айтди: Буни менга бир юз қирқ олтинчи йилда айтиб ёздирган.

حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ ، عَنْ ابْنِ جُرَيْجٍ ، عَنْ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ ، قَالَ : حَدَّثَنِي عُقْبَةَ بْنُ الْحَارِثِ ، ثُمّ قَالَ : لَمْ يُحَدِّثْنِيهِ وَلَكِنْ سَمِعْتُهُ يُحَدِّثُ الْقَوْمَ، قَالَ : " تَزَوَّجْتُ بِنْتَ أَبِي إِهَابٍ ، فَجَاءَتْ أَمَةٌ سَوْدَاءُ، فَقَالَتْ : إِنِّي أَرْضَعْتُكُمَا، فَأَتَيْتُ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لَهُ فَأَعْرَضَ عَنِّي. قَالَ أَبُو عَاصِمٍ : قَالَ فِي الثَّالِثَةِ أَوْ الرَّابِعَةِ. قَالَ : كَيْفَ وَقَدْ قِيلَ؟، وَنَهَاهُ عَنْهَا . قَالَ أَبُو عَاصِمٍ : وَقَالَ عُمَرُ بْنُ سَعِيدِ بْنِ أَبِي حُسَيْنٍ ، عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ : " فَكَيْفَ وَقَدْ قِيلَ؟ " وَلَمْ يَقُلْ : نَهَاهُ عَنْهَا. قَالَ أَبُو مُحَمَّدٍ : كَذَا عِنْدَنَا

Ibn Abu Mulayka aytdi: Menga Uqba ibn Horis hadis aytdi — soʻng: «Uni menga (bevosita) aytmagan edi, balki men uning odamlarga aytayotganini eshitdim», dedi. U dedi: Men Abu Ihobning qiziga uylandim. Shunda qora bir choʻri kelib: «Men ikkovingizni emizganman», dedi. Men Nabiy ﷺning huzurlariga borib, buni u zotga aytdim, u zot mendan yuz oʻgirdilar. Abu Osim aytdi: Uchinchi yoki toʻrtinchi (marta)da (aytdi). U dedi: U zot: «Aytilgan boʻlsa, qanday (davom etasan)?» dedilar va uni undan qaytardilar. Abu Osim aytdi: Umar ibn Said ibn Abu Husayn Ibn Abu Mulaykadan: «Aytilgan boʻlsa, qanday (davom etasan)?» deganini rivoyat qildi, ammo: «Uni undan qaytardilar», demadi. Abu Muhammad aytdi: Bizning nazdimizda ham shundaydir.Ибн Абу Мулайка айтди: Менга Уқба ибн Ҳорис ҳадис айтди — сўнг: «Уни менга (бевосита) айтмаган эди, балки мен унинг одамларга айтаётганини эшитдим», деди. У деди: Мен Абу Иҳобнинг қизига уйландим. Шунда қора бир чўри келиб: «Мен икковингизни эмизганман», деди. Мен Набий ﷺнинг ҳузурларига бориб, буни у зотга айтдим, у зот мендан юз ўгирдилар. Абу Осим айтди: Учинчи ёки тўртинчи (марта)да (айтди). У деди: У зот: «Айтилган бўлса, қандай (давом этасан)?» дедилар ва уни ундан қайтардилар. Абу Осим айтди: Умар ибн Саид ибн Абу Ҳусайн Ибн Абу Мулайкадан: «Айтилган бўлса, қандай (давом этасан)?» деганини ривоят қилди, аммо: «Уни ундан қайтардилар», демади. Абу Муҳаммад айтди: Бизнинг наздимизда ҳам шундайдир.

أَخْبَرَنَا أَبُو عَاصِمٍ ، حَدَّثَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ ، قَالَ : أَخْبَرَنِي زِيَادُ بْنُ سَعْدٍ ، عَنْ هِلَالِ بْنِ أُسَامَةَ ، عَنْ أَبِي مَيْمُونَةَ سُلَيْمَانَ مَوْلًى لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ ، قَالَ : كُنْتُ عِنْدَ أَبِي هُرَيْرَةَ فَجَاءَتْهُ امْرَأَةٌ، فَقَالَتْ : إِنَّ زَوْجِي يُرِيدُ أَنْ يَذْهَبَ بِوَلَدِي، فَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ : كُنْتُ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِذْ جَاءَتْهُ امْرَأَةٌ، فَقَالَتْ : إِنَّ زَوْجِي يُرِيدُ أَنْ يَذْهَبَ بِوَلَدِي أَوْ بِابْنِي وَقَدْ نَفَعَنِي وَسَقَانِي مِنْ بِئْرِ أَبِي عِنَبَةَ ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : اسْتَهِمَا أَوْ قَالَ : تَسَاهَمَا أَبُو عَاصِمٍ الشَّاكُّ ، فَجَاءَ زَوْجُهَا، فَقَالَ : مَنْ يُخَاصِمُنِي فِي وَلَدِي أَوْ فِي ابْنِي؟، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " يَا غُلَامُ، هَذَا أَبُوكَ وَهَذِهِ أُمُّكَ، فَخُذْ بِيَدِ أَيِّهِمَا شِئْتَ " . وَقَدْ قَالَ أَبُو عَاصِمٍ : " فَاتْبَعْ أَيَّهُمَا شِئْتَ "، فَأَخَذَ بِيَدِ أُمِّهِ فَانْطَلَقَتْ بِهِ

Madina ahlining mavlosi Abu Maymuna Sulaymon aytdi: Men Abu Hurayraning huzurida edim. Uning oldiga bir ayol kelib: «Erim bolamni olib ketmoqchi», dedi. Shunda Abu Hurayra (roziyallohu anhu) dedi: Men Rasululloh ﷺning huzurlarida edim, u zotning oldilariga bir ayol kelib: «Erim bolamni — yoki oʻgʻlimni — olib ketmoqchi, u esa menga foyda keltirdi va Abu Inaba qudugʻidan menga suv tashib berdi», dedi. Rasululloh ﷺ: «Ikkovingiz qurʼa tashlanglar», dedilar — yoki: «qurʼa chiqaringlar», dedilar; shubha qiluvchi Abu Osimdir. Soʻng uning eri kelib: «Bolam — yoki oʻgʻlim — haqida men bilan kim daʼvolashadi?» dedi. Rasululloh ﷺ: «Ey bola, mana bu — otang, mana bu — onang; qaysi birining qoʻlidan tutishni xohlasang, oʻshaning qoʻlidan tut», dedilar. Abu Osim: «Qaysi biriga ergashishni xohlasang, oʻshanga ergash», degan. Bas, u onasining qoʻlidan tutdi va onasi uni olib ketdi.Мадина аҳлининг мавлоси Абу Маймуна Сулаймон айтди: Мен Абу Ҳурайранинг ҳузурида эдим. Унинг олдига бир аёл келиб: «Эрим боламни олиб кетмоқчи», деди. Шунда Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) деди: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларида эдим, у зотнинг олдиларига бир аёл келиб: «Эрим боламни — ёки ўғлимни — олиб кетмоқчи, у эса менга фойда келтирди ва Абу Инаба қудуғидан менга сув ташиб берди», деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Икковингиз қуръа ташланглар», дедилар — ёки: «қуръа чиқаринглар», дедилар; шубҳа қилувчи Абу Осимдир. Сўнг унинг эри келиб: «Болам — ёки ўғлим — ҳақида мен билан ким даъволашади?» деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Эй бола, мана бу — отанг, мана бу — онанг; қайси бирининг қўлидан тутишни хоҳласанг, ўшанинг қўлидан тут», дедилар. Абу Осим: «Қайси бирига эргашишни хоҳласанг, ўшанга эргаш», деган. Бас, у онасининг қўлидан тутди ва онаси уни олиб кетди.

أَخْبَرَنَا أَبُو عَاصِمٍ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ ، أَخْبَرَنِي مُظَاهِرٌ وَهُوَ ابْنُ أَسْلَمَ ، أَنَّهُ سَمِعَ الْقَاسِمَ بْنَ مُحَمَّدٍ ، عَنْ عَائِشَةَ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ : " لِلْأَمَةِ تَطْلِيقَتَانِ وَقُرْؤُهَا حَيْضَتَانِ " . قَالَ أَبُو عَاصِمٍ : سَمِعْتُهُ مِنْ مُظَاهِرٍ

Oisha (roziyallohu anho)dan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi: u zot: «Choʻriga ikki taloq (aytiladi), uning qurʼi (idda muddati) esa ikki hayzdir», dedilar. Abu Osim aytdi: Men buni Muzohirdan eshitdim.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан, у Набий ﷺдан ривоят қилади: у зот: «Чўрига икки талоқ (айтилади), унинг қуръи (идда муддати) эса икки ҳайздир», дедилар. Абу Осим айтди: Мен буни Музоҳирдан эшитдим.

أَخْبَرَنَا أَبُو عَاصِمٍ ، عَنْ ثَابِتِ بْنِ عُمَارَةَ ، عَنْ غُنَيْمِ بْنِ قَيْسٍ ، عَنْ أَبِي مُوسَى : " أَيُّمَا امْرَأَةٍ اسْتَعْطَرَتْ، ثُمَّ خَرَجَتْ لِيُوجَدَ رِيحُهَا، فَهِيَ زَانِيَةٌ، وَكُلُّ عَيْنٍ زَانٍ " . وَقَالَ أَبُو عَاصِمٍ : يَرْفَعُهُ بَعْضُ أَصْحَابِنَا

Abu Muso (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Qaysi bir ayol atir surtib, soʻng hidi sezilishi uchun chiqsa, u zinokordir; har bir koʻz esa zino qilguvchidir». Abu Osim aytdi: Baʼzi doʻstlarimiz buni marfuʼ qiladilar.Абу Мусо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Қайси бир аёл атир суртиб, сўнг ҳиди сезилиши учун чиқса, у зинокордир; ҳар бир кўз эса зино қилгувчидир». Абу Осим айтди: Баъзи дўстларимиз буни марфуъ қиладилар.

نا أَبُو مُوسَى ، حَدَّثَنِي الضَّحَّاكُ بْنُ مَخْلَدٍ أَبُو عَاصِمٍ ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ ، حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي بَكْرٍ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيِّبِ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " أَلا أَدُلُّكُمْ عَلَى مَا يُكَفِّرُ اللَّهُ بِهِ الْخَطَايَا ، وَيَزِيدُ فِيهِ الْحَسَنَاتِ " ، قَالُوا : بَلَى يَا رَسُولَ اللَّهِ ، قَالَ : " إِسْبَاغُ الْوُضُوءِ عَلَى الْمَكَارِهِ ، وَانْتِظَارُ الصَّلاةِ بَعْدَ الصَّلاةِ " ، ثُمَّ ذَكَرَ الْحَدِيثَ . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : هَذَا الْخَبَرُ لَمْ يَرْوِهِ عَنْ سُفْيَانَ غَيْرُ أَبِي عَاصِمٍ ، فَإِنْ كَانَ أَبُو عَاصِمٍ قَدْ حَفِظَهُ ، فَهَذَا إِسْنَادٌ غَرِيبٌ ، وَهَذَا خَبَرٌ طَوِيلٌ قَدْ خَرَّجْتُهُ فِي أَبْوَابٍ ذَوَاتِ عَدَدٍ ، وَالْمَشْهُورُ فِي هَذَا الْمَتْنِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ عُقَيْلٍ ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيِّبِ ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ ، لا عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ . ح نا أبو مُوسَى ، وَأَحْمَدُ بْنُ عَبْدَةَ ، ‏ قَالَ أَبُو مُوسَى : نا ، وَقَالَ أَحْمَدُ : أَخْبَرَنَا أَبُو عَامِرٍ ، حَدَّثَنَا زُهَيْرُ بْنُ مُحَمَّدٍ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عُقَيْلٍ

Abu Saʼid al-Xudriy (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Alloh u bilan xatolarni oʻchiradigan va yaxshiliklarni koʻpaytiradigan narsani sizlarga koʻrsatmaymi?» dedilar. Ular: «Ha, yo Rasululloh», dedilar. U zot: «Mashaqqatlarga qaramay tahoratni mukammal qilish va bir namozdan keyin (yana) namozni kutishdir», dedilar. Soʻng hadisni zikr qildi. Abu Bakr aytdi: Bu xabarni Sufyondan Abu Osimdan boshqa hech kim rivoyat qilmagan; agar Abu Osim uni yod olgan boʻlsa, bu gʻarib isnoddir. Bu uzun xabar boʻlib, men uni bir necha boblarda keltirganman. Bu matnda mashhuri — Abdulloh ibn Abu Bakrdan emas, balki Abdulloh ibn Muhammad ibn Aqildan, u Saʼid ibn al-Musayyabdan, u Abu Saʼiddan (rivoyat qilgani)dir. Bizga Abu Muso va Ahmad ibn Abda aytdi — Abu Muso: ‹bizga aytdi›, dedi, Ahmad esa: ‹bizga xabar berdi›, dedi — Abu Omir: Bizga Zuhayr ibn Muhammad Abdulloh ibn Muhammad ibn Aqildan (rivoyat qildi).Абу Саъид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳ у билан хатоларни ўчирадиган ва яхшиликларни кўпайтирадиган нарсани сизларга кўрсатмайми?» дедилар. Улар: «Ҳа, ё Расулуллоҳ», дедилар. У зот: «Машаққатларга қарамай таҳоратни мукаммал қилиш ва бир намоздан кейин (яна) намозни кутишдир», дедилар. Сўнг ҳадисни зикр қилди. Абу Бакр айтди: Бу хабарни Суфёндан Абу Осимдан бошқа ҳеч ким ривоят қилмаган; агар Абу Осим уни ёд олган бўлса, бу ғариб исноддир. Бу узун хабар бўлиб, мен уни бир неча бобларда келтирганман. Бу матнда машҳури — Абдуллоҳ ибн Абу Бакрдан эмас, балки Абдуллоҳ ибн Муҳаммад ибн Ақилдан, у Саъид ибн ал-Мусайябдан, у Абу Саъиддан (ривоят қилгани)дир. Бизга Абу Мусо ва Аҳмад ибн Абда айтди — Абу Мусо: ‹бизга айтди›, деди, Аҳмад эса: ‹бизга хабар берди›, деди — Абу Омир: Бизга Зуҳайр ибн Муҳаммад Абдуллоҳ ибн Муҳаммад ибн Ақилдан (ривоят қилди).

نا بِشْرُ بْنُ مُعَاذٍ الْعَقَدِيُّ ، نا إِبْرَاهِيمُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ بْنِ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي مَحْذُورَةَ مُؤَذِّنُ مَسْجِدِ الْحَرَامِ ، حَدَّثَنِي أَبِي عَبْدُ الْعَزِيزِ ، وَحَدَّثَنِي عَبْدُ الْمَلِكِ ، جَمِيعًا ، عَنْ أَبِي مَحْذُورَةَ ، أَنّ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَقْعَدَهُ فَأَلْقَى عَلَيْهِ الأَذَانَ حَرْفًا حَرْفًا ، ‏ قَالَ بِشْرٌ : قَالَ لِي إِبْرَاهِيمُ : هُوَ مِثْلُ أَذَانِنَا هَذَا ، فَقُلْتُ لَهُ : أَعِدْ عَلَيَّ ، فَقَالَ : " اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، أَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ مَرَّتَيْنِ ، أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ مَرَّتَيْنِ ، قَالَ : بِصَوْتٍ دُونَ ذَلِكَ الصَّوْتِ يُسْمِعُ مَنْ حَوْلَهُ ، أَشْهَدُ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ مَرَّتَيْنِ ، أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ مَرَّتَيْنِ ، ثُمَّ رَفَعَ صَوْتَهُ ، فَقَالَ : حَيَّ عَلَى الصَّلاةِ مَرَّتَيْنِ ، حَيَّ عَلَى الْفَلاحِ مَرَّتَيْنِ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ لَمْ يَسْمَعْ هَذَا الْخَبَرِ مِنْ أَبِي مَحْذُورَةَ ، إِنَّمَا رَوَاهُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَيْرِيزٍ ، عَنْ أَبِي مَحْذُورَةَ . نَاهُ بُنْدَارٌ ، نا أَبُو عَاصِمٍ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ ، أَخْبَرَنِي عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ أَبِي مَحْذُورَةَ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مُحَيْرِيزٍ . ح وَحَدَّثَنَاهُ يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ ، نا رَوْحٌ ، نا ابْنُ جُرَيْجٍ ، أَخْبَرَنِي عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ الْمَلَكِ بْنِ أَبِي مَحْذُورَةَ ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مُحَيْرِيزٍ أَخْبَرَهُ ، وَكَانَ يَتِيمًا فِي حِجْرِ أَبِي مَحْذُورَةَ بْنِ مِعْيَرٍ حِينَ جَهَّزَهُ إِلَى الشَّامِ ، فَقُلْتُ لأَبِي مَحْذُورَةَ : إِنِّي خَارِجٌ إِلَى الشَّامِ ، وَإِنِّي أُسْأَلُ عَنْ تَأْذِينِكَ ، فَذَكَرَ الْحَدِيثَ بِطُولِهِ ، إِلا أَنَّ بُنْدَارًا قَالَ فِي الْخَبَرِ : مِنْ أَوَّلِ الأَذَانِ ، وَأَلْقَى عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ التَّأْذِينَ هُوَ نَفْسِهِ ، فَقَالَ : قُلْ : " اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ " ، ثُمَّ ذَكَرَ بَقِيَّةَ الأَذَانِ مِثْلَ خَبَرِ مَكْحُولٍ ، عَنِ ابْنِ مُحَيْرِيزٍ ، وَلَمْ يَذْكُرِ الإِقَامَةَ ، وَزَادَ فِي الْحَدِيثِ زِيَادَةً كَثِيرَةً قَبْلَ ذِكْرِ الأَذَانِ وَبَعْدَهُ . وَقَالَ الدَّوْرَقِيُّ ، قَالَ فِي أَوَّلِ الأَذَانِ : " اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ " وَبَاقِي حَدِيثِهِ مِثْلُ لَفْظِ بُنْدَارٍ . وَهَكَذَا رَوَاهُ رَوْحٌ ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ ، عَنْ عُثْمَانَ بْنِ السَّائِبِ ، عَنْ أُمِّ عَبْدِ الْمَلَكِ بْنِ أَبِي مَحْذُورَةَ ، عَنْ أَبِي مَحْذُورَةَ ، قَالَ فِي أَوَّلِ الأَذَانِ : اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، لَمْ يَقُلْهُ أَرْبَعًا . قَدْ خَرَّجْتُهُ فِي بَابِ التَّثْوِيبِ فِي أَذَانِ الصُّبْحِ . وَرَوَاهُ أَبُو عَاصِمٍ ، وَعَبْدُ الرَّزَّاقِ ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ ، وَقَالا فِي أَوَّلِ الأَذَانِ : " اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ ، اللَّهُ أَكْبَرُ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : فَخَبَرُ ابْنِ أَبِي مَحْذُورَةَ ثَابِتٌ صَحِيحٌ مِنْ جِهَةِ النَّقْلِ ، وَخَبَرُ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدِ بْنِ عَبْدِ رَبِّهِ ، عَنْ أَبِي ثَابِتٍ صَحِيحٌ مِنْ جِهَةِ النَّقْلِ ، لأَنَّ ابْنَ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ قَدْ سَمِعَهُ مِنْ أَبِيهِ ، وَمُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ قَدْ سَمِعَهُ مِنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ الْحَارِثِ التَّيْمِيِّ ، وَلَيْسَ هُوَ مِمَّا دَلَّسَهُ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ ، وَخَبَرُ أَيُّوبَ وَخَالِدٍ ، عَنْ أَبِي قِلابَةَ ، عَنْ أَنَسٍ صَحِيحٌ لا شَكَّ وَلا ارْتِيَابَ فِي صِحَّتِهِ ، وَقَدْ دَلَّلْنَا عَلَى أَنَّ الآمِرَ بِذَلِكَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لا غَيْرُهُ ، فَأَمَّا مَا رَوَى الْعِرَاقِيُّونَ ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ ، فَقَدْ ثَبَتَ مِنْ جِهَةِ النَّقْلِ ، وَقَدْ خَلَطُوا فِي أَسَانِيدِهِمُ الَّتِي رَوَوْهَا عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ فِي تَثْنِيَةِ الأَذَانِ وَالإِقَامَةِ جَمِيعًا ، فَرَوَاهُ الأَعْمَشُ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى ، قَالَ : حَدَّثَنَا أَصْحَابُ مُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ زَيْدٍ لَمَّا رَأَى الأَذَانَ ، أَتَى النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَأَخْبَرَهُ ، فَقَالَ : عَلِّمْهُ بِلالا ، فَقَامَ بِلالٌ ، فَأَذَّنَ مَثْنَى مَثْنَى ، وَأَقَامَ مَثْنَى مَثْنَى ، وَقَعَدَ قَعْدَةً . نا سَلْمُ بْنُ جُنَادَةَ ، نا وَكِيعٌ ، عَنِ الأَعْمَشِ . وَرَوَاهُ ابْنُ أَبِي لَيْلَى ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ . حَدَّثَنَاهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ الأَشَجُّ ، حَدَّثَنَا عُقْبَةُ يَعْنِي ابْنَ خَالِدٍ . ح وَحَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ قَزَعَةَ ، حَدَّثَنَا حُصَيْنُ بْنُ نُمَيْرٍ ، نا ابْنُ أَبِي لَيْلَى . وَرَوَاهُ الْمَسْعُودِيُّ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى ، عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ . وَهَكَذَا ، رَوَاهُ أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ ، عَنِ الأَعْمَشِ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى ، فَقَالَ : عَنْ مُعَاذٍ ، حَدَّثَنَا بِخَبَرِ الْمَسْعُودِيِّ زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ ، نا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ ، أَخْبَرَنَا الْمَسْعُودِيُّ . ح وَحَدَّثَنَا زِيَادٌ أَيْضًا ، نا عَاصِمٌ يَعْنِي ابْنَ عَلِيٍّ ، نا الْمَسْعُودِيُّ . ح وَحَدَّثَنَا بِخَبَرِ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَيَّاشٍ الْحَسَنُ بْنُ يُونُسَ بْنِ مِهْرَانَ الزَّيَّاتُ ، نا الأَسْوَدُ بْنُ عَامِرٍ ، نا أَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ ، عَنِ الأَعْمَشِ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى ، عَنْ مُعَاذٍ . وَرَوَاهُ حَصِينُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى مُرْسَلا ، فَلَمْ يَقُلْ : عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ ، وَلا عَنْ مُعَاذٍ ، وَلا ذَكَرَ أَحَدًا مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، إِنَّمَا قَالَ : لَمَّا رَأَى عَبْدُ اللَّهِ بْنُ زَيْدٍ مِنَ النِّدَاءِ مَا رَأَى ، قَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ . نا الْمَخْزُومِيُّ ، نا سُفْيَانُ ، عَنْ حُصَيْنٍ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى . وَرَوَاهُ الثَّوْرِيُّ ، عَنْ حُصَيْنٍ ، وَعَمْرِو بْنِ مُرَّةَ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى ، وَلَمْ يَقُلْ : عَنْ مُعَاذٍ ، وَلا عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ ، وَلا قَالَ : حَدَّثَنَا أَصْحَابُنَا ، وَلا أَصْحَابُ مُحَمَّدٍ ، بَلْ أَرْسَلَهُ . نا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، نا عَبْدُ الرَّزَّاقِ ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ ، وَحُصَيْنِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى ، قَالَ : كَانَ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَدَاهَمَهُ الأَذَانُ ، فَذَكَرَ الْحَدِيثَ . قَالَ : سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ يَحْيَى ، يَقُولُ : وَابْنُ أَبِي لَيْلَى لَمْ يُدْرِكِ ابْنَ زَيْدٍ . وَرَوَى هَذَا الْخَبَرَ شَرِيكٌ ، عَنْ حُصَيْنٍ ، فَقَالَ : عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ ، فَذَكَرَ الْحَدِيثَ . حَدَّثَنَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، نا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ ، أَخْبَرَنَا شَرِيكٌ ، عَنْ حُصَيْنٍ . وَرَوَاهُ شُعْبَةُ ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى ، ‏ وَلَمْ يَقُلْ : عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ زَيْدٍ ، وَلا عَنْ مُعَاذٍ ، وَقَالَ : حَدَّثَنَا أَصْحَابُنَا ، وَلَمْ يُسَمِّ أَحَدًا مِنْهُمْ

Abu Mahzuradan (roziyallohu anhu) rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ uni oʻtqazib qoʻyib, azonni unga harfma-harf oʻrgatdilar. Bishr aytdi: Ibrohim menga: «U mana shu bizning azonimizga oʻxshaydi», dedi. Men unga: «Menga qaytadan aytib ber», dedim. U dedi: «Allohu akbar, Allohu akbar. Ashhadu an la ilaha illalloh — ikki marta. Ashhadu anna Muhammadan rasululloh — ikki marta». Soʻng oʻsha ovozdan pastroq ovoz bilan, atrofidagilarga eshittirib: «Ashhadu an la ilaha illalloh — ikki marta. Ashhadu anna Muhammadan rasululloh — ikki marta», dedi. Soʻng ovozini koʻtarib: «Hayya alas-solah — ikki marta. Hayya alal-falah — ikki marta. Allohu akbar, Allohu akbar. La ilaha illalloh», dedi. Abu Bakr aytdi: Abdulaziz ibn Abdulmalik bu xabarni Abu Mahzuradan eshitmagan; uni faqat Abdulloh ibn Muhayrizdan, u Abu Mahzuradan rivoyat qilgan. Abdulloh ibn Muhayriz xabar berishicha, u Abu Mahzura ibn Miʼyarning tarbiyasidagi yetim edi; u uni Shomga joʻnatayotganida, men Abu Mahzuraga: «Men Shomga chiqmoqdaman, mendan sening azoning haqida soʻraladi», dedim. Soʻng u hadisni toʻliq zikr qildi. Faqat Bundor xabarda azonning avvalidan boshlab: Rasululloh ﷺ unga azonni oʻzlari oʻrgatdilar va: «Allohu akbar, Allohu akbar, Allohu akbar, Allohu akbar, deb ayt», dedilar, dedi. Soʻng azonning qolganini Makhulning Ibn Muhayrizdan rivoyat qilgan xabari kabi zikr qildi, iqomatni zikr qilmadi va hadisda azon zikridan oldin ham, keyin ham koʻp ziyodalar keltirdi. Davraqiy aytdi: U azonning avvalida: «Allohu akbar, Allohu akbar», dedi; hadisining qolgani esa Bundorning lafzi kabidir. Ravh ham Ibn Jurayjdan, u Usmon ibn Soibdan, u Abdulmalik ibn Abu Mahzuraning onasidan, u Abu Mahzuradan shunday rivoyat qilgan: u azonning avvalida: «Allohu akbar, Allohu akbar», dedi, uni toʻrt marta aytmadi. Men buni bomdod azonidagi tasvib bobida chiqarganman. Uni Abu Osim va Abdurrazzoq ham Ibn Jurayjdan rivoyat qilishgan va ikkovi azonning avvalida: «Allohu akbar, Allohu akbar, Allohu akbar, Allohu akbar», deyishgan. Abu Bakr aytdi: Ibn Abu Mahzuraning xabari naql jihatidan sobit va sahihdir; Muhammad ibn Ishoqning Muhammad ibn Ibrohimdan, uning Muhammad ibn Abdulloh ibn Zayd ibn Abdu Rabbihidan, uning otasidan rivoyat qilgan xabari ham naql jihatidan sahihdir — chunki Muhammad ibn Abdulloh ibn Zayd uni otasidan eshitgan, Muhammad ibn Ishoq esa uni Muhammad ibn Ibrohim ibn al-Horis at-Taymiydan eshitgan va bu Muhammad ibn Ishoq tadlis qilgan narsalardan emas. Ayyub va Xolidning Abu Qilobadan, uning Anasdan rivoyat qilgan xabari esa sahihdir — uning sahihligida shak ham, shubha ham yoʻq; biz bunga buyurgan Zot Nabiy ﷺ ekanlariga, boshqasi emasligiga dalil keltirdik. Iroqliklarning Abdulloh ibn Zayddan rivoyat qilgan narsasiga kelsak, ular Abdulloh ibn Zayddan azon va iqomatning ikkalasini ham juft qilish haqida rivoyat qilgan isnodlarida chalkashtirganlar. Aʼmash uni Amr ibn Murradan, u Abdurrahmon ibn Abu Laylodan rivoyat qilib, u: «Bizga Muhammad ﷺ ning ashoblari hadis aytishicha, Abdulloh ibn Zayd azonni tushida koʻrganida, Nabiy ﷺ huzurlariga kelib, u zotga xabar berdi. U zot: ‹Buni Bilolga oʻrgat›, dedilar. Bilol turib, azonni ikki martadan aytdi, iqomatni ham ikki martadan aytdi va bir oʻtirish oʻtirdi», dedi. Uni Ibn Abu Laylo ham Amr ibn Murradan, u Abdurrahmon ibn Abu Laylodan, u Abdulloh ibn Zayddan rivoyat qilgan. Masʼudiy esa uni Amr ibn Murradan, u Abdurrahmon ibn Abu Laylodan, u Muoz ibn Jabaldan rivoyat qilgan. Abu Bakr ibn Ayyosh ham Aʼmashdan, u Amr ibn Murradan, u Abdurrahmon ibn Abu Laylodan, u Muozdan deb shunday rivoyat qilgan. Husayn ibn Abdurrahmon esa uni Ibn Abu Laylodan mursal qilib rivoyat qilgan: na Abdulloh ibn Zayddan, na Muozdan demagan va Nabiy ﷺ ning ashoblaridan hech kimni zikr qilmagan; u faqat: «Abdulloh ibn Zayd nidodan koʻrganini koʻrganida, Rasululloh ﷺ unga aytdilar», degan. Savriy ham uni Husayn va Amr ibn Murradan, ular Abdurrahmon ibn Abu Laylodan rivoyat qilgan va na Muozdan, na Abdulloh ibn Zayddan demagan, na: bizga ashoblarimiz hadis aytdi, na: Muhammadning ashoblari, degan — balki uni mursal qilgan. Men Muhammad ibn Yahyoning: «Ibn Abu Laylo Ibn Zaydga yetishmagan», deganini eshitdim. Bu xabarni Sharik ham Husayndan rivoyat qilib: Abdurrahmon ibn Abu Laylodan, u Abdulloh ibn Zayddan, deb hadisni zikr qilgan. Shuʼba esa uni Amr ibn Murradan, u Abdurrahmon ibn Abu Laylodan rivoyat qilib, na Abdulloh ibn Zayddan, na Muozdan demagan va: bizga ashoblarimiz hadis aytdi, deb ulardan hech birining nomini aytmagan.Абу Маҳзурадан (розияллоҳу анҳу) ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ уни ўтқазиб қўйиб, азонни унга ҳарфма-ҳарф ўргатдилар. Бишр айтди: Иброҳим менга: «У мана шу бизнинг азонимизга ўхшайди», деди. Мен унга: «Менга қайтадан айтиб бер», дедим. У деди: «Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар. Ашҳаду ан ла илаҳа иллаллоҳ — икки марта. Ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ — икки марта». Сўнг ўша овоздан пастроқ овоз билан, атрофидагиларга эшиттириб: «Ашҳаду ан ла илаҳа иллаллоҳ — икки марта. Ашҳаду анна Муҳаммадан расулуллоҳ — икки марта», деди. Сўнг овозини кўтариб: «Ҳайя алас-солаҳ — икки марта. Ҳайя алал-фалаҳ — икки марта. Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар. Ла илаҳа иллаллоҳ», деди. Абу Бакр айтди: Абдулазиз ибн Абдулмалик бу хабарни Абу Маҳзурадан эшитмаган; уни фақат Абдуллоҳ ибн Муҳайриздан, у Абу Маҳзурадан ривоят қилган. Абдуллоҳ ибн Муҳайриз хабар беришича, у Абу Маҳзура ибн Миъярнинг тарбиясидаги етим эди; у уни Шомга жўнатаётганида, мен Абу Маҳзурага: «Мен Шомга чиқмоқдаман, мендан сенинг азонинг ҳақида сўралади», дедим. Сўнг у ҳадисни тўлиқ зикр қилди. Фақат Бундор хабарда азоннинг аввалидан бошлаб: Расулуллоҳ ﷺ унга азонни ўзлари ўргатдилар ва: «Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар, деб айт», дедилар, деди. Сўнг азоннинг қолганини Макҳулнинг Ибн Муҳайриздан ривоят қилган хабари каби зикр қилди, иқоматни зикр қилмади ва ҳадисда азон зикридан олдин ҳам, кейин ҳам кўп зиёдалар келтирди. Даврақий айтди: У азоннинг аввалида: «Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар», деди; ҳадисининг қолгани эса Бундорнинг лафзи кабидир. Равҳ ҳам Ибн Журайждан, у Усмон ибн Соибдан, у Абдулмалик ибн Абу Маҳзуранинг онасидан, у Абу Маҳзурадан шундай ривоят қилган: у азоннинг аввалида: «Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар», деди, уни тўрт марта айтмади. Мен буни бомдод азонидаги тасвиб бобида чиқарганман. Уни Абу Осим ва Абдурраззоқ ҳам Ибн Журайждан ривоят қилишган ва иккови азоннинг аввалида: «Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар, Аллоҳу акбар», дейишган. Абу Бакр айтди: Ибн Абу Маҳзуранинг хабари нақл жиҳатидан собит ва саҳиҳдир; Муҳаммад ибн Ишоқнинг Муҳаммад ибн Иброҳимдан, унинг Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Зайд ибн Абду Раббиҳидан, унинг отасидан ривоят қилган хабари ҳам нақл жиҳатидан саҳиҳдир — чунки Муҳаммад ибн Абдуллоҳ ибн Зайд уни отасидан эшитган, Муҳаммад ибн Ишоқ эса уни Муҳаммад ибн Иброҳим ибн ал-Ҳорис ат-Таймийдан эшитган ва бу Муҳаммад ибн Ишоқ тадлис қилган нарсалардан эмас. Айюб ва Холиднинг Абу Қилобадан, унинг Анасдан ривоят қилган хабари эса саҳиҳдир — унинг саҳиҳлигида шак ҳам, шубҳа ҳам йўқ; биз бунга буюрган Зот Набий ﷺ эканларига, бошқаси эмаслигига далил келтирдик. Ироқликларнинг Абдуллоҳ ибн Зайддан ривоят қилган нарсасига келсак, улар Абдуллоҳ ибн Зайддан азон ва иқоматнинг иккаласини ҳам жуфт қилиш ҳақида ривоят қилган иснодларида чалкаштирганлар. Аъмаш уни Амр ибн Муррадан, у Абдурраҳмон ибн Абу Лайлодан ривоят қилиб, у: «Бизга Муҳаммад ﷺ нинг ашоблари ҳадис айтишича, Абдуллоҳ ибн Зайд азонни тушида кўрганида, Набий ﷺ ҳузурларига келиб, у зотга хабар берди. У зот: ‹Буни Билолга ўргат›, дедилар. Билол туриб, азонни икки мартадан айтди, иқоматни ҳам икки мартадан айтди ва бир ўтириш ўтирди», деди. Уни Ибн Абу Лайло ҳам Амр ибн Муррадан, у Абдурраҳмон ибн Абу Лайлодан, у Абдуллоҳ ибн Зайддан ривоят қилган. Масъудий эса уни Амр ибн Муррадан, у Абдурраҳмон ибн Абу Лайлодан, у Муоз ибн Жабалдан ривоят қилган. Абу Бакр ибн Айёш ҳам Аъмашдан, у Амр ибн Муррадан, у Абдурраҳмон ибн Абу Лайлодан, у Муоздан деб шундай ривоят қилган. Ҳусайн ибн Абдурраҳмон эса уни Ибн Абу Лайлодан мурсал қилиб ривоят қилган: на Абдуллоҳ ибн Зайддан, на Муоздан демаган ва Набий ﷺ нинг ашобларидан ҳеч кимни зикр қилмаган; у фақат: «Абдуллоҳ ибн Зайд нидодан кўрганини кўрганида, Расулуллоҳ ﷺ унга айтдилар», деган. Саврий ҳам уни Ҳусайн ва Амр ибн Муррадан, улар Абдурраҳмон ибн Абу Лайлодан ривоят қилган ва на Муоздан, на Абдуллоҳ ибн Зайддан демаган, на: бизга ашобларимиз ҳадис айтди, на: Муҳаммаднинг ашоблари, деган — балки уни мурсал қилган. Мен Муҳаммад ибн Яҳёнинг: «Ибн Абу Лайло Ибн Зайдга етишмаган», деганини эшитдим. Бу хабарни Шарик ҳам Ҳусайндан ривоят қилиб: Абдурраҳмон ибн Абу Лайлодан, у Абдуллоҳ ибн Зайддан, деб ҳадисни зикр қилган. Шуъба эса уни Амр ибн Муррадан, у Абдурраҳмон ибн Абу Лайлодан ривоят қилиб, на Абдуллоҳ ибн Зайддан, на Муоздан демаган ва: бизга ашобларимиз ҳадис айтди, деб улардан ҳеч бирининг номини айтмаган.

نا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْقَطَّانُ ، نا عَبْدُ الْحَمِيدِ بْنُ جَعْفَرٍ ، حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَطَاءٍ وَهُوَ مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ عَطَاءٍ نَسَبُهُ إِلَى جَدِّهِ ، عَنْ أَبِي حُمَيْدٍ السَّاعِدِيِّ ، قَالَ : كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ إِذَا قَامَ إِلَى الصَّلاةِ اعْتَدَلَ قَائِمًا ، ‏ فَذَكَرَ بَعْضَ الْحَدِيثِ ، وَقَالَ : ثُمَّ قَالَ : " اللَّهُ أَكْبَرُ " ، وَرَكَعَ ، ثُمَّ اعْتَدَلَ وَلَمْ يَصُبَّ رَأْسَهُ وَلَمْ يُقْنِعْ ، وَوَضَعَ يَدَيْهِ عَلَى رُكْبَتَيْهِ ، ثُمَّ قَالَ : " سَمِعَ اللَّهُ لِمَنْ حَمِدَهُ " ، وَرَفَعَ يَدَيْهِ ، وَاعْتَدَلَ ، حَتَّى يَرْجِعَ كُلُّ عَظْمٍ فِي مَوْضِعِهِ مُعْتَدِلا ، ثُمَّ هَوَى إِلَى الأَرْضِ سَاجِدًا ، ثُمَّ قَالَ : " اللَّهُ أَكْبَرُ " ، ثُمَّ تَجَافَى عَضُدَيْهِ عَنْ إِبْطَيْهِ ، وَفَتَحَ أَصَابِعَ رِجْلَيْهِ ، ثُمَّ ثَنَى رِجْلَهُ الْيُسْرَى وَقَعَدَ عَلَيْهَا ، ثُمَّ اعْتَدَلَ حَتَّى يَرْجِعَ كُلُّ عَظْمٍ إِلَى مَوْضِعِهِ مُعْتَدِلا ، ثُمَّ هَوَى سَاجِدًا ، ثُمَّ قَالَ : " اللَّهُ أَكْبَرُ " ، ثُمَّ ثَنَى رِجْلَهُ وَقَعَدَ ، وَاعْتَدَلَ حَتَّى يَرْجِعَ كُلُّ عَظْمٍ فِي مَوْضِعِهِ ، ثُمَّ نَهَضَ ، ثُمَّ صَنَعَ فِي الرَّكْعَةِ الثَّانِيَةِ مِثْلَ ذَلِكَ ، حَتَّى إِذَا قَامَ مِنَ السَّجْدَتَيْنِ ، كَبَّرَ وَرَفَعَ يَدَيْهِ ، حَتَّى يُحَاذِيَ بِهَا مَنْكِبَيْهِ كَمَا صَنَعَ حِينَ افْتَتَحَ الصَّلاةَ ، ثُمَّ صَنَعَ كَذَلِكَ ، وَحَتَّى إِذَا كَانَتِ الرَّكْعَةُ الَّتِي تَنْقَضِي فِيهَا الصَّلاةُ أَخَّرَ رِجْلَهُ الْيُسْرَى قَعَدَ عَلَى شِقِّهِ مُتَوَرِّكًا ، ثُمَّ سَلَّمَ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : مُحَمَّدُ بْنُ عَطَاءٍ هُوَ مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ عَطَاءٍ . نا بِهِ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ بِشْرِ بْنِ الْحَكَمِ ، أنا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ ، وَهَكَذَا قَالَ : عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَطَاءٍ . نا بُنْدَارٌ ، وَمُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى ، وَأَحْمَدُ بْنُ سَعِيدٍ الدَّارِمِيُّ ، قَالُوا : حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْحَمِيدِ بْنُ جَعْفَرٍ ، حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ عَطَاءٍ ، قَالَ : سَمِعْتُ أَبَا حُمَيْدٍ السَّاعِدِيَّ فِي عَشَرَةٍ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ أَحَدُهُمْ أَبُو قَتَادَةَ ، قَالَ : " إِنِّي لأَعْلَمُكُمْ بِصَلاةِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، فَذَكَرُوا الْحَدِيثَ بِطُولِهِ ، وَقَالُوا فِي آخِرِ الْحَدِيثِ : " صَدَقْتَ ، هَكَذَا كَانَ يُصَلِّي النَّبِيُّ "

Abu Humayd as-Soidiy (roziyallohu anhu) aytdi: Rasululloh ﷺ namozga turganlarida tik turib qaddilarini rostlardilar — va u hadisning baʼzisini zikr qildi — soʻng: «Allohu akbar», deb rukuʼ qilardilar, soʻng rostlanib, boshlarini pastga tushirmas va yuqori koʻtarmas, qoʻllarini tizzalariga qoʻyardilar. Soʻng: «Samiʼallohu liman hamidah», deb qoʻllarini koʻtarar va har bir suyak oʻz oʻrniga mutadil holda qaytguncha rostlanardilar. Soʻng yerga sajda qilib egilardilar, keyin: «Allohu akbar», derdilar. Soʻng yelkalarini qoʻltiqlaridan uzoqlashtirar, oyoqlari barmoqlarini ochar, soʻng chap oyoqlarini bukib, unga oʻtirardilar; soʻng har bir suyak oʻz oʻrniga mutadil holda qaytguncha rostlanardilar. Soʻng sajdaga egilardilar, keyin: «Allohu akbar», derdilar. Soʻng oyoqlarini bukib oʻtirar va har bir suyak oʻz oʻrniga qaytguncha rostlanardilar, keyin (turishga) koʻtarilardilar. Soʻng ikkinchi rakatda ham xuddi shunday qilardilar. Toki ikki sajdadan turganlarida namozni boshlaganlaridagidek takbir aytib, qoʻllarini yelkalari barobarigacha koʻtarardilar; soʻng shu tariqa qilardilar. Namoz tugaydigan rakatga yetganlarida chap oyoqlarini orqaga chiqarib, yon tomonlariga tavarruk holida oʻtirardilar, soʻng salom berardilar. Abu Bakr aytdi: Muhammad ibn Ato — u Muhammad ibn Amr ibn Atodir. Buni bizga Abdurrahmon ibn Bishr ibn Hakam soʻzlab berdi: Yahyo ibn Said (xabar berdi) — u ham shunday: «Muhammad ibn Atodan», dedi. Bundor, Muhammad ibn Yahyo va Ahmad ibn Said ad-Dorimiy: bizga Abu Osim, unga Abdulhamid ibn Jaʼfar, unga Muhammad ibn Amr ibn Ato soʻzlab berdi, dedilar: Men Abu Humayd as-Soidiyni Rasululloh ﷺning sahobalaridan oʻn kishi orasida — ulardan biri Abu Qatoda edi — shunday deganini eshitdim: «Men sizlarning oranglarda Rasululloh ﷺning namozlarini eng yaxshi biladiganingizman». Soʻng ular hadisni toʻliq zikr qildilar va hadisning oxirida: «Toʻgʻri aytding, Nabiy mana shunday namoz oʻqir edilar», dedilar.Абу Ҳумайд ас-Соидий (розияллоҳу анҳу) айтди: Расулуллоҳ ﷺ намозга турганларида тик туриб қаддиларини ростлардилар — ва у ҳадиснинг баъзисини зикр қилди — сўнг: «Аллоҳу акбар», деб рукуъ қилардилар, сўнг ростланиб, бошларини пастга туширмас ва юқори кўтармас, қўлларини тиззаларига қўярдилар. Сўнг: «Самиъаллоҳу лиман ҳамидаҳ», деб қўлларини кўтарар ва ҳар бир суяк ўз ўрнига мутадил ҳолда қайтгунча ростланардилар. Сўнг ерга сажда қилиб эгилардилар, кейин: «Аллоҳу акбар», дердилар. Сўнг елкаларини қўлтиқларидан узоқлаштирар, оёқлари бармоқларини очар, сўнг чап оёқларини букиб, унга ўтирардилар; сўнг ҳар бир суяк ўз ўрнига мутадил ҳолда қайтгунча ростланардилар. Сўнг саждага эгилардилар, кейин: «Аллоҳу акбар», дердилар. Сўнг оёқларини букиб ўтирар ва ҳар бир суяк ўз ўрнига қайтгунча ростланардилар, кейин (туришга) кўтарилардилар. Сўнг иккинчи ракатда ҳам худди шундай қилардилар. Токи икки саждадан турганларида намозни бошлаганларидагидек такбир айтиб, қўлларини елкалари баробаригача кўтарардилар; сўнг шу тариқа қилардилар. Намоз тугайдиган ракатга етганларида чап оёқларини орқага чиқариб, ён томонларига таваррук ҳолида ўтирардилар, сўнг салом берардилар. Абу Бакр айтди: Муҳаммад ибн Ато — у Муҳаммад ибн Амр ибн Атодир. Буни бизга Абдурраҳмон ибн Бишр ибн Ҳакам сўзлаб берди: Яҳё ибн Саид (хабар берди) — у ҳам шундай: «Муҳаммад ибн Атодан», деди. Бундор, Муҳаммад ибн Яҳё ва Аҳмад ибн Саид ад-Доримий: бизга Абу Осим, унга Абдулҳамид ибн Жаъфар, унга Муҳаммад ибн Амр ибн Ато сўзлаб берди, дедилар: Мен Абу Ҳумайд ас-Соидийни Расулуллоҳ ﷺнинг саҳобаларидан ўн киши орасида — улардан бири Абу Қатода эди — шундай деганини эшитдим: «Мен сизларнинг орангларда Расулуллоҳ ﷺнинг намозларини энг яхши биладиганингизман». Сўнг улар ҳадисни тўлиқ зикр қилдилар ва ҳадиснинг охирида: «Тўғри айтдинг, Набий мана шундай намоз ўқир эдилар», дедилар.

نا أَبُو عَاصِمٍ ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ ، أَخْبَرَنِي إِبْرَاهِيمُ ابْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَعْبَدٍ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ : أَنّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَشَفَ السِّتْرَ ، فَرَأَى النَّاسَ قِيَامًا وَرَاءَ أَبِي بَكْرٍ يُصَلُّونَ ، فَقَالَ : " اللَّهُمَّ هَلْ بَلَّغْتُ ، أَنَّهُ لَمْ يَبْقَ مِنْ مُبَشِّرَاتِ النُّبُوَّةِ إِلا الرُّؤْيَا الصَّالِحَةُ يَرَاهَا الْمُسْلِمُ لِنَفْسِهِ أَوْ تُرَى لَهُ ، وَإِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَقْرَأَ رَاكِعًا أَوْ سَاجِدًا ، فَأَمَّا الرُّكُوعُ فَعَظِّمُوا فِيهِ الرَّبَّ ، وَأَمَّا السُّجُودُ فَأَكْثَرُوا فِيهِ الدُّعَاءَ ، فَإِنَّهُ قَمِنٌ أَنْ يُسْتَجَابَ لَكُمْ " . قَالَ لَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى : قَالَ أَبُو عَاصِمٍ مَرَّةً : أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ رَفَعَ السِّتْرَ وَالنَّاسُ قِيَامٌ يُصَلُّونَ وَرَاءَ أَبِي بَكْرٍ " ، وَخَبَرُ إِسْمَاعِيلَ وَابْنِ عُيَيْنَةَ لَيْسَ هُوَ عَلَى هَذَا التَّمَامِ ، وَأَنَا اخْتَصَرْتُهُ

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ pardani koʻtardilar va odamlarni Abu Bakrning ortida turib namoz oʻqiyotgan holda koʻrdilar-da: «Allohim, yetkazdimmi? Paygʻambarlik xushxabarlaridan musulmon oʻzi uchun koʻradigan yoki uning haqida koʻriladigan solih tushdan boshqa hech narsa qolmadi. Men rukuʼda yoki sajdada turib (Qurʼon) oʻqishdan qaytarildim. Rukuʼga kelsak, unda Robbingizni ulugʻlangiz; sajdaga kelsak, unda duoni koʻp qilinglar, chunki u sizlar uchun ijobat boʻlishga loyiqdir», dedilar. Bizga Muhammad ibn Yahyo aytdi: Abu Osim bir marta: «Nabiy ﷺ pardani koʻtardilar, odamlar esa Abu Bakrning ortida turib namoz oʻqiyotgan edilar», dedi. Ismoil va Ibn Uyaynaning xabari bu qadar toʻliq emas; men uni qisqartirdim.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ пардани кўтардилар ва одамларни Абу Бакрнинг ортида туриб намоз ўқиётган ҳолда кўрдилар-да: «Аллоҳим, етказдимми? Пайғамбарлик хушхабарларидан мусулмон ўзи учун кўрадиган ёки унинг ҳақида кўриладиган солиҳ тушдан бошқа ҳеч нарса қолмади. Мен рукуъда ёки саждада туриб (Қуръон) ўқишдан қайтарилдим. Рукуъга келсак, унда Роббингизни улуғлангиз; саждага келсак, унда дуони кўп қилинглар, чунки у сизлар учун ижобат бўлишга лойиқдир», дедилар. Бизга Муҳаммад ибн Яҳё айтди: Абу Осим бир марта: «Набий ﷺ пардани кўтардилар, одамлар эса Абу Бакрнинг ортида туриб намоз ўқиётган эдилар», деди. Исмоил ва Ибн Уяйнанинг хабари бу қадар тўлиқ эмас; мен уни қисқартирдим.

نَا عَبْدُ الْجَبَّارِ بْنُ الْعَلاءِ ، نَا سُفْيَانُ ، حَدَّثَنِي أَبُو الزِّنَادِ ، عَنِ الأَعْرَجِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، وَابْنِ عَجْلانَ وَغَيْرِهِ ، قَالَ : قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : " لَقَدْ هَمَمْتُ أَنْ آمُرَ فِتْيَانِي فَيُقِيمُوا الصَّلاةَ ، وَآمُرَ فِتْيَانًا فَيَتَخَلَّفُوا إِلَى رِجَالٍ يَتَخَلَّفُونَ عَنِ الصَّلاةِ فَيُحَرِّقُونَ عَلَيْهِمْ بُيُوتَهُمْ ، وَلَوْ عَلِمَ أَحَدُهُمْ أَنَّهُ يُدْعَى إِلَى عَظْمٍ ، إِلَى ثَرِيدٍ أَيْ لأَجَابَ " . قَالَ أَبُو بَكْرٍ : أَمَّا خَبَرُ ابْنِ عَجْلانَ الَّذِي أَرْسَلَهُ ابْنُ عُيَيْنَةَ فَإِنَّمَا رَوَاهُ ابْنُ عَجْلانَ ، عَنْ أَبِيهِ ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ، عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، ناهُ بُنْدَارٌ ، حَدَّثَنِي صَفْوَانُ ، وَأَبُو عَاصِمٍ ، قَالا : ثنا ابْنُ عَجْلانَ ، فَذَكَرَ الْحَدِيثَ

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Men yigitlarimga buyurib, namozni iqomat qildirishni, yana baʼzi yigitlarga buyurib, namozdan orqada qolayotgan kishilarning oldiga borib, uylarini ustlariga yoqib yuborishlarini qasd qildim. Agar ulardan biri suyakka yoki tiridga chaqirilayotganini bilsa edi, albatta ijobat qilar edi», dedilar. Abu Bakr aytdi: Ibn Uyayna mursal qilib rivoyat qilgan Ibn Ajlonning xabariga kelsak, uni Ibn Ajlon otasidan, u Abu Hurayradan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilgan. Buni bizga Bundor aytdi: menga Safvon va Abu Osim aytdilar: bizga Ibn Ajlon aytdi, — va hadisni zikr qildi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Мен йигитларимга буюриб, намозни иқомат қилдиришни, яна баъзи йигитларга буюриб, намоздан орқада қолаётган кишиларнинг олдига бориб, уйларини устларига ёқиб юборишларини қасд қилдим. Агар улардан бири суякка ёки тиридга чақирилаётганини билса эди, албатта ижобат қилар эди», дедилар. Абу Бакр айтди: Ибн Уяйна мурсал қилиб ривоят қилган Ибн Ажлоннинг хабарига келсак, уни Ибн Ажлон отасидан, у Абу Ҳурайрадан, у Набий ﷺдан ривоят қилган. Буни бизга Бундор айтди: менга Сафвон ва Абу Осим айтдилар: бизга Ибн Ажлон айтди, — ва ҳадисни зикр қилди.

نا أَبُو مُوسَى مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى ، ثنا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ ، عَنْ سَعِيدٍ ، عَنْ قَتَادَةَ ، عَنْ أَنَسٍ ، أَنَّ نَبِيَّ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ ، قَالَ : " أَتِمُّوا الصَّفَّ الْمُتَقَدِّمَ ، فَإِنْ كَانَ نَقْصًا فَلْيَكُنْ فِي الْمُؤَخَّرِ " . نا أَبُو بَكْرِ بْنُ إِسْحَاقَ الصَّنْعَانِيُّ ، ثنا أَبُو عَاصِمٍ ، عَنْ شُعْبَةَ بِمِثْلِهِ . قَالَ : " أَتِمُّوا الصَّفَّ الأَوَّلَ وَالثَّانِيَ ، فَإِنْ كَانَ خَلَلٌ فَلْيَكُنْ فِي الثَّالِثِ "

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Nabiysi ﷺ: «Oldingi safni toʻldiringlar; agar kamchilik boʻlsa, u orqadagida boʻlsin», dedilar. Bizga Abu Bakr ibn Ishoq as-Sanʼoniy aytdi: bizga Abu Osim Shuʼbadan shunga oʻxshashini aytdi. U zot: «Birinchi va ikkinchi safni toʻldiringlar; agar boʻshliq boʻlsa, u uchinchisida boʻlsin», dedilar.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Набийси ﷺ: «Олдинги сафни тўлдиринглар; агар камчилик бўлса, у орқадагида бўлсин», дедилар. Бизга Абу Бакр ибн Ишоқ ас-Санъоний айтди: бизга Абу Осим Шуъбадан шунга ўхшашини айтди. У зот: «Биринчи ва иккинчи сафни тўлдиринглар; агар бўшлиқ бўлса, у учинчисида бўлсин», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ إِسْحَاقَ الْجَوْهَرِيُّ ، حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ ، أَخْبَرَنِي يَعْلَى وَهُوَ ابْنُ حَكِيمٍ ، أَنَّ عِكْرِمَةَ مَوْلَى ابْنِ عَبَّاسٍ ، أَخْبَرَهُ قَالَ : أَنْبَأَنَا ابْنُ عَبَّاسٍ ، أَنَّ سَعْدَ بْنَ عُبَادَةَ أَخَا بَنِي سَاعِدَةَ ، قَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، إِنَّ أُمِّي تُوُفِّيَتْ ، وَأَنَا غَائِبٌ ، فَهَلْ يَنْفَعُهَا إِنْ تَصَدَّقْتُ عَنْهَا بِشَيْءٍ ؟ قَالَ : " نَعَمْ " ، قَالَ : فَإِنِّي أُشْهِدُكَ أَنَّ حَائِطِي الَّذِي بِالْمِخْرَافِ صَدَقَةٌ عَنْهَا . حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سِنَانٍ الْقَزَّازُ ، حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ ، عَنْ يَعْلَى ، عَنْ عِكْرِمَةَ ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ، أَنَّ رَجُلا قَالَ لِرَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ : إِنَّ أُمَّهُ تُوُفِّيَتْ أَفَيَنْفَعُهَا إِنْ تَصَدَّقْتُ بِهِ عَنْهَا ؟ وَقَالَ أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ ، قَالَ : يَا رَسُولَ اللَّهِ ، إِنَّ أُمِّي تُوُفِّيَتْ ، وَقَالَ : فَإِنَّ لِي مَخْرَفًا يَعْنِي : بُسْتَانًا

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) bizga xabar berdiki, Banu Soidaning birodari Saʼd ibn Uboda: «Yo Rasululloh, men yoʻqligimda onam vafot etdi. Men uning nomidan bir narsa sadaqa qilsam, unga foydasi tegadimi?» dedi. U zot: «Ha», dedilar. U: «Unday boʻlsa, men sizni guvoh qilamanki, Mixrofdagi bogʻim uning nomidan sadaqadir», dedi. Muhammad ibn Sinon al-Qazzoz bizga aytib berdi, Abu Osim bizga Ibn Jurayjdan, u Yaʼlodan, u Ikrimadan, u Ibn Abbosdan aytib berdiki, bir kishi Rasululloh ﷺga onasi vafot etganini (aytib): «Men uning nomidan uni sadaqa qilsam, unga foydasi tegadimi?» dedi. Ahmad ibn Maniʼ esa: U: «Yo Rasululloh, onam vafot etdi», dedi va: «Mening mixrofim — yaʼni bogʻim bor», dedi, deb aytdi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) бизга хабар бердики, Бану Соиданинг биродари Саъд ибн Убода: «Ё Расулуллоҳ, мен йўқлигимда онам вафот этди. Мен унинг номидан бир нарса садақа қилсам, унга фойдаси тегадими?» деди. У зот: «Ҳа», дедилар. У: «Ундай бўлса, мен сизни гувоҳ қиламанки, Михрофдаги боғим унинг номидан садақадир», деди. Муҳаммад ибн Синон ал-Қаззоз бизга айтиб берди, Абу Осим бизга Ибн Журайждан, у Яълодан, у Икримадан, у Ибн Аббосдан айтиб бердики, бир киши Расулуллоҳ ﷺга онаси вафот этганини (айтиб): «Мен унинг номидан уни садақа қилсам, унга фойдаси тегадими?» деди. Аҳмад ибн Маниъ эса: У: «Ё Расулуллоҳ, онам вафот этди», деди ва: «Менинг михрофим — яъни боғим бор», деди, деб айтди.