حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ رَجُلاً، قَالَ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ إِنِّي طَلَّقْتُ امْرَأَتِي مِائَةَ تَطْلِيقَةٍ فَمَاذَا تَرَى عَلَىَّ فَقَالَ لَهُ ابْنُ عَبَّاسٍ طَلُقَتْ مِنْكَ لِثَلاَثٍ وَسَبْعٌ وَتِسْعُونَ اتَّخَذْتَ بِهَا آيَاتِ اللَّهِ هُزُوًا ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, bir kishi Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)ga: «Men xotinimni yuz marta taloq qildim, endi men haqimda nima deysiz?» dedi. Ibn Abbos unga: «U sendan uchtasi bilan taloq boʻldi; toʻqson yettitasi bilan esa Allohning oyatlarini masxara qilibsan», dedi.Моликка етиб келишича, бир киши Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)га: «Мен хотинимни юз марта талоқ қилдим, энди мен ҳақимда нима дейсиз?» деди. Ибн Аббос унга: «У сендан учтаси билан талоқ бўлди; тўқсон еттитаси билан эса Аллоҳнинг оятларини масхара қилибсан», деди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ رَجُلاً، جَاءَ إِلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ فَقَالَ إِنِّي طَلَّقْتُ امْرَأَتِي ثَمَانِيَ تَطْلِيقَاتٍ ‏.‏ فَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ فَمَاذَا قِيلَ لَكَ قَالَ قِيلَ لِي إِنَّهَا قَدْ بَانَتْ مِنِّي ‏.‏ فَقَالَ ابْنُ مَسْعُودٍ صَدَقُوا مَنْ طَلَّقَ كَمَا أَمَرَهُ اللَّهُ فَقَدْ بَيَّنَ اللَّهُ لَهُ وَمَنْ لَبَسَ عَلَى نَفْسِهِ لَبْسًا جَعَلْنَا لَبْسَهُ مُلْصَقًا بِهِ لاَ تَلْبِسُوا عَلَى أَنْفُسِكُمْ وَنَتَحَمَّلَهُ عَنْكُمْ هُوَ كَمَا يَقُولُونَ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, bir kishi Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu) huzuriga kelib: «Men xotinimni sakkiz marta taloq qildim», dedi. Ibn Masʼud unga: «Senga nima deyildi?» dedi. U: «Menga, u mendan (butunlay) ajralib boʻlgan, deyildi», dedi. Ibn Masʼud: «Rost aytishibdi. Kim Alloh buyurgandek taloq qilsa, Alloh unga (hukmni) bayon qilib bergan; kim oʻz-oʻzini chalkashlikka solsa, biz uning chalkashligini oʻzining boʻyniga yuklaymiz. Oʻzlaringizni chalkashtirib, uni bizga yuklamanglar. (Gap) ular aytganidek», dedi.Моликка етиб келишича, бир киши Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) ҳузурига келиб: «Мен хотинимни саккиз марта талоқ қилдим», деди. Ибн Масъуд унга: «Сенга нима дейилди?» деди. У: «Менга, у мендан (бутунлай) ажралиб бўлган, дейилди», деди. Ибн Масъуд: «Рост айтишибди. Ким Аллоҳ буюргандек талоқ қилса, Аллоҳ унга (ҳукмни) баён қилиб берган; ким ўз-ўзини чалкашликка солса, биз унинг чалкашлигини ўзининг бўйнига юклаймиз. Ўзларингизни чалкаштириб, уни бизга юкламанглар. (Гап) улар айтганидек», деди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ حَزْمٍ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ عَبْدِ الْعَزِيزِ، قَالَ لَهُ الْبَتَّةُ مَا يَقُولُ النَّاسُ فِيهَا قَالَ أَبُو بَكْرٍ فَقُلْتُ لَهُ كَانَ أَبَانُ بْنُ عُثْمَانَ يَجْعَلُهَا وَاحِدَةً ‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ لَوْ كَانَ الطَّلاَقُ أَلْفًا مَا أَبْقَتِ الْبَتَّةُ مِنْهَا شَيْئًا مَنْ قَالَ الْبَتَّةَ فَقَدْ رَمَى الْغَايَةَ الْقُصْوَى ‏.‏

Yahyo ibn Saʼid (rahimahulloh) Abu Bakr ibn Hazm (rahimahulloh)dan rivoyat qilishicha, Umar ibn Abdulaziz (rahimahulloh) unga: «‹Al-batta› (bir yoʻla taloq) haqida odamlar nima deyishadi?» dedi. Abu Bakr aytdi: «Men unga: ‹Abon ibn Usmon uni bitta (taloq) deb hisoblardi›, dedim. Shunda Umar ibn Abdulaziz: ‹Taloq ming (marta) boʻlganida ham, al-batta undan hech narsa qoldirmasdi. Kim al-batta desa, eng oxirgi chegaraga otibdi (hammasini ishlatibdi)›, dedi».Яҳё ибн Саъид (раҳимаҳуллоҳ) Абу Бакр ибн Ҳазм (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилишича, Умар ибн Абдулазиз (раҳимаҳуллоҳ) унга: «‹Ал-батта› (бир йўла талоқ) ҳақида одамлар нима дейишади?» деди. Абу Бакр айтди: «Мен унга: ‹Абон ибн Усмон уни битта (талоқ) деб ҳисобларди›, дедим. Шунда Умар ибн Абдулазиз: ‹Талоқ минг (марта) бўлганида ҳам, ал-батта ундан ҳеч нарса қолдирмасди. Ким ал-батта деса, энг охирги чегарага отибди (ҳаммасини ишлатибди)›, деди».

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَنَّ مَرْوَانَ بْنَ الْحَكَمِ، كَانَ يَقْضِي فِي الَّذِي يُطَلِّقُ امْرَأَتَهُ الْبَتَّةَ أَنَّهَا ثَلاَثُ تَطْلِيقَاتٍ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَهَذَا أَحَبُّ مَا سَمِعْتُ إِلَىَّ فِي ذَلِكَ ‏.‏

Ibn Shihob (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Marvon ibn al-Hakam xotinini ‹al-batta› taloq qilgan kishi haqida ‹bu uch taloqdir›, deb hukm qilar edi. Molik aytdi: «Bu masalada eshitganlarim ichida menga eng maʼqul boʻlgani shudir».Ибн Шиҳоб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Марвон ибн ал-Ҳакам хотинини ‹ал-батта› талоқ қилган киши ҳақида ‹бу уч талоқдир›, деб ҳукм қилар эди. Молик айтди: «Бу масалада эшитганларим ичида менга энг маъқул бўлгани шудир».

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّهُ كُتِبَ إِلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ مِنَ الْعِرَاقَ أَنَّ رَجُلاً قَالَ لاِمْرَأَتِهِ حَبْلُكِ عَلَى غَارِبِكِ فَكَتَبَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ إِلَى عَامِلِهِ أَنْ مُرْهُ يُوَافِينِي بِمَكَّةَ فِي الْمَوْسِمِ فَبَيْنَمَا عُمَرُ يَطُوفُ بِالْبَيْتِ إِذْ لَقِيَهُ الرَّجُلُ فَسَلَّمَ عَلَيْهِ فَقَالَ عُمَرُ مَنْ أَنْتَ فَقَالَ أَنَا الَّذِي أَمَرْتَ أَنْ أُجْلَبَ عَلَيْكَ ‏.‏ فَقَالَ لَهُ عُمَرُ أَسْأَلُكَ بِرَبِّ هَذِهِ الْبَنِيَّةِ مَا أَرَدْتَ بِقَوْلِكَ حَبْلُكِ عَلَى غَارِبِكِ فَقَالَ لَهُ الرَّجُلُ لَوِ اسْتَحْلَفْتَنِي فِي غَيْرِ هَذَا الْمَكَانِ مَا صَدَقْتُكَ أَرَدْتُ بِذَلِكَ الْفِرَاقَ ‏.‏ فَقَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ هُوَ مَا أَرَدْتَ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Iroqdan Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)ga bir kishi xotiniga: «Arqoning boʻyningda (yaʼni oʻz ixtiyoring oʻzingda, ozodsan)» deganligi haqida xat yozildi. Umar ibn al-Xattob oʻz amaliga (voliysiga): «Unga buyur, mavsumda (hajda) Makkada mening oldimga kelsin», deb xat yozdi. Umar Baytni tavof qilib yurganida, oʻsha kishi uni uchratib, salom berdi. Umar: «Sen kimsan?» dedi. U: «Men sen huzuringga keltirilishimni buyurgan kishiman», dedi. Umar unga: «Bu Bino (Kaʼba)ning Robbi bilan soʻrayman, ‹Arqoning boʻyningda› deganing bilan nimani nazarda tutding?» dedi. U kishi unga: «Agar meni bu joydan boshqa yerda qasam ichirganingda, senga rost aytmagan boʻlardim. Men bu bilan (xotinimdan) ajralishni nazarda tutdim», dedi. Umar ibn al-Xattob: «U — sen nazarda tutgan narsadir», dedi.Моликка етиб келишича, Ироқдан Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)га бир киши хотинига: «Арқонинг бўйнингда (яъни ўз ихтиёринг ўзингда, озодсан)» деганлиги ҳақида хат ёзилди. Умар ибн ал-Хаттоб ўз амалига (волийсига): «Унга буюр, мавсумда (ҳажда) Маккада менинг олдимга келсин», деб хат ёзди. Умар Байтни тавоф қилиб юрганида, ўша киши уни учратиб, салом берди. Умар: «Сен кимсан?» деди. У: «Мен сен ҳузурингга келтирилишимни буюрган кишиман», деди. Умар унга: «Бу Бино (Каъба)нинг Робби билан сўрайман, ‹Арқонинг бўйнингда› деганинг билан нимани назарда тутдинг?» деди. У киши унга: «Агар мени бу жойдан бошқа ерда қасам ичирганингда, сенга рост айтмаган бўлардим. Мен бу билан (хотинимдан) ажралишни назарда тутдим», деди. Умар ибн ал-Хаттоб: «У — сен назарда тутган нарсадир», деди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ، كَانَ يَقُولُ فِي الرَّجُلِ يَقُولُ لاِمْرَأَتِهِ أَنْتِ عَلَىَّ حَرَامٌ إِنَّهَا ثَلاَثُ تَطْلِيقَاتٍ ‏.‏ قَالَ مَالِكُ وَذَلِكَ أَحْسَنُ مَا سَمِعْتُ فِي ذَلِكَ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu) xotiniga: «Sen menga haromsan» degan kishi haqida: «Bu uch taloqdir», der edi. Molik aytdi: «Bu masalada eshitganlarimning eng yaxshisi shudir».Моликка етиб келишича, Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу) хотинига: «Сен менга ҳаромсан» деган киши ҳақида: «Бу уч талоқдир», дер эди. Молик айтди: «Бу масалада эшитганларимнинг энг яхшиси шудир».

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ، كَانَ يَقُولُ فِي الْخَلِيَّةِ وَالْبَرِيَّةِ إِنَّهَا ثَلاَثُ تَطْلِيقَاتٍ كُلُّ وَاحِدَةٍ مِنْهُمَا ‏.‏

Nofeʼ (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo) ‹al-xaliyya› va ‹al-barriyya› (yaʼni «sen boʻshsan», «sen ozodsan» degan soʻzlar) haqida: «Ularning har biri uch taloqdir», der edi.Нофеъ (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) ‹ал-халийя› ва ‹ал-баррийя› (яъни «сен бўшсан», «сен озодсан» деган сўзлар) ҳақида: «Уларнинг ҳар бири уч талоқдир», дер эди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، ‏.‏ أَنَّ رَجُلاً، كَانَتْ تَحْتَهُ وَلِيدَةٌ لِقَوْمٍ فَقَالَ لأَهْلِهَا شَأْنَكُمْ بِهَا ‏.‏ فَرَأَى النَّاسُ أَنَّهَا تَطْلِيقَةٌ وَاحِدَةٌ ‏.‏

Yahyo ibn Saʼid (rahimahulloh) Qosim ibn Muhammad (rahimahulloh)dan rivoyat qilishicha, bir kishining nikohida boshqa qavmga tegishli choʻri (xotin) bor edi. U (kishi choʻrining) egalariga: «(Bu ayol) sizning ixtiyoringizda (ishingiz oʻzingiz bilan)», dedi. Odamlar buni bitta taloq deb hisoblashdi.Яҳё ибн Саъид (раҳимаҳуллоҳ) Қосим ибн Муҳаммад (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилишича, бир кишининг никоҳида бошқа қавмга тегишли чўри (хотин) бор эди. У (киши чўрининг) эгаларига: «(Бу аёл) сизнинг ихтиёрингизда (ишингиз ўзингиз билан)», деди. Одамлар буни битта талоқ деб ҳисоблашди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ سَمِعَ ابْنَ شِهَابٍ، يَقُولُ فِي الرَّجُلِ يَقُولُ لاِمْرَأَتِهِ بَرِئْتِ مِنِّي وَبَرِئْتُ مِنْكِ إِنَّهَا ثَلاَثُ تَطْلِيقَاتٍ بِمَنْزِلَةِ الْبَتَّةِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فِي الرَّجُلِ يَقُولُ لاِمْرَأَتِهِ أَنْتِ خَلِيَّةٌ أَوْ بَرِيَّةٌ أَوْ بَائِنَةٌ إِنَّهَا ثَلاَثُ تَطْلِيقَاتٍ لِلْمَرْأَةِ الَّتِي قَدْ دَخَلَ بِهَا وَيُدَيَّنُ فِي الَّتِي لَمْ يَدْخُلْ بِهَا أَوَاحِدَةً أَرَادَ أَمْ ثَلاَثًا فَإِنْ قَالَ وَاحِدَةً أُحْلِفَ عَلَى ذَلِكَ وَكَانَ خَاطِبًا مِنَ الْخُطَّابِ لأَنَّهُ لاَ يُخْلِي الْمَرْأَةَ الَّتِي قَدْ دَخَلَ بِهَا زَوْجُهَا وَلاَ يُبِينُهَا وَلاَ يُبْرِيهَا إِلاَّ ثَلاَثُ تَطْلِيقَاتٍ وَالَّتِي لَمْ يَدْخُلْ بِهَا تُخْلِيهَا وَتُبْرِيهَا وَتُبِينُهَا الْوَاحِدَةُ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَهَذَا أَحْسَنُ مَا سَمِعْتُ فِي ذَلِكَ ‏.‏

Molik (rahimahulloh) Ibn Shihob (rahimahulloh)ning bir kishi xotiniga: «Sen mendan xoli boʻlding, men sendan xoli boʻldim» degani haqida: «Bu al-batta oʻrnida, uch taloqdir», deganini eshitdi. Molik aytdi: «Bir kishi xotiniga: ‹Sen xoliyasan yoki barriyasan yoki boyinasan (ajrab ketgansan)› degani haqida — (bu) qoʻshilgan (chin nikohli) ayol uchun uch taloqdir. Qoʻshilmagan (nikohi jinsiy aloqasiz) ayol borasida esa unga: bittani nazarda tutdingmi yoki uchtanimi, deb qasam ichiriladi. Agar u ‹bitta› desa, shunga qasam ichiriladi va u (boshqa) sovchilar qatorida bir sovchi boʻlib qoladi. Zero, eri qoʻshilgan ayolni faqat uch taloqgina xoli qiladi, ajratadi va boʻshatadi; qoʻshilmagan ayolni esa bittasi xoli qiladi, boʻshatadi va ajratadi». Molik aytdi: «Bu masalada eshitganlarimning eng yaxshisi shudir».Молик (раҳимаҳуллоҳ) Ибн Шиҳоб (раҳимаҳуллоҳ)нинг бир киши хотинига: «Сен мендан холи бўлдинг, мен сендан холи бўлдим» дегани ҳақида: «Бу ал-батта ўрнида, уч талоқдир», деганини эшитди. Молик айтди: «Бир киши хотинига: ‹Сен холиясан ёки барриясан ёки бойинасан (ажраб кетгансан)› дегани ҳақида — (бу) қўшилган (чин никоҳли) аёл учун уч талоқдир. Қўшилмаган (никоҳи жинсий алоқасиз) аёл борасида эса унга: биттани назарда тутдингми ёки учтаними, деб қасам ичирилади. Агар у ‹битта› деса, шунга қасам ичирилади ва у (бошқа) совчилар қаторида бир совчи бўлиб қолади. Зеро, эри қўшилган аёлни фақат уч талоқгина холи қилади, ажратади ва бўшатади; қўшилмаган аёлни эса биттаси холи қилади, бўшатади ва ажратади». Молик айтди: «Бу масалада эшитганларимнинг энг яхшиси шудир».

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ رَجُلاً، جَاءَ إِلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ فَقَالَ يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ إِنِّي جَعَلْتُ أَمْرَ امْرَأَتِي فِي يَدِهَا فَطَلَّقَتْ نَفْسَهَا فَمَاذَا تَرَى فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ أُرَاهُ كَمَا قَالَتْ ‏.‏ فَقَالَ الرَّجُلُ لاَ تَفْعَلْ يَا أَبَا عَبْدِ الرَّحْمَنِ ‏.‏ فَقَالَ ابْنُ عُمَرَ أَنَا أَفْعَلُ أَنْتَ فَعَلْتَهُ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, bir kishi Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo) huzuriga kelib: «Ey Abu Abdurrahmon! Men xotinimning ishini oʻz qoʻliga berdim, u esa oʻzini taloq qildi. Bu haqda nima deysiz?» dedi. Abdulloh ibn Umar: «Men buni u aytganidek deb bilaman», dedi. U kishi: «Unday qilmang, ey Abu Abdurrahmon!» dedi. Ibn Umar: «Men qilyapmanmi? Buni sen qilding», dedi.Моликка етиб келишича, бир киши Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) ҳузурига келиб: «Эй Абу Абдурраҳмон! Мен хотинимнинг ишини ўз қўлига бердим, у эса ўзини талоқ қилди. Бу ҳақда нима дейсиз?» деди. Абдуллоҳ ибн Умар: «Мен буни у айтганидек деб биламан», деди. У киши: «Ундай қилманг, эй Абу Абдурраҳмон!» деди. Ибн Умар: «Мен қиляпманми? Буни сен қилдинг», деди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ، كَانَ يَقُولُ إِذَا مَلَّكَ الرَّجُلُ امْرَأَتَهُ أَمْرَهَا فَالْقَضَاءُ مَا قَضَتْ بِهِ إِلاَّ أَنْ يُنْكِرَ عَلَيْهَا وَيَقُولَ لَمْ أُرِدْ إِلاَّ وَاحِدَةً فَيَحْلِفُ عَلَى ذَلِكَ وَيَكُونُ أَمْلَكَ بِهَا مَا كَانَتْ فِي عِدَّتِهَا ‏.‏

Nofeʼ (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo): «Kishi xotiniga oʻz ishini (ixtiyorini) topshirsa, hukm — u (ayol) hukm qilgani boʻyichadir. Faqat u (er) buni inkor qilib: ‹Men faqat bittani nazarda tutgandim› deb, shunga qasam ichsagina (boshqa gap) — u holda ayol iddada ekan, unga (qaytarib olishga) haqliroqdir», der edi.Нофеъ (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо): «Киши хотинига ўз ишини (ихтиёрини) топширса, ҳукм — у (аёл) ҳукм қилгани бўйичадир. Фақат у (эр) буни инкор қилиб: ‹Мен фақат биттани назарда тутгандим› деб, шунга қасам ичсагина (бошқа гап) — у ҳолда аёл иддада экан, унга (қайтариб олишга) ҳақлироқдир», дер эди.

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ سُلَيْمَانَ بْنِ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، عَنْ خَارِجَةَ بْنِ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ، أَنَّهُ أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، كَانَ جَالِسًا عِنْدَ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ فَأَتَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي عَتِيقٍ وَعَيْنَاهُ تَدْمَعَانِ فَقَالَ لَهُ زَيْدٌ مَا شَأْنُكَ فَقَالَ مَلَّكْتُ امْرَأَتِي أَمْرَهَا فَفَارَقَتْنِي ‏.‏ فَقَالَ لَهُ زَيْدٌ مَا حَمَلَكَ عَلَى ذَلِكَ قَالَ الْقَدَرُ ‏.‏ فَقَالَ زَيْدٌ ارْتَجِعْهَا إِنْ شِئْتَ فَإِنَّمَا هِيَ وَاحِدَةٌ وَأَنْتَ أَمْلَكُ بِهَا ‏.‏

Xorija ibn Zayd ibn Sobit (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)ning huzurida oʻtirgan edi, shunda Muhammad ibn Abu Atiq koʻzlari yoshlangan holda uning oldiga keldi. Zayd unga: «Senga nima boʻldi?» dedi. U: «Xotinimga oʻz ishini topshirdim, u esa mendan ajralib ketdi», dedi. Zayd unga: «Seni bunga nima majbur qildi?» dedi. U: «Qadar», dedi. Zayd: «Istasang, uni qaytarib ol, chunki bu faqat bitta (taloq)dir va sen unga (qaytarishga) haqliroqsan», dedi.Хорижа ибн Зайд ибн Собит (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)нинг ҳузурида ўтирган эди, шунда Муҳаммад ибн Абу Атиқ кўзлари ёшланган ҳолда унинг олдига келди. Зайд унга: «Сенга нима бўлди?» деди. У: «Хотинимга ўз ишини топширдим, у эса мендан ажралиб кетди», деди. Зайд унга: «Сени бунга нима мажбур қилди?» деди. У: «Қадар», деди. Зайд: «Истасанг, уни қайтариб ол, чунки бу фақат битта (талоқ)дир ва сен унга (қайтаришга) ҳақлироқсан», деди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ رَجُلاً، مِنْ ثَقِيفٍ مَلَّكَ امْرَأَتَهُ أَمْرَهَا فَقَالَتْ أَنْتَ الطَّلاَقُ فَسَكَتَ ثُمَّ قَالَتْ أَنْتَ الطَّلاَقُ فَقَالَ بِفِيكِ الْحَجَرُ ‏.‏ ثُمَّ قَالَتْ أَنْتَ الطَّلاَقُ فَقَالَ بِفِيكِ الْحَجَرُ ‏.‏ فَاخْتَصَمَا إِلَى مَرْوَانَ بْنِ الْحَكَمِ فَاسْتَحْلَفَهُ مَا مَلَّكَهَا إِلاَّ وَاحِدَةً وَرَدَّهَا إِلَيْهِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ قَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ فَكَانَ الْقَاسِمُ يُعْجِبُهُ هَذَا الْقَضَاءُ وَيَرَاهُ أَحْسَنَ مَا سَمِعَ فِي ذَلِكَ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَهَذَا أَحْسَنُ مَا سَمِعْتُ فِي ذَلِكَ وَأَحَبُّهُ إِلَىَّ ‏.‏

Abdurrahmon ibn al-Qosim (rahimahulloh) otasi (Qosim)dan rivoyat qilishicha, Saqif (qabilasi)dan boʻlgan bir kishi xotiniga oʻz ishini topshirdi. Ayol: «Sen taloqsan (yaʼni men taloq boʻldim)», dedi. U (kishi) jim turdi. Soʻng ayol yana: «Sen taloqsan», dedi. U: «Ogʻzingga tosh (tushsin)!» dedi. Yana ayol: «Sen taloqsan», dedi. U: «Ogʻzingga tosh!» dedi. Soʻng ular Marvon ibn al-Hakamning oldida daʼvolashdilar. U (Marvon) unga (erga) faqat bitta (taloq) ixtiyorini bergani haqida qasam ichirdi va ayolni unga qaytarib berdi. Molik aytdi: Abdurrahmon aytdiki, Qosimga bu hukm maʼqul tushar va uni shu masalada eshitgan eng yaxshi (hukm) deb bilardi. Molik aytdi: «Bu masalada eshitganlarimning eng yaxshisi va menga eng maʼqulidir».Абдурраҳмон ибн ал-Қосим (раҳимаҳуллоҳ) отаси (Қосим)дан ривоят қилишича, Сақиф (қабиласи)дан бўлган бир киши хотинига ўз ишини топширди. Аёл: «Сен талоқсан (яъни мен талоқ бўлдим)», деди. У (киши) жим турди. Сўнг аёл яна: «Сен талоқсан», деди. У: «Оғзингга тош (тушсин)!» деди. Яна аёл: «Сен талоқсан», деди. У: «Оғзингга тош!» деди. Сўнг улар Марвон ибн ал-Ҳакамнинг олдида даъволашдилар. У (Марвон) унга (эрга) фақат битта (талоқ) ихтиёрини бергани ҳақида қасам ичирди ва аёлни унга қайтариб берди. Молик айтди: Абдурраҳмон айтдики, Қосимга бу ҳукм маъқул тушар ва уни шу масалада эшитган энг яхши (ҳукм) деб биларди. Молик айтди: «Бу масалада эшитганларимнинг энг яхшиси ва менга энг маъқулидир».

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ، أَنَّهَا خَطَبَتْ عَلَى عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ قُرَيْبَةَ بِنْتَ أَبِي أُمَيَّةَ فَزَوَّجُوهُ ثُمَّ إِنَّهُمْ عَتَبُوا عَلَى عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَقَالُوا مَا زَوَّجْنَا إِلاَّ عَائِشَةَ فَأَرْسَلَتْ عَائِشَةُ إِلَى عَبْدِ الرَّحْمَنِ فَذَكَرَتْ ذَلِكَ لَهُ فَجَعَلَ أَمْرَ قُرَيْبَةَ بِيَدِهَا فَاخْتَارَتْ زَوْجَهَا فَلَمْ يَكُنْ ذَلِكَ طَلاَقًا ‏.‏

Abdurrahmon ibn al-Qosim (rahimahulloh) otasidan, u esa moʼminlar onasi Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilishicha, u (Oisha) Abdurrahmon ibn Abu Bakr uchun Qurayba bint Abu Umayyaga sovchi boʻldi va uni unga nikohlab berishdi. Soʻng ular (Quraybaning qavmi) Abdurrahmondan norozi boʻlib: «Biz faqat Oisha (bor)ligi uchun nikohlab berdik», deyishdi. Shunda Oisha Abdurrahmonga odam yuborib, buni unga aytdi. U esa Quraybaning ishini (ixtiyorini) oʻz qoʻliga berdi, ayol esa erini (nikohda qolishni) tanladi, bu esa taloq boʻlmadi.Абдурраҳмон ибн ал-Қосим (раҳимаҳуллоҳ) отасидан, у эса моъминлар онаси Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилишича, у (Оиша) Абдурраҳмон ибн Абу Бакр учун Қурайба бинт Абу Умайяга совчи бўлди ва уни унга никоҳлаб беришди. Сўнг улар (Қурайбанинг қавми) Абдурраҳмондан норози бўлиб: «Биз фақат Оиша (бор)лиги учун никоҳлаб бердик», дейишди. Шунда Оиша Абдурраҳмонга одам юбориб, буни унга айтди. У эса Қурайбанинг ишини (ихтиёрини) ўз қўлига берди, аёл эса эрини (никоҳда қолишни) танлади, бу эса талоқ бўлмади.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ عَائِشَةَ، زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم زَوَّجَتْ حَفْصَةَ بِنْتَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْمُنْذِرَ بْنَ الزُّبَيْرِ - وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ غَائِبٌ بِالشَّامِ - فَلَمَّا قَدِمَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ قَالَ وَمِثْلِي يُصْنَعُ هَذَا بِهِ وَمِثْلِي يُفْتَاتُ عَلَيْهِ فَكَلَّمَتْ عَائِشَةُ الْمُنْذِرَ بْنَ الزُّبَيْرِ فَقَالَ الْمُنْذِرُ فَإِنَّ ذَلِكَ بِيَدِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ ‏.‏ فَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ مَا كُنْتُ لأَرُدَّ أَمْرًا قَضَيْتِيهِ فَقَرَّتْ حَفْصَةُ عِنْدَ الْمُنْذِرِ وَلَمْ يَكُنْ ذَلِكَ طَلاَقًا ‏.‏

Abdurrahmon ibn al-Qosim (rahimahulloh) otasidan rivoyat qilishicha, Nabiy ﷺning zavjalari Oisha (roziyallohu anho) — Abdurrahmon Shomda gʻoyib (safarda) boʻlgan chogʻda — Hafsa bint Abdurrahmonni al-Munzir ibn az-Zubayrga nikohlab berdi. Abdurrahmon (safardan) kelganida: «Men kabiga shunday qilinadimi? Men kabining ustidan roziligisiz ish qilinadimi?» dedi. Oisha al-Munzir ibn az-Zubayr bilan gaplashdi, al-Munzir esa: «Bu Abdurrahmonning ixtiyorida», dedi. Abdurrahmon: «Men sen hal qilib boʻlgan ishni qaytarmayman», dedi. Shunday qilib Hafsa al-Munzirning (nikohida) qoldi, bu esa taloq boʻlmadi.Абдурраҳмон ибн ал-Қосим (раҳимаҳуллоҳ) отасидан ривоят қилишича, Набий ﷺнинг завжалари Оиша (розияллоҳу анҳо) — Абдурраҳмон Шомда ғойиб (сафарда) бўлган чоғда — Ҳафса бинт Абдурраҳмонни ал-Мунзир ибн аз-Зубайрга никоҳлаб берди. Абдурраҳмон (сафардан) келганида: «Мен кабига шундай қилинадими? Мен кабининг устидан розилигисиз иш қилинадими?» деди. Оиша ал-Мунзир ибн аз-Зубайр билан гаплашди, ал-Мунзир эса: «Бу Абдурраҳмоннинг ихтиёрида», деди. Абдурраҳмон: «Мен сен ҳал қилиб бўлган ишни қайтармайман», деди. Шундай қилиб Ҳафса ал-Мунзирнинг (никоҳида) қолди, бу эса талоқ бўлмади.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ، وَأَبَا، هُرَيْرَةَ سُئِلاَ عَنِ الرَّجُلِ، يُمَلِّكُ امْرَأَتَهُ أَمْرَهَا فَتَرُدُّ ذَلِكَ إِلَيْهِ وَلاَ تَقْضِي فِيهِ شَيْئًا فَقَالاَ لَيْسَ ذَلِكَ بِطَلاَقٍ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo) va Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan xotiniga oʻz ishini topshirgan, ayol esa uni (hech narsa) hukm qilmay eriga qaytargan kishi haqida soʻralganda, ikkalasi: «Bu taloq emas», deyishdi.Моликка етиб келишича, Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) ва Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан хотинига ўз ишини топширган, аёл эса уни (ҳеч нарса) ҳукм қилмай эрига қайтарган киши ҳақида сўралганда, иккаласи: «Бу талоқ эмас», дейишди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، أَنَّهُ قَالَ إِذَا مَلَّكَ الرَّجُلُ امْرَأَتَهُ أَمْرَهَا فَلَمْ تُفَارِقْهُ وَقَرَّتْ عِنْدَهُ فَلَيْسَ ذَلِكَ بِطَلاَقٍ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فِي الْمُمَلَّكَةِ إِذَا مَلَّكَهَا زَوْجُهَا أَمْرَهَا ثُمَّ افْتَرَقَا وَلَمْ تَقْبَلْ مِنْ ذَلِكَ شَيْئًا فَلَيْسَ بِيَدِهَا مِنْ ذَلِكَ شَىْءٌ وَهُوَ لَهَا مَا دَامَا فِي مَجْلِسِهِمَا ‏.‏

Yahyo ibn Saʼid (rahimahulloh) Saʼid ibn al-Musayyab (rahimahulloh)dan rivoyat qilishicha, u: «Kishi xotiniga oʻz ishini topshirsa-yu, ayol undan ajralmay, uning yonida qolsa, bu taloq emas», dedi. Molik oʻz ishi (ixtiyori) topshirilgan ayol haqida aytdi: «Eri unga oʻz ishini topshirsa, soʻng ular ajralib ketishsa va ayol bundan hech narsani qabul qilmagan boʻlsa, u holda ayol qoʻlida bu (ixtiyor)dan hech narsa qolmaydi. U (ixtiyor) ayolga faqat ikkalasi (bir) majlisda turgunlaricha (tegishli) boʻladi».Яҳё ибн Саъид (раҳимаҳуллоҳ) Саъид ибн ал-Мусайяб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилишича, у: «Киши хотинига ўз ишини топширса-ю, аёл ундан ажралмай, унинг ёнида қолса, бу талоқ эмас», деди. Молик ўз иши (ихтиёри) топширилган аёл ҳақида айтди: «Эри унга ўз ишини топширса, сўнг улар ажралиб кетишса ва аёл бундан ҳеч нарсани қабул қилмаган бўлса, у ҳолда аёл қўлида бу (ихтиёр)дан ҳеч нарса қолмайди. У (ихтиёр) аёлга фақат иккаласи (бир) мажлисда тургунларича (тегишли) бўлади».

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ إِذَا آلَى الرَّجُلُ مِنِ امْرَأَتِهِ لَمْ يَقَعْ عَلَيْهِ طَلاَقٌ وَإِنْ مَضَتِ الأَرْبَعَةُ الأَشْهُرِ حَتَّى يُوقَفَ فَإِمَّا أَنْ يُطَلِّقَ وَإِمَّا أَنْ يَفِيءَ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَذَلِكَ الأَمْرُ عِنْدَنَا ‏.‏

Jaʼfar ibn Muhammad (rahimahulloh) otasidan, u esa Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilishicha, u (Ali): «Kishi xotinidan iylo qilsa (yaqinlashmaslikka qasam ichsa), toʻrt oy oʻtsa ham, unga (darhol) taloq tushmaydi — toki u (qozi oldida) toʻxtatilib: yo taloq qiladi, yo (qasamdan) qaytadi», der edi. Molik aytdi: «Bizning oldimizdagi (amal) shudir».Жаъфар ибн Муҳаммад (раҳимаҳуллоҳ) отасидан, у эса Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилишича, у (Али): «Киши хотинидан ийло қилса (яқинлашмасликка қасам ичса), тўрт ой ўтса ҳам, унга (дарҳол) талоқ тушмайди — токи у (қози олдида) тўхтатилиб: ё талоқ қилади, ё (қасамдан) қайтади», дер эди. Молик айтди: «Бизнинг олдимиздаги (амал) шудир».

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ أَيُّمَا رَجُلٍ آلَى مِنِ امْرَأَتِهِ فَإِنَّهُ إِذَا مَضَتِ الأَرْبَعَةُ الأَشْهُرِ وُقِفَ حَتَّى يُطَلِّقَ أَوْ يَفِيءَ وَلاَ يَقَعُ عَلَيْهِ طَلاَقٌ إِذَا مَضَتِ الأَرْبَعَةُ الأَشْهُرِ حَتَّى يُوقَفَ ‏.‏

Nofeʼ (rahimahulloh) Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilishicha, u: «Qaysi bir kishi xotinidan iylo qilsa, toʻrt oy oʻtganda u toʻxtatiladi — toki taloq qilguncha yoki (qasamdan) qaytguncha. Toʻrt oy oʻtganida, toki toʻxtatilmaguncha, unga taloq tushmaydi», der edi.Нофеъ (раҳимаҳуллоҳ) Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилишича, у: «Қайси бир киши хотинидан ийло қилса, тўрт ой ўтганда у тўхтатилади — токи талоқ қилгунча ёки (қасамдан) қайтгунча. Тўрт ой ўтганида, токи тўхтатилмагунча, унга талоқ тушмайди», дер эди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَنَّ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ، وَأَبَا، بَكْرِ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ كَانَا يَقُولاَنِ فِي الرَّجُلِ يُولِي مِنِ امْرَأَتِهِ إِنَّهَا إِذَا مَضَتِ الأَرْبَعَةُ الأَشْهُرِ فَهِيَ تَطْلِيقَةٌ وَلِزَوْجِهَا عَلَيْهَا الرَّجْعَةُ مَا كَانَتْ فِي الْعِدَّةِ ‏.‏

Ibn Shihob (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Saʼid ibn al-Musayyab va Abu Bakr ibn Abdurrahmon (rahimahumulloh) xotinidan iylo qilgan kishi haqida: «Toʻrt oy oʻtsa, bu bitta taloqdir; ayol iddada ekan, eri uni qaytarib olishga (haqli)», deyishardi.Ибн Шиҳоб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Саъид ибн ал-Мусайяб ва Абу Бакр ибн Абдурраҳмон (раҳимаҳумуллоҳ) хотинидан ийло қилган киши ҳақида: «Тўрт ой ўтса, бу битта талоқдир; аёл иддада экан, эри уни қайтариб олишга (ҳақли)», дейишарди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ مَرْوَانَ بْنَ الْحَكَمِ، كَانَ يَقْضِي فِي الرَّجُلِ إِذَا آلَى مِنِ امْرَأَتِهِ أَنَّهَا إِذَا مَضَتِ الأَرْبَعَةُ الأَشْهُرِ فَهِيَ تَطْلِيقَةٌ وَلَهُ عَلَيْهَا الرَّجْعَةُ مَا دَامَتْ فِي عِدَّتِهَا ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَعَلَى ذَلِكَ كَانَ رَأْىُ ابْنِ شِهَابٍ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فِي الرَّجُلِ يُولِي مِنِ امْرَأَتِهِ فَيُوقَفُ فَيُطَلِّقُ عِنْدَ انْقِضَاءِ الأَرْبَعَةِ الأَشْهُرِ ثُمَّ يُرَاجِعُ امْرَأَتَهُ أَنَّهُ إِنْ لَمْ يُصِبْهَا حَتَّى تَنْقَضِيَ عِدَّتُهَا فَلاَ سَبِيلَ لَهُ إِلَيْهَا وَلاَ رَجْعَةَ لَهُ عَلَيْهَا إِلاَّ أَنْ يَكُونَ لَهُ عُذْرٌ مِنْ مَرَضٍ أَوْ سِجْنٍ أَوْ مَا أَشْبَهَ ذَلِكَ مِنَ الْعُذْرِ فَإِنَّ ارْتِجَاعَهُ إِيَّاهَا ثَابِتٌ عَلَيْهَا فَإِنْ مَضَتْ عِدَّتُهَا ثُمَّ تَزَوَّجَهَا بَعْدَ ذَلِكَ فَإِنَّهُ إِنْ لَمْ يُصِبْهَا حَتَّى تَنْقَضِيَ الأَرْبَعَةُ الأَشْهُرِ وَقَفَ أَيْضًا فَإِنْ لَمْ يَفِئْ دَخَلَ عَلَيْهِ الطَّلاَقُ بِالإِيلاَءِ الأَوَّلِ إِذَا مَضَتِ الأَرْبَعَةُ الأَشْهُرِ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ عَلَيْهَا رَجْعَةٌ لأَنَّهُ نَكَحَهَا ثُمَّ طَلَّقَهَا قَبْلَ أَنْ يَمَسَّهَا فَلاَ عِدَّةَ لَهُ عَلَيْهَا وَلاَ رَجْعَةَ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فِي الرَّجُلِ يُولِي مِنِ امْرَأَتِهِ فَيُوقَفُ بَعْدَ الأَرْبَعَةِ الأَشْهُرِ فَيُطَلِّقُ ثُمَّ يَرْتَجِعُ وَلاَ يَمَسُّهَا فَتَنْقَضِي أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ قَبْلَ أَنْ تَنْقَضِيَ عِدَّتُهَا إِنَّهُ لاَ يُوقَفُ وَلاَ يَقَعُ عَلَيْهِ طَلاَقٌ وَإِنَّهُ إِنْ أَصَابَهَا قَبْلَ أَنْ تَنْقَضِيَ عِدَّتُهَا كَانَ أَحَقَّ بِهَا وَإِنْ مَضَتْ عِدَّتُهَا قَبْلَ أَنْ يُصِيبَهَا فَلاَ سَبِيلَ لَهُ إِلَيْهَا وَهَذَا أَحْسَنُ مَا سَمِعْتُ فِي ذَلِكَ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فِي الرَّجُلِ يُولِي مِنِ امْرَأَتِهِ ثُمَّ يُطَلِّقُهَا فَتَنْقَضِي الأَرْبَعَةُ الأَشْهُرِ قَبْلَ انْقِضَاءِ عِدَّةِ الطَّلاَقِ قَالَ هُمَا تَطْلِيقَتَانِ إِنْ هُوَ وُقِفَ وَلَمْ يَفِئْ وَإِنْ مَضَتْ عِدَّةُ الطَّلاَقِ قَبْلَ الأَرْبَعَةِ الأَشْهُرِ فَلَيْسَ الإِيلاَءُ بِطَلاَقٍ وَذَلِكَ أَنَّ الأَرْبَعَةَ الأَشْهُرِ الَّتِي كَانَتْ تُوقَفُ بَعْدَهَا مَضَتْ وَلَيْسَتْ لَهُ يَوْمَئِذٍ بِامْرَأَةٍ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَمَنْ حَلَفَ أَنْ لاَ يَطَأَ امْرَأَتَهُ يَوْمًا أَوْ شَهْرًا ثُمَّ مَكَثَ حَتَّى يَنْقَضِيَ أَكْثَرُ مِنَ الأَرْبَعَةِ الأَشْهُرِ فَلاَ يَكُونُ ذَلِكَ إِيلاَءً وَإِنَّمَا يُوقَفُ فِي الإِيلاَءِ مَنْ حَلَفَ عَلَى أَكْثَرَ مِنَ الأَرْبَعَةِ الأَشْهُرِ فَأَمَّا مَنْ حَلَفَ أَنْ لاَ يَطَأَ امْرَأَتَهُ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ أَوْ أَدْنَى مِنْ ذَلِكَ فَلاَ أَرَى عَلَيْهِ إِيلاَءً لأَنَّهُ إِذَا دَخَلَ الأَجَلُ الَّذِي يُوقَفُ عِنْدَهُ خَرَجَ مِنْ يَمِينِهِ وَلَمْ يَكُنْ عَلَيْهِ وَقْفٌ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ مَنْ حَلَفَ لاِمْرَأَتِهِ أَنْ لاَ يَطَأَهَا حَتَّى تَفْطِمَ وَلَدَهَا فَإِنَّ ذَلِكَ لاَ يَكُونُ إِيلاَءً ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Marvon ibn al-Hakam xotinidan iylo qilgan kishi haqida: toʻrt oy oʻtsa, bu bitta taloqdir va ayol iddasida ekan, eri uni qaytarib olishga haqli, deb hukm qilar edi. Molik aytdi: «Ibn Shihobning ham fikri shu edi». Molik xotinidan iylo qilib, (qozi oldida) toʻxtatiladigan va toʻrt oy tugaganda taloq qilib, soʻng xotinini qaytarib oladigan kishi haqida aytdi: «Agar u ayolning iddasi tugaguncha unga yaqinlashmasa, endi unga (ayolga) hech yoʻl yoʻq va qaytarib olish (huquqi) yoʻq — magar unda kasallik, qamalish yoki shunga oʻxshash uzr boʻlsagina, u holda uni qaytarib olishi (nikohda) sobit boʻladi. Agar iddasi tugab, soʻng u ayolga shundan keyin uylansa-yu, toʻrt oy tugaguncha unga yaqinlashmasa, u yana toʻxtatiladi; agar (qasamidan) qaytmasa, toʻrt oy oʻtganida birinchi iylo sababli unga taloq tushadi va uning ustidan qaytarib olish (huquqi) boʻlmaydi. Chunki u ayolga uylanib, soʻng unga tegmasdan turib taloq qilgan; shu bois uning ayol ustida na iddasi, na qaytarib olishi boʻladi». Molik xotinidan iylo qilib, toʻrt oydan soʻng toʻxtatilib, taloq qilgan, soʻng qaytarib olib, unga tegmagan va ayolning iddasi tugashidan avval toʻrt oy oʻtib ketgan kishi haqida aytdi: «U toʻxtatilmaydi va unga taloq tushmaydi. Agar u ayolning iddasi tugashidan oldin unga yaqinlashsa, unga (nikohga) haqliroq boʻladi; agar unga tegishidan avval iddasi tugab ketsa, endi unga hech yoʻl yoʻq. Bu masalada eshitganlarimning eng yaxshisidir». Molik xotinidan iylo qilib, soʻng uni taloq qilgan va taloq iddasi tugashidan avval toʻrt oy tugagan kishi haqida aytdi: «Agar u toʻxtatilib, (qasamidan) qaytmasa, bu ikki taloqdir. Agar taloq iddasi toʻrt oydan avval tugasa, iylo taloq boʻlmaydi. Chunki keyin toʻxtatiladigan toʻrt oy oʻtib ketgan va oʻsha kuni ayol uning xotini emas edi». Molik aytdi: «Kim xotiniga bir kun yoki bir oy yaqinlashmaslikka qasam ichib, soʻng toʻrt oydan koʻproq muddat oʻtguncha (shu holda) tursa, bu iylo boʻlmaydi. Iyloda faqat toʻrt oydan koʻproqqa qasam ichgan kishi toʻxtatiladi. Toʻrt oy yoki undan kam muddatga xotiniga yaqinlashmaslikka qasam ichgan kishiga esa men iylo (hukmi) yoʻq deb bilaman, chunki u toʻxtatiladigan muddat kirganda, oʻz qasamidan chiqadi va unga toʻxtatilish boʻlmaydi». Molik aytdi: «Kim xotiniga u bolasini (emizishdan) ajratguncha unga yaqinlashmaslikka qasam ichsa, bu iylo boʻlmaydi».Моликка етиб келишича, Марвон ибн ал-Ҳакам хотинидан ийло қилган киши ҳақида: тўрт ой ўтса, бу битта талоқдир ва аёл иддасида экан, эри уни қайтариб олишга ҳақли, деб ҳукм қилар эди. Молик айтди: «Ибн Шиҳобнинг ҳам фикри шу эди». Молик хотинидан ийло қилиб, (қози олдида) тўхтатиладиган ва тўрт ой тугаганда талоқ қилиб, сўнг хотинини қайтариб оладиган киши ҳақида айтди: «Агар у аёлнинг иддаси тугагунча унга яқинлашмаса, энди унга (аёлга) ҳеч йўл йўқ ва қайтариб олиш (ҳуқуқи) йўқ — магар унда касаллик, қамалиш ёки шунга ўхшаш узр бўлсагина, у ҳолда уни қайтариб олиши (никоҳда) собит бўлади. Агар иддаси тугаб, сўнг у аёлга шундан кейин уйланса-ю, тўрт ой тугагунча унга яқинлашмаса, у яна тўхтатилади; агар (қасамидан) қайтмаса, тўрт ой ўтганида биринчи ийло сабабли унга талоқ тушади ва унинг устидан қайтариб олиш (ҳуқуқи) бўлмайди. Чунки у аёлга уйланиб, сўнг унга тегмасдан туриб талоқ қилган; шу боис унинг аёл устида на иддаси, на қайтариб олиши бўлади». Молик хотинидан ийло қилиб, тўрт ойдан сўнг тўхтатилиб, талоқ қилган, сўнг қайтариб олиб, унга тегмаган ва аёлнинг иддаси тугашидан аввал тўрт ой ўтиб кетган киши ҳақида айтди: «У тўхтатилмайди ва унга талоқ тушмайди. Агар у аёлнинг иддаси тугашидан олдин унга яқинлашса, унга (никоҳга) ҳақлироқ бўлади; агар унга тегишидан аввал иддаси тугаб кетса, энди унга ҳеч йўл йўқ. Бу масалада эшитганларимнинг энг яхшисидир». Молик хотинидан ийло қилиб, сўнг уни талоқ қилган ва талоқ иддаси тугашидан аввал тўрт ой тугаган киши ҳақида айтди: «Агар у тўхтатилиб, (қасамидан) қайтмаса, бу икки талоқдир. Агар талоқ иддаси тўрт ойдан аввал тугаса, ийло талоқ бўлмайди. Чунки кейин тўхтатиладиган тўрт ой ўтиб кетган ва ўша куни аёл унинг хотини эмас эди». Молик айтди: «Ким хотинига бир кун ёки бир ой яқинлашмасликка қасам ичиб, сўнг тўрт ойдан кўпроқ муддат ўтгунча (шу ҳолда) турса, бу ийло бўлмайди. Ийлода фақат тўрт ойдан кўпроққа қасам ичган киши тўхтатилади. Тўрт ой ёки ундан кам муддатга хотинига яқинлашмасликка қасам ичган кишига эса мен ийло (ҳукми) йўқ деб биламан, чунки у тўхтатиладиган муддат кирганда, ўз қасамидан чиқади ва унга тўхтатилиш бўлмайди». Молик айтди: «Ким хотинига у боласини (эмизишдан) ажратгунча унга яқинлашмасликка қасам ичса, бу ийло бўлмайди».

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ سَأَلَ ابْنَ شِهَابٍ عَنْ إِيلاَءِ الْعَبْدِ، فَقَالَ هُوَ نَحْوُ إِيلاَءِ الْحُرِّ وَهُوَ عَلَيْهِ وَاجِبٌ وَإِيلاَءُ الْعَبْدِ شَهْرَانِ ‏.‏

Molik (rahimahulloh) Ibn Shihob (rahimahulloh)dan qulning iylosi haqida soʻradi. U: «U hur (ozod) kishining iylosi kabidir va u (qulning) zimmasiga vojib boʻladi. Qulning iylosi (muddati) ikki oydir», dedi.Молик (раҳимаҳуллоҳ) Ибн Шиҳоб (раҳимаҳуллоҳ)дан қулнинг ийлоси ҳақида сўради. У: «У ҳур (озод) кишининг ийлоси кабидир ва у (қулнинг) зиммасига вожиб бўлади. Қулнинг ийлоси (муддати) икки ойдир», деди.

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ سُلَيْمٍ الزُّرَقِيِّ، أَنَّهُ سَأَلَ الْقَاسِمَ بْنَ مُحَمَّدٍ عَنْ رَجُلٍ، طَلَّقَ امْرَأَةً إِنْ هُوَ تَزَوَّجَهَا فَقَالَ الْقَاسِمُ بْنُ مُحَمَّدٍ إِنَّ رَجُلاً جَعَلَ امْرَأَةً عَلَيْهِ كَظَهْرِ أُمِّهِ إِنْ هُوَ تَزَوَّجَهَا فَأَمَرَهُ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ إِنْ هُوَ تَزَوَّجَهَا أَنْ لاَ يَقْرَبَهَا حَتَّى يُكَفِّرَ كَفَّارَةَ الْمُتَظَاهِرِ ‏.‏

Saʼid ibn Amr ibn Sulaym az-Zuraqiy (rahimahulloh) Qosim ibn Muhammad (rahimahulloh)dan «agar bir ayolga uylansa, uni taloq qilishni (shart qilib qoʻygan)» kishi haqida soʻradi. Qosim ibn Muhammad: «Bir kishi, agar bir ayolga uylansa, u ayolni oʻziga onasining beli kabi (harom) qilib qoʻygan (zihor aytgan) edi. Shunda Umar ibn al-Xattob unga, agar u ayolga uylansa, zihor aytgan kishining kafforatini toʻlamaguncha unga yaqinlashmaslikni buyurdi», dedi.Саъид ибн Амр ибн Сулайм аз-Зурақий (раҳимаҳуллоҳ) Қосим ибн Муҳаммад (раҳимаҳуллоҳ)дан «агар бир аёлга уйланса, уни талоқ қилишни (шарт қилиб қўйган)» киши ҳақида сўради. Қосим ибн Муҳаммад: «Бир киши, агар бир аёлга уйланса, у аёлни ўзига онасининг бели каби (ҳаром) қилиб қўйган (зиҳор айтган) эди. Шунда Умар ибн ал-Хаттоб унга, агар у аёлга уйланса, зиҳор айтган кишининг каффоратини тўламагунча унга яқинлашмасликни буюрди», деди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ رَجُلاً، سَأَلَ الْقَاسِمَ بْنَ مُحَمَّدٍ وَسُلَيْمَانَ بْنَ يَسَارٍ عَنْ رَجُلٍ تَظَاهَرَ مِنِ امْرَأَتِهِ قَبْلَ أَنْ يَنْكِحَهَا فَقَالاَ إِنْ نَكَحَهَا فَلاَ يَمَسَّهَا حَتَّى يُكَفِّرَ كَفَّارَةَ الْمُتَظَاهِرِ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, bir kishi Qosim ibn Muhammad va Sulaymon ibn Yasor (rahimahumulloh)dan xotinidan, uni nikohlab olishidan avval zihor aytgan kishi haqida soʻradi. Ular: «Agar u ayolga uylansa, zihor aytgan kishining kafforatini toʻlamaguncha unga tegmasin», deyishdi.Моликка етиб келишича, бир киши Қосим ибн Муҳаммад ва Сулаймон ибн Ясор (раҳимаҳумуллоҳ)дан хотинидан, уни никоҳлаб олишидан аввал зиҳор айтган киши ҳақида сўради. Улар: «Агар у аёлга уйланса, зиҳор айтган кишининг каффоратини тўламагунча унга тегмасин», дейишди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ قَالَ فِي رَجُلٍ تَظَاهَرَ مِنْ أَرْبَعَةِ نِسْوَةٍ لَهُ بِكَلِمَةٍ وَاحِدَةٍ إِنَّهُ لَيْسَ عَلَيْهِ إِلاَّ كَفَّارَةٌ وَاحِدَةٌ ‏.‏ وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، مِثْلَ ذَلِكَ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَعَلَى ذَلِكَ الأَمْرُ عِنْدَنَا قَالَ اللَّهُ تَعَالَى فِي كَفَّارَةِ الْمُتَظَاهِرِ ‏{‏فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَاسَّا ‏}‏‏.‏ ‏{‏فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَتَمَاسَّا فَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَإِطْعَامُ سِتِّينَ مِسْكِينًا‏}‏ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فِي الرَّجُلِ يَتَظَاهَرُ مِنِ امْرَأَتِهِ فِي مَجَالِسَ مُتَفَرِّقَةٍ قَالَ لَيْسَ عَلَيْهِ إِلاَّ كَفَّارَةٌ وَاحِدَةٌ فَإِنْ تَظَاهَرَ ثُمَّ كَفَّرَ ثُمَّ تَظَاهَرَ بَعْدَ أَنْ يُكَفِّرَ فَعَلَيْهِ الْكَفَّارَةُ أَيْضًا ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَمَنْ تَظَاهَرَ مِنِ امْرَأَتِهِ ثُمَّ مَسَّهَا قَبْلَ أَنْ يُكَفِّرَ لَيْسَ عَلَيْهِ إِلاَّ كَفَّارَةٌ وَاحِدَةٌ وَيَكُفُّ عَنْهَا حَتَّى يُكَفِّرَ وَلْيَسْتَغْفِرِ اللَّهَ وَذَلِكَ أَحْسَنُ مَا سَمِعْتُ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَالظِّهَارُ مِنْ ذَوَاتِ الْمَحَارِمِ مِنَ الرَّضَاعَةِ وَالنَّسَبِ سَوَاءٌ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَلَيْسَ عَلَى النِّسَاءِ ظِهَارٌ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فِي قَوْلِ اللَّهِ تَبَارَكَ وَتَعَالَى ‏{‏وَالَّذِينَ يُظَاهِرُونَ مِنْ نِسَائِهِمْ ثُمَّ يَعُودُونَ لِمَا قَالُوا‏}‏‏.‏ قَالَ سَمِعْتُ أَنَّ تَفْسِيرَ ذَلِكَ أَنْ يَتَظَاهَرَ الرَّجُلُ مِنِ امْرَأَتِهِ ثُمَّ يُجْمِعَ عَلَى إِمْسَاكِهَا وَإِصَابَتِهَا فَإِنْ أَجْمَعَ عَلَى ذَلِكَ فَقَدْ وَجَبَتْ عَلَيْهِ الْكَفَّارَةُ وَإِنْ طَلَّقَهَا وَلَمْ يُجْمِعْ بَعْدَ تَظَاهُرِهِ مِنْهَا عَلَى إِمْسَاكِهَا وَإِصَابَتِهَا فَلاَ كَفَّارَةَ عَلَيْهِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فَإِنْ تَزَوَّجَهَا بَعْدَ ذَلِكَ لَمْ يَمَسَّهَا حَتَّى يُكَفِّرَ كَفَّارَةَ الْمُتَظَاهِرِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فِي الرَّجُلِ يَتَظَاهَرُ مِنْ أَمَتِهِ إِنَّهُ إِنْ أَرَادَ أَنْ يُصِيبَهَا فَعَلَيْهِ كَفَّارَةُ الظِّهَارِ قَبْلَ أَنْ يَطَأَهَا ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ لاَ يَدْخُلُ عَلَى الرَّجُلِ إِيلاَءٌ فِي تَظَاهُرِهِ إِلاَّ أَنْ يَكُونَ مُضَارًّا لاَ يُرِيدُ أَنْ يَفِيءَ مِنْ تَظَاهُرِهِ ‏

Hishom ibn Urva (rahimahulloh) otasidan rivoyat qilishicha, u toʻrt xotinidan bitta soʻz bilan zihor aytgan kishi haqida: «Uning zimmasiga faqat bitta kafforat (vojib) boʻladi», dedi. Robiʼa ibn Abu Abdurrahmon (rahimahulloh)dan ham shunga oʻxshash rivoyat qilinadi. Molik aytdi: «Bizning oldimizdagi (amal) shudir. Alloh taolo zihor aytgan kishining kafforati haqida shunday degan: {Bir-birlariga tegishlaridan avval bir qul ozod qilish (vojib)}. {Kim (buni) topa olmasa, bir-birlariga tegishlaridan avval ketma-ket ikki oy roʻza tutish; kim (bunga) qodir boʻlmasa, oltmish miskinga taom berish (vojib)} (Mujodala 3-4)». Molik xotinidan turli majlislarda zihor aytgan kishi haqida aytdi: «Uning zimmasida faqat bitta kafforat boʻladi. Agar u zihor aytib, soʻng kafforat berib, soʻng kafforat berganidan keyin (yana) zihor aytsa, uning zimmasiga yana kafforat (vojib) boʻladi». Molik aytdi: «Kim xotinidan zihor aytib, soʻng kafforat berishdan avval unga tegib qoʻysa, uning zimmasida faqat bitta kafforat boʻladi. U kafforat bermaguncha undan tiyilsin va Allohdan magʻfirat soʻrasin. Bu — eshitganlarimning eng yaxshisidir». Molik aytdi: «Emizish yoki nasab jihatidan mahram boʻlgan ayollarni (tilga olib) zihor aytish (hukmi) barobardir». Molik aytdi: «Ayollar zimmasida zihor yoʻqdir». Molik Allohning {Xotinlaridan zihor aytib, soʻng oʻz aytganlaridan qaytadiganlar...} degan soʻzi haqida aytdi: «Men eshitdimki, buning tafsiri shuki: kishi xotinidan zihor aytib, soʻng uni (nikohda) ushlab qolish va unga yaqinlashishga qatʼiy qaror qiladi. Agar shunga qaror qilsa, kafforat unga vojib boʻladi. Agar uni taloq qilsa va zihoridan soʻng uni ushlab qolish hamda unga yaqinlashishga qaror qilmagan boʻlsa, uning zimmasida kafforat boʻlmaydi». Molik aytdi: «Agar u shundan keyin unga uylansa, zihor aytgan kishining kafforatini bermaguncha unga tegmaydi». Molik choʻrisidan zihor aytgan kishi haqida aytdi: «Agar u unga yaqinlashmoqchi boʻlsa, unga (choʻriga) yaqinlashishdan avval zihor kafforati vojibdir». Molik aytdi: «Kishining zihorida unga iylo tushmaydi — magar u (ayolga) zarar yetkazmoqchi boʻlib, zihoridan qaytishni istamasagina (iylo tushadi)».Ҳишом ибн Урва (раҳимаҳуллоҳ) отасидан ривоят қилишича, у тўрт хотинидан битта сўз билан зиҳор айтган киши ҳақида: «Унинг зиммасига фақат битта каффорат (вожиб) бўлади», деди. Робиъа ибн Абу Абдурраҳмон (раҳимаҳуллоҳ)дан ҳам шунга ўхшаш ривоят қилинади. Молик айтди: «Бизнинг олдимиздаги (амал) шудир. Аллоҳ таоло зиҳор айтган кишининг каффорати ҳақида шундай деган: {Бир-бирларига тегишларидан аввал бир қул озод қилиш (вожиб)}. {Ким (буни) топа олмаса, бир-бирларига тегишларидан аввал кетма-кет икки ой рўза тутиш; ким (бунга) қодир бўлмаса, олтмиш мискинга таом бериш (вожиб)} (Мужодала 3-4)». Молик хотинидан турли мажлисларда зиҳор айтган киши ҳақида айтди: «Унинг зиммасида фақат битта каффорат бўлади. Агар у зиҳор айтиб, сўнг каффорат бериб, сўнг каффорат берганидан кейин (яна) зиҳор айтса, унинг зиммасига яна каффорат (вожиб) бўлади». Молик айтди: «Ким хотинидан зиҳор айтиб, сўнг каффорат беришдан аввал унга тегиб қўйса, унинг зиммасида фақат битта каффорат бўлади. У каффорат бермагунча ундан тийилсин ва Аллоҳдан мағфират сўрасин. Бу — эшитганларимнинг энг яхшисидир». Молик айтди: «Эмизиш ёки насаб жиҳатидан маҳрам бўлган аёлларни (тилга олиб) зиҳор айтиш (ҳукми) баробардир». Молик айтди: «Аёллар зиммасида зиҳор йўқдир». Молик Аллоҳнинг {Хотинларидан зиҳор айтиб, сўнг ўз айтганларидан қайтадиганлар...} деган сўзи ҳақида айтди: «Мен эшитдимки, бунинг тафсири шуки: киши хотинидан зиҳор айтиб, сўнг уни (никоҳда) ушлаб қолиш ва унга яқинлашишга қатъий қарор қилади. Агар шунга қарор қилса, каффорат унга вожиб бўлади. Агар уни талоқ қилса ва зиҳоридан сўнг уни ушлаб қолиш ҳамда унга яқинлашишга қарор қилмаган бўлса, унинг зиммасида каффорат бўлмайди». Молик айтди: «Агар у шундан кейин унга уйланса, зиҳор айтган кишининг каффоратини бермагунча унга тегмайди». Молик чўрисидан зиҳор айтган киши ҳақида айтди: «Агар у унга яқинлашмоқчи бўлса, унга (чўрига) яқинлашишдан аввал зиҳор каффорати вожибдир». Молик айтди: «Кишининг зиҳорида унга ийло тушмайди — магар у (аёлга) зарар етказмоқчи бўлиб, зиҳоридан қайтишни истамасагина (ийло тушади)».

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، أَنَّهُ سَمِعَ رَجُلاً، يَسْأَلُ عُرْوَةَ بْنَ الزُّبَيْرِ عَنْ رَجُلٍ، قَالَ لاِمْرَأَتِهِ كُلُّ امْرَأَةٍ أَنْكِحُهَا عَلَيْكِ مَا عِشْتِ فَهِيَ عَلَىَّ كَظَهْرِ أُمِّي ‏.‏ فَقَالَ عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ يُجْزِئُهُ عَنْ ذَلِكَ عِتْقُ رَقَبَةٍ ‏.‏

Hishom ibn Urva (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u bir kishi Urva ibn az-Zubayr (rahimahulloh)dan xotiniga: «Sen tirik ekansan, ustingga uylanadigan har bir ayol menga onamning beli kabi (harom) boʻlsin» degan kishi haqida soʻraganini eshitdi. Urva ibn az-Zubayr: «Buning (kafforati) uchun bir qul ozod qilish kifoya qiladi», dedi.Ҳишом ибн Урва (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у бир киши Урва ибн аз-Зубайр (раҳимаҳуллоҳ)дан хотинига: «Сен тирик экансан, устингга уйланадиган ҳар бир аёл менга онамнинг бели каби (ҳаром) бўлсин» деган киши ҳақида сўраганини эшитди. Урва ибн аз-Зубайр: «Бунинг (каффорати) учун бир қул озод қилиш кифоя қилади», деди.

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ سَأَلَ ابْنَ شِهَابٍ عَنْ ظِهَارِ الْعَبْدِ، فَقَالَ نَحْوُ ظِهَارِ الْحُرِّ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ يُرِيدُ أَنَّهُ يَقَعُ عَلَيْهِ كَمَا يَقَعُ عَلَى الْحُرِّ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَظِهَارُ الْعَبْدِ عَلَيْهِ وَاجِبٌ وَصِيَامُ الْعَبْدِ فِي الظِّهَارِ شَهْرَانِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فِي الْعَبْدِ يَتَظَاهَرُ مِنِ امْرَأَتِهِ إِنَّهُ لاَ يَدْخُلُ عَلَيْهِ إِيلاَءٌ وَذَلِكَ أَنَّهُ لَوْ ذَهَبَ يَصُومُ صِيَامَ كَفَّارَةِ الْمُتَظَاهِرِ دَخَلَ عَلَيْهِ طَلاَقُ الإِيلاَءِ قَبْلَ أَنْ يَفْرُغَ مِنْ صِيَامِهِ ‏.‏

Molik (rahimahulloh) Ibn Shihob (rahimahulloh)dan qulning zihori haqida soʻradi. U: «U hur (ozod) kishining zihori kabidir», dedi. Molik aytdi: «U (Ibn Shihob), xuddi hurga tushgani kabi, unga ham (zihor hukmi) tushishini nazarda tutadi». Molik aytdi: «Qulning zihori zimmasiga vojib boʻladi; qulning zihordagi roʻzasi ikki oydir». Molik xotinidan zihor aytgan qul haqida aytdi: «Unga iylo tushmaydi, chunki agar u zihor aytgan kishining kafforat roʻzasini tutmoqchi boʻlsa, roʻzasini tugatishidan avval unga iylo taloqi tushib qoladi».Молик (раҳимаҳуллоҳ) Ибн Шиҳоб (раҳимаҳуллоҳ)дан қулнинг зиҳори ҳақида сўради. У: «У ҳур (озод) кишининг зиҳори кабидир», деди. Молик айтди: «У (Ибн Шиҳоб), худди ҳурга тушгани каби, унга ҳам (зиҳор ҳукми) тушишини назарда тутади». Молик айтди: «Қулнинг зиҳори зиммасига вожиб бўлади; қулнинг зиҳордаги рўзаси икки ойдир». Молик хотинидан зиҳор айтган қул ҳақида айтди: «Унга ийло тушмайди, чунки агар у зиҳор айтган кишининг каффорат рўзасини тутмоқчи бўлса, рўзасини тугатишидан аввал унга ийло талоқи тушиб қолади».

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَائِشَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ، أَنَّهَا قَالَتْ كَانَ فِي بَرِيرَةَ ثَلاَثُ سُنَنٍ فَكَانَتْ إِحْدَى السُّنَنِ الثَّلاَثِ أَنَّهَا أُعْتِقَتْ فَخُيِّرَتْ فِي زَوْجِهَا وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْوَلاَءُ لِمَنْ أَعْتَقَ ‏"‏ ‏.‏ وَدَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَالْبُرْمَةُ تَفُورُ بِلَحْمٍ فَقُرِّبَ إِلَيْهِ خُبْزٌ وَأُدْمٌ مِنْ أُدْمِ الْبَيْتِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَلَمْ أَرَ بُرْمَةً فِيهَا لَحْمٌ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالُوا بَلَى يَا رَسُولَ اللَّهِ وَلَكِنْ ذَلِكَ لَحْمٌ تُصُدِّقَ بِهِ عَلَى بَرِيرَةَ وَأَنْتَ لاَ تَأْكُلُ الصَّدَقَةَ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هُوَ عَلَيْهَا صَدَقَةٌ وَهُوَ لَنَا هَدِيَّةٌ ‏"‏ ‏.‏

Robiʼa ibn Abu Abdurrahmon (rahimahulloh) Qosim ibn Muhammad (rahimahulloh)dan, u esa moʼminlar onasi Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilishicha, u shunday dedi: «Barira (haqida) uchta sunnat (joriy) boʻldi. Uch sunnatdan biri: u ozod qilinib, eri (bilan qolish yoki ajralish) borasida ixtiyor berildi va Rasululloh ﷺ: ‹Valo (voris boʻlish huquqi) ozod qilgan kishiga (tegishli)dir›, dedilar. (Yana) Rasululloh ﷺ (uyga) kirdilar, qozonda goʻsht qaynab turgan edi. U zotga non va uydagi noz-neʼmatlardan (goʻshtsiz taom) keltirildi. Rasululloh ﷺ: ‹Men bir qozonda goʻsht (borligini) koʻrmadimmi?› dedilar. Ular: ‹Ha, ey Allohning Rasuli, lekin u Bariraga sadaqa qilingan goʻshtdir, siz esa sadaqani yemaysiz›, deyishdi. Rasululloh ﷺ: ‹U — unga (Bariraga) sadaqa, bizga esa hadyadir›, dedilar».Робиъа ибн Абу Абдурраҳмон (раҳимаҳуллоҳ) Қосим ибн Муҳаммад (раҳимаҳуллоҳ)дан, у эса моъминлар онаси Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилишича, у шундай деди: «Барира (ҳақида) учта суннат (жорий) бўлди. Уч суннатдан бири: у озод қилиниб, эри (билан қолиш ёки ажралиш) борасида ихтиёр берилди ва Расулуллоҳ ﷺ: ‹Вало (ворис бўлиш ҳуқуқи) озод қилган кишига (тегишли)дир›, дедилар. (Яна) Расулуллоҳ ﷺ (уйга) кирдилар, қозонда гўшт қайнаб турган эди. У зотга нон ва уйдаги ноз-неъматлардан (гўштсиз таом) келтирилди. Расулуллоҳ ﷺ: ‹Мен бир қозонда гўшт (борлигини) кўрмадимми?› дедилар. Улар: ‹Ҳа, эй Аллоҳнинг Расули, лекин у Барирага садақа қилинган гўштдир, сиз эса садақани емайсиз›, дейишди. Расулуллоҳ ﷺ: ‹У — унга (Барирага) садақа, бизга эса ҳадядир›, дедилар».

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ فِي الأَمَةِ تَكُونُ تَحْتَ الْعَبْدِ فَتَعْتِقُ إِنَّ الأَمَةَ لَهَا الْخِيَارُ مَا لَمْ يَمَسَّهَا ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَإِنْ مَسَّهَا زَوْجُهَا فَزَعَمَتْ أَنَّهَا جَهِلَتْ أَنَّ لَهَا الْخِيَارَ فَإِنَّهَا تُتَّهَمُ وَلاَ تُصَدَّقُ بِمَا ادَّعَتْ مِنَ الْجَهَالَةِ وَلاَ خِيَارَ لَهَا بَعْدَ أَنْ يَمَسَّهَا ‏.‏

Nofeʼ (rahimahulloh) Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilishicha, u qulning nikohidagi choʻri ozod qilinsa (u haqda): «Choʻri, (eri) unga tegmagan boʻlsa, ixtiyorga egadir», der edi. Molik aytdi: «Agar eri unga tegib boʻlgan boʻlsa-yu, ayol oʻzida ixtiyor borligini bilmaganini daʼvo qilsa, u (ayol) ayblanadi va daʼvo qilgan bilmasligida tasdiqlanmaydi (ishonilmaydi); eri unga tekkanidan soʻng uning ixtiyori qolmaydi».Нофеъ (раҳимаҳуллоҳ) Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилишича, у қулнинг никоҳидаги чўри озод қилинса (у ҳақда): «Чўри, (эри) унга тегмаган бўлса, ихтиёрга эгадир», дер эди. Молик айтди: «Агар эри унга тегиб бўлган бўлса-ю, аёл ўзида ихтиёр борлигини билмаганини даъво қилса, у (аёл) айбланади ва даъво қилган билмаслигида тасдиқланмайди (ишонилмайди); эри унга текканидан сўнг унинг ихтиёри қолмайди».

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، أَنَّ مَوْلاَةً، لِبَنِي عَدِيٍّ يُقَالُ لَهَا زَبْرَاءُ أَخْبَرَتْهُ أَنَّهَا كَانَتْ تَحْتَ عَبْدٍ وَهِيَ أَمَةٌ يَوْمَئِذٍ فَعَتَقَتْ قَالَتْ فَأَرْسَلَتْ إِلَىَّ حَفْصَةُ زَوْجُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَدَعَتْنِي فَقَالَتْ إِنِّي مُخْبِرَتُكِ خَبَرًا وَلاَ أُحِبُّ أَنْ تَصْنَعِي شَيْئًا إِنَّ أَمْرَكِ بِيَدِكِ مَا لَمْ يَمْسَسْكِ زَوْجُكِ فَإِنْ مَسَّكِ فَلَيْسَ لَكِ مِنَ الأَمْرِ شَىْءٌ ‏.‏ قَالَتْ فَقُلْتُ هُوَ الطَّلاَقُ ثُمَّ الطَّلاَقُ ثُمَّ الطَّلاَقُ ‏.‏ فَفَارَقَتْهُ ثَلاَثًا ‏.‏

Ibn Shihob (rahimahulloh) Urva ibn az-Zubayr (rahimahulloh)dan rivoyat qilishicha, Banu Adiy (qabilasi)ning Zabroʼ deb ataluvchi bir ozod qilingan choʻrisi (mavlosi) unga xabar berdiki, u bir qulning nikohida edi va oʻsha kunlarda oʻzi choʻri edi, soʻng ozod qilindi. U (Zabroʼ) aytdi: «Nabiy ﷺning zavjalari Hafsa (roziyallohu anho) menga odam yuborib, meni chaqirdi va: ‹Men senga bir xabar aytmoqchiman, lekin (shoshib) biror ish qilishingni istamayman: ering senga tegmagan ekan, ishing oʻz qoʻlingda; agar u senga tegsa, bu ishda sen uchun hech (ixtiyor) qolmaydi›, dedi». U aytdi: «Shunda men: ‹U taloq, yana taloq, yana taloq (boʻlsin)›, dedim». Shunday qilib u undan uch (taloq) bilan ajraldi.Ибн Шиҳоб (раҳимаҳуллоҳ) Урва ибн аз-Зубайр (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилишича, Бану Адий (қабиласи)нинг Заброъ деб аталувчи бир озод қилинган чўриси (мавлоси) унга хабар бердики, у бир қулнинг никоҳида эди ва ўша кунларда ўзи чўри эди, сўнг озод қилинди. У (Заброъ) айтди: «Набий ﷺнинг завжалари Ҳафса (розияллоҳу анҳо) менга одам юбориб, мени чақирди ва: ‹Мен сенга бир хабар айтмоқчиман, лекин (шошиб) бирор иш қилишингни истамайман: эринг сенга тегмаган экан, ишинг ўз қўлингда; агар у сенга тегса, бу ишда сен учун ҳеч (ихтиёр) қолмайди›, деди». У айтди: «Шунда мен: ‹У талоқ, яна талоқ, яна талоқ (бўлсин)›, дедим». Шундай қилиб у ундан уч (талоқ) билан ажралди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، أَنَّهُ قَالَ أَيُّمَا رَجُلٍ تَزَوَّجَ امْرَأَةً وَبِهِ جُنُونٌ أَوْ ضَرَرٌ فَإِنَّهَا تُخَيَّرُ فَإِنْ شَاءَتْ قَرَّتْ وَإِنْ شَاءَتْ فَارَقَتْ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فِي الأَمَةِ تَكُونُ تَحْتَ الْعَبْدِ ثُمَّ تَعْتِقُ قَبْلَ أَنْ يَدْخُلَ بِهَا أَوْ يَمَسَّهَا إِنَّهَا إِنِ اخْتَارَتْ نَفْسَهَا فَلاَ صَدَاقَ لَهَا وَهِيَ تَطْلِيقَةٌ وَذَلِكَ الأَمْرُ عِنْدَنَا ‏.‏

Molikka Saʼid ibn al-Musayyab (rahimahulloh)dan yetib kelishicha, u: «Qaysi bir kishi bir ayolga uylansa-yu, oʻzida jinnilik yoki (jismoniy) nuqson boʻlsa, u ayolga ixtiyor beriladi: istasa (nikohda) qoladi, istasa ajraladi», dedi. Molik qulning nikohidagi choʻri, eri unga qoʻshilishidan yoki tegishidan avval ozod qilingani haqida aytdi: «Agar u oʻzini (ajralishni) tanlasa, unga mahr yoʻq va bu bitta taloqdir. Bizning oldimizdagi (amal) shudir».Моликка Саъид ибн ал-Мусайяб (раҳимаҳуллоҳ)дан етиб келишича, у: «Қайси бир киши бир аёлга уйланса-ю, ўзида жиннилик ёки (жисмоний) нуқсон бўлса, у аёлга ихтиёр берилади: истаса (никоҳда) қолади, истаса ажралади», деди. Молик қулнинг никоҳидаги чўри, эри унга қўшилишидан ёки тегишидан аввал озод қилингани ҳақида айтди: «Агар у ўзини (ажралишни) танласа, унга маҳр йўқ ва бу битта талоқдир. Бизнинг олдимиздаги (амал) шудир».

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَنَّهُ سَمِعَهُ يَقُولُ إِذَا خَيَّرَ الرَّجُلُ امْرَأَتَهُ فَاخْتَارَتْهُ فَلَيْسَ ذَلِكَ بِطَلاَقٍ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَذَلِكَ أَحْسَنُ مَا سَمِعْتُ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فِي الْمُخَيَّرَةِ إِذَا خَيَّرَهَا زَوْجُهَا فَاخْتَارَتْ نَفْسَهَا فَقَدْ طَلُقَتْ ثَلاَثًا وَإِنْ قَالَ زَوْجُهَا لَمْ أُخَيِّرْكِ إِلاَّ وَاحِدَةً فَلَيْسَ لَهُ ذَلِكَ ‏.‏ وَذَلِكَ أَحْسَنُ مَا سَمِعْتُهُ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَإِنْ خَيَّرَهَا فَقَالَتْ قَدْ قَبِلْتُ وَاحِدَةً وَقَالَ لَمْ أُرِدْ هَذَا وَإِنَّمَا خَيَّرْتُكِ فِي الثَّلاَثِ جَمِيعًا أَنَّهَا إِنْ لَمْ تَقْبَلْ إِلاَّ وَاحِدَةً أَقَامَتْ عِنْدَهُ عَلَى نِكَاحِهَا وَلَمْ يَكُنْ ذَلِكَ فِرَاقًا إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى ‏.‏

Ibn Shihob (rahimahulloh)ning shunday deganini eshitdilar: «Kishi xotiniga ixtiyor berib, ayol esa uni (erni) tanlasa, bu taloq emas». Molik aytdi: «Bu — eshitganlarimning eng yaxshisidir». Molik ixtiyor berilgan ayol haqida aytdi: «Eri unga ixtiyor berib, ayol oʻzini (ajralishni) tanlasa, u uch (taloq) bilan taloq boʻladi. Agar eri: ‹Men senga faqat bittada ixtiyor berdim›, desa, bunga (haqi) yoʻq. Bu — eshitganlarimning eng yaxshisidir». Molik aytdi: «Agar u (er) ayolga ixtiyor bersa-yu, ayol: ‹Men bittasini qabul qildim›, desa, u esa: ‹Men buni nazarda tutmadim, balki senga uchtasida birga ixtiyor berdim›, desa — ayol faqat bittasini qabul qilgan boʻlsa, u erining nikohida qolaveradi va bu — Alloh taolo xohlasa — ajralish boʻlmaydi».Ибн Шиҳоб (раҳимаҳуллоҳ)нинг шундай деганини эшитдилар: «Киши хотинига ихтиёр бериб, аёл эса уни (эрни) танласа, бу талоқ эмас». Молик айтди: «Бу — эшитганларимнинг энг яхшисидир». Молик ихтиёр берилган аёл ҳақида айтди: «Эри унга ихтиёр бериб, аёл ўзини (ажралишни) танласа, у уч (талоқ) билан талоқ бўлади. Агар эри: ‹Мен сенга фақат биттада ихтиёр бердим›, деса, бунга (ҳақи) йўқ. Бу — эшитганларимнинг энг яхшисидир». Молик айтди: «Агар у (эр) аёлга ихтиёр берса-ю, аёл: ‹Мен биттасини қабул қилдим›, деса, у эса: ‹Мен буни назарда тутмадим, балки сенга учтасида бирга ихтиёр бердим›, деса — аёл фақат биттасини қабул қилган бўлса, у эрининг никоҳида қолаверади ва бу — Аллоҳ таоло хоҳласа — ажралиш бўлмайди».

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ عَمْرَةَ بِنْتِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَنَّهَا أَخْبَرَتْهُ عَنْ حَبِيبَةَ بِنْتِ سَهْلٍ الأَنْصَارِيِّ، أَنَّهَا كَانَتْ تَحْتَ ثَابِتِ بْنِ قَيْسِ بْنِ شَمَّاسٍ وَأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَرَجَ إِلَى الصُّبْحِ فَوَجَدَ حَبِيبَةَ بِنْتَ سَهْلٍ عِنْدَ بَابِهِ فِي الْغَلَسِ فَقَالَ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ هَذِهِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَتْ أَنَا حَبِيبَةُ بِنْتُ سَهْلٍ يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ مَا شَأْنُكِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ لاَ أَنَا وَلاَ ثَابِتُ بْنُ قَيْسٍ ‏.‏ لِزَوْجِهَا فَلَمَّا جَاءَ زَوْجُهَا ثَابِتُ بْنُ قَيْسٍ قَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَذِهِ حَبِيبَةُ بِنْتُ سَهْلٍ قَدْ ذَكَرَتْ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ تَذْكُرَ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَتْ حَبِيبَةُ يَا رَسُولَ اللَّهِ كُلُّ مَا أَعْطَانِي عِنْدِي ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِثَابِتِ بْنِ قَيْسٍ ‏"‏ خُذْ مِنْهَا ‏"‏ ‏.‏ فَأَخَذَ مِنْهَا وَجَلَسَتْ فِي بَيْتِ أَهْلِهَا ‏.‏

Habiba binti Sahl (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: U Sobit ibn Qays ibn Shammosning nikohida edi. Allohning Rasuli ﷺ bomdodga chiqqanlarida, Habiba binti Sahlni tong qorongʻusida eshiklari oldida topdilar. Allohning Rasuli ﷺ: «Bu kim?» dedilar. U: «Men Habiba binti Sahlman, ey Allohning Rasuli», dedi. U zot: «Nima ish boʻldi?» dedilar. U: «Na men, na Sobit ibn Qays (birga yashay olamiz)», deb erini nazarda tutdi. Sobit ibn Qays kelganida, Allohning Rasuli ﷺ unga: «Mana bu Habiba binti Sahl, Alloh xohlagan narsalarni aytdi», dedilar. Shunda Habiba: «Ey Allohning Rasuli, u menga bergan hamma narsa mening oldimda turibdi», dedi. Allohning Rasuli ﷺ Sobitga: «Undan (bergan narsangni) ol», dedilar. U undan olib, (ayol) oʻz ahli oldida (ajralib) qoldi.Ҳабиба бинти Саҳл (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: У Собит ибн Қайс ибн Шаммоснинг никоҳида эди. Аллоҳнинг Расули ﷺ бомдодга чиққанларида, Ҳабиба бинти Саҳлни тонг қоронғусида эшиклари олдида топдилар. Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Бу ким?» дедилар. У: «Мен Ҳабиба бинти Саҳлман, эй Аллоҳнинг Расули», деди. У зот: «Нима иш бўлди?» дедилар. У: «На мен, на Собит ибн Қайс (бирга яшай оламиз)», деб эрини назарда тутди. Собит ибн Қайс келганида, Аллоҳнинг Расули ﷺ унга: «Мана бу Ҳабиба бинти Саҳл, Аллоҳ хоҳлаган нарсаларни айтди», дедилар. Шунда Ҳабиба: «Эй Аллоҳнинг Расули, у менга берган ҳамма нарса менинг олдимда турибди», деди. Аллоҳнинг Расули ﷺ Собитга: «Ундан (берган нарсангни) ол», дедилар. У ундан олиб, (аёл) ўз аҳли олдида (ажралиб) қолди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ مَوْلاَةٍ، لِصَفِيَّةَ بِنْتِ أَبِي عُبَيْدٍ ‏.‏ أَنَّهَا اخْتَلَعَتْ مِنْ زَوْجِهَا بِكُلِّ شَىْءٍ لَهَا فَلَمْ يُنْكِرْ ذَلِكَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فِي الْمُفْتَدِيَةِ الَّتِي تَفْتَدِي مِنْ زَوْجِهَا أَنَّهُ إِذَا عُلِمَ أَنَّ زَوْجَهَا أَضَرَّ بِهَا وَضَيَّقَ عَلَيْهَا وَعُلِمَ أَنَّهُ ظَالِمٌ لَهَا مَضَى الطَّلاَقُ وَرَدَّ عَلَيْهَا مَالَهَا ‏.‏ قَالَ فَهَذَا الَّذِي كُنْتُ أَسْمَعُ وَالَّذِي عَلَيْهِ أَمْرُ النَّاسِ عِنْدَنَا ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ لاَ بَأْسَ بِأَنْ تَفْتَدِيَ الْمَرْأَةُ مِنْ زَوْجِهَا بِأَكْثَرَ مِمَّا أَعْطَاهَا ‏.‏

Nofeʼ (rahimahulloh) Safiyya bint Abu Ubaydning bir choʻrisi (mavlosi)dan rivoyat qilishicha, u ayol oʻzining bor mol-mulki evaziga eridan (xulʼ orqali) ajraldi, Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo) esa buni inkor qilmadi. Molik eridan (mol berib) ajralib olayotgan ayol haqida aytdi: «Agar eri unga zarar yetkazgani, uni siqib qoʻygani va unga zulm qilgani maʼlum boʻlsa, taloq oʻtadi va (er) ayolning molini unga qaytarib beradi. Men eshitib kelayotganim va bizning oldimizda odamlar amal qilib turgan narsa shudir». Molik aytdi: «Ayolning eridan, u (er) bergan narsadan koʻproq (mol berib) ajralib olishida zarar yoʻq».Нофеъ (раҳимаҳуллоҳ) Сафийя бинт Абу Убайднинг бир чўриси (мавлоси)дан ривоят қилишича, у аёл ўзининг бор мол-мулки эвазига эридан (хулъ орқали) ажралди, Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) эса буни инкор қилмади. Молик эридан (мол бериб) ажралиб олаётган аёл ҳақида айтди: «Агар эри унга зарар етказгани, уни сиқиб қўйгани ва унга зулм қилгани маълум бўлса, талоқ ўтади ва (эр) аёлнинг молини унга қайтариб беради. Мен эшитиб келаётганим ва бизнинг олдимизда одамлар амал қилиб турган нарса шудир». Молик айтди: «Аёлнинг эридан, у (эр) берган нарсадан кўпроқ (мол бериб) ажралиб олишида зарар йўқ».

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، أَنَّ رُبَيِّعَ بِنْتَ مُعَوِّذِ بْنِ عَفْرَاءَ، جَاءَتْ هِيَ وَعَمُّهَا إِلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ فَأَخْبَرَتْهُ أَنَّهَا اخْتَلَعَتْ مِنْ زَوْجِهَا فِي زَمَانِ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ فَبَلَغَ ذَلِكَ عُثْمَانَ بْنَ عَفَّانَ فَلَمْ يُنْكِرْهُ ‏.‏ وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ عِدَّتُهَا عِدَّةُ الْمُطَلَّقَةِ ‏.‏

Nofeʼ (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Rubayyiʼ bint Muavviz ibn Afroʼ oʻzi va amakisi bilan Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo) huzuriga kelib, unga Usmon ibn Affon (roziyallohu anhu) zamonida eridan (mol berib, xulʼ orqali) ajralganini aytdi. Bu Usmon ibn Affonga yetib bordi, u esa buni inkor qilmadi. Abdulloh ibn Umar: «Uning iddasi taloq qilingan ayolning iddasidir», dedi.Нофеъ (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Рубаййиъ бинт Муаввиз ибн Афроъ ўзи ва амакиси билан Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) ҳузурига келиб, унга Усмон ибн Аффон (розияллоҳу анҳу) замонида эридан (мол бериб, хулъ орқали) ажралганини айтди. Бу Усмон ибн Аффонга етиб борди, у эса буни инкор қилмади. Абдуллоҳ ибн Умар: «Унинг иддаси талоқ қилинган аёлнинг иддасидир», деди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ، وَسُلَيْمَانَ بْنَ يَسَارٍ، وَابْنَ، شِهَابٍ كَانُوا يَقُولُونَ عِدَّةُ الْمُخْتَلِعَةِ مِثْلُ عِدَّةِ الْمُطَلَّقَةِ ثَلاَثَةُ قُرُوءٍ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فِي الْمُفْتَدِيَةِ إِنَّهَا لاَ تَرْجِعُ إِلَى زَوْجِهَا إِلاَّ بِنِكَاحٍ جَدِيدٍ فَإِنْ هُوَ نَكَحَهَا فَفَارَقَهَا قَبْلَ أَنْ يَمَسَّهَا لَمْ يَكُنْ لَهُ عَلَيْهَا عِدَّةٌ مِنَ الطَّلاَقِ الآخَرِ وَتَبْنِي عَلَى عِدَّتِهَا الأُولَى ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَهَذَا أَحْسَنُ مَا سَمِعْتُ فِي ذَلِكَ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ إِذَا افْتَدَتِ الْمَرْأَةُ مِنْ زَوْجِهَا بِشَىْءٍ عَلَى أَنْ يُطَلِّقَهَا فَطَلَّقَهَا طَلاَقًا مُتَتَابِعًا نَسَقًا فَذَلِكَ ثَابِتٌ عَلَيْهِ فَإِنْ كَانَ بَيْنَ ذَلِكَ صُمَاتٌ فَمَا أَتْبَعَهُ بَعْدَ الصُّمَاتِ فَلَيْسَ بِشَىْءٍ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Saʼid ibn al-Musayyab, Sulaymon ibn Yasor va Ibn Shihob (rahimahumulloh): «(Mol berib) ajralib olgan ayolning iddasi taloq qilingan ayolning iddasi kabidir — uch qurʼ (hayz)dir», deyishardi. Molik (mol berib) ajralib olgan ayol haqida aytdi: «U eriga faqat yangi nikoh bilangina qaytadi. Agar u (er) unga (qayta) uylanib, soʻng tegishidan avval undan ajralsa, keyingi taloqdan unga idda (vojib) boʻlmaydi va u avvalgi iddasini davom ettiradi». Molik aytdi: «Bu masalada eshitganlarimning eng yaxshisidir». Molik aytdi: «Agar ayol eridan, uni taloq qilishi sharti bilan biror narsa (berib) ajralib olsa, u esa uni ketma-ket, izma-iz taloq qilsa, bu uning zimmasida sobit boʻladi. Agar (taloqlar) orasida sukut (tanaffus) boʻlsa, sukutdan keyin qoʻshgan (taloqlari) hech narsa emas».Моликка етиб келишича, Саъид ибн ал-Мусайяб, Сулаймон ибн Ясор ва Ибн Шиҳоб (раҳимаҳумуллоҳ): «(Мол бериб) ажралиб олган аёлнинг иддаси талоқ қилинган аёлнинг иддаси кабидир — уч қуръ (ҳайз)дир», дейишарди. Молик (мол бериб) ажралиб олган аёл ҳақида айтди: «У эрига фақат янги никоҳ билангина қайтади. Агар у (эр) унга (қайта) уйланиб, сўнг тегишидан аввал ундан ажралса, кейинги талоқдан унга идда (вожиб) бўлмайди ва у аввалги иддасини давом эттиради». Молик айтди: «Бу масалада эшитганларимнинг энг яхшисидир». Молик айтди: «Агар аёл эридан, уни талоқ қилиши шарти билан бирор нарса (бериб) ажралиб олса, у эса уни кетма-кет, изма-из талоқ қилса, бу унинг зиммасида собит бўлади. Агар (талоқлар) орасида сукут (танаффус) бўлса, сукутдан кейин қўшган (талоқлари) ҳеч нарса эмас».

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَنَّ سَهْلَ بْنَ سَعْدٍ السَّاعِدِيَّ، أَخْبَرَهُ أَنَّ عُوَيْمِرًا الْعَجْلاَنِيَّ جَاءَ إِلَى عَاصِمِ بْنِ عَدِيٍّ الأَنْصَارِيِّ فَقَالَ لَهُ يَا عَاصِمُ أَرَأَيْتَ رَجُلاً وَجَدَ مَعَ امْرَأَتِهِ رَجُلاً أَيَقْتُلُهُ فَتَقْتُلُونَهُ أَمْ كَيْفَ يَفْعَلُ سَلْ لِي يَا عَاصِمُ عَنْ ذَلِكَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ فَسَأَلَ عَاصِمٌ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ ذَلِكَ فَكَرِهَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمَسَائِلَ وَعَابَهَا حَتَّى كَبُرَ عَلَى عَاصِمٍ مَا سَمِعَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَلَمَّا رَجَعَ عَاصِمٌ إِلَى أَهْلِهِ جَاءَهُ عُوَيْمِرٌ فَقَالَ يَا عَاصِمُ مَاذَا قَالَ لَكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ عَاصِمٌ لِعُوَيْمِرٍ لَمْ تَأْتِنِي بِخَيْرٍ قَدْ كَرِهَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمَسْأَلَةَ الَّتِي سَأَلْتُهُ عَنْهَا ‏.‏ فَقَالَ عُوَيْمِرٌ وَاللَّهِ لاَ أَنْتَهِي حَتَّى أَسْأَلَهُ عَنْهَا ‏.‏ فَأَقْبَلَ عُوَيْمِرٌ حَتَّى أَتَى رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَسْطَ النَّاسِ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَرَأَيْتَ رَجُلاً وَجَدَ مَعَ امْرَأَتِهِ رَجُلاً أَيَقْتُلُهُ فَتَقْتُلُونَهُ أَمْ كَيْفَ يَفْعَلُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ قَدْ أُنْزِلَ فِيكَ وَفِي صَاحِبَتِكَ فَاذْهَبْ فَأْتِ بِهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ سَهْلٌ فَتَلاَعَنَا وَأَنَا مَعَ النَّاسِ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَلَمَّا فَرَغَا مِنْ تَلاَعُنِهِمَا قَالَ عُوَيْمِرٌ كَذَبْتُ عَلَيْهَا يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنْ أَمْسَكْتُهَا ‏.‏ فَطَلَّقَهَا ثَلاَثًا قَبْلَ أَنْ يَأْمُرَهُ رَسُولُ اللَّهِ ‏.‏ وَقَالَ مَالِكٌ قَالَ ابْنُ شِهَابٍ فَكَانَتْ تِلْكَ بَعْدُ سُنَّةَ الْمُتَلاَعِنَيْنِ ‏.‏

(Sahl ibn Saʼd as-Soidiy (roziyallohu anhu) xabar berdi)ki, Uvaymir al-Ajloniy Osim ibn Adiy al-Ansoriyning oldiga kelib, unga: «Ey Osim, bir kishi oʻ z xotini bilan (begona) bir erkakni topsa — uni oʻ ldiradimi, soʻng sizlar uni oʻ ldirasizmi — yoki qanday qilsin? Ey Osim, men uchun buni (Rasululloh ﷺdan) soʻra» dedi. Osim buni Rasululloh ﷺdan soʻradi; (lekin) Rasululloh ﷺ (bunday) savollarni yoqtirmadilar va aybladilar — hatto Osimga Rasululloh ﷺdan eshitgan (gap)i ogʻ ir botdi. Osim oʻ z ahliga qaytgach, Uvaymir kelib: «Ey Osim, Rasululloh ﷺ senga nima dedilar?» dedi. Osim Uvaymirga: «Sen menga yaxshilik keltirmading; men soʻragan masalani Rasululloh ﷺ yoqtirmadilar» dedi. Uvaymir: «Allohga qasamki, men — uni u zotdan soʻramaguncha — toʻ xtamayman» dedi va Rasululloh ﷺning oldiga — odamlar oʻ rtasida — kelib: «Ey Allohning Rasuli, bir kishi oʻ z xotini bilan (begona) bir erkakni topsa — uni oʻ ldiradimi, soʻng sizlar uni oʻ ldirasizmi — yoki qanday qilsin?» dedi. Rasululloh ﷺ: «Sen va xotining haqida (oyat) nozil qilindi; bor, uni olib kel» dedilar. Sahl aytdi: «Bas, ular liʼon qildi — men odamlar bilan (birga) Rasululloh ﷺning huzurida edim. Ular liʼondan farogʻ at topgach, Uvaymir: ‹Agar men uni ushlab tursam, men unga yolgʻon (gapirgan) boʻ laman, ey Allohning Rasuli› dedi va — Rasululloh ﷺ unga buyurishdan oldin — uni uch (taloq bilan) taloq qildi.» Ibn Shihob: «Bas, mana shu — liʼon qilishuvchilarning sunnati boʻ ldi» dedi.(Саҳл ибн Саъд ас-Соидий (розияллоҳу анҳу) хабар берди)ки, Уваймир ал-Ажлоний Осим ибн Адий ал-Ансорийнинг олдига келиб, унга: «Эй Осим, бир киши ў з хотини билан (бегона) бир эркакни топса — уни ў лдирадими, сўнг сизлар уни ў лдирасизми — ёки қандай қилсин? Эй Осим, мен учун буни (Расулуллоҳ ﷺдан) сўра» деди. Осим буни Расулуллоҳ ﷺдан сўради; (лекин) Расулуллоҳ ﷺ (бундай) саволларни ёқтирмадилар ва айбладилар — ҳатто Осимга Расулуллоҳ ﷺдан эшитган (гап)и оғ ир ботди. Осим ў з аҳлига қайтгач, Уваймир келиб: «Эй Осим, Расулуллоҳ ﷺ сенга нима дедилар?» деди. Осим Уваймирга: «Сен менга яхшилик келтирмадинг; мен сўраган масалани Расулуллоҳ ﷺ ёқтирмадилар» деди. Уваймир: «Аллоҳга қасамки, мен — уни у зотдан сўрамагунча — тў хтамайман» деди ва Расулуллоҳ ﷺнинг олдига — одамлар ў ртасида — келиб: «Эй Аллоҳнинг Расули, бир киши ў з хотини билан (бегона) бир эркакни топса — уни ў лдирадими, сўнг сизлар уни ў лдирасизми — ёки қандай қилсин?» деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Сен ва хотининг ҳақида (оят) нозил қилинди; бор, уни олиб кел» дедилар. Саҳл айтди: «Бас, улар лиъон қилди — мен одамлар билан (бирга) Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурида эдим. Улар лиъондан фароғ ат топгач, Уваймир: ‹Агар мен уни ушлаб турсам, мен унга ёлғон (гапирган) бў ламан, эй Аллоҳнинг Расули› деди ва — Расулуллоҳ ﷺ унга буюришдан олдин — уни уч (талоқ билан) талоқ қилди.» Ибн Шиҳоб: «Бас, мана шу — лиъон қилишувчиларнинг суннати бў лди» деди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَجُلاً، لاَعَنَ امْرَأَتَهُ فِي زَمَانِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَانْتَفَلَ مِنْ وَلَدِهَا فَفَرَّقَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَيْنَهُمَا وَأَلْحَقَ الْوَلَدَ بِالْمَرْأَةِ ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, bir kishi Rasululloh ﷺ zamonlarida xotini bilan liʼon qilib (oʻzaro laʼnatlashib), uning bolasidan tondi. Shunda Rasululloh ﷺ ikkovini bir-biridan ajratdilar va bolani ayolga qoʻshdilar (bola onasiga nisbat berildi).Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, бир киши Расулуллоҳ ﷺ замонларида хотини билан лиъон қилиб (ўзаро лаънатлашиб), унинг боласидан тонди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ икковини бир-биридан ажратдилар ва болани аёлга қўшдилар (бола онасига нисбат берилди).

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ عُرْوَةَ بْنَ الزُّبَيْرِ، كَانَ يَقُولُ فِي وَلَدِ الْمُلاَعَنَةِ وَوَلَدِ الزِّنَا أَنَّهُ إِذَا مَاتَ وَرِثَتْهُ أُمُّهُ حَقَّهَا فِي كِتَابِ اللَّهِ تَعَالَى وَإِخْوَتُهُ لأُمِّهِ حُقُوقَهُمْ وَيَرِثُ الْبَقِيَّةَ مَوَالِي أُمِّهِ إِنْ كَانَتْ مَوْلاَةً وَإِنْ كَانَتْ عَرَبِيَّةً وَرِثَتْ حَقَّهَا وَوَرِثَ إِخْوَتُهُ لأُمِّهِ حُقُوقَهُمْ وَكَانَ مَا بَقِيَ لِلْمُسْلِمِينَ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَبَلَغَنِي عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، مِثْلُ ذَلِكَ ‏.‏ وَعَلَى ذَلِكَ أَدْرَكْتُ أَهْلَ الْعِلْمِ بِبَلَدِنَا ‏

Molikka yetib kelishicha, Urva ibn az-Zubayr (rahimahulloh) liʼon qilingan ayolning bolasi hamda zino bolasi haqida shunday derdi: Agar u (bola) oʻlsa, onasi undan Alloh taoloning Kitobidagi haqqini meros oladi, ona tarafidan boʻlgan aka-ukalari ham oʻz haqlarini oladilar; qolganini esa, agar onasi ozod qilingan choʻri boʻlsa, onasining mavlolari (ozod qilgan xoʻjayinlari) meros oladilar. Agar onasi arab (asli ozod) ayol boʻlsa, u oʻz haqqini, ona tarafidan boʻlgan aka-ukalari ham oʻz haqlarini oladilar, qolgani esa musulmonlarga (baytulmolga) qoladi. Molik aytdi: Menga Sulaymon ibn Yasordan ham shunga oʻxshash (soʻz) yetib keldi. Men yurtimizdagi ilm ahlini shu (aqida) uzra topdim.Моликка етиб келишича, Урва ибн аз-Зубайр (раҳимаҳуллоҳ) лиъон қилинган аёлнинг боласи ҳамда зино боласи ҳақида шундай дерди: Агар у (бола) ўлса, онаси ундан Аллоҳ таолонинг Китобидаги ҳаққини мерос олади, она тарафидан бўлган ака-укалари ҳам ўз ҳақларини оладилар; қолганини эса, агар онаси озод қилинган чўри бўлса, онасининг мавлолари (озод қилган хўжайинлари) мерос оладилар. Агар онаси араб (асли озод) аёл бўлса, у ўз ҳаққини, она тарафидан бўлган ака-укалари ҳам ўз ҳақларини оладилар, қолгани эса мусулмонларга (байтулмолга) қолади. Молик айтди: Менга Сулаймон ибн Ясордан ҳам шунга ўхшаш (сўз) етиб келди. Мен юртимиздаги илм аҳлини шу (ақида) узра топдим.

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ ثَوْبَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِيَاسِ بْنِ الْبُكَيْرِ، أَنَّهُ قَالَ طَلَّقَ رَجُلٌ امْرَأَتَهُ ثَلاَثًا قَبْلَ أَنْ يَدْخُلَ بِهَا ثُمَّ بَدَا لَهُ أَنْ يَنْكِحَهَا فَجَاءَ يَسْتَفْتِي فَذَهَبْتُ مَعَهُ أَسْأَلُ لَهُ فَسَأَلَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ وَأَبَا هُرَيْرَةَ عَنْ ذَلِكَ فَقَالاَ لاَ نَرَى أَنْ تَنْكِحَهَا حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجًا غَيْرَكَ ‏.‏ قَالَ فَإِنَّمَا طَلاَقِي إِيَّاهَا وَاحِدَةٌ ‏.‏ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ إِنَّكَ أَرْسَلْتَ مِنْ يَدِكَ مَا كَانَ لَكَ مِنْ فَضْلٍ ‏.‏

Muhammad ibn Iyos ibn al-Bukayr (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u dedi: Bir kishi xotinini u bilan qoʻshilishdan (jimoʼdan) oldin uch taloq qildi, soʻng unga yana u ayolni nikohlash istagi tugʻildi. U fatvo soʻrab keldi, men ham unga (savol) berish uchun birga bordim. U bu haqda Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo) va Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan soʻradi. Ikkovi: «Biz senga, u boshqa bir erga tegmagunicha, uni nikohlashni joiz deb koʻrmaymiz», dedilar. U: «Axir men uni faqat bir marta taloq qilgan edim», dedi. Ibn Abbos: «Sen qoʻlingdagi imkoniyatni (ortiqcha marhamatni) oʻzing qoʻyib yubording», dedi.Муҳаммад ибн Иёс ибн ал-Букайр (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у деди: Бир киши хотинини у билан қўшилишдан (жимоъдан) олдин уч талоқ қилди, сўнг унга яна у аёлни никоҳлаш истаги туғилди. У фатво сўраб келди, мен ҳам унга (савол) бериш учун бирга бордим. У бу ҳақда Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) ва Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан сўради. Иккови: «Биз сенга, у бошқа бир эрга тегмагунича, уни никоҳлашни жоиз деб кўрмаймиз», дедилар. У: «Ахир мен уни фақат бир марта талоқ қилган эдим», деди. Ибн Аббос: «Сен қўлингдаги имкониятни (ортиқча марҳаматни) ўзинг қўйиб юбординг», деди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ بُكَيْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الأَشَجِّ، عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ أَبِي عَيَّاشٍ الأَنْصَارِيِّ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ، أَنَّهُ قَالَ جَاءَ رَجُلٌ يَسْأَلُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ عَنْ رَجُلٍ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ ثَلاَثًا قَبْلَ أَنْ يَمَسَّهَا قَالَ عَطَاءٌ فَقُلْتُ إِنَّمَا طَلاَقُ الْبِكْرِ وَاحِدَةٌ ‏.‏ فَقَالَ لِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ إِنَّمَا أَنْتَ قَاصٌّ الْوَاحِدَةُ تُبِينُهَا وَالثَّلاَثَةُ تُحَرِّمُهَا حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ ‏.‏

Ato ibn Yasor (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u dedi: Bir kishi Abdulloh ibn Amr ibn al-Os (roziyallohu anhumo)dan xotiniga qoʻl tekkizmasdan oldin uni uch taloq qilgan kishi haqida soʻragani keldi. Ato aytdi: Men: «Bokira (jimoʼ qilinmagan ayol)ning taloqi faqat bittadir», dedim. Shunda Abdulloh ibn Amr ibn al-Os menga: «Sen faqat qissaxonsan (voiz). Bittasi uni (erdan) ajratadi, uchtasi esa uni, boshqa bir erga tegmagunicha, unga harom qiladi», dedi.Ато ибн Ясор (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у деди: Бир киши Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Ос (розияллоҳу анҳумо)дан хотинига қўл теккизмасдан олдин уни уч талоқ қилган киши ҳақида сўрагани келди. Ато айтди: Мен: «Бокира (жимоъ қилинмаган аёл)нинг талоқи фақат биттадир», дедим. Шунда Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Ос менга: «Сен фақат қиссахонсан (воиз). Биттаси уни (эрдан) ажратади, учтаси эса уни, бошқа бир эрга тегмагунича, унга ҳаром қилади», деди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ بُكَيْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الأَشَجِّ، أَنَّهُ أَخْبَرَهُ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي عَيَّاشٍ الأَنْصَارِيِّ، أَنَّهُ كَانَ جَالِسًا مَعَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ وَعَاصِمِ بْنِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ قَالَ فَجَاءَهُمَا مُحَمَّدُ بْنُ إِيَاسِ بْنِ الْبُكَيْرِ فَقَالَ إِنَّ رَجُلاً مِنْ أَهْلِ الْبَادِيَةِ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ ثَلاَثًا قَبْلَ أَنْ يَدْخُلَ بِهَا فَمَاذَا تَرَيَانِ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ إِنَّ هَذَا الأَمْرَ مَا لَنَا فِيهِ قَوْلٌ فَاذْهَبْ إِلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ فَإِنِّي تَرَكْتُهُمَا عِنْدَ عَائِشَةَ فَسَلْهُمَا ثُمَّ ائْتِنَا فَأَخْبِرْنَا ‏.‏ فَذَهَبَ فَسَأَلَهُمَا فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ لأَبِي هُرَيْرَةَ أَفْتِهِ يَا أَبَا هُرَيْرَةَ فَقَدْ جَاءَتْكَ مُعْضِلَةٌ ‏.‏ فَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ الْوَاحِدَةُ تُبِينُهَا وَالثَّلاَثَةُ تُحَرِّمُهَا حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ ‏.‏ وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ مِثْلَ ذَلِكَ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَعَلَى ذَلِكَ الأَمْرُ عِنْدَنَا وَالثَّيِّبُ إِذَا مَلَكَهَا الرَّجُلُ فَلَمْ يَدْخُلْ بِهَا إِنَّهَا تَجْرِي مَجْرَى الْبِكْرِ الْوَاحِدَةُ تُبِينُهَا وَالثَّلاَثُ تُحَرِّمُهَا حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ ‏.‏

Muoviya ibn Abu Ayyosh al-Ansoriy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u Abdulloh ibn az-Zubayr (roziyallohu anhumo) va Osim ibn Umar ibn al-Xattob (rahimahulloh) bilan oʻtirgan edi. Shunda ularning oldiga Muhammad ibn Iyos ibn al-Bukayr keldi va: «Sahroyi (badaviy) ahlidan bir kishi xotinini u bilan qoʻshilishdan oldin uch taloq qildi. Bu haqda ikkovingiz nima deysizlar?» dedi. Abdulloh ibn az-Zubayr: «Bu — biz haqida hech gap aytolmaydigan ishdir. Abdulloh ibn Abbos va Abu Hurayraning oldiga borgin, chunki men ularni Oisha (roziyallohu anho)nikida qoldirgan edim. Ulardan soʻra, soʻng bizga kelib xabar ber», dedi. U borib ulardan soʻradi. Ibn Abbos Abu Hurayraga: «Ey Abu Hurayra, fatvo bergin, chunki senga mushkul (masala) keldi», dedi. Abu Hurayra: «Bittasi uni ajratadi, uchtasi esa uni, boshqa bir erga tegmagunicha, unga harom qiladi», dedi. Ibn Abbos ham shunga oʻxshash aytdi. Molik aytdi: Biznikida ish shunday. Erga tegib boʻlgan (avval turmush qurgan) ayolni bir kishi nikohiga olib, u bilan qoʻshilmasa, u ham bokira hukmida boʻladi: bittasi uni ajratadi, uchtasi esa uni, boshqa bir erga tegmagunicha, unga harom qiladi.Муовия ибн Абу Айёш ал-Ансорий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у Абдуллоҳ ибн аз-Зубайр (розияллоҳу анҳумо) ва Осим ибн Умар ибн ал-Хаттоб (раҳимаҳуллоҳ) билан ўтирган эди. Шунда уларнинг олдига Муҳаммад ибн Иёс ибн ал-Букайр келди ва: «Саҳройи (бадавий) аҳлидан бир киши хотинини у билан қўшилишдан олдин уч талоқ қилди. Бу ҳақда икковингиз нима дейсизлар?» деди. Абдуллоҳ ибн аз-Зубайр: «Бу — биз ҳақида ҳеч гап айтолмайдиган ишдир. Абдуллоҳ ибн Аббос ва Абу Ҳурайранинг олдига боргин, чунки мен уларни Оиша (розияллоҳу анҳо)никида қолдирган эдим. Улардан сўра, сўнг бизга келиб хабар бер», деди. У бориб улардан сўради. Ибн Аббос Абу Ҳурайрага: «Эй Абу Ҳурайра, фатво бергин, чунки сенга мушкул (масала) келди», деди. Абу Ҳурайра: «Биттаси уни ажратади, учтаси эса уни, бошқа бир эрга тегмагунича, унга ҳаром қилади», деди. Ибн Аббос ҳам шунга ўхшаш айтди. Молик айтди: Бизникида иш шундай. Эрга тегиб бўлган (аввал турмуш қурган) аёлни бир киши никоҳига олиб, у билан қўшилмаса, у ҳам бокира ҳукмида бўлади: биттаси уни ажратади, учтаси эса уни, бошқа бир эрга тегмагунича, унга ҳаром қилади.

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ طَلْحَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَوْفٍ، - قَالَ وَكَانَ أَعْلَمَهُمْ بِذَلِكَ - وَعَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ، أَنَّ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عَوْفٍ، طَلَّقَ امْرَأَتَهُ الْبَتَّةَ وَهُوَ مَرِيضٌ فَوَرَّثَهَا عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ مِنْهُ بَعْدَ انْقِضَاءِ عِدَّتِهَا ‏.‏

Ibn Shihob (rahimahulloh) Talha ibn Abdulloh ibn Avf (rahimahulloh)dan — u bu masalada ularning eng bilimdoni edi — hamda Abu Salama ibn Abdurrahmon ibn Avf (rahimahulloh)dan rivoyat qilishicha, Abdurrahmon ibn Avf (roziyallohu anhu) kasal holida xotinini qatʼiy (qaytarib boʻlmaydigan) taloq qildi. Shunda Usmon ibn Affon (roziyallohu anhu) idda muddati tugagandan keyin u ayolni undan meros oldirdi.Ибн Шиҳоб (раҳимаҳуллоҳ) Талҳа ибн Абдуллоҳ ибн Авф (раҳимаҳуллоҳ)дан — у бу масалада уларнинг энг билимдони эди — ҳамда Абу Салама ибн Абдурраҳмон ибн Авф (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилишича, Абдурраҳмон ибн Авф (розияллоҳу анҳу) касал ҳолида хотинини қатъий (қайтариб бўлмайдиган) талоқ қилди. Шунда Усмон ибн Аффон (розияллоҳу анҳу) идда муддати тугагандан кейин у аёлни ундан мерос олдирди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْفَضْلِ، عَنِ الأَعْرَجِ، أَنَّ عُثْمَانَ بْنَ عَفَّانَ، وَرَّثَ نِسَاءَ ابْنِ مُكْمِلٍ مِنْهُ وَكَانَ طَلَّقَهُنَّ وَهُوَ مَرِيضٌ ‏.‏

Al-Aʼraj (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Usmon ibn Affon (roziyallohu anhu) Ibn Mukmilning xotinlarini undan meros oldirdi — u esa ularni kasal holida taloq qilgan edi.Ал-Аъраж (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Усмон ибн Аффон (розияллоҳу анҳу) Ибн Мукмилнинг хотинларини ундан мерос олдирди — у эса уларни касал ҳолида талоқ қилган эди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ سَمِعَ رَبِيعَةَ بْنَ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، يَقُولُ بَلَغَنِي أَنَّ امْرَأَةَ، عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ سَأَلَتْهُ أَنْ يُطَلِّقَهَا فَقَالَ إِذَا حِضْتِ ثُمَّ طَهُرْتِ فَآذِنِينِي فَلَمْ تَحِضْ حَتَّى مَرِضَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ فَلَمَّا طَهُرَتْ آذَنَتْهُ فَطَلَّقَهَا الْبَتَّةَ أَوْ تَطْلِيقَةً لَمْ يَكُنْ بَقِيَ لَهُ عَلَيْهَا مِنَ الطَّلاَقِ غَيْرُهَا وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَوْفٍ يَوْمَئِذٍ مَرِيضٌ فَوَرَّثَهَا عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ مِنْهُ بَعْدَ انْقِضَاءِ عِدَّتِهَا ‏.‏

Molik Robiʼa ibn Abu Abdurrahmon (rahimahulloh)ning shunday deganini eshitdi: Menga yetib kelishicha, Abdurrahmon ibn Avf (roziyallohu anhu)ning xotini undan oʻzini taloq qilishini soʻradi. U: «Hayz koʻrib, soʻng pok boʻlganingda menga xabar ber», dedi. Ammo Abdurrahmon ibn Avf kasal boʻlgunicha u hayz koʻrmadi. Pok boʻlgach, unga xabar berdi, u esa uni qatʼiy taloq qildi — yoki unga nisbatan boshqa taloq qolmagan (oxirgi) bir taloq qildi — Abdurrahmon ibn Avf esa oʻsha kuni kasal edi. Shunda Usmon ibn Affon (roziyallohu anhu) idda muddati tugagach, u ayolni undan meros oldirdi.Молик Робиъа ибн Абу Абдурраҳмон (раҳимаҳуллоҳ)нинг шундай деганини эшитди: Менга етиб келишича, Абдурраҳмон ибн Авф (розияллоҳу анҳу)нинг хотини ундан ўзини талоқ қилишини сўради. У: «Ҳайз кўриб, сўнг пок бўлганингда менга хабар бер», деди. Аммо Абдурраҳмон ибн Авф касал бўлгунича у ҳайз кўрмади. Пок бўлгач, унга хабар берди, у эса уни қатъий талоқ қилди — ёки унга нисбатан бошқа талоқ қолмаган (охирги) бир талоқ қилди — Абдурраҳмон ибн Авф эса ўша куни касал эди. Шунда Усмон ибн Аффон (розияллоҳу анҳу) идда муддати тугагач, у аёлни ундан мерос олдирди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى بْنِ حَبَّانَ، قَالَ كَانَتْ عِنْدَ جَدِّي حَبَّانَ امْرَأَتَانِ هَاشِمِيَّةٌ وَأَنْصَارِيَّةٌ فَطَلَّقَ الأَنْصَارِيَّةَ وَهِيَ تُرْضِعُ فَمَرَّتْ بِهَا سَنَةٌ ثُمَّ هَلَكَ عَنْهَا وَلَمْ تَحِضْ فَقَالَتْ أَنَا أَرِثُهُ لَمْ أَحِضْ فَاخْتَصَمَتَا إِلَى عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ فَقَضَى لَهَا بِالْمِيرَاثِ فَلاَمَتِ الْهَاشِمِيَّةُ عُثْمَانَ فَقَالَ هَذَا عَمَلُ ابْنِ عَمِّكِ هُوَ أَشَارَ عَلَيْنَا بِهَذَا يَعْنِي عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ ‏.‏

Muhammad ibn Yahyo ibn Habbon (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u dedi: Bobom Habbonning ikki xotini bor edi — biri hoshimiy, biri ansoriy. U ansoriy ayolni emizikli holida taloq qildi. Unga bir yil oʻtdi, soʻng (Habbon) uni tashlab vafot etdi, u esa hali hayz koʻrmagan edi. Ayol: «Men undan meros olaman, chunki hayz koʻrmadim», dedi. Ikki ayol Usmon ibn Affon (roziyallohu anhu)ga daʼvolashib bordilar. U ayol foydasiga merosni hukm qildi. Hoshimiy ayol Usmonni malomat qildi. U: «Bu — amakingizning oʻgʻlining ishidir, u bizga shuni maslahat bergan edi», dedi — yaʼni Ali ibn Abu Tolibni nazarda tutdi.Муҳаммад ибн Яҳё ибн Ҳаббон (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у деди: Бобом Ҳаббоннинг икки хотини бор эди — бири ҳошимий, бири ансорий. У ансорий аёлни эмизикли ҳолида талоқ қилди. Унга бир йил ўтди, сўнг (Ҳаббон) уни ташлаб вафот этди, у эса ҳали ҳайз кўрмаган эди. Аёл: «Мен ундан мерос оламан, чунки ҳайз кўрмадим», деди. Икки аёл Усмон ибн Аффон (розияллоҳу анҳу)га даъволашиб бордилар. У аёл фойдасига меросни ҳукм қилди. Ҳошимий аёл Усмонни маломат қилди. У: «Бу — амакингизнинг ўғлининг ишидир, у бизга шуни маслаҳат берган эди», деди — яъни Али ибн Абу Толибни назарда тутди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ سَمِعَ ابْنَ شِهَابٍ، يَقُولُ إِذَا طَلَّقَ الرَّجُلُ امْرَأَتَهُ ثَلاَثًا وَهُوَ مَرِيضٌ فَإِنَّهَا تَرِثُهُ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَإِنْ طَلَّقَهَا وَهُوَ مَرِيضٌ قَبْلَ أَنْ يَدْخُلَ بِهَا فَلَهَا نِصْفُ الصَّدَاقِ وَلَهَا الْمِيرَاثُ وَلاَ عِدَّةَ عَلَيْهَا وَإِنْ دَخَلَ بِهَا ثُمَّ طَلَّقَهَا فَلَهَا الْمَهْرُ كُلُّهُ وَالْمِيرَاثُ الْبِكْرُ وَالثَّيِّبُ فِي هَذَا عِنْدَنَا سَوَاءٌ ‏.‏

Molik Ibn Shihob (rahimahulloh)ning shunday deganini eshitdi: Kishi kasal holida xotinini uch taloq qilsa, u (ayol) undan meros oladi. Molik aytdi: Agar u kasal holida, xotini bilan qoʻshilishdan oldin taloq qilsa, ayolga mahrning yarmi hamda meros (tegishli) boʻladi, unga idda (saqlash) lozim emas. Agar u bilan qoʻshilib, soʻng taloq qilsa, ayolga mahrning bari hamda meros (tegishli) boʻladi. Bunda bokira va tul ayol biznikida barobardir.Молик Ибн Шиҳоб (раҳимаҳуллоҳ)нинг шундай деганини эшитди: Киши касал ҳолида хотинини уч талоқ қилса, у (аёл) ундан мерос олади. Молик айтди: Агар у касал ҳолида, хотини билан қўшилишдан олдин талоқ қилса, аёлга маҳрнинг ярми ҳамда мерос (тегишли) бўлади, унга идда (сақлаш) лозим эмас. Агар у билан қўшилиб, сўнг талоқ қилса, аёлга маҳрнинг бари ҳамда мерос (тегишли) бўлади. Бунда бокира ва тул аёл бизникида баробардир.

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ عَوْفٍ، طَلَّقَ امْرَأَةً لَهُ فَمَتَّعَ بِوَلِيدَةٍ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Abdurrahmon ibn Avf (roziyallohu anhu) xotinlaridan birini taloq qilib, unga bir choʻri (joriya) bilan mutʼa (koʻngil uzoqlik toʻlovi) berdi.Моликка етиб келишича, Абдурраҳмон ибн Авф (розияллоҳу анҳу) хотинларидан бирини талоқ қилиб, унга бир чўри (жория) билан мутъа (кўнгил узоқлик тўлови) берди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ لِكُلِّ مُطَلَّقَةٍ مُتْعَةٌ إِلاَّ الَّتِي تُطَلَّقُ وَقَدْ فُرِضَ لَهَا صَدَاقٌ وَلَمْ تُمَسَّ فَحَسْبُهَا نِصْفُ مَا فُرِضَ لَهَا ‏.‏

Nofeʼ (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo) shunday derdi: Har bir taloq qilingan ayol uchun mutʼa (bor), faqat mahri belgilanib qoʻyilgan, ammo qoʻl tekkizilmasdan taloq qilingan ayoldan boshqa; unga belgilangan (mahr)ning yarmi kifoyadir.Нофеъ (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) шундай дерди: Ҳар бир талоқ қилинган аёл учун мутъа (бор), фақат маҳри белгиланиб қўйилган, аммо қўл теккизилмасдан талоқ қилинган аёлдан бошқа; унга белгиланган (маҳр)нинг ярми кифоядир.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَنَّهُ قَالَ لِكُلِّ مُطَلَّقَةٍ مُتْعَةٌ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَبَلَغَنِي عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، مِثْلُ ذَلِكَ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ لَيْسَ لِلْمُتْعَةِ عِنْدَنَا حَدٌّ مَعْرُوفٌ فِي قَلِيلِهَا وَلاَ كَثِيرِهَا ‏

Ibn Shihob (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u: «Har bir taloq qilingan ayol uchun mutʼa (bor)», dedi. Molik aytdi: Menga Qosim ibn Muhammaddan ham shunga oʻxshash (soʻz) yetib keldi. Molik aytdi: Biznikida mutʼaning ozi va koʻpi uchun maʼlum bir chegara yoʻqdir.Ибн Шиҳоб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у: «Ҳар бир талоқ қилинган аёл учун мутъа (бор)», деди. Молик айтди: Менга Қосим ибн Муҳаммаддан ҳам шунга ўхшаш (сўз) етиб келди. Молик айтди: Бизникида мутъанинг ози ва кўпи учун маълум бир чегара йўқдир.

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، أَنَّ نُفَيْعًا، مُكَاتَبًا كَانَ لأُمِّ سَلَمَةَ زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَوْ عَبْدًا لَهَا كَانَتْ تَحْتَهُ امْرَأَةٌ حُرَّةٌ فَطَلَّقَهَا اثْنَتَيْنِ ثُمَّ أَرَادَ أَنْ يُرَاجِعَهَا فَأَمَرَهُ أَزْوَاجُ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَأْتِيَ عُثْمَانَ بْنَ عَفَّانَ فَيَسْأَلَهُ عَنْ ذَلِكَ فَلَقِيَهُ عِنْدَ الدَّرَجِ آخِذًا بِيَدِ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ فَسَأَلَهُمَا فَابْتَدَرَاهُ جَمِيعًا فَقَالاَ حَرُمَتْ عَلَيْكَ حَرُمَتْ عَلَيْكَ ‏.‏

Sulaymon ibn Yasor (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ ning zavjalari Umm Salama (roziyallohu anho)ning mukotabi (ozodlik shartnomasidagi qullaridan biri) — yoki uning quli — boʻlgan Nufayʼning nikohida bir ozod ayol bor edi. U ayolni ikki taloq qildi, soʻng unga qaytishni (rujuʼ qilishni) istadi. Nabiy ﷺ ning zavjalari unga Usmon ibn Affon (roziyallohu anhu)ning oldiga borib, bu haqda soʻrashni buyurdilar. U (Usmon)ni zinapoyalar oldida Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)ning qoʻlidan ushlab turgan holda uchratdi. U ikkovidan soʻradi, ikkovi barobar unga shoshib: «Senga harom boʻldi, senga harom boʻldi», dedilar.Сулаймон ибн Ясор (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ нинг завжалари Умм Салама (розияллоҳу анҳо)нинг мукотаби (озодлик шартномасидаги қулларидан бири) — ёки унинг қули — бўлган Нуфайънинг никоҳида бир озод аёл бор эди. У аёлни икки талоқ қилди, сўнг унга қайтишни (ружуъ қилишни) истади. Набий ﷺ нинг завжалари унга Усмон ибн Аффон (розияллоҳу анҳу)нинг олдига бориб, бу ҳақда сўрашни буюрдилар. У (Усмон)ни зинапоялар олдида Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)нинг қўлидан ушлаб турган ҳолда учратди. У икковидан сўради, иккови баробар унга шошиб: «Сенга ҳаром бўлди, сенга ҳаром бўлди», дедилар.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، أَنَّ نُفَيْعًا، مُكَاتَبًا كَانَ لأُمِّ سَلَمَةَ زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم طَلَّقَ امْرَأَةً حُرَّةً تَطْلِيقَتَيْنِ فَاسْتَفْتَى عُثْمَانَ بْنَ عَفَّانَ فَقَالَ حَرُمَتْ عَلَيْكَ ‏.‏

Ibn Shihob (rahimahulloh) Saʼid ibn al-Musayyab (rahimahulloh)dan rivoyat qilishicha, Nabiy ﷺ ning zavjalari Umm Salama (roziyallohu anho)ning mukotabi boʻlgan Nufayʼ bir ozod ayolni ikki taloq qildi va Usmon ibn Affon (roziyallohu anhu)dan fatvo soʻradi. U: «Senga harom boʻldi», dedi.Ибн Шиҳоб (раҳимаҳуллоҳ) Саъид ибн ал-Мусайяб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилишича, Набий ﷺ нинг завжалари Умм Салама (розияллоҳу анҳо)нинг мукотаби бўлган Нуфайъ бир озод аёлни икки талоқ қилди ва Усмон ибн Аффон (розияллоҳу анҳу)дан фатво сўради. У: «Сенга ҳаром бўлди», деди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ عَبْدِ رَبِّهِ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ بْنِ الْحَارِثِ التَّيْمِيِّ، أَنَّ نُفَيْعًا، مُكَاتَبًا كَانَ لأُمِّ سَلَمَةَ زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم اسْتَفْتَى زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ فَقَالَ إِنِّي طَلَّقْتُ امْرَأَةً حُرَّةً تَطْلِيقَتَيْنِ ‏.‏ فَقَالَ زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ حَرُمَتْ عَلَيْكَ ‏.‏

Muhammad ibn Ibrohim ibn al-Horis at-Taymiy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ ning zavjalari Umm Salama (roziyallohu anho)ning mukotabi boʻlgan Nufayʼ Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)dan fatvo soʻrab: «Men bir ozod ayolni ikki taloq qildim», dedi. Zayd ibn Sobit: «Senga harom boʻldi», dedi.Муҳаммад ибн Иброҳим ибн ал-Ҳорис ат-Таймий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ нинг завжалари Умм Салама (розияллоҳу анҳо)нинг мукотаби бўлган Нуфайъ Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)дан фатво сўраб: «Мен бир озод аёлни икки талоқ қилдим», деди. Зайд ибн Собит: «Сенга ҳаром бўлди», деди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ، كَانَ يَقُولُ إِذَا طَلَّقَ الْعَبْدُ امْرَأَتَهُ تَطْلِيقَتَيْنِ فَقَدْ حَرُمَتْ عَلَيْهِ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ حُرَّةً كَانَتْ أَوْ أَمَةً وَعِدَّةُ الْحُرَّةِ ثَلاَثُ حِيَضٍ وَعِدَّةُ الأَمَةِ حَيْضَتَانِ ‏.‏

Nofeʼ (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo) shunday derdi: Qul xotinini ikki taloq qilsa, u — ozod boʻlsin yo choʻri boʻlsin — boshqa bir erga tegmagunicha, unga harom boʻladi. Ozod ayolning iddasi uch hayz, choʻrining iddasi esa ikki hayzdir.Нофеъ (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) шундай дерди: Қул хотинини икки талоқ қилса, у — озод бўлсин ё чўри бўлсин — бошқа бир эрга тегмагунича, унга ҳаром бўлади. Озод аёлнинг иддаси уч ҳайз, чўрининг иддаси эса икки ҳайздир.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ، كَانَ يَقُولُ مَنْ أَذِنَ لِعَبْدِهِ أَنْ يَنْكِحَ فَالطَّلاَقُ بِيَدِ الْعَبْدِ لَيْسَ بِيَدِ غَيْرِهِ مِنْ طَلاَقِهِ شَىْءٌ فَأَمَّا أَنْ يَأْخُذَ الرَّجُلُ أَمَةَ غُلاَمِهِ أَوْ أَمَةَ وَلِيدَتِهِ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِ ‏.‏

Nofeʼ (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo) shunday derdi: Kim quliga nikohlanishga izn bersa, taloq qulning qoʻlidadir; uning taloqidan hech narsa boshqaning qoʻlida emas. Kishining oʻz qulining choʻrisini yoki oʻz choʻrisining choʻrisini (oʻziga) olishiga esa uning zimmasida gunoh yoʻqdir.Нофеъ (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) шундай дерди: Ким қулига никоҳланишга изн берса, талоқ қулнинг қўлидадир; унинг талоқидан ҳеч нарса бошқанинг қўлида эмас. Кишининг ўз қулининг чўрисини ёки ўз чўрисининг чўрисини (ўзига) олишига эса унинг зиммасида гуноҳ йўқдир.

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، قَالَ أَيُّمَا امْرَأَةٍ فَقَدَتْ زَوْجَهَا فَلَمْ تَدْرِ أَيْنَ هُوَ فَإِنَّهَا تَنْتَظِرُ أَرْبَعَ سِنِينَ ثُمَّ تَعْتَدُّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا ثُمَّ تَحِلُّ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَإِنْ تَزَوَّجَتْ بَعْدَ انْقِضَاءِ عِدَّتِهَا فَدَخَلَ بِهَا زَوْجُهَا أَوْ لَمْ يَدْخُلْ بِهَا فَلاَ سَبِيلَ لِزَوْجِهَا الأَوَّلِ إِلَيْهَا ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَذَلِكَ الأَمْرُ عِنْدَنَا وَإِنْ أَدْرَكَهَا زَوْجُهَا قَبْلَ أَنْ تَتَزَوَّجَ فَهُوَ أَحَقُّ بِهَا ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَأَدْرَكْتُ النَّاسَ يُنْكِرُونَ الَّذِي قَالَ بَعْضُ النَّاسِ عَلَى عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ أَنَّهُ قَالَ يُخَيَّرُ زَوْجُهَا الأَوَّلُ إِذَا جَاءَ فِي صَدَاقِهَا أَوْ فِي امْرَأَتِهِ ‏.‏

Saʼid ibn al-Musayyab (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) dedi: Qaysi bir ayol erini yoʻqotib, uning qayerdaligini bilmasa, u toʻrt yil kutadi, soʻng toʻrt oyu oʻn kun idda saqlaydi, keyin (turmushga chiqishi) halol boʻladi. Molik aytdi: Agar u iddasi tugagach turmushga chiqsa — yangi eri u bilan qoʻshilgan boʻlsin yo qoʻshilmagan boʻlsin — birinchi eriga unga (qaytish uchun) yoʻl yoʻqdir. Molik aytdi: Biznikida ish shunday. Agar eri u turmushga chiqishidan oldin uni topsa, u (birinchi eri) unga haqliroqdir. Molik aytdi: Men odamlarning baʼzi kishilar Umar ibn al-Xattobga nisbat bergan quyidagi soʻzni inkor qilishlarini koʻrdim: goʻyo u (Umar): «Birinchi eri kelganda, mahri (qaytarilishi) yoki xotini (qaytarilishi) orasidan birini tanlaydi», degan emish.Саъид ибн ал-Мусайяб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) деди: Қайси бир аёл эрини йўқотиб, унинг қаердалигини билмаса, у тўрт йил кутади, сўнг тўрт ою ўн кун идда сақлайди, кейин (турмушга чиқиши) ҳалол бўлади. Молик айтди: Агар у иддаси тугагач турмушга чиқса — янги эри у билан қўшилган бўлсин ё қўшилмаган бўлсин — биринчи эрига унга (қайтиш учун) йўл йўқдир. Молик айтди: Бизникида иш шундай. Агар эри у турмушга чиқишидан олдин уни топса, у (биринчи эри) унга ҳақлироқдир. Молик айтди: Мен одамларнинг баъзи кишилар Умар ибн ал-Хаттобга нисбат берган қуйидаги сўзни инкор қилишларини кўрдим: гўё у (Умар): «Биринчи эри келганда, маҳри (қайтарилиши) ёки хотини (қайтарилиши) орасидан бирини танлайди», деган эмиш.

قَالَ مَالِكٌ وَبَلَغَنِي أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ قَالَ فِي الْمَرْأَةِ يُطَلِّقُهَا زَوْجُهَا وَهُوَ غَائِبٌ عَنْهَا ثُمَّ يُرَاجِعُهَا فَلاَ يَبْلُغُهَا رَجْعَتُهُ وَقَدْ بَلَغَهَا طَلاَقُهُ إِيَّاهَا فَتَزَوَّجَتْ أَنَّهُ إِنْ دَخَلَ بِهَا زَوْجُهَا الآخَرُ أَوْ لَمْ يَدْخُلْ بِهَا فَلاَ سَبِيلَ لِزَوْجِهَا الأَوَّلِ الَّذِي كَانَ طَلَّقَهَا إِلَيْهَا ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَهَذَا أَحَبُّ مَا سَمِعْتُ إِلَىَّ فِي هَذَا وَفِي الْمَفْقُودِ ‏.‏

Molik aytdi: Menga yetib kelishicha, Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) eri undan gʻoyib holda uni taloq qilib, soʻng unga qaytgan (rujuʼ qilgan), ammo qaytgani unga yetib bormagan — taloqi esa unga yetib borgan — shu sabab turmushga chiqib olgan ayol haqida shunday dedi: Yangi eri u bilan qoʻshilgan boʻlsin yo qoʻshilmagan boʻlsin, uni taloq qilgan birinchi eriga unga (qaytish uchun) yoʻl yoʻqdir. Molik aytdi: Bu — men bu haqda va yoʻqolgan (er) haqida eshitgan narsalarning menga eng maʼqulidir.Молик айтди: Менга етиб келишича, Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) эри ундан ғойиб ҳолда уни талоқ қилиб, сўнг унга қайтган (ружуъ қилган), аммо қайтгани унга етиб бормаган — талоқи эса унга етиб борган — шу сабаб турмушга чиқиб олган аёл ҳақида шундай деди: Янги эри у билан қўшилган бўлсин ё қўшилмаган бўлсин, уни талоқ қилган биринчи эрига унга (қайтиш учун) йўл йўқдир. Молик айтди: Бу — мен бу ҳақда ва йўқолган (эр) ҳақида эшитган нарсаларнинг менга энг маъқулидир.

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ، طَلَّقَ امْرَأَتَهُ وَهِيَ حَائِضٌ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَسَأَلَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ ذَلِكَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ مُرْهُ فَلْيُرَاجِعْهَا ثُمَّ يُمْسِكْهَا حَتَّى تَطْهُرَ ثُمَّ تَحِيضَ ثُمَّ تَطْهُرَ ثُمَّ إِنْ شَاءَ أَمْسَكَ بَعْدُ وَإِنْ شَاءَ طَلَّقَ قَبْلَ أَنْ يَمَسَّ فَتِلْكَ الْعِدَّةُ الَّتِي أَمَرَ اللَّهُ أَنْ يُطَلَّقَ لَهَا النِّسَاءُ ‏"‏ ‏.‏

Nofeʼ (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo) Rasululloh ﷺ zamonlarida xotinini hayzli holida taloq qildi. Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) bu haqda Rasululloh ﷺdan soʻradi. Rasululloh ﷺ: «Unga buyur, uni qaytarib olsin, soʻng u pok boʻlgunicha, keyin hayz koʻrib, yana pok boʻlgunicha uni (nikohida) ushlab tursin; soʻng xohlasa shundan keyin ushlab qolsin, xohlasa qoʻl tekkizmasdan oldin taloq qilsin. Ana shu — Alloh ayollar taloq qilinishini buyurgan iddadir», dedilar.Нофеъ (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) Расулуллоҳ ﷺ замонларида хотинини ҳайзли ҳолида талоқ қилди. Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) бу ҳақда Расулуллоҳ ﷺдан сўради. Расулуллоҳ ﷺ: «Унга буюр, уни қайтариб олсин, сўнг у пок бўлгунича, кейин ҳайз кўриб, яна пок бўлгунича уни (никоҳида) ушлаб турсин; сўнг хоҳласа шундан кейин ушлаб қолсин, хоҳласа қўл теккизмасдан олдин талоқ қилсин. Ана шу — Аллоҳ аёллар талоқ қилинишини буюрган иддадир», дедилар.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَائِشَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ، أَنَّهَا انْتَقَلَتْ حَفْصَةَ بِنْتَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ حِينَ دَخَلَتْ فِي الدَّمِ مِنَ الْحَيْضَةِ الثَّالِثَةِ ‏.‏ قَالَ ابْنُ شِهَابٍ فَذُكِرَ ذَلِكَ لِعَمْرَةَ بِنْتِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ فَقَالَتْ صَدَقَ عُرْوَةُ وَقَدْ جَادَلَهَا فِي ذَلِكَ نَاسٌ فَقَالُوا إِنَّ اللَّهَ تَبَارَكَ وَتَعَالَى يَقُولُ فِي كِتَابِهِ ‏{‏ثَلاَثَةَ قُرُوءٍ‏}‏ فَقَالَتْ عَائِشَةُ صَدَقْتُمْ تَدْرُونَ مَا الأَقْرَاءُ إِنَّمَا الأَقْرَاءُ الأَطْهَارُ ‏.‏

Oisha — umm al-muʼminin (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, u Hafsa bint Abdurrahmon ibn Abu Bakr as-Siddiqni uchinchi hayzning qoniga kirgan paytda (oʻz uyiga) koʻchirib oldi. Ibn Shihob aytdi: Bu Amra bint Abdurrahmon (rahimahalloh)ga zikr qilinganda, u: «Urva rost aytibdi», dedi. Baʼzi odamlar bu haqda u (Oisha) bilan bahslashib: «Alloh tabroka va taolo oʻz Kitobida {uch quruʼ} deydi», dedilar. Shunda Oisha: «Rost aytdingiz. Aqro nima ekanini bilasizmi? Aqro — poklik (tuhr) kunlaridir», dedi.Оиша — умм ал-муъминин (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, у Ҳафса бинт Абдурраҳмон ибн Абу Бакр ас-Сиддиқни учинчи ҳайзнинг қонига кирган пайтда (ўз уйига) кўчириб олди. Ибн Шиҳоб айтди: Бу Амра бинт Абдурраҳмон (раҳимаҳаллоҳ)га зикр қилинганда, у: «Урва рост айтибди», деди. Баъзи одамлар бу ҳақда у (Оиша) билан баҳслашиб: «Аллоҳ таброка ва таоло ўз Китобида {уч қуруъ} дейди», дедилар. Шунда Оиша: «Рост айтдингиз. Ақро нима эканини биласизми? Ақро — поклик (туҳр) кунларидир», деди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَنَّهُ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا بَكْرِ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، يَقُولُ مَا أَدْرَكْتُ أَحَدًا مِنْ فُقَهَائِنَا إِلاَّ وَهُوَ يَقُولُ هَذَا ‏.‏ يُرِيدُ قَوْلَ عَائِشَةَ ‏.‏

Ibn Shihob (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u dedi: Men Abu Bakr ibn Abdurrahmon (rahimahulloh)ning shunday deganini eshitdim: Men fuqahoyimizdan buni aytmaydigan birorta kishini ham uchratmadim — u Oishaning soʻzini nazarda tutardi.Ибн Шиҳоб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у деди: Мен Абу Бакр ибн Абдурраҳмон (раҳимаҳуллоҳ)нинг шундай деганини эшитдим: Мен фуқаҳойимиздан буни айтмайдиган бирорта кишини ҳам учратмадим — у Оишанинг сўзини назарда тутарди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، وَزَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، أَنَّ الأَحْوَصَ، هَلَكَ بِالشَّامِ حِينَ دَخَلَتِ امْرَأَتُهُ فِي الدَّمِ مِنَ الْحَيْضَةِ الثَّالِثَةِ وَقَدْ كَانَ طَلَّقَهَا فَكَتَبَ مُعَاوِيَةُ بْنُ أَبِي سُفْيَانَ إِلَى زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ يَسْأَلُهُ عَنْ ذَلِكَ فَكَتَبَ إِلَيْهِ زَيْدٌ إِنَّهَا إِذَا دَخَلَتْ فِي الدَّمِ مِنَ الْحَيْضَةِ الثَّالِثَةِ فَقَدْ بَرِئَتْ مِنْهُ وَبَرِئَ مِنْهَا وَلاَ تَرِثُهُ وَلاَ يَرِثُهَا ‏.‏

Sulaymon ibn Yasar (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Ahvas Shomda, oʻzi taloq qilgan xotini uchinchi hayzning qoniga kirgan paytda vafot etdi. Muoviya ibn Abu Sufyon Zayd ibn Sobitga bu haqda soʻrab xat yozdi. Zayd unga: «Xotin uchinchi hayzning qoniga kirsa, u erdan, er esa undan ajralgan boʻladi; er unga voris boʻlmaydi, u ham erga voris boʻlmaydi», deb javob yozdi. Molik rivoyat qilgan.Сулаймон ибн Ясар (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Аҳвас Шомда, ўзи талоқ қилган хотини учинчи ҳайзнинг қонига кирган пайтда вафот этди. Муовия ибн Абу Суфён Зайд ибн Собитга бу ҳақда сўраб хат ёзди. Зайд унга: «Хотин учинчи ҳайзнинг қонига кирса, у эрдан, эр эса ундан ажралган бўлади; эр унга ворис бўлмайди, у ҳам эрга ворис бўлмайди», деб жавоб ёзди. Молик ривоят қилган.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، وَسَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، وَأَبِي، بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَسُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ وَابْنِ شِهَابٍ أَنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ إِذَا دَخَلَتِ الْمُطَلَّقَةُ فِي الدَّمِ مِنَ الْحَيْضَةِ الثَّالِثَةِ فَقَدْ بَانَتْ مِنْ زَوْجِهَا وَلاَ مِيرَاثَ بَيْنَهُمَا وَلاَ رَجْعَةَ لَهُ عَلَيْهَا ‏.‏

Molikka Qosim ibn Muhammad, Solim ibn Abdulloh, Abu Bakr ibn Abdurrahmon, Sulaymon ibn Yasor va Ibn Shihob (rahimahumulloh)dan yetib kelishicha, ular shunday derdilar: Taloq qilingan ayol uchinchi hayzning qoniga kirsa, eridan ajralgan boʻladi, ular oʻrtasida meros yoʻq va erning unga qaytish (huquqi) yoʻqdir.Моликка Қосим ибн Муҳаммад, Солим ибн Абдуллоҳ, Абу Бакр ибн Абдурраҳмон, Сулаймон ибн Ясор ва Ибн Шиҳоб (раҳимаҳумуллоҳ)дан етиб келишича, улар шундай дердилар: Талоқ қилинган аёл учинчи ҳайзнинг қонига кирса, эридан ажралган бўлади, улар ўртасида мерос йўқ ва эрнинг унга қайтиш (ҳуқуқи) йўқдир.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ إِذَا طَلَّقَ الرَّجُلُ امْرَأَتَهُ فَدَخَلَتْ فِي الدَّمِ مِنَ الْحَيْضَةِ الثَّالِثَةِ فَقَدْ بَرِئَتْ مِنْهُ وَبَرِئَ مِنْهَا ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَهُوَ الأَمْرُ عِنْدَنَا ‏.‏

Nofeʼ (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo) shunday derdi: Kishi xotinini taloq qilib, ayol uchinchi hayzning qoniga kirsa, u eridan xalos boʻlibdi, eri ham undan xalos boʻlibdi. Molik aytdi: Biznikida ish shunday.Нофеъ (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) шундай дерди: Киши хотинини талоқ қилиб, аёл учинчи ҳайзнинг қонига кирса, у эридан халос бўлибди, эри ҳам ундан халос бўлибди. Молик айтди: Бизникида иш шундай.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنِ الْفُضَيْلِ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ، مَوْلَى الْمَهْرِيِّ أَنَّ الْقَاسِمَ بْنَ مُحَمَّدٍ، وَسَالِمَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، كَانَا يَقُولاَنِ إِذَا طُلِّقَتِ الْمَرْأَةُ فَدَخَلَتْ فِي الدَّمِ مِنَ الْحَيْضَةِ الثَّالِثَةِ فَقَدْ بَانَتْ مِنْهُ وَحَلَّتْ ‏.‏

Al-Muhriyning mavlosi al-Fuzayl ibn Abu Abdulloh (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Qosim ibn Muhammad va Solim ibn Abdulloh (rahimahumalloh) shunday der edilar: Ayol taloq qilinib, uchinchi hayzning qoniga kirsa, u eridan ajralibdi va (turmushga chiqishi) halol boʻlibdi.Ал-Муҳрийнинг мавлоси ал-Фузайл ибн Абу Абдуллоҳ (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Қосим ибн Муҳаммад ва Солим ибн Абдуллоҳ (раҳимаҳумаллоҳ) шундай дер эдилар: Аёл талоқ қилиниб, учинчи ҳайзнинг қонига кирса, у эридан ажралибди ва (турмушга чиқиши) ҳалол бўлибди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، وَابْنِ، شِهَابٍ وَسُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ أَنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ عِدَّةُ الْمُخْتَلِعَةِ ثَلاَثَةُ قُرُوءٍ ‏.‏

Molikka Saʼid ibn al-Musayyab, Ibn Shihob va Sulaymon ibn Yasor (rahimahumulloh)dan yetib kelishicha, ularning barchasi: «Xulʼ qilingan (mol evaziga ajrashgan) ayolning iddasi uch quruʼ (uch hayz)dir», der edilar.Моликка Саъид ибн ал-Мусайяб, Ибн Шиҳоб ва Сулаймон ибн Ясор (раҳимаҳумуллоҳ)дан етиб келишича, уларнинг барчаси: «Хулъ қилинган (мол эвазига ажрашган) аёлнинг иддаси уч қуруъ (уч ҳайз)дир», дер эдилар.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ سَمِعَ ابْنَ شِهَابٍ، يَقُولُ عِدَّةُ الْمُطَلَّقَةِ الأَقْرَاءُ وَإِنْ تَبَاعَدَتْ ‏.‏

Molik Ibn Shihob (rahimahulloh)ning shunday deganini eshitdi: Taloq qilingan ayolning iddasi — hayzlar bilan (hisoblanadi), garchi (ular orasi) uzoqlashib ketsa ham.Молик Ибн Шиҳоб (раҳимаҳуллоҳ)нинг шундай деганини эшитди: Талоқ қилинган аёлнинг иддаси — ҳайзлар билан (ҳисобланади), гарчи (улар ораси) узоқлашиб кетса ҳам.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ رَجُلٍ، مِنَ الأَنْصَارِ أَنَّ امْرَأَتَهُ، سَأَلَتْهُ الطَّلاَقَ فَقَالَ لَهَا إِذَا حِضْتِ فَآذِنِينِي ‏.‏ فَلَمَّا حَاضَتْ آذَنَتْهُ فَقَالَ إِذَا طَهُرْتِ فَآذِنِينِي فَلَمَّا

Yahyo ibn Saʼid (rahimahulloh) ansorlardan boʻlgan bir kishidan rivoyat qilishicha, uning xotini undan taloq soʻradi. U ayolga: «Hayz koʻrganingda menga xabar ber», dedi. Ayol hayz koʻrgach, unga xabar berdi. U: «Pok boʻlganingda menga xabar ber», dedi. Ayol pok boʻlgach, unga xabar berdi va u ayolni taloq qildi. Molik aytdi: Bu — men bu haqda eshitganlarimning eng yaxshisidir.Яҳё ибн Саъид (раҳимаҳуллоҳ) ансорлардан бўлган бир кишидан ривоят қилишича, унинг хотини ундан талоқ сўради. У аёлга: «Ҳайз кўрганингда менга хабар бер», деди. Аёл ҳайз кўргач, унга хабар берди. У: «Пок бўлганингда менга хабар бер», деди. Аёл пок бўлгач, унга хабар берди ва у аёлни талоқ қилди. Молик айтди: Бу — мен бу ҳақда эшитганларимнинг энг яхшисидир.

حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، وَسُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، أَنَّهُ سَمِعَهُمَا يَذْكُرَانِ، أَنَّ يَحْيَى بْنَ سَعِيدِ بْنِ الْعَاصِ، طَلَّقَ ابْنَةَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَكَمِ الْبَتَّةَ فَانْتَقَلَهَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ الْحَكَمِ فَأَرْسَلَتْ عَائِشَةُ أُمُّ الْمُؤْمِنِينَ إِلَى مَرْوَانَ بْنِ الْحَكَمِ وَهُوَ يَوْمَئِذٍ أَمِيرُ الْمَدِينَةِ فَقَالَتِ اتَّقِ اللَّهَ وَارْدُدِ الْمَرْأَةَ إِلَى بَيْتِهَا ‏.‏ فَقَالَ مَرْوَانُ فِي حَدِيثِ سُلَيْمَانَ إِنَّ عَبْدَ الرَّحْمَنِ غَلَبَنِي وَقَالَ مَرْوَانُ فِي حَدِيثِ الْقَاسِمِ أَوَمَا بَلَغَكَ شَأْنُ فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ فَقَالَتْ عَائِشَةُ لاَ يَضُرُّكَ أَنْ لاَ تَذْكُرَ حَدِيثَ فَاطِمَةَ ‏.‏ فَقَالَ مَرْوَانُ إِنْ كَانَ بِكِ الشَّرُّ فَحَسْبُكِ مَا بَيْنَ هَذَيْنِ مِنَ الشَّرِّ ‏.‏

Yahyo ibn Saʼid (rahimahulloh) Qosim ibn Muhammad va Sulaymon ibn Yasor (rahimahumulloh)ning shunday deganlarini eshitgan: Yahyo ibn Saʼid ibn al-Os Abdurrahmon ibn al-Hakamning qizini qatʼiy taloq qildi, shunda Abdurrahmon ibn al-Hakam uni (qizini) koʻchirib ketdi. Oisha — umm al-muʼminin (roziyallohu anho) oʻsha kunlari Madina amiri boʻlgan Marvon ibn al-Hakamga (kishi) yuborib: «Allohdan qoʻrq va ayolni oʻz uyiga qaytar», dedi. Marvon — Sulaymonning rivoyatida — «Abdurrahmon mendan ustun keldi», dedi. Marvon — Qosimning rivoyatida esa — «Fotima bint Qaysning voqeasi senga yetib kelmadimi?» dedi. Oisha: «Fotimaning hadisini zikr qilmasang, senga zarari yoʻq», dedi. Marvon: «Agar sen (bu ishda) yomonlikni koʻrayotgan boʻlsang, mana shu ikkovi orasidagi yomonlik senga kifoyadir», dedi.Яҳё ибн Саъид (раҳимаҳуллоҳ) Қосим ибн Муҳаммад ва Сулаймон ибн Ясор (раҳимаҳумуллоҳ)нинг шундай деганларини эшитган: Яҳё ибн Саъид ибн ал-Ос Абдурраҳмон ибн ал-Ҳакамнинг қизини қатъий талоқ қилди, шунда Абдурраҳмон ибн ал-Ҳакам уни (қизини) кўчириб кетди. Оиша — умм ал-муъминин (розияллоҳу анҳо) ўша кунлари Мадина амири бўлган Марвон ибн ал-Ҳакамга (киши) юбориб: «Аллоҳдан қўрқ ва аёлни ўз уйига қайтар», деди. Марвон — Сулаймоннинг ривоятида — «Абдурраҳмон мендан устун келди», деди. Марвон — Қосимнинг ривоятида эса — «Фотима бинт Қайснинг воқеаси сенга етиб келмадими?» деди. Оиша: «Фотиманинг ҳадисини зикр қилмасанг, сенга зарари йўқ», деди. Марвон: «Агар сен (бу ишда) ёмонликни кўраётган бўлсанг, мана шу иккови орасидаги ёмонлик сенга кифоядир», деди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، أَنَّ بِنْتَ سَعِيدِ بْنِ زَيْدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ نُفَيْلٍ، كَانَتْ تَحْتَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ فَطَلَّقَهَا الْبَتَّةَ فَانْتَقَلَتْ فَأَنْكَرَ ذَلِكَ عَلَيْهَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ ‏.‏

Nofeʼ (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Saʼid ibn Zayd ibn Amr ibn Nufaylning qizi Abdulloh ibn Amr ibn Usmon ibn Affonning nikohida edi. U ayolni qatʼiy taloq qildi, ayol esa (uydan) koʻchib chiqdi. Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo) uning bu ishini inkor qildi (maʼqullamadi).Нофеъ (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Саъид ибн Зайд ибн Амр ибн Нуфайлнинг қизи Абдуллоҳ ибн Амр ибн Усмон ибн Аффоннинг никоҳида эди. У аёлни қатъий талоқ қилди, аёл эса (уйдан) кўчиб чиқди. Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) унинг бу ишини инкор қилди (маъқулламади).

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ، طَلَّقَ امْرَأَةً لَهُ فِي مَسْكَنِ حَفْصَةَ زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَكَانَ طَرِيقَهُ إِلَى الْمَسْجِدِ فَكَانَ يَسْلُكُ الطَّرِيقَ الأُخْرَى مِنْ أَدْبَارِ الْبُيُوتِ كَرَاهِيَةَ أَنْ يَسْتَأْذِنَ عَلَيْهَا حَتَّى رَاجَعَهَا ‏.‏

Nofeʼ (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo) xotinlaridan birini Nabiy ﷺ ning zavjalari Hafsa (roziyallohu anho)ning uyida taloq qildi. U (uy) uning masjidga boradigan yoʻli edi. Shu sababli u, ayoldan (kirishga) izn soʻrashni yoqtirmay, uni qaytarib olgunicha uylarning orqasidagi boshqa yoʻldan yurar edi.Нофеъ (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) хотинларидан бирини Набий ﷺ нинг завжалари Ҳафса (розияллоҳу анҳо)нинг уйида талоқ қилди. У (уй) унинг масжидга борадиган йўли эди. Шу сабабли у, аёлдан (киришга) изн сўрашни ёқтирмай, уни қайтариб олгунича уйларнинг орқасидаги бошқа йўлдан юрар эди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، أَنَّ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ، سُئِلَ عَنِ الْمَرْأَةِ، يُطَلِّقُهَا زَوْجُهَا وَهِيَ فِي بَيْتٍ بِكِرَاءٍ عَلَى مَنِ الْكِرَاءُ فَقَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ عَلَى زَوْجِهَا ‏.‏ قَالَ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ عِنْدَ زَوْجِهَا قَالَ فَعَلَيْهَا ‏.‏ قَالَ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ عِنْدَهَا قَالَ فَعَلَى الأَمِيرِ ‏.‏

Yahyo ibn Saʼid (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Saʼid ibn al-Musayyab (rahimahulloh)dan eri ijaraga olingan uyda taloq qilgan ayol haqida — ijara haqi kimning zimmasida? — deb soʻraldi. Saʼid ibn al-Musayyab: «Eri zimmasida», dedi. «Agar erining (buni toʻlashga) imkoni boʻlmasa-chi?» deyildi. U: «U holda ayolning oʻz zimmasida», dedi. «Agar ayolning ham imkoni boʻlmasa-chi?» deyildi. U: «U holda amir (davlat) zimmasida», dedi.Яҳё ибн Саъид (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Саъид ибн ал-Мусайяб (раҳимаҳуллоҳ)дан эри ижарага олинган уйда талоқ қилган аёл ҳақида — ижара ҳақи кимнинг зиммасида? — деб сўралди. Саъид ибн ал-Мусайяб: «Эри зиммасида», деди. «Агар эрининг (буни тўлашга) имкони бўлмаса-чи?» дейилди. У: «У ҳолда аёлнинг ўз зиммасида», деди. «Агар аёлнинг ҳам имкони бўлмаса-чи?» дейилди. У: «У ҳолда амир (давлат) зиммасида», деди.

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يَزِيدَ، مَوْلَى الأَسْوَدِ بْنِ سُفْيَانَ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ، عَنْ فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ، أَنَّ أَبَا عَمْرِو بْنَ حَفْصٍ، طَلَّقَهَا الْبَتَّةَ وَهُوَ غَائِبٌ بِالشَّامِ فَأَرْسَلَ إِلَيْهَا وَكِيلُهُ بِشَعِيرٍ فَسَخِطَتْهُ فَقَالَ وَاللَّهِ مَا لَكِ عَلَيْنَا مِنْ شَىْءٍ ‏.‏ فَجَاءَتْ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَتْ ذَلِكَ لَهُ فَقَالَ ‏"‏ لَيْسَ لَكِ عَلَيْهِ نَفَقَةٌ ‏"‏ ‏.‏ وَأَمَرَهَا أَنْ تَعْتَدَّ فِي بَيْتِ أُمِّ شَرِيكٍ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ تِلْكَ امْرَأَةٌ يَغْشَاهَا أَصْحَابِي اعْتَدِّي عِنْدَ عَبْدِ اللَّهِ ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ فَإِنَّهُ رَجُلٌ أَعْمَى تَضَعِينَ ثِيَابَكِ عِنْدَهُ فَإِذَا حَلَلْتِ فَآذِنِينِي ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ فَلَمَّا حَلَلْتُ ذَكَرْتُ لَهُ أَنَّ مُعَاوِيَةَ بْنَ أَبِي سُفْيَانَ وَأَبَا جَهْمِ بْنَ هِشَامٍ خَطَبَانِي ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَمَّا أَبُو جَهْمٍ فَلاَ يَضَعُ عَصَاهُ عَنْ عَاتِقِهِ وَأَمَّا مُعَاوِيَةُ فَصُعْلُوكٌ لاَ مَالَ لَهُ انْكِحِي أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ فَكَرِهْتُهُ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ انْكِحِي أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ ‏"‏ ‏.‏ فَنَكَحْتُهُ فَجَعَلَ اللَّهُ فِي ذَلِكَ خَيْرًا وَاغْتَبَطْتُ بِهِ ‏.‏

Fotima bint Qays (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Abu Amr ibn Hafs Shomda gʻoyib boʻlgan holda uni qatʼiy taloq qildi. Uning vakili ayolga (nafaqa sifatida) ozgina arpa yuborib qoldi, ayol esa undan norozi boʻldi. U (vakil): «Allohga qasamki, sizga bizning zimmamizda hech narsa yoʻq», dedi. Ayol Rasululloh ﷺ ning oldilariga kelib, buni u zotga aytdi. U zot: «Uning zimmasida senga nafaqa yoʻq», dedilar. Va unga Umm Sharikning uyida idda saqlashni buyurdilar. Soʻng: «U — ashoblarim koʻp boradigan ayoldir. Sen Abdulloh ibn Umm Maktumnikida idda saqla, chunki u koʻzi ojiz kishi; kiyimingni uning oldida (yechib) qoʻyaverasan. (Turmushga chiqishing) halol boʻlganda menga xabar ber», dedilar. Ayol aytdi: (Idda tugab, turmush) halol boʻlganda, men u zotga Muoviya ibn Abu Sufyon va Abu Jahm ibn Hishom menga sovchi qoʻyganini aytdim. Rasululloh ﷺ: «Abu Jahmga kelsak, u tayogʻini yelkasidan qoʻymaydi (doim safarda); Muoviyaga kelsak, u molu davlati yoʻq kambagʻaldir. Sen Usoma ibn Zaydga tegin», dedilar. Ayol aytdi: Men uni (Usomani) yoqtirmadim. Soʻng u zot yana: «Usoma ibn Zaydga tegin», dedilar. Bas, men unga tegdim va Alloh bunda yaxshilik (baraka) berdi, men undan mamnun (baxtli) boʻldim.Фотима бинт Қайс (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Абу Амр ибн Ҳафс Шомда ғойиб бўлган ҳолда уни қатъий талоқ қилди. Унинг вакили аёлга (нафақа сифатида) озгина арпа юбориб қолди, аёл эса ундан норози бўлди. У (вакил): «Аллоҳга қасамки, сизга бизнинг зиммамизда ҳеч нарса йўқ», деди. Аёл Расулуллоҳ ﷺ нинг олдиларига келиб, буни у зотга айтди. У зот: «Унинг зиммасида сенга нафақа йўқ», дедилар. Ва унга Умм Шарикнинг уйида идда сақлашни буюрдилар. Сўнг: «У — ашобларим кўп борадиган аёлдир. Сен Абдуллоҳ ибн Умм Мактумникида идда сақла, чунки у кўзи ожиз киши; кийимингни унинг олдида (ечиб) қўяверасан. (Турмушга чиқишинг) ҳалол бўлганда менга хабар бер», дедилар. Аёл айтди: (Идда тугаб, турмуш) ҳалол бўлганда, мен у зотга Муовия ибн Абу Суфён ва Абу Жаҳм ибн Ҳишом менга совчи қўйганини айтдим. Расулуллоҳ ﷺ: «Абу Жаҳмга келсак, у таёғини елкасидан қўймайди (доим сафарда); Муовияга келсак, у молу давлати йўқ камбағалдир. Сен Усома ибн Зайдга тегин», дедилар. Аёл айтди: Мен уни (Усомани) ёқтирмадим. Сўнг у зот яна: «Усома ибн Зайдга тегин», дедилар. Бас, мен унга тегдим ва Аллоҳ бунда яхшилик (барака) берди, мен ундан мамнун (бахтли) бўлдим.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ سَمِعَ ابْنَ شِهَابٍ، يَقُولُ الْمَبْتُوتَةُ لاَ تَخْرُجُ مِنْ بَيْتِهَا حَتَّى تَحِلَّ وَلَيْسَتْ لَهَا نَفَقَةٌ إِلاَّ أَنْ تَكُونَ حَامِلاً فَيُنْفَقُ عَلَيْهَا حَتَّى تَضَعَ حَمْلَهَا ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَهَذَا الأَمْرُ عِنْدَنَا ‏.‏

Ibn Shihob (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u shunday der edi: Qatʼiy taloq qilingan ayol (turmushga chiqishi) halol boʻlgunicha uyidan chiqmaydi va unga nafaqa yoʻq, faqat homilador boʻlsa (bundan mustasno) — u holda homilasini qoʻygunicha (tugʻmagunicha) unga nafaqa beriladi. Molik aytdi: Biznikida ish shunday.Ибн Шиҳоб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у шундай дер эди: Қатъий талоқ қилинган аёл (турмушга чиқиши) ҳалол бўлгунича уйидан чиқмайди ва унга нафақа йўқ, фақат ҳомиладор бўлса (бундан мустасно) — у ҳолда ҳомиласини қўйгунича (туғмагунича) унга нафақа берилади. Молик айтди: Бизникида иш шундай.

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، وَعَنْ يَزِيدَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ قُسَيْطٍ اللَّيْثِيِّ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، أَنَّهُ قَالَ قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ أَيُّمَا امْرَأَةٍ طُلِّقَتْ فَحَاضَتْ حَيْضَةً أَوْ حَيْضَتَيْنِ ثُمَّ رَفَعَتْهَا حَيْضَتُهَا فَإِنَّهَا تَنْتَظِرُ تِسْعَةَ أَشْهُرٍ فَإِنْ بَانَ بِهَا حَمْلٌ فَذَلِكَ وَإِلاَّ اعْتَدَّتْ بَعْدَ التِّسْعَةِ الأَشْهُرِ ثَلاَثَةَ أَشْهُرٍ ثُمَّ حَلَّتْ ‏.‏

Saʼid ibn al-Musayyab (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u dedi: Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) shunday dedi: Qaysi bir ayol taloq qilinib, bir yoki ikki marta hayz koʻrsa, soʻng hayzi (uzilib) koʻtarilsa, u toʻqqiz oy kutadi. Agar unda homila borligi maʼlum boʻlsa — mana shu (yetarli); boʻlmasa, toʻqqiz oydan keyin uch oy idda saqlaydi, soʻng (turmushga chiqishi) halol boʻladi.Саъид ибн ал-Мусайяб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у деди: Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) шундай деди: Қайси бир аёл талоқ қилиниб, бир ёки икки марта ҳайз кўрса, сўнг ҳайзи (узилиб) кўтарилса, у тўққиз ой кутади. Агар унда ҳомила борлиги маълум бўлса — мана шу (етарли); бўлмаса, тўққиз ойдан кейин уч ой идда сақлайди, сўнг (турмушга чиқиши) ҳалол бўлади.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ الطَّلاَقُ لِلرِّجَالِ وَالْعِدَّةُ لِلنِّسَاءِ ‏.‏

Saʼid ibn al-Musayyab (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u shunday der edi: Taloq — erkaklar (qoʻlida), idda esa — ayollar (zimmasida)dir.Саъид ибн ал-Мусайяб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у шундай дер эди: Талоқ — эркаклар (қўлида), идда эса — аёллар (зиммасида)дир.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، أَنَّهُ قَالَ عِدَّةُ الْمُسْتَحَاضَةِ سَنَةٌ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ الأَمْرُ عِنْدَنَا فِي الْمُطَلَّقَةِ الَّتِي تَرْفَعُهَا حَيْضَتُهَا حِينَ يُطَلِّقُهَا زَوْجُهَا أَنَّهَا تَنْتَظِرُ تِسْعَةَ أَشْهُرٍ فَإِنْ لَمْ تَحِضْ فِيهِنَّ اعْتَدَّتْ ثَلاَثَةَ أَشْهُرٍ فَإِنْ حَاضَتْ قَبْلَ أَنْ تَسْتَكْمِلَ الأَشْهُرَ الثَّلاَثَةَ اسْتَقْبَلَتِ الْحَيْضَ فَإِنْ مَرَّتْ بِهَا تِسْعَةُ أَشْهُرٍ قَبْلَ أَنْ تَحِيضَ اعْتَدَّتْ ثَلاَثَةَ أَشْهُرٍ فَإِنْ حَاضَتِ الثَّانِيَةَ قَبْلَ أَنْ تَسْتَكْمِلَ الأَشْهُرَ الثَّلاَثَةَ اسْتَقْبَلَتِ الْحَيْضَ فَإِنْ مَرَّتْ بِهَا تِسْعَةُ أَشْهُرٍ قَبْلَ أَنْ تَحِيضَ اعْتَدَّتْ ثَلاَثَةَ أَشْهُرٍ فَإِنْ حَاضَتِ الثَّالِثَةَ كَانَتْ قَدِ اسْتَكْمَلَتْ عِدَّةَ الْحَيْضِ فَإِنْ لَمْ تَحِضِ اسْتَقْبَلَتْ ثَلاَثَةَ أَشْهُرٍ ثُمَّ حَلَّتْ وَلِزَوْجِهَا عَلَيْهَا فِي ذَلِكَ الرَّجْعَةُ قَبْلَ أَنْ تَحِلَّ إِلاَّ أَنْ يَكُونَ قَدْ بَتَّ طَلاَقَهَا ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ السُّنَّةُ عِنْدَنَا أَنَّ الرَّجُلَ إِذَا طَلَّقَ امْرَأَتَهُ وَلَهُ عَلَيْهَا رَجْعَةٌ فَاعْتَدَّتْ بَعْضَ عِدَّتِهَا ثُمَّ ارْتَجَعَهَا ثُمَّ فَارَقَهَا قَبْلَ أَنْ يَمَسَّهَا أَنَّهَا لاَ تَبْنِي عَلَى مَا مَضَى مِنْ عِدَّتِهَا وَأَنَّهَا تَسْتَأْنِفُ مِنْ يَوْمَ طَلَّقَهَا عِدَّةً مُسْتَقْبَلَةً وَقَدْ ظَلَمَ زَوْجُهَا نَفْسَهُ وَأَخْطَأَ إِنْ كَانَ ارْتَجَعَهَا وَلاَ حَاجَةَ لَهُ بِهَا ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَالأَمْرُ عِنْدَنَا أَنَّ الْمَرْأَةَ إِذَا أَسْلَمَتْ وَزَوْجُهَا كَافِرٌ ثُمَّ أَسْلَمَ فَهُوَ أَحَقُّ بِهَا مَا دَامَتْ فِي عِدَّتِهَا فَإِنِ انْقَضَتْ عِدَّتُهَا فَلاَ سَبِيلَ لَهُ عَلَيْهَا وَإِنْ تَزَوَّجَهَا بَعْدَ انْقِضَاءِ عِدَّتِهَا لَمْ يُعَدَّ ذَلِكَ طَلاَقًا وَإِنَّمَا فَسَخَهَا مِنْهُ الإِسْلاَمُ بِغَيْرِ طَلاَقٍ ‏.‏

Ibn Shihob (rahimahulloh) Saʼid ibn al-Musayyab (rahimahulloh)dan rivoyat qilishicha, u: «Mustahoza (doimiy qon koʻruvchi) ayolning iddasi bir yildir», dedi. Molik aytdi: Eri taloq qilgan paytda hayzi (uzilib) koʻtarilgan ayol haqida biznikida ish shundayki, u toʻqqiz oy kutadi; agar shu (muddat) ichida hayz koʻrmasa, uch oy idda saqlaydi. Agar uch oyni tugatmasdan oldin hayz koʻrsa, yana hayz (hisobiga) qaytadi. Agar hayz koʻrmasdan toʻqqiz oy oʻtsa, uch oy idda saqlaydi. Agar uch oyni tugatmasdan ikkinchi marta hayz koʻrsa, yana hayzga qaytadi. Agar hayz koʻrmasdan toʻqqiz oy oʻtsa, uch oy idda saqlaydi. Agar uchinchi marta hayz koʻrsa, hayz iddasini toʻldirgan boʻladi. Agar hayz koʻrmasa, yana uch oy (idda) saqlaydi, soʻng (turmushga chiqishi) halol boʻladi. Bunda eri, u halol boʻlmasidan oldin, unga qaytish (huquqi)ga ega — magar taloqni qatʼiy qilgan boʻlsa (bundan mustasno). Molik aytdi: Biznikida sunnat shuki, kishi xotinini taloq qilib, unga qaytish huquqiga ega boʻlsa, ayol iddasining bir qismini saqlagach, u (eri) uni qaytarib olsa, soʻng unga qoʻl tekkizmasdan oldin yana ajratsa, ayol iddasining oʻtgan qismiga (yangi muddatni) qoʻshmaydi; balki eri taloq qilgan kundan boshlab yangi idda boshlaydi. Agar u ayolga hojati boʻlmagani holda qaytarib olgan boʻlsa, eri oʻziga zulm qilgan va xato qilgan boʻladi. Molik aytdi: Biznikida ish shundayki, ayol eri kofir holida musulmon boʻlib, soʻng (eri) ham musulmon boʻlsa, ayol iddasida turgan ekan, eri unga haqliroqdir. Agar iddasi tugagan boʻlsa, erning unga yoʻli yoʻqdir. Agar iddasi tugagach uni nikohlasa, bu taloq deb hisoblanmaydi; balki Islom uni eridan taloqsiz ajratgan boʻladi.Ибн Шиҳоб (раҳимаҳуллоҳ) Саъид ибн ал-Мусайяб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилишича, у: «Мустаҳоза (доимий қон кўрувчи) аёлнинг иддаси бир йилдир», деди. Молик айтди: Эри талоқ қилган пайтда ҳайзи (узилиб) кўтарилган аёл ҳақида бизникида иш шундайки, у тўққиз ой кутади; агар шу (муддат) ичида ҳайз кўрмаса, уч ой идда сақлайди. Агар уч ойни тугатмасдан олдин ҳайз кўрса, яна ҳайз (ҳисобига) қайтади. Агар ҳайз кўрмасдан тўққиз ой ўтса, уч ой идда сақлайди. Агар уч ойни тугатмасдан иккинчи марта ҳайз кўрса, яна ҳайзга қайтади. Агар ҳайз кўрмасдан тўққиз ой ўтса, уч ой идда сақлайди. Агар учинчи марта ҳайз кўрса, ҳайз иддасини тўлдирган бўлади. Агар ҳайз кўрмаса, яна уч ой (идда) сақлайди, сўнг (турмушга чиқиши) ҳалол бўлади. Бунда эри, у ҳалол бўлмасидан олдин, унга қайтиш (ҳуқуқи)га эга — магар талоқни қатъий қилган бўлса (бундан мустасно). Молик айтди: Бизникида суннат шуки, киши хотинини талоқ қилиб, унга қайтиш ҳуқуқига эга бўлса, аёл иддасининг бир қисмини сақлагач, у (эри) уни қайтариб олса, сўнг унга қўл теккизмасдан олдин яна ажратса, аёл иддасининг ўтган қисмига (янги муддатни) қўшмайди; балки эри талоқ қилган кундан бошлаб янги идда бошлайди. Агар у аёлга ҳожати бўлмагани ҳолда қайтариб олган бўлса, эри ўзига зулм қилган ва хато қилган бўлади. Молик айтди: Бизникида иш шундайки, аёл эри кофир ҳолида мусулмон бўлиб, сўнг (эри) ҳам мусулмон бўлса, аёл иддасида турган экан, эри унга ҳақлироқдир. Агар иддаси тугаган бўлса, эрнинг унга йўли йўқдир. Агар иддаси тугагач уни никоҳласа, бу талоқ деб ҳисобланмайди; балки Ислом уни эридан талоқсиз ажратган бўлади.

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ، قَالَ فِي الْحَكَمَيْنِ اللَّذَيْنِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى ‏{‏وَإِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَيْنِهِمَا فَابْعَثُوا حَكَمًا مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَمًا مِنْ أَهْلِهَا إِنْ يُرِيدَا إِصْلاَحًا يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُمَا إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا خَبِيرًا‏}‏ إِنَّ إِلَيْهِمَا الْفُرْقَةَ بَيْنَهُمَا وَالاِجْتِمَاعَ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَذَلِكَ أَحْسَنُ مَا سَمِعْتُ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ أَنَّ الْحَكَمَيْنِ يَجُوزُ قَوْلُهُمَا بَيْنَ الرَّجُلِ وَامْرَأَتِهِ فِي الْفُرْقَةِ وَالاِجْتِمَاعِ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu) Alloh taolo: {Agar er-xotin oʻrtasidagi nizodan qoʻrqsangiz, erning ahlidan bir hakam va xotinning ahlidan bir hakam yuboringlar. Agar ikkovi (er-xotin) yarashishni istasalar, Alloh ular orasini muvofiqlashtiradi. Albatta Alloh biluvchi va xabardor Zotdir} (Niso 35) degan ikki hakam haqida shunday dedi: Ular orasidagi ajratish ham, birlashtirish ham oʻsha ikkovining (hakamlarning) qoʻlidadir. Molik aytdi: Bu — men ilm ahlidan eshitgan (soʻzlarning) eng yaxshisidir: er bilan xotini oʻrtasida ajratish yoki birlashtirish borasida ikki hakamning soʻzi joizdir (oʻtadi).Моликка етиб келишича, Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу) Аллоҳ таоло: {Агар эр-хотин ўртасидаги низодан қўрқсангиз, эрнинг аҳлидан бир ҳакам ва хотиннинг аҳлидан бир ҳакам юборинглар. Агар иккови (эр-хотин) ярашишни истасалар, Аллоҳ улар орасини мувофиқлаштиради. Албатта Аллоҳ билувчи ва хабардор Зотдир} (Нисо 35) деган икки ҳакам ҳақида шундай деди: Улар орасидаги ажратиш ҳам, бирлаштириш ҳам ўша икковининг (ҳакамларнинг) қўлидадир. Молик айтди: Бу — мен илм аҳлидан эшитган (сўзларнинг) энг яхшисидир: эр билан хотини ўртасида ажратиш ёки бирлаштириш борасида икки ҳакамнинг сўзи жоиздир (ўтади).

وَحَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، وَعَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ، وَعَبْدَ اللَّهِ بْنَ مَسْعُودٍ، وَسَالِمَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، وَالْقَاسِمَ بْنَ مُحَمَّدٍ، وَابْنَ، شِهَابٍ وَسُلَيْمَانَ بْنَ يَسَارٍ كَانُوا يَقُولُونَ إِذَا حَلَفَ الرَّجُلُ بِطَلاَقِ الْمَرْأَةِ قَبْلَ أَنْ يَنْكِحَهَا ثُمَّ أَثِمَ إِنَّ ذَلِكَ لاَزِمٌ لَهُ إِذَا نَكَحَهَا ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu), Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo), Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu), Solim ibn Abdulloh, Qosim ibn Muhammad, Ibn Shihob va Sulaymon ibn Yasor (rahimahumulloh) shunday der edilar: Kishi bir ayolni nikohlashdan oldin uni taloq qilishga qasam ichsa, soʻng (qasamini buzib) gunohkor boʻlsa, uni nikohlagach, bu (taloq) unga lozim boʻladi.Моликка етиб келишича, Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу), Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо), Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу), Солим ибн Абдуллоҳ, Қосим ибн Муҳаммад, Ибн Шиҳоб ва Сулаймон ибн Ясор (раҳимаҳумуллоҳ) шундай дер эдилар: Киши бир аёлни никоҳлашдан олдин уни талоқ қилишга қасам ичса, сўнг (қасамини бузиб) гуноҳкор бўлса, уни никоҳлагач, бу (талоқ) унга лозим бўлади.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مَسْعُودٍ، كَانَ يَقُولُ فِيمَنْ قَالَ كُلُّ امْرَأَةٍ أَنْكِحُهَا فَهِيَ طَالِقٌ إِنَّهُ إِذَا لَمْ يُسَمِّ قَبِيلَةً أَوِ امْرَأَةً بِعَيْنِهَا فَلاَ شَىْءَ عَلَيْهِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَهَذَا أَحْسَنُ مَا سَمِعْتُ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فِي الرَّجُلِ يَقُولُ لاِمْرَأَتِهِ أَنْتِ الطَّلاَقُ وَكُلُّ امْرَأَةٍ أَنْكِحُهَا فَهِيَ طَالِقٌ وَمَالُهُ صَدَقَةٌ إِنْ لَمْ يَفْعَلْ كَذَا وَكَذَا فَحَنِثَ قَالَ أَمَّا نِسَاؤُهُ فَطَلاَقٌ كَمَا قَالَ وَأَمَّا قَوْلُهُ كُلُّ امْرَأَةٍ أَنْكِحُهَا فَهِيَ طَالِقٌ فَإِنَّهُ إِذَا لَمْ يُسَمِّ امْرَأَةً بِعَيْنِهَا أَوْ قَبِيلَةً أَوْ أَرْضًا أَوْ نَحْوَ هَذَا فَلَيْسَ يَلْزَمُهُ ذَلِكَ وَلْيَتَزَوَّجْ مَا شَاءَ وَأَمَّا مَالُهُ فَلْيَتَصَدَّقْ بِثُلُثِهِ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu) «Men nikohlagan har bir ayol taloqdir» degan kishi haqida shunday der edi: Agar u muayyan bir qabila yoki muayyan bir ayolni nomlab aytmagan boʻlsa, uning zimmasida hech narsa yoʻqdir. Molik aytdi: Bu — men eshitganlarning eng yaxshisidir. Molik xotiniga: «Sen taloqsan, men nikohlaydigan har bir ayol taloqdir, agar falon-falon ishni qilmasam, molim sadaqadir», deb, soʻng qasamini buzgan kishi haqida shunday dedi: Xotinlariga kelsak — u aytganidek, taloqdir. «Men nikohlaydigan har bir ayol taloqdir» degan soʻziga kelsak — agar u muayyan bir ayolni, qabilani, yurtni yoki shunga oʻxshashni nomlab aytmagan boʻlsa, bu unga lozim boʻlmaydi va u xohlaganicha uylanaversin. Moliga kelsak — uning uchdan birini sadaqa qilsin.Моликка етиб келишича, Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) «Мен никоҳлаган ҳар бир аёл талоқдир» деган киши ҳақида шундай дер эди: Агар у муайян бир қабила ёки муайян бир аёлни номлаб айтмаган бўлса, унинг зиммасида ҳеч нарса йўқдир. Молик айтди: Бу — мен эшитганларнинг энг яхшисидир. Молик хотинига: «Сен талоқсан, мен никоҳлайдиган ҳар бир аёл талоқдир, агар фалон-фалон ишни қилмасам, молим садақадир», деб, сўнг қасамини бузган киши ҳақида шундай деди: Хотинларига келсак — у айтганидек, талоқдир. «Мен никоҳлайдиган ҳар бир аёл талоқдир» деган сўзига келсак — агар у муайян бир аёлни, қабилани, юртни ёки шунга ўхшашни номлаб айтмаган бўлса, бу унга лозим бўлмайди ва у хоҳлаганича уйланаверсин. Молига келсак — унинг учдан бирини садақа қилсин.

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ مَنْ تَزَوَّجَ امْرَأَةً فَلَمْ يَسْتَطِعْ أَنْ يَمَسَّهَا فَإِنَّهُ يُضْرَبُ لَهُ أَجَلٌ سَنَةً فَإِنْ مَسَّهَا وَإِلاَّ فُرِّقَ بَيْنَهُمَا ‏.‏

Ibn Shihob (rahimahulloh) Saʼid ibn al-Musayyab (rahimahulloh)dan rivoyat qilishicha, u shunday der edi: Kim bir ayolni nikohlab, unga qoʻl tekkiza olmasa, unga bir yil muddat belgilanadi. Agar shu (muddatda) unga qoʻl tekkizsa (yaxshi); boʻlmasa, ikkovi bir-biridan ajratiladi.Ибн Шиҳоб (раҳимаҳуллоҳ) Саъид ибн ал-Мусайяб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилишича, у шундай дер эди: Ким бир аёлни никоҳлаб, унга қўл теккиза олмаса, унга бир йил муддат белгиланади. Агар шу (муддатда) унга қўл теккизса (яхши); бўлмаса, иккови бир-биридан ажратилади.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ سَأَلَ ابْنَ شِهَابٍ مَتَى يُضْرَبُ لَهُ الأَجَلُ أَمِنْ يَوْمِ يَبْنِي بِهَا أَمْ مِنْ يَوْمِ تُرَافِعُهُ إِلَى السُّلْطَانِ فَقَالَ بَلْ مِنْ يَوْمِ تُرَافِعُهُ إِلَى السُّلْطَانِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فَأَمَّا الَّذِي قَدْ مَسَّ امْرَأَتَهُ ثُمَّ اعْتَرَضَ عَنْهَا فَإِنِّي لَمْ أَسْمَعْ أَنَّهُ يُضْرَبُ لَهُ أَجَلٌ وَلاَ يُفَرَّقُ بَيْنَهُمَا ‏.‏

Molik Ibn Shihob (rahimahulloh)dan: «Unga muddat qachondan belgilanadi — u bilan qoʻshilgan (nikoh qurgan) kunidanmi yoki ayol ishni sultonga (hokimga) koʻtargan kunidanmi?» deb soʻraganida, u: «Aksincha, ayol ishni sultonga koʻtargan kunidan», dedi. Molik aytdi: Xotiniga qoʻl tekkizib boʻlib, soʻng undan (jinsiy jihatdan) ojiz qolib qolgan kishiga kelsak — men unga muddat belgilanishini ham, ikkovi ajratilishini ham eshitmaganman.Молик Ибн Шиҳоб (раҳимаҳуллоҳ)дан: «Унга муддат қачондан белгиланади — у билан қўшилган (никоҳ қурган) куниданми ёки аёл ишни султонга (ҳокимга) кўтарган куниданми?» деб сўраганида, у: «Аксинча, аёл ишни султонга кўтарган кунидан», деди. Молик айтди: Хотинига қўл теккизиб бўлиб, сўнг ундан (жинсий жиҳатдан) ожиз қолиб қолган кишига келсак — мен унга муддат белгиланишини ҳам, иккови ажратилишини ҳам эшитмаганман.

وَحَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَنَّهُ قَالَ بَلَغَنِي أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ لِرَجُلٍ مِنْ ثَقِيفٍ أَسْلَمَ وَعِنْدَهُ عَشْرُ نِسْوَةٍ حِينَ أَسْلَمَ الثَّقَفِيُّ ‏ "‏ أَمْسِكْ مِنْهُنَّ أَرْبَعًا وَفَارِقْ سَائِرَهُنَّ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Shihob (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u dedi: Menga yetib kelishicha, Rasululloh ﷺ musulmon boʻlgan va musulmon boʻlgan paytida qoʻlida oʻnta xotini bor Saqif qabilasidan boʻlgan bir kishiga: «Ulardan toʻrttasini olib qol, qolganlaridan esa ajral», dedilar.Ибн Шиҳоб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у деди: Менга етиб келишича, Расулуллоҳ ﷺ мусулмон бўлган ва мусулмон бўлган пайтида қўлида ўнта хотини бор Сақиф қабиласидан бўлган бир кишига: «Улардан тўрттасини олиб қол, қолганларидан эса ажрал», дедилар.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَنَّهُ قَالَ سَمِعْتُ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ، وَحُمَيْدَ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ، وَعُبَيْدَ اللَّهِ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ بْنِ مَسْعُودٍ، وَسُلَيْمَانَ بْنَ يَسَارٍ، كُلُّهُمْ يَقُولُ سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ، يَقُولُ سَمِعْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، يَقُولُ أَيُّمَا امْرَأَةٍ طَلَّقَهَا زَوْجُهَا تَطْلِيقَةً أَوْ تَطْلِيقَتَيْنِ ثُمَّ تَرَكَهَا حَتَّى تَحِلَّ وَتَنْكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ فَيَمُوتَ عَنْهَا أَوْ يُطَلِّقَهَا ثُمَّ يَنْكِحُهَا زَوْجُهَا الأَوَّلُ فَإِنَّهَا تَكُونُ عِنْدَهُ عَلَى مَا بَقِيَ مِنْ طَلاَقِهَا ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَعَلَى ذَلِكَ السُّنَّةُ عِنْدَنَا الَّتِي لاَ اخْتِلاَفَ فِيهَا ‏.‏

Ibn Shihob (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u shunday dedi: «Men Said ibn al-Musayyab, Humayd ibn Abdurrahmon ibn Avf, Ubaydulloh ibn Abdulloh ibn Utba ibn Masʼud va Sulaymon ibn Yasorning barchasi: ‹Biz Abu Hurayra (roziyallohu anhu)ning: ‹Men Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)ning shunday deyayotganini eshitdim›, deganini eshitdik›, deganlarini eshitdim». Umar (roziyallohu anhu): «Qaysi bir ayolni eri bir yoki ikki taloq qoʻyib, soʻng uni idda tugab turmushga chiqishi halol boʻlgunicha tark etsa, u ayol boshqa bir erga tegsa-yu, keyin u er undan vafot etsa yoki uni taloq qoʻysa, soʻngra uni birinchi eri qaytadan nikohlasa, u ayol eri huzurida taloqidan qolgan miqdor boʻyicha boʻladi (yaʼni qolgan taloq soni saqlanadi)», dedi. Molik aytdi: «Bizning nazdimizda hech qanday ixtilofsiz amal qilinadigan sunna shudir».Ибн Шиҳоб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у шундай деди: «Мен Саид ибн ал-Мусайяб, Ҳумайд ибн Абдурраҳмон ибн Авф, Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ибн Утба ибн Масъуд ва Сулаймон ибн Ясорнинг барчаси: ‹Биз Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)нинг: ‹Мен Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)нинг шундай деяётганини эшитдим›, деганини эшитдик›, деганларини эшитдим». Умар (розияллоҳу анҳу): «Қайси бир аёлни эри бир ёки икки талоқ қўйиб, сўнг уни идда тугаб турмушга чиқиши ҳалол бўлгунича тарк этса, у аёл бошқа бир эрга тегса-ю, кейин у эр ундан вафот этса ёки уни талоқ қўйса, сўнгра уни биринчи эри қайтадан никоҳласа, у аёл эри ҳузурида талоқидан қолган миқдор бўйича бўлади (яъни қолган талоқ сони сақланади)», деди. Молик айтди: «Бизнинг наздимизда ҳеч қандай ихтилофсиз амал қилинадиган сунна шудир».

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ ثَابِتِ بْنِ الأَحْنَفِ، أَنَّهُ تَزَوَّجَ أُمَّ وَلَدٍ لِعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ زَيْدِ بْنِ الْخَطَّابِ - قَالَ - فَدَعَانِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ زَيْدِ بْنِ الْخَطَّابِ فَجِئْتُهُ فَدَخَلْتُ عَلَيْهِ فَإِذَا سِيَاطٌ مَوْضُوعَةٌ وَإِذَا قَيْدَانِ مِنْ حَدِيدٍ وَعَبْدَانِ لَهُ قَدْ أَجْلَسَهُمَا فَقَالَ طَلِّقْهَا وَإِلاَّ وَالَّذِي يُحْلَفُ بِهِ فَعَلْتُ بِكَ كَذَا وَكَذَا ‏.‏ قَالَ فَقُلْتُ هِيَ الطَّلاَقُ أَلْفًا ‏.‏ قَالَ فَخَرَجْتُ مِنْ عِنْدِهِ فَأَدْرَكْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ بِطَرِيقِ مَكَّةَ فَأَخْبَرْتُهُ بِالَّذِي كَانَ مِنْ شَأْنِي فَتَغَيَّظَ عَبْدُ اللَّهِ وَقَالَ لَيْسَ ذَلِكَ بِطَلاَقٍ وَإِنَّهَا لَمْ تَحْرُمْ عَلَيْكَ فَارْجِعْ إِلَى أَهْلِكَ ‏.‏ قَالَ فَلَمْ تُقْرِرْنِي نَفْسِي حَتَّى أَتَيْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ - وَهُوَ يَوْمَئِذٍ بِمَكَّةَ أَمِيرٌ عَلَيْهَا - فَأَخْبَرْتُهُ بِالَّذِي كَانَ مِنْ شَأْنِي وَبِالَّذِي قَالَ لِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ قَالَ فَقَالَ لِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ لَمْ تَحْرُمْ عَلَيْكَ فَارْجِعْ إِلَى أَهْلِكَ ‏.‏ وَكَتَبَ إِلَى جَابِرِ بْنِ الأَسْوَدِ الزُّهْرِيِّ - وَهُوَ أَمِيرُ الْمَدِينَةِ - يَأْمُرُهُ أَنْ يُعَاقِبَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ وَأَنْ يُخَلِّيَ بَيْنِي وَبَيْنَ أَهْلِي - قَالَ - فَقَدِمْتُ الْمَدِينَةَ فَجَهَّزَتْ صَفِيَّةُ امْرَأَةُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ امْرَأَتِي حَتَّى أَدْخَلَتْهَا عَلَىَّ بِعِلْمِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ثُمَّ دَعَوْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ يَوْمَ عُرْسِي لِوَلِيمَتِي فَجَاءَنِي ‏.‏

Sobit ibn al-Ahnaf (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u Abdurrahmon ibn Zayd ibn al-Xattobning bir umm valadiga (oʻgʻil tuqqan choʻrisiga) uylandi. U shunday dedi: «Abdulloh ibn Abdurrahmon ibn Zayd ibn al-Xattob meni chaqirdi, men uning oldiga bordim va huzuriga kirdim. Qarasam, qamchilar qoʻyilgan, ikkita temir kishan turibdi, ikki qulini ham oʻtqazib qoʻyibdi. U: ‹Uni taloq qoʻy, aks holda, qasam ichiladigan Zotga qasamki, senga ana-mana qilaman!› dedi. Men: ‹U ming marta taloq boʻlsin!› dedim. Soʻng uning oldidan chiqdim va Makka yoʻlida Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)ga yetib oldim-da, boshimga tushgan ishni unga xabar qildim. Abdulloh gʻazablanib: ‹Bu taloq emas, u senga harom ham boʻlmagan, ahling oldiga qayt›, dedi. Ammo koʻnglim hotirjam boʻlmadi, shu bois oʻsha kunlari Makkaga amir boʻlgan Abdulloh ibn az-Zubayr (roziyallohu anhumo)ning oldiga bordim va boshimdan kechganini hamda Abdulloh ibn Umar menga aytgan gapni unga soʻzlab berdim. Abdulloh ibn az-Zubayr menga: ‹U senga harom boʻlmagan, ahling oldiga qayt›, dedi va Madina amiri Jobir ibn al-Asvad az-Zuhriyga xat yozib, Abdulloh ibn Abdurrahmonni jazolashni hamda meni ahlim bilan qoʻyib berishni buyurdi. Men Madinaga keldim. Abdulloh ibn Umarning xotini Safiyya mening xotinimni oʻzi bezab-yasab, Abdulloh ibn Umarning xabari bilan uni menikiga olib kirib qoʻydi. Soʻngra men toʻyim kunida Abdulloh ibn Umarni oshimga chaqirdim, u ham keldi».Собит ибн ал-Аҳнаф (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у Абдурраҳмон ибн Зайд ибн ал-Хаттобнинг бир умм валадига (ўғил туққан чўрисига) уйланди. У шундай деди: «Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмон ибн Зайд ибн ал-Хаттоб мени чақирди, мен унинг олдига бордим ва ҳузурига кирдим. Қарасам, қамчилар қўйилган, иккита темир кишан турибди, икки қулини ҳам ўтқазиб қўйибди. У: ‹Уни талоқ қўй, акс ҳолда, қасам ичиладиган Зотга қасамки, сенга ана-мана қиламан!› деди. Мен: ‹У минг марта талоқ бўлсин!› дедим. Сўнг унинг олдидан чиқдим ва Макка йўлида Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)га етиб олдим-да, бошимга тушган ишни унга хабар қилдим. Абдуллоҳ ғазабланиб: ‹Бу талоқ эмас, у сенга ҳаром ҳам бўлмаган, аҳлинг олдига қайт›, деди. Аммо кўнглим ҳотиржам бўлмади, шу боис ўша кунлари Маккага амир бўлган Абдуллоҳ ибн аз-Зубайр (розияллоҳу анҳумо)нинг олдига бордим ва бошимдан кечганини ҳамда Абдуллоҳ ибн Умар менга айтган гапни унга сўзлаб бердим. Абдуллоҳ ибн аз-Зубайр менга: ‹У сенга ҳаром бўлмаган, аҳлинг олдига қайт›, деди ва Мадина амири Жобир ибн ал-Асвад аз-Зуҳрийга хат ёзиб, Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмонни жазолашни ҳамда мени аҳлим билан қўйиб беришни буюрди. Мен Мадинага келдим. Абдуллоҳ ибн Умарнинг хотини Сафийя менинг хотинимни ўзи безаб-ясаб, Абдуллоҳ ибн Умарнинг хабари билан уни меникига олиб кириб қўйди. Сўнгра мен тўйим кунида Абдуллоҳ ибн Умарни ошимга чақирдим, у ҳам келди».

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، أَنَّهُ قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ، قَرَأَ ‏{‏يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَطَلِّقُوهُنَّ‏}‏ لِقُبُلِ عِدَّتِهِنَّ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ يَعْنِي بِذَلِكَ أَنْ يُطَلِّقَ فِي كُلِّ طُهْرٍ مَرَّةً ‏.‏

Abdulloh ibn Dinor (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u: «Men Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)ning {Ey Nabiy! Ayollarni taloq qilsangiz, ularni iddalari (poklik muddati) oldida taloq qilingiz} oyatini oʻqiganini eshitdim», dedi. Molik aytdi: «U bu bilan har poklik davrida bir marta taloq qoʻyishni nazarda tutdi».Абдуллоҳ ибн Динор (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у: «Мен Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)нинг {Эй Набий! Аёлларни талоқ қилсангиз, уларни иддалари (поклик муддати) олдида талоқ қилингиз} оятини ўқиганини эшитдим», деди. Молик айтди: «У бу билан ҳар поклик даврида бир марта талоқ қўйишни назарда тутди».

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ قَالَ كَانَ الرَّجُلُ إِذَا طَلَّقَ امْرَأَتَهُ ثُمَّ ارْتَجَعَهَا قَبْلَ أَنْ تَنْقَضِيَ عِدَّتُهَا كَانَ ذَلِكَ لَهُ وَإِنْ طَلَّقَهَا أَلْفَ مَرَّةٍ فَعَمَدَ رَجُلٌ إِلَى امْرَأَتِهِ فَطَلَّقَهَا حَتَّى إِذَا شَارَفَتِ انْقِضَاءَ عِدَّتِهَا رَاجَعَهَا ثُمَّ طَلَّقَهَا ثُمَّ قَالَ لاَ وَاللَّهِ لاَ آوِيكِ إِلَىَّ وَلاَ تَحِلِّينَ أَبَدًا ‏.‏ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى ‏{‏الطَّلاَقُ مَرَّتَانِ فَإِمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ‏}‏ فَاسْتَقْبَلَ النَّاسُ الطَّلاَقَ جَدِيدًا مِنْ يَوْمِئِذٍ مَنْ كَانَ طَلَّقَ مِنْهُمْ أَوْ لَمْ يُطَلِّقْ ‏.‏

Hishom ibn Urva otasidan — Urva (rahimahulloh) — rivoyat qiladiki, u shunday dedi: «Ilgari kishi xotinini taloq qoʻysa, soʻng iddasi tugamasidan uni qaytarib olsa, bu uning haqqi edi — garchi uni ming marta taloq qoʻygan boʻlsa ham. Bir kishi xotiniga qasd qilib, uni taloq qoʻyaverdi, hatto iddasi tugashiga oz qolganda uni qaytarib oldi, keyin yana taloq qoʻydi va: ‹Yoʻq, Allohga qasamki, men seni oʻzimga ham olmayman, sen abadiy (boshqaga tegishga) halol ham boʻlmaysan›, dedi. Shunda Alloh taboraka va taolo: {Taloq ikki martadir. Soʻng (ayolni) yaxshilik bilan ushlab qolish yoki chiroyli suratda qoʻyib yuborish (lozim)} oyatini nozil qildi. Shundan soʻng odamlar — taloq qoʻygan boʻlsin, qoʻymagan boʻlsin — taloq ishini yangidan boshladilar».Ҳишом ибн Урва отасидан — Урва (раҳимаҳуллоҳ) — ривоят қиладики, у шундай деди: «Илгари киши хотинини талоқ қўйса, сўнг иддаси тугамасидан уни қайтариб олса, бу унинг ҳаққи эди — гарчи уни минг марта талоқ қўйган бўлса ҳам. Бир киши хотинига қасд қилиб, уни талоқ қўяверди, ҳатто иддаси тугашига оз қолганда уни қайтариб олди, кейин яна талоқ қўйди ва: ‹Йўқ, Аллоҳга қасамки, мен сени ўзимга ҳам олмайман, сен абадий (бошқага тегишга) ҳалол ҳам бўлмайсан›, деди. Шунда Аллоҳ таборака ва таоло: {Талоқ икки мартадир. Сўнг (аёлни) яхшилик билан ушлаб қолиш ёки чиройли суратда қўйиб юбориш (лозим)} оятини нозил қилди. Шундан сўнг одамлар — талоқ қўйган бўлсин, қўймаган бўлсин — талоқ ишини янгидан бошладилар».

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ ثَوْرِ بْنِ زَيْدٍ الدِّيلِيِّ، أَنَّ الرَّجُلَ، كَانَ يُطَلِّقُ امْرَأَتَهُ ثُمَّ يُرَاجِعُهَا وَلاَ حَاجَةَ لَهُ بِهَا وَلاَ يُرِيدُ إِمْسَاكَهَا كَيْمَا يُطَوِّلَ بِذَلِكَ عَلَيْهَا الْعِدَّةَ لِيُضَارَّهَا فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَبَارَكَ وَتَعَالَى ‏{‏وَلاَ تُمْسِكُوهُنَّ ضِرَارًا لِتَعْتَدُوا وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ‏}‏ يَعِظُهُمُ اللَّهُ بِذَلِكَ ‏.‏

Savr ibn Zayd ad-Diliy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, kishi xotinini taloq qoʻyar, soʻng unga hojati boʻlmasa-da va uni ushlab qolishni istamasa-da, faqat iddasini choʻzib, unga zarar yetkazish uchun uni qaytarib olar edi. Shunda Alloh taboraka va taolo: {Ularni zarar yetkazib, haddan oshish uchun ushlab turmangiz. Kim shunday qilsa, oʻz joniga zulm qilibdi} (Baqara, 231) oyatini nozil qildi. Alloh bu bilan ularga vaʼz qilmoqda.Савр ибн Зайд ад-Дилий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, киши хотинини талоқ қўяр, сўнг унга ҳожати бўлмаса-да ва уни ушлаб қолишни истамаса-да, фақат иддасини чўзиб, унга зарар етказиш учун уни қайтариб олар эди. Шунда Аллоҳ таборака ва таоло: {Уларни зарар етказиб, ҳаддан ошиш учун ушлаб турмангиз. Ким шундай қилса, ўз жонига зулм қилибди} (Бақара, 231) оятини нозил қилди. Аллоҳ бу билан уларга ваъз қилмоқда.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ، وَسُلَيْمَانَ بْنَ يَسَارٍ، سُئِلاَ عَنْ طَلاَقِ السَّكْرَانِ، فَقَالاَ إِذَا طَلَّقَ السَّكْرَانُ جَازَ طَلاَقُهُ وَإِنْ قَتَلَ قُتِلَ بِهِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَعَلَى ذَلِكَ الأَمْرُ عِنْدَنَا ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Said ibn al-Musayyab va Sulaymon ibn Yasordan mast (kishi)ning taloqi haqida soʻralganda, ular: «Mast kishi taloq qoʻysa, taloqi oʻtadi (joizdir); agar (mast holida) odam oʻldirsa, uning evaziga oʻldiriladi», dedilar. Molik aytdi: «Bizning nazdimizda amal shunga muvofiqdir».Моликка етиб келишича, Саид ибн ал-Мусайяб ва Сулаймон ибн Ясордан маст (киши)нинг талоқи ҳақида сўралганда, улар: «Маст киши талоқ қўйса, талоқи ўтади (жоиздир); агар (маст ҳолида) одам ўлдирса, унинг эвазига ўлдирилади», дедилар. Молик айтди: «Бизнинг наздимизда амал шунга мувофиқдир».

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ، كَانَ يَقُولُ إِذَا لَمْ يَجِدِ الرَّجُلُ مَا يُنْفِقُ عَلَى امْرَأَتِهِ فُرِّقَ بَيْنَهُمَا ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَعَلَى ذَلِكَ أَدْرَكْتُ أَهْلَ الْعِلْمِ بِبَلَدِنَا ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Said ibn al-Musayyab: «Agar kishi xotiniga sarflaydigan (nafaqa) narsa topa olmasa, ular ikkovi ajratiladi», der edi. Molik aytdi: «Bizning yurtimizdagi ilm ahlini shunga amal qilayotgan holda topdim».Моликка етиб келишича, Саид ибн ал-Мусайяб: «Агар киши хотинига сарфлайдиган (нафақа) нарса топа олмаса, улар иккови ажратилади», дер эди. Молик айтди: «Бизнинг юртимиздаги илм аҳлини шунга амал қилаётган ҳолда топдим».

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ عَبْدِ رَبِّهِ بْنِ سَعِيدِ بْنِ قَيْسٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَنَّهُ قَالَ سُئِلَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ وَأَبُو هُرَيْرَةَ عَنِ الْمَرْأَةِ الْحَامِلِ يُتَوَفَّى عَنْهَا زَوْجُهَا فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ آخِرَ الأَجَلَيْنِ ‏.‏ وَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ إِذَا وَلَدَتْ فَقَدْ حَلَّتْ ‏.‏ فَدَخَلَ أَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَلَى أُمِّ سَلَمَةَ زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَسَأَلَهَا عَنْ ذَلِكَ فَقَالَتْ أُمُّ سَلَمَةَ وَلَدَتْ سُبَيْعَةُ الأَسْلَمِيَّةُ بَعْدَ وَفَاةِ زَوْجِهَا بِنِصْفِ شَهْرٍ فَخَطَبَهَا رَجُلاَنِ أَحَدُهُمَا شَابٌّ وَالآخَرُ كَهْلٌ فَحَطَّتْ إِلَى الشَّابِّ فَقَالَ الشَّيْخُ لَمْ تَحِلِّي بَعْدُ ‏.‏ وَكَانَ أَهْلُهَا غَيَبًا وَرَجَا إِذَا جَاءَ أَهْلُهَا أَنْ يُؤْثِرُوهُ بِهَا فَجَاءَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏ "‏ قَدْ حَلَلْتِ فَانْكِحِي مَنْ شِئْتِ ‏"‏ ‏.‏

Abu Salama ibn Abdurrahmon (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u shunday dedi: Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo) va Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan eri vafot etgan homilador ayol haqida soʻralganda, Ibn Abbos: «(Iddasi) ikki muddatning eng uzunidir», dedi. Abu Hurayra esa: «Tuqqach, u (turmushga chiqishga) halol boʻladi», dedi. Shunda Abu Salama ibn Abdurrahmon Nabiy ﷺ ning zavjalari Umm Salama (roziyallohu anho)ning huzuriga kirib, bu haqda soʻradi. Umm Salama: «Subayʼa al-Aslamiya eri vafotidan yarim oy oʻtib tugʻdi. Uni ikki kishi — biri yosh, biri keksa — soʻrab keldi. U yosh yigitga moyil boʻldi. Keksa kishi: ‹Sen hali halol boʻlmagansan›, dedi — ayolning ahli yoʻqda edi, u ahli kelganda uni oʻziga (turmushga) berishlaridan umidvor edi. Shunda ayol Rasululloh ﷺ ning oldiga keldi, u zot: ‹Sen halol boʻlding, xohlagan kishingga turmushga chiq›, dedilar», dedi.Абу Салама ибн Абдурраҳмон (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у шундай деди: Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) ва Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан эри вафот этган ҳомиладор аёл ҳақида сўралганда, Ибн Аббос: «(Иддаси) икки муддатнинг энг узунидир», деди. Абу Ҳурайра эса: «Туққач, у (турмушга чиқишга) ҳалол бўлади», деди. Шунда Абу Салама ибн Абдурраҳмон Набий ﷺ нинг завжалари Умм Салама (розияллоҳу анҳо)нинг ҳузурига кириб, бу ҳақда сўради. Умм Салама: «Субайъа ал-Асламия эри вафотидан ярим ой ўтиб туғди. Уни икки киши — бири ёш, бири кекса — сўраб келди. У ёш йигитга мойил бўлди. Кекса киши: ‹Сен ҳали ҳалол бўлмагансан›, деди — аёлнинг аҳли йўқда эди, у аҳли келганда уни ўзига (турмушга) беришларидан умидвор эди. Шунда аёл Расулуллоҳ ﷺ нинг олдига келди, у зот: ‹Сен ҳалол бўлдинг, хоҳлаган кишингга турмушга чиқ›, дедилар», деди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الْمَرْأَةِ، يُتَوَفَّى عَنْهَا زَوْجُهَا وَهِيَ حَامِلٌ فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ إِذَا وَضَعَتْ حَمْلَهَا فَقَدْ حَلَّتْ ‏.‏ فَأَخْبَرَهُ رَجُلٌ مِنَ الأَنْصَارِ كَانَ عِنْدَهُ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ قَالَ لَوْ وَضَعَتْ وَزَوْجُهَا عَلَى سَرِيرِهِ لَمْ يُدْفَنْ بَعْدُ لَحَلَّتْ ‏.‏

Nofeʼ (rahimahulloh) Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qiladiki, undan eri vafot etgan homilador ayol haqida soʻralganda, Abdulloh ibn Umar: «Homilasini tugʻib boʻlgach, u halol boʻladi», dedi. Shunda uning yonidagi ansorlardan bir kishi unga Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)ning shunday deganini xabar qildi: «Agar u eri hali karavotida, koʻmilmay yotgan holida tugʻsa ham, halol boʻlur edi».Нофеъ (раҳимаҳуллоҳ) Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қиладики, ундан эри вафот этган ҳомиладор аёл ҳақида сўралганда, Абдуллоҳ ибн Умар: «Ҳомиласини туғиб бўлгач, у ҳалол бўлади», деди. Шунда унинг ёнидаги ансорлардан бир киши унга Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)нинг шундай деганини хабар қилди: «Агар у эри ҳали каравотида, кўмилмай ётган ҳолида туғса ҳам, ҳалол бўлур эди».

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ الْمِسْوَرِ بْنِ مَخْرَمَةَ، أَنَّهُ أَخْبَرَهُ أَنَّ سُبَيْعَةَ الأَسْلَمِيَّةَ نُفِسَتْ بَعْدَ وَفَاةِ زَوْجِهَا بِلَيَالٍ فَقَالَ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏ "‏ قَدْ حَلَلْتِ فَانْكِحِي مَنْ شِئْتِ ‏"‏ ‏.‏

Hishom ibn Urva otasidan — Urva (rahimahulloh) — u al-Misvar ibn Maxrama (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladiki, Subayʼa al-Aslamiya eri vafotidan bir necha kecha oʻtib tugʻdi. Shunda Rasululloh ﷺ unga: «Sen halol boʻlding, xohlagan kishingga turmushga chiq», dedilar.Ҳишом ибн Урва отасидан — Урва (раҳимаҳуллоҳ) — у ал-Мисвар ибн Махрама (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қиладики, Субайъа ал-Асламия эри вафотидан бир неча кеча ўтиб туғди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ унга: «Сен ҳалол бўлдинг, хоҳлаган кишингга турмушга чиқ», дедилар.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ، وَأَبَا، سَلَمَةَ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ اخْتَلَفَا فِي الْمَرْأَةِ تُنْفَسُ بَعْدَ وَفَاةِ زَوْجِهَا بِلَيَالٍ فَقَالَ أَبُو سَلَمَةَ إِذَا وَضَعَتْ مَا فِي بَطْنِهَا فَقَدْ حَلَّتْ ‏.‏ وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ آخِرَ الأَجَلَيْنِ ‏.‏ فَجَاءَ أَبُو هُرَيْرَةَ فَقَالَ أَنَا مَعَ ابْنِ أَخِي ‏.‏ يَعْنِي أَبَا سَلَمَةَ فَبَعَثُوا كُرَيْبًا مَوْلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ إِلَى أُمِّ سَلَمَةَ زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم يَسْأَلُهَا عَنْ ذَلِكَ فَجَاءَهُمْ فَأَخْبَرَهُمْ أَنَّهَا قَالَتْ وَلَدَتْ سُبَيْعَةُ الأَسْلَمِيَّةُ بَعْدَ وَفَاةِ زَوْجِهَا بِلَيَالٍ فَذَكَرَتْ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏ "‏ قَدْ حَلَلْتِ فَانْكِحِي مَنْ شِئْتِ ‏"‏ ‏.‏

Yahyo ibn Said (rahimahulloh) Sulaymon ibn Yasordan rivoyat qiladiki, Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo) va Abu Salama ibn Abdurrahmon ibn Avf eri vafotidan bir necha kecha oʻtib tuqqan ayol haqida ixtilof qildilar. Abu Salama: «Qornidagini tugʻib boʻlsa, u halol boʻladi», dedi. Ibn Abbos esa: «(Iddasi) ikki muddatning eng uzunidir», dedi. Shunda Abu Hurayra (roziyallohu anhu) kelib: «Men jiyanim (yaʼni Abu Salama) bilanman», dedi. Soʻng ular Abdulloh ibn Abbosning ozod qilgan quli Kuraybni Nabiy ﷺ ning zavjalari Umm Salama (roziyallohu anho)ning oldiga bu haqda soʻragani yubordilar. U qaytib kelib, ularga (Umm Salama) shunday deganini xabar qildi: «Subayʼa al-Aslamiya eri vafotidan bir necha kecha oʻtib tugʻdi, soʻng buni Rasululloh ﷺga zikr qildi, u zot: ‹Sen halol boʻlding, xohlagan kishingga turmushga chiq›, dedilar».Яҳё ибн Саид (раҳимаҳуллоҳ) Сулаймон ибн Ясордан ривоят қиладики, Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) ва Абу Салама ибн Абдурраҳмон ибн Авф эри вафотидан бир неча кеча ўтиб туққан аёл ҳақида ихтилоф қилдилар. Абу Салама: «Қорнидагини туғиб бўлса, у ҳалол бўлади», деди. Ибн Аббос эса: «(Иддаси) икки муддатнинг энг узунидир», деди. Шунда Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) келиб: «Мен жияним (яъни Абу Салама) биланман», деди. Сўнг улар Абдуллоҳ ибн Аббоснинг озод қилган қули Курайбни Набий ﷺ нинг завжалари Умм Салама (розияллоҳу анҳо)нинг олдига бу ҳақда сўрагани юбордилар. У қайтиб келиб, уларга (Умм Салама) шундай деганини хабар қилди: «Субайъа ал-Асламия эри вафотидан бир неча кеча ўтиб туғди, сўнг буни Расулуллоҳ ﷺга зикр қилди, у зот: ‹Сен ҳалол бўлдинг, хоҳлаган кишингга турмушга чиқ›, дедилар».

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ، عَنْ عَمَّتِهِ، زَيْنَبَ بِنْتِ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ أَنَّ الْفُرَيْعَةَ بِنْتَ مَالِكِ بْنِ سِنَانٍ، - وَهِيَ أُخْتُ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ - أَخْبَرَتْهَا أَنَّهَا، جَاءَتْ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تَسْأَلُهُ أَنْ تَرْجِعَ إِلَى أَهْلِهَا فِي بَنِي خُدْرَةَ فَإِنَّ زَوْجَهَا خَرَجَ فِي طَلَبِ أَعْبُدٍ لَهُ أَبَقُوا حَتَّى إِذَا كَانُوا بِطَرَفِ الْقَدُومِ لَحِقَهُمْ فَقَتَلُوهُ ‏.‏ قَالَتْ فَسَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ أَرْجِعَ إِلَى أَهْلِي فِي بَنِي خُدْرَةَ فَإِنَّ زَوْجِي لَمْ يَتْرُكْنِي فِي مَسْكَنٍ يَمْلِكُهُ وَلاَ نَفَقَةَ ‏.‏ قَالَتْ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ نَعَمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ فَانْصَرَفْتُ حَتَّى إِذَا كُنْتُ فِي الْحُجْرَةِ نَادَانِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَوْ أَمَرَ بِي فَنُودِيتُ لَهُ فَقَالَ ‏"‏ كَيْفَ قُلْتِ ‏"‏ ‏.‏ فَرَدَّدْتُ عَلَيْهِ الْقِصَّةَ الَّتِي ذَكَرْتُ لَهُ مِنْ شَأْنِ زَوْجِي فَقَالَ ‏"‏ امْكُثِي فِي بَيْتِكِ حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتَابُ أَجَلَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ فَاعْتَدَدْتُ فِيهِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا - قَالَتْ - فَلَمَّا كَانَ عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ أَرْسَلَ إِلَىَّ فَسَأَلَنِي عَنْ ذَلِكَ فَأَخْبَرْتُهُ فَاتَّبَعَهُ وَقَضَى بِهِ ‏.‏

Said ibn Ishoq ibn Kaʼb ibn Ujra (rahimahulloh) ammasi Zaynab bint Kaʼb ibn Ujradan rivoyat qiladiki, al-Furayʼa bint Molik ibn Sinon — u Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)ning singlisi — unga xabar berishicha, u (al-Furayʼa) Rasululloh ﷺ ning oldiga kelib, Banu Xudradagi ahli oldiga qaytishga izn soʻradi; chunki uning eri qochib ketgan qullarini izlab chiqib, ularga al-Qadum tomonda yetib olganida, ular uni oʻldirib qoʻygan edilar. U dedi: «Men Rasululloh ﷺdan Banu Xudradagi ahlim oldiga qaytishimni soʻradim, zero erim meni oʻzi egalik qiladigan uyda ham qoldirmagan, nafaqa ham qoldirmagan edi». U dedi: Rasululloh ﷺ: «Ha (qayt)», dedilar. U dedi: «Men qaytib, hujraga yetganimda, Rasululloh ﷺ meni chaqirdilar yoki meni chaqirishni buyurdilar, shunda u zotning huzuriga chorlandim. U zot: ‹Qanday deding?› dedilar. Men erim haqida aytib bergan qissamni yana takrorladim. Shunda u zot: ‹(Belgilangan) muddat oʻz nihoyasiga yetguncha uyingda tur›, dedilar». U dedi: «Shunda men u yerda toʻrt oyu oʻn kun idda oʻtirdim. Usmon ibn Affon (roziyallohu anhu) menga odam yuborib, bu haqda soʻradi, men unga xabar berdim, u ham shunga ergashib, shu bilan hukm qildi».Саид ибн Исҳоқ ибн Каъб ибн Ужра (раҳимаҳуллоҳ) аммаси Зайнаб бинт Каъб ибн Ужрадан ривоят қиладики, ал-Фурайъа бинт Молик ибн Синон — у Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)нинг синглиси — унга хабар беришича, у (ал-Фурайъа) Расулуллоҳ ﷺ нинг олдига келиб, Бану Худрадаги аҳли олдига қайтишга изн сўради; чунки унинг эри қочиб кетган қулларини излаб чиқиб, уларга ал-Қадум томонда етиб олганида, улар уни ўлдириб қўйган эдилар. У деди: «Мен Расулуллоҳ ﷺдан Бану Худрадаги аҳлим олдига қайтишимни сўрадим, зеро эрим мени ўзи эгалик қиладиган уйда ҳам қолдирмаган, нафақа ҳам қолдирмаган эди». У деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳа (қайт)», дедилар. У деди: «Мен қайтиб, ҳужрага етганимда, Расулуллоҳ ﷺ мени чақирдилар ёки мени чақиришни буюрдилар, шунда у зотнинг ҳузурига чорландим. У зот: ‹Қандай дединг?› дедилар. Мен эрим ҳақида айтиб берган қиссамни яна такрорладим. Шунда у зот: ‹(Белгиланган) муддат ўз ниҳоясига етгунча уйингда тур›, дедилар». У деди: «Шунда мен у ерда тўрт ою ўн кун идда ўтирдим. Усмон ибн Аффон (розияллоҳу анҳу) менга одам юбориб, бу ҳақда сўради, мен унга хабар бердим, у ҳам шунга эргашиб, шу билан ҳукм қилди».

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ قَيْسٍ الْمَكِّيِّ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ، ‏.‏ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، كَانَ يَرُدُّ الْمُتَوَفَّى عَنْهُنَّ أَزْوَاجُهُنَّ مِنَ الْبَيْدَاءِ يَمْنَعُهُنَّ الْحَجَّ ‏.‏

Humayd ibn Qays al-Makkiy (rahimahulloh) Amr ibn Shuʼaybdan, u Said ibn al-Musayyabdan rivoyat qiladiki, Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) eri vafot etgan ayollarni biyobondan qaytarar va ularni hajdan man qilar edi.Ҳумайд ибн Қайс ал-Маккий (раҳимаҳуллоҳ) Амр ибн Шуъайбдан, у Саид ибн ал-Мусайябдан ривоят қиладики, Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) эри вафот этган аёлларни биёбондан қайтарар ва уларни ҳаждан ман қилар эди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ السَّائِبَ بْنَ خَبَّابٍ، تُوُفِّيَ وَإِنَّ امْرَأَتَهُ جَاءَتْ إِلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ فَذَكَرَتْ لَهُ وَفَاةَ زَوْجِهَا وَذَكَرَتْ لَهُ حَرْثًا لَهُمْ بِقَنَاةَ وَسَأَلَتْهُ هَلْ يَصْلُحُ لَهَا أَنْ تَبِيتَ فِيهِ فَنَهَاهَا عَنْ ذَلِكَ فَكَانَتْ تَخْرُجُ مِنَ الْمَدِينَةِ سَحَرًا فَتُصْبِحُ فِي حَرْثِهِمْ فَتَظَلُّ فِيهِ يَوْمَهَا ثُمَّ تَدْخُلُ الْمَدِينَةَ إِذَا أَمْسَتْ فَتَبِيتُ فِي بَيْتِهَا ‏.‏

Molikka Yahyo ibn Said orqali yetib kelishicha, as-Soib ibn Xabbob vafot etdi va uning xotini Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)ning oldiga kelib, unga eri vafotini hamda ularning Qanotdagi ekinzorini eslatib, u yerda tunashi joiz boʻladimi, deb soʻradi. U esa uni bundan qaytardi. Shunda u ayol Madinadan saharda chiqib, ekinzorlarida tongni qarshilar, kun boʻyi oʻsha yerda turar, kech kirganda esa Madinaga kirib, oʻz uyida tunar edi.Моликка Яҳё ибн Саид орқали етиб келишича, ас-Соиб ибн Хаббоб вафот этди ва унинг хотини Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)нинг олдига келиб, унга эри вафотини ҳамда уларнинг Қанотдаги экинзорини эслатиб, у ерда тунаши жоиз бўладими, деб сўради. У эса уни бундан қайтарди. Шунда у аёл Мадинадан саҳарда чиқиб, экинзорларида тонгни қаршилар, кун бўйи ўша ерда турар, кеч кирганда эса Мадинага кириб, ўз уйида тунар эди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ فِي الْمَرْأَةِ الْبَدَوِيَّةِ يُتَوَفَّى عَنْهَا زَوْجُهَا إِنَّهَا تَنْتَوِي حَيْثُ انْتَوَى أَهْلُهَا ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَهَذَا الأَمْرُ عِنْدَنَا ‏.‏

Hishom ibn Urva otasidan — Urva (rahimahulloh) — rivoyat qiladiki, u eri vafot etgan badaviy (koʻchmanchi) ayol haqida: «U ahli qayerga koʻchsa, oʻsha yerni maskan qiladi», der edi. Molik aytdi: «Bizning nazdimizda ish shundaydir».Ҳишом ибн Урва отасидан — Урва (раҳимаҳуллоҳ) — ривоят қиладики, у эри вафот этган бадавий (кўчманчи) аёл ҳақида: «У аҳли қаерга кўчса, ўша ерни маскан қилади», дер эди. Молик айтди: «Бизнинг наздимизда иш шундайдир».

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ لاَ تَبِيتُ الْمُتَوَفَّى عَنْهَا زَوْجُهَا وَلاَ الْمَبْتُوتَةُ إِلاَّ فِي بَيْتِهَا ‏.‏

Nofeʼ (rahimahulloh) Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qiladiki, u: «Eri vafot etgan ayol ham, uch taloq bilan qatʼiy ajralgan ayol ham faqat oʻz uyida tunaydi», der edi.Нофеъ (раҳимаҳуллоҳ) Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қиладики, у: «Эри вафот этган аёл ҳам, уч талоқ билан қатъий ажралган аёл ҳам фақат ўз уйида тунайди», дер эди.

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، أَنَّهُ قَالَ سَمِعْتُ الْقَاسِمَ بْنَ مُحَمَّدٍ، يَقُولُ إِنَّ يَزِيدَ بْنَ عَبْدِ الْمَلِكِ فَرَّقَ بَيْنَ رِجَالٍ وَبَيْنَ نِسَائِهِمْ وَكُنَّ أُمَّهَاتِ أَوْلاَدِ رِجَالٍ هَلَكُوا فَتَزَوَّجُوهُنَّ بَعْدَ حَيْضَةٍ أَوْ حَيْضَتَيْنِ فَفَرَّقَ بَيْنَهُمْ حَتَّى يَعْتَدُّونَ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا ‏.‏ فَقَالَ الْقَاسِمُ بْنُ مُحَمَّدٍ سُبْحَانَ اللَّهِ يَقُولُ اللَّهُ فِي كِتَابِهِ ‏{‏وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا‏}‏ مَا هُنَّ مِنَ الأَزْوَاجِ ‏.‏

Yahyo ibn Said (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u: «Men al-Qosim ibn Muhammadning shunday deganini eshitdim», dedi: «Yazid ibn Abdulmalik baʼzi erkaklar bilan xotinlarini ajratdi — u ayollar vafot etgan kishilarning umm valadlari (oʻgʻil tuqqan choʻrilari) boʻlib, bu erkaklar ularni bir yoki ikki hayzdan soʻng nikohlagan edilar. U (Yazid) ularni toʻrt oyu oʻn kun idda oʻtirmagunlaricha ajratib qoʻydi». Al-Qosim ibn Muhammad: «Subhonalloh! Alloh oʻz Kitobida: {Sizlardan vafot etib, (ortidan) xotinlar qoldiradiganlar...} dedi-ku; axir bular (umm valadlar) oʻsha xotinlardan emas-ku», dedi.Яҳё ибн Саид (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у: «Мен ал-Қосим ибн Муҳаммаднинг шундай деганини эшитдим», деди: «Язид ибн Абдулмалик баъзи эркаклар билан хотинларини ажратди — у аёллар вафот этган кишиларнинг умм валадлари (ўғил туққан чўрилари) бўлиб, бу эркаклар уларни бир ёки икки ҳайздан сўнг никоҳлаган эдилар. У (Язид) уларни тўрт ою ўн кун идда ўтирмагунларича ажратиб қўйди». Ал-Қосим ибн Муҳаммад: «Субҳоналлоҳ! Аллоҳ ўз Китобида: {Сизлардан вафот этиб, (ортидан) хотинлар қолдирадиганлар...} деди-ку; ахир булар (умм валадлар) ўша хотинлардан эмас-ку», деди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، أَنَّهُ قَالَ عِدَّةُ أُمِّ الْوَلَدِ إِذَا تُوُفِّيَ عَنْهَا سَيِّدُهَا حَيْضَةٌ ‏.‏

Nofeʼ (rahimahulloh) Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qiladiki, u: «Umm valadning iddasi, xoʻjayini vafot etsa, bir hayzdir», dedi.Нофеъ (раҳимаҳуллоҳ) Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қиладики, у: «Умм валаднинг иддаси, хўжайини вафот этса, бир ҳайздир», деди.

وَحَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ عِدَّةُ أُمِّ الْوَلَدِ إِذَا تُوُفِّيَ عَنْهَا سَيِّدُهَا حَيْضَةٌ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَهُوَ الأَمْرُ عِنْدَنَا ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَإِنْ لَمْ تَكُنْ مِمَّنْ تَحِيضُ فَعِدَّتُهَا ثَلاَثَةُ أَشْهُرٍ ‏.‏

Yahyo ibn Said (rahimahulloh) al-Qosim ibn Muhammaddan rivoyat qiladiki, u: «Umm valadning iddasi, xoʻjayini vafot etsa, bir hayzdir», der edi. Molik aytdi: «Bizning nazdimizda ish shundaydir». Molik aytdi: «Agar u hayz koʻradiganlardan boʻlmasa, iddasi uch oydir».Яҳё ибн Саид (раҳимаҳуллоҳ) ал-Қосим ибн Муҳаммаддан ривоят қиладики, у: «Умм валаднинг иддаси, хўжайини вафот этса, бир ҳайздир», дер эди. Молик айтди: «Бизнинг наздимизда иш шундайдир». Молик айтди: «Агар у ҳайз кўрадиганлардан бўлмаса, иддаси уч ойдир».

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ سَعِيدَ بْنَ الْمُسَيَّبِ، وَسُلَيْمَانَ بْنَ يَسَارٍ، كَانَا يَقُولاَنِ عِدَّةُ الأَمَةِ إِذَا هَلَكَ عَنْهَا زَوْجُهَا شَهْرَانِ وَخَمْسُ لَيَالٍ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Said ibn al-Musayyab va Sulaymon ibn Yasor: «Choʻri (ayol)ning iddasi, eri vafot etsa, ikki oyu besh kechadir», der edilar.Моликка етиб келишича, Саид ибн ал-Мусайяб ва Сулаймон ибн Ясор: «Чўри (аёл)нинг иддаси, эри вафот этса, икки ою беш кечадир», дер эдилар.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، مِثْلَ ذَلِكَ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ فِي الْعَبْدِ يُطَلِّقُ الأَمَةَ طَلاَقًا لَمْ يَبُتَّهَا فِيهِ لَهُ عَلَيْهَا فِيهِ الرَّجْعَةُ ثُمَّ يَمُوتُ وَهِيَ فِي عِدَّتِهَا مِنْ طَلاَقِهِ إِنَّهَا تَعْتَدُّ عِدَّةَ الأَمَةِ الْمُتَوَفَّى عَنْهَا زَوْجُهَا شَهْرَيْنِ وَخَمْسَ لَيَالٍ وَإِنَّهَا إِنْ عَتَقَتْ وَلَهُ عَلَيْهَا رَجْعَةٌ ثُمَّ لَمْ تَخْتَرْ فِرَاقَهُ بَعْدَ الْعِتْقِ حَتَّى يَمُوتَ وَهِيَ فِي عِدَّتِهَا مِنْ طَلاَقِهِ اعْتَدَّتْ عِدَّةَ الْحُرَّةِ الْمُتَوَفَّى عَنْهَا زَوْجُهَا أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا وَذَلِكَ أَنَّهَا إِنَّمَا وَقَعَتْ عَلَيْهَا عِدَّةُ الْوَفَاةِ بَعْدَ مَا عَتَقَتْ فَعِدَّتُهَا عِدَّةُ الْحُرَّةِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَهَذَا الأَمْرُ عِنْدَنَا ‏.‏

Molikka Ibn Shihobdan ham shunga oʻxshash (rivoyat) yetib keldi. Molik choʻrini rajʼiy taloq (qaytarib olsa boʻladigan taloq) bilan taloq qoʻygan qul haqida aytdi: «Uning uni qaytarib olishga haqqi bor. Agar u (qul) ayol taloq iddasida turganida vafot etsa, ayol eri vafot etgan choʻrining iddasini — ikki oyu besh kecha — oʻtiradi. Agar u ayol ozod qilinsa-yu, erining uni qaytarib olishga haqqi boʻlsa, soʻng u ozodlikdan keyin eridan ajralishni ixtiyor qilmasa va eri uni taloq iddasida turganida vafot etsa, u hur (ozod) ayolning — eri vafot etgan — iddasini, toʻrt oyu oʻn kun, oʻtiradi. Chunki vafot iddasi unga ozod boʻlganidan keyin tushdi, bas iddasi hur ayolning iddasidir». Molik aytdi: «Bizning nazdimizda ish shundaydir».Моликка Ибн Шиҳобдан ҳам шунга ўхшаш (ривоят) етиб келди. Молик чўрини ражъий талоқ (қайтариб олса бўладиган талоқ) билан талоқ қўйган қул ҳақида айтди: «Унинг уни қайтариб олишга ҳаққи бор. Агар у (қул) аёл талоқ иддасида турганида вафот этса, аёл эри вафот этган чўрининг иддасини — икки ою беш кеча — ўтиради. Агар у аёл озод қилинса-ю, эрининг уни қайтариб олишга ҳаққи бўлса, сўнг у озодликдан кейин эридан ажралишни ихтиёр қилмаса ва эри уни талоқ иддасида турганида вафот этса, у ҳур (озод) аёлнинг — эри вафот этган — иддасини, тўрт ою ўн кун, ўтиради. Чунки вафот иддаси унга озод бўлганидан кейин тушди, бас иддаси ҳур аёлнинг иддасидир». Молик айтди: «Бизнинг наздимизда иш шундайдир».

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ أَبِي عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى بْنِ حَبَّانَ، عَنِ ابْنِ مُحَيْرِيزٍ، أَنَّهُ قَالَ دَخَلْتُ الْمَسْجِدَ فَرَأَيْتُ أَبَا سَعِيدٍ الْخُدْرِيَّ فَجَلَسْتُ إِلَيْهِ فَسَأَلْتُهُ عَنِ الْعَزْلِ، فَقَالَ أَبُو سَعِيدٍ الْخُدْرِيُّ خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي غَزْوَةِ بَنِي الْمُصْطَلِقِ فَأَصَبْنَا سَبْيًا مِنْ سَبْىِ الْعَرَبِ فَاشْتَهَيْنَا النِّسَاءَ وَاشْتَدَّتْ عَلَيْنَا الْعُزْبَةُ وَأَحْبَبْنَا الْفِدَاءَ فَأَرَدْنَا أَنْ نَعْزِلَ فَقُلْنَا نَعْزِلُ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَيْنَ أَظْهُرِنَا قَبْلَ أَنْ نَسْأَلَهُ ‏.‏ فَسَأَلْنَاهُ عَنْ ذَلِكَ فَقَالَ ‏ "‏ مَا عَلَيْكُمْ أَنْ لاَ تَفْعَلُوا مَا مِنْ نَسَمَةٍ كَائِنَةٍ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ إِلاَّ وَهِيَ كَائِنَةٌ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Muhayriz aytadi: Men masjidga kirib, Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)ni koʻrdim. Soʻng uning yoniga oʻtirdim va undan azl haqida soʻradim. Abu Said (roziyallohu anhu) dedi: «Biz Rasululloh ﷺ bilan birga Banu Mustaliq gʻazotiga chiqdik. Arab asiralaridan bir necha kanizak qoʻlga olib oldik. Bizda ayollarga ishtiyoq paydo boʻldi, yolgʻizlik (xotinsizlik) bizga ogʻir kelgan edi. Shu bilan birga (asiralar uchun) tovon olishni ham yoqtirardik. Shu sababli azl qilmoqchi boʻldik. Keyin: ‹Rasululloh ﷺ oramizda turgan holda, undan bu haqda soʻramasdan azl qilamizmi?› dedik. Bas, undan bu haqda soʻradik. U zot: ‹Buni qilmasangiz, sizlarga (hech gunoh) yoʻq. Qiyomat kunigacha boʻladigan har bir jon, albatta (taqdir etilgan boʻlsa) yuzaga keladi›, dedilar.»Ибн Муҳайриз айтади: Мен масжидга кириб, Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)ни кўрдим. Сўнг унинг ёнига ўтирдим ва ундан азл ҳақида сўрадим. Абу Саид (розияллоҳу анҳу) деди: «Биз Расулуллоҳ ﷺ билан бирга Бану Мусталиқ ғазотига чиқдик. Араб асираларидан бир неча канизак қўлга олиб олдик. Бизда аёлларга иштиёқ пайдо бўлди, ёлғизлик (хотинсизлик) бизга оғир келган эди. Шу билан бирга (асиралар учун) товон олишни ҳам ёқтирардик. Шу сабабли азл қилмоқчи бўлдик. Кейин: ‹Расулуллоҳ ﷺ орамизда турган ҳолда, ундан бу ҳақда сўрамасдан азл қиламизми?› дедик. Бас, ундан бу ҳақда сўрадик. У зот: ‹Буни қилмасангиз, сизларга (ҳеч гуноҳ) йўқ. Қиёмат кунигача бўладиган ҳар бир жон, албатта (тақдир этилган бўлса) юзага келади›, дедилар.»

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ أَبِي النَّضْرِ، مَوْلَى عُمَرَ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنْ عَامِرِ بْنِ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ كَانَ يَعْزِلُ ‏.‏

Abu Nazr — Umar ibn Ubaydullohning ozod qilgan quli — (rahimahulloh) Omir ibn Saʼd ibn Abu Vaqqosdan, u otasi — Saʼd (roziyallohu anhu) — dan rivoyat qiladiki, u azl qilar edi.Абу Назр — Умар ибн Убайдуллоҳнинг озод қилган қули — (раҳимаҳуллоҳ) Омир ибн Саъд ибн Абу Ваққосдан, у отаси — Саъд (розияллоҳу анҳу) — дан ривоят қиладики, у азл қилар эди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ أَبِي النَّضْرِ، مَوْلَى عُمَرَ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنِ ابْنِ أَفْلَحَ، مَوْلَى أَبِي أَيُّوبَ الأَنْصَارِيِّ عَنْ أُمِّ وَلَدٍ، لأَبِي أَيُّوبَ الأَنْصَارِيِّ أَنَّهُ كَانَ يَعْزِلُ ‏.‏

Abu Nazr — Umar ibn Ubaydullohning ozod qilgan quli — Ibn Aflahdan, u Abu Ayyub al-Ansoriyning bir umm valadidan rivoyat qiladiki, u — Abu Ayyub (roziyallohu anhu) — azl qilar edi.Абу Назр — Умар ибн Убайдуллоҳнинг озод қилган қули — Ибн Афлаҳдан, у Абу Айюб ал-Ансорийнинг бир умм валадидан ривоят қиладики, у — Абу Айюб (розияллоҳу анҳу) — азл қилар эди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، أَنَّهُ كَانَ لاَ يَعْزِلُ وَكَانَ يَكْرَهُ الْعَزْلَ ‏.‏

Nofeʼ (rahimahulloh) Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qiladiki, u azl qilmas va azlni yomon koʻrar edi.Нофеъ (раҳимаҳуллоҳ) Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қиладики, у азл қилмас ва азлни ёмон кўрар эди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ ضَمْرَةَ بْنِ سَعِيدٍ الْمَازِنِيِّ، عَنِ الْحَجَّاجِ بْنِ عَمْرِو بْنِ غَزِيَّةَ، أَنَّهُ كَانَ جَالِسًا عِنْدَ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ فَجَاءَهُ ابْنُ قَهْدٍ - رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ الْيَمَنِ - فَقَالَ يَا أَبَا سَعِيدٍ إِنَّ عِنْدِي جَوَارِيَ لِي لَيْسَ نِسَائِي اللاَّتِي أُكِنُّ بِأَعْجَبَ إِلَىَّ مِنْهُنَّ وَلَيْسَ كُلُّهُنَّ يُعْجِبُنِي أَنْ تَحْمِلَ مِنِّي أَفَأَعْزِلُ فَقَالَ زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ أَفْتِهِ يَا حَجَّاجُ ‏.‏ قَالَ فَقُلْتُ يَغْفِرُ اللَّهُ لَكَ إِنَّمَا نَجْلِسُ عِنْدَكَ لِنَتَعَلَّمَ مِنْكَ ‏.‏ قَالَ أَفْتِهِ ‏.‏ قَالَ فَقُلْتُ هُوَ حَرْثُكَ إِنْ شِئْتَ سَقَيْتَهُ وَإِنْ شِئْتَ أَعْطَشْتَهُ ‏.‏ قَالَ وَكُنْتُ أَسْمَعُ ذَلِكَ مِنْ زَيْدٍ فَقَالَ زَيْدٌ صَدَقَ ‏.‏

Zamra ibn Said al-Moziniy (rahimahulloh) al-Hajjoj ibn Amr ibn Gʻaziyadan rivoyat qiladiki, u Zayd ibn Sobit (roziyallohu anhu)ning huzurida oʻtirgan edi. Shunda uning oldiga Yaman ahlidan Ibn Qahd degan kishi kelib: «Ey Abu Said, mening choʻrilarim bor. Nikohimdagi xotinlarim ham menga ulardan koʻra maʼqulroq emas; biroq ularning hammasidan bola koʻrishni istamayman. Azl qilaymi?» dedi. Zayd ibn Sobit: «Unga fatvo ber, ey Hajjoj!» dedi. U (Hajjoj) dedi: «Men: ‹Alloh sizni kechirsin, biz sizning oldingizda sizdan (ilm) oʻrganish uchun oʻtiribmiz-ku!› dedim. U: ‹Fatvo ber›, dedi. Men: ‹U (choʻri) sening ekinzoring; xohlasang sugʻor, xohlasang tashna qoldir›, dedim — men buni Zayddan eshitgan edim». Shunda Zayd: «Rost aytdi», dedi.Замра ибн Саид ал-Мозиний (раҳимаҳуллоҳ) ал-Ҳажжож ибн Амр ибн Ғазиядан ривоят қиладики, у Зайд ибн Собит (розияллоҳу анҳу)нинг ҳузурида ўтирган эди. Шунда унинг олдига Яман аҳлидан Ибн Қаҳд деган киши келиб: «Эй Абу Саид, менинг чўриларим бор. Никоҳимдаги хотинларим ҳам менга улардан кўра маъқулроқ эмас; бироқ уларнинг ҳаммасидан бола кўришни истамайман. Азл қилайми?» деди. Зайд ибн Собит: «Унга фатво бер, эй Ҳажжож!» деди. У (Ҳажжож) деди: «Мен: ‹Аллоҳ сизни кечирсин, биз сизнинг олдингизда сиздан (илм) ўрганиш учун ўтирибмиз-ку!› дедим. У: ‹Фатво бер›, деди. Мен: ‹У (чўри) сенинг экинзоринг; хоҳласанг суғор, хоҳласанг ташна қолдир›, дедим — мен буни Зайддан эшитган эдим». Шунда Зайд: «Рост айтди», деди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ قَيْسٍ الْمَكِّيِّ، عَنْ رَجُلٍ، يُقَالُ لَهُ ذَفِيفٌ أَنَّهُ قَالَ سُئِلَ ابْنُ عَبَّاسٍ عَنِ الْعَزْلِ فَدَعَا جَارِيَةً لَهُ فَقَالَ أَخْبِرِيهِمْ ‏.‏ فَكَأَنَّهَا اسْتَحْيَتْ ‏.‏ فَقَالَ هُوَ ذَلِكَ أَمَّا أَنَا فَأَفْعَلُهُ ‏.‏ يَعْنِي أَنَّهُ يَعْزِلُ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ لاَ يَعْزِلُ الرَّجُلُ عَنِ الْمَرْأَةِ الْحُرَّةِ إِلاَّ بِإِذْنِهَا وَلاَ بَأْسَ أَنْ يَعْزِلَ عَنْ أَمَتِهِ بِغَيْرِ إِذْنِهَا وَمَنْ كَانَتْ تَحْتَهُ أَمَةُ قَوْمٍ فَلاَ يَعْزِلُ إِلاَّ بِإِذْنِهِمْ ‏.‏

Humayd ibn Qays al-Makkiy (rahimahulloh) Zafif degan bir kishidan rivoyat qiladiki, u shunday dedi: Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan azl haqida soʻralganda, u oʻzining bir choʻrisini chaqirib: «Ularga aytib ber», dedi. Choʻri esa uyalganday boʻldi. Shunda u: «Ish shundaydir, menga kelsak, men buni qilaman», dedi — yaʼni u azl qilishini nazarda tutdi. Molik aytdi: «Kishi hur ayoldan uning iznisiz azl qilmaydi. Oʻz choʻrisidan uning iznisiz azl qilishida zarar yoʻq. Kimning nikohida boshqa qavmning choʻrisi boʻlsa, ularning iznisiz azl qilmaydi».Ҳумайд ибн Қайс ал-Маккий (раҳимаҳуллоҳ) Зафиф деган бир кишидан ривоят қиладики, у шундай деди: Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан азл ҳақида сўралганда, у ўзининг бир чўрисини чақириб: «Уларга айтиб бер», деди. Чўри эса уялгандай бўлди. Шунда у: «Иш шундайдир, менга келсак, мен буни қиламан», деди — яъни у азл қилишини назарда тутди. Молик айтди: «Киши ҳур аёлдан унинг изнисиз азл қилмайди. Ўз чўрисидан унинг изнисиз азл қилишида зарар йўқ. Кимнинг никоҳида бошқа қавмнинг чўриси бўлса, уларнинг изнисиз азл қилмайди».

حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ نَافِعٍ، عَنْ زَيْنَبَ بِنْتِ أَبِي سَلَمَةَ، أَنَّهَا أَخْبَرَتْهُ هَذِهِ الأَحَادِيثَ الثَّلاَثَةَ، قَالَتْ زَيْنَبُ دَخَلْتُ عَلَى أُمِّ حَبِيبَةَ زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم حِينَ تُوُفِّيَ أَبُوهَا أَبُو سُفْيَانَ بْنُ حَرْبٍ فَدَعَتْ أُمُّ حَبِيبَةَ بِطِيبٍ فِيهِ صُفْرَةٌ خَلُوقٌ أَوْ غَيْرُهُ فَدَهَنَتْ بِهِ جَارِيَةً ثُمَّ مَسَحَتْ بِعَارِضَيْهَا ثُمَّ قَالَتْ وَاللَّهِ مَا لِي بِالطِّيبِ مِنْ حَاجَةٍ غَيْرَ أَنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏ "‏ لاَ يَحِلُّ لاِمْرَأَةٍ تُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ أَنْ تُحِدَّ عَلَى مَيْتٍ فَوْقَ ثَلاَثِ لَيَالٍ إِلاَّ عَلَى زَوْجٍ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا ‏"‏ ‏.‏

(Zaynab bint Abu Salama (Humayd ibn Nofiʼga bu uchta hadisni) xabar berdi:) Men Ummu Habiba(ning) — Paygʻambar ﷺning zavjasining — oldiga, uning otasi Abu Sufyon ibn Harb vafot etgan paytda, kirdim. Ummu Habiba — ichida sariqlik (xaluq yoki boshqa) boʻ lgan xushboʻ ylik (atir) soʻrab, undan bir joriyaga surdi, soʻng oʻ z yuzlariga (yonoqlariga) tegizdi, soʻng: «Allohga qasamki, mening atirga hojatim yoʻq; faqat men Rasululloh ﷺni: ‹Allohga va oxirat kuniga iymon keltiradigan bir ayolga — bir oʻ likka uch kechadan ortiq motam tutishi halol emas; magar er (uchun) — toʻ rt oy-u oʻ n (kun)› deb aytayotganlarini eshitganman» dedi.(Зайнаб бинт Абу Салама (Ҳумайд ибн Нофиъга бу учта ҳадисни) хабар берди:) Мен Умму Ҳабиба(нинг) — Пайғамбар ﷺнинг завжасининг — олдига, унинг отаси Абу Суфён ибн Ҳарб вафот этган пайтда, кирдим. Умму Ҳабиба — ичида сариқлик (халуқ ёки бошқа) бў лган хушбў йлик (атир) сўраб, ундан бир жорияга сурди, сўнг ў з юзларига (ёноқларига) тегизди, сўнг: «Аллоҳга қасамки, менинг атирга ҳожатим йўқ; фақат мен Расулуллоҳ ﷺни: ‹Аллоҳга ва охират кунига иймон келтирадиган бир аёлга — бир ў ликка уч кечадан ортиқ мотам тутиши ҳалол эмас; магар эр (учун) — тў рт ой-у ў н (кун)› деб айтаётганларини эшитганман» деди.

قَالَتْ زَيْنَبُ ثُمَّ دَخَلْتُ عَلَى زَيْنَبَ بِنْتِ جَحْشٍ زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم حِينَ تُوُفِّيَ أَخُوهَا فَدَعَتْ بِطِيبٍ فَمَسَّتْ مِنْهُ ثُمَّ قَالَتْ وَاللَّهِ مَا لِي بِالطِّيبِ حَاجَةٌ غَيْرَ أَنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏ "‏ لاَ يَحِلُّ لاِمْرَأَةٍ تُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ تُحِدُّ عَلَى مَيْتٍ فَوْقَ ثَلاَثِ لَيَالٍ إِلاَّ عَلَى زَوْجٍ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا ‏"‏ ‏.‏

Zaynab dedi: «Soʻng akasi vafot etganida, men Nabiy ﷺ ning zavjalari Zaynab bint Jahsh (roziyallohu anho)ning huzuriga kirdim. U atir keltirishni buyurib, undan (ozgina) surtdi, soʻng: ‹Allohga qasamki, mening atirga hojatim yoʻq, faqat men Rasululloh ﷺ ning shunday deganlarini eshitganman: ‹Allohga va Oxirat kuniga imon keltiradigan ayolga oʻlgan kishi uchun uch kechadan ortiq motam tutishi halol emas — eri uchun toʻrt oyu oʻn kun mustasno›››, dedi».Зайнаб деди: «Сўнг акаси вафот этганида, мен Набий ﷺ нинг завжалари Зайнаб бинт Жаҳш (розияллоҳу анҳо)нинг ҳузурига кирдим. У атир келтиришни буюриб, ундан (озгина) суртди, сўнг: ‹Аллоҳга қасамки, менинг атирга ҳожатим йўқ, фақат мен Расулуллоҳ ﷺ нинг шундай деганларини эшитганман: ‹Аллоҳга ва Охират кунига имон келтирадиган аёлга ўлган киши учун уч кечадан ортиқ мотам тутиши ҳалол эмас — эри учун тўрт ою ўн кун мустасно›››, деди».

قَالَتْ زَيْنَبُ وَسَمِعْتُ أُمِّي أُمَّ سَلَمَةَ، زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم تَقُولُ جَاءَتِ امْرَأَةٌ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ ابْنَتِي تُوُفِّيَ عَنْهَا زَوْجُهَا وَقَدِ اشْتَكَتْ عَيْنَيْهَا أَفَتَكْحُلُهُمَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ ‏"‏ ‏.‏ مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلاَثًا كُلُّ ذَلِكَ يَقُولُ ‏"‏ لاَ ‏"‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ إِنَّمَا هِيَ أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا وَقَدْ كَانَتْ إِحْدَاكُنَّ فِي الْجَاهِلِيَّةِ تَرْمِي بِالْبَعْرَةِ عَلَى رَأْسِ الْحَوْلِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ حُمَيْدُ بْنُ نَافِعٍ فَقُلْتُ لِزَيْنَبَ وَمَا تَرْمِي بِالْبَعْرَةِ عَلَى رَأْسِ الْحَوْلِ فَقَالَتْ زَيْنَبُ كَانَتِ الْمَرْأَةُ إِذَا تُوُفِّيَ عَنْهَا زَوْجُهَا دَخَلَتْ حِفْشًا وَلَبِسَتْ شَرَّ ثِيَابِهَا وَلَمْ تَمَسَّ طِيبًا وَلاَ شَيْئًا حَتَّى تَمُرَّ بِهَا سَنَةٌ ثُمَّ تُؤْتَى بِدَابَّةٍ حِمَارٍ أَوْ شَاةٍ أَوْ طَيْرٍ فَتَفْتَضُّ بِهِ فَقَلَّمَا تَفْتَضُّ بِشَىْءٍ إِلاَّ مَاتَ ثُمَّ تَخْرُجُ فَتُعْطَى بَعْرَةً فَتَرْمِي بِهَا ثُمَّ تُرَاجِعُ بَعْدُ مَا شَاءَتْ مِنْ طِيبٍ أَوْ غَيْرِهِ ‏.‏

Zaynab dedi: «Men onam — Nabiy ﷺ ning zavjalari Umm Salama (roziyallohu anho)ning shunday deganini eshitdim: Bir ayol Rasululloh ﷺ ning oldiga kelib: ‹Yo Rasululloh, qizimning eri vafot etdi, uning koʻzlari ogʻriyapti, unga surma qoʻysa boʻladimi?› dedi. Rasululloh ﷺ ikki yoki uch marta: ‹Yoʻq›, dedilar — har safar ‹Yoʻq› der edilar. Soʻng: ‹U (idda) faqat toʻrt oyu oʻn kundir. Holbuki johiliyatda sizlardan biringiz bir yil oʻtganda tezak (qumaloq) uloqtirar edi›, dedilar». Humayd ibn Nofeʼ dedi: «Men Zaynabga: ‹Bir yil oʻtganda tezak uloqtirish nima?› dedim. Zaynab dedi: ‹Johiliyatda ayolning eri vafot etsa, u kichkina kulbaga kirib, eng yomon kiyimlarini kiyar, bir yil oʻtguncha atirga ham, biror narsaga ham qoʻl tegizmas edi. Soʻng unga bir jonivor — eshak, qoʻy yoki qush — keltirilar, u shu bilan (iddasini) buzar edi. U koʻpincha nima bilan (iddasini) buzsa, oʻsha (jonivor) oʻlar edi. Keyin u chiqib, unga bir tezak berilar, u uni uloqtirar, soʻngra atir yoki boshqasidan xohlaganiga qaytar edi›».Зайнаб деди: «Мен онам — Набий ﷺ нинг завжалари Умм Салама (розияллоҳу анҳо)нинг шундай деганини эшитдим: Бир аёл Расулуллоҳ ﷺ нинг олдига келиб: ‹Ё Расулуллоҳ, қизимнинг эри вафот этди, унинг кўзлари оғрияпти, унга сурма қўйса бўладими?› деди. Расулуллоҳ ﷺ икки ёки уч марта: ‹Йўқ›, дедилар — ҳар сафар ‹Йўқ› дер эдилар. Сўнг: ‹У (идда) фақат тўрт ою ўн кундир. Ҳолбуки жоҳилиятда сизлардан бирингиз бир йил ўтганда тезак (қумалоқ) улоқтирар эди›, дедилар». Ҳумайд ибн Нофеъ деди: «Мен Зайнабга: ‹Бир йил ўтганда тезак улоқтириш нима?› дедим. Зайнаб деди: ‹Жоҳилиятда аёлнинг эри вафот этса, у кичкина кулбага кириб, энг ёмон кийимларини кияр, бир йил ўтгунча атирга ҳам, бирор нарсага ҳам қўл тегизмас эди. Сўнг унга бир жонивор — эшак, қўй ёки қуш — келтирилар, у шу билан (иддасини) бузар эди. У кўпинча нима билан (иддасини) бузса, ўша (жонивор) ўлар эди. Кейин у чиқиб, унга бир тезак берилар, у уни улоқтирар, сўнгра атир ёки бошқасидан хоҳлаганига қайтар эди›».

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ صَفِيَّةَ بِنْتِ أَبِي عُبَيْدٍ، عَنْ عَائِشَةَ، وَحَفْصَةَ، زَوْجَىِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يَحِلُّ لاِمْرَأَةٍ تُؤْمِنُ

Nofeʼ (rahimahulloh) Safiyya bint Abu Ubayddan, u Nabiy ﷺ ning zavjalari Oisha va Hafsa (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qiladiki, Rasululloh ﷺ: «Allohga va Oxirat kuniga imon keltiradigan ayolga oʻlgan kishi uchun uch kechadan ortiq motam tutish halol emas — eri uchun toʻrt oyu oʻn kun mustasno», dedilar.Нофеъ (раҳимаҳуллоҳ) Сафийя бинт Абу Убайддан, у Набий ﷺ нинг завжалари Оиша ва Ҳафса (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қиладики, Расулуллоҳ ﷺ: «Аллоҳга ва Охират кунига имон келтирадиган аёлга ўлган киши учун уч кечадан ортиқ мотам тутиш ҳалол эмас — эри учун тўрт ою ўн кун мустасно», дедилар.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ أُمَّ سَلَمَةَ، زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ لاِمْرَأَةٍ حَادٍّ عَلَى زَوْجِهَا اشْتَكَتْ عَيْنَيْهَا فَبَلَغَ ذَلِكَ مِنْهَا اكْتَحِلِي بِكُحْلِ الْجِلاَءِ بِاللَّيْلِ وَامْسَحِيهِ بِالنَّهَارِ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Nabiy ﷺ ning zavjalari Umm Salama (roziyallohu anho) eriga motam tutayotgan, koʻzlari ogʻrigan va bu ogʻriq kuchaygan bir ayolga: «Kechasi jalo surmasini qoʻygin, kunduzi esa uni artib tashla», dedi.Моликка етиб келишича, Набий ﷺ нинг завжалари Умм Салама (розияллоҳу анҳо) эрига мотам тутаётган, кўзлари оғриган ва бу оғриқ кучайган бир аёлга: «Кечаси жало сурмасини қўйгин, кундузи эса уни артиб ташла», деди.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، وَسُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، أَنَّهُمَا كَانَا يَقُولاَنِ فِي الْمَرْأَةِ يُتَوَفَّى عَنْهَا زَوْجُهَا إِنَّهَا إِذَا خَشِيَتْ عَلَى بَصَرِهَا مِنْ رَمَدٍ أَوْ شَكْوٍ أَصَابَهَا إِنَّهَا تَكْتَحِلُ وَتَتَدَاوَى بِدَوَاءٍ أَوْ كُحْلٍ وَإِنْ كَانَ فِيهِ طِيبٌ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَإِذَا كَانَتِ الضَّرُورَةُ فَإِنَّ دِينَ اللَّهِ يُسْرٌ ‏.‏

Molikka Solim ibn Abdulloh va Sulaymon ibn Yasordan yetib kelishicha, ular eri vafot etgan ayol haqida: «Agar u koʻz ogʻrigʻi (yalligʻlanish) yoki oʻziga yetgan biror darddan koʻzidan xavfsirasa, garchi (dorida) atir boʻlsa ham, surma qoʻyar va dori yoki surma bilan davolanar», der edilar. Molik aytdi: «Zarurat boʻlganda — Allohning dini oson (keng)dir».Моликка Солим ибн Абдуллоҳ ва Сулаймон ибн Ясордан етиб келишича, улар эри вафот этган аёл ҳақида: «Агар у кўз оғриғи (яллиғланиш) ёки ўзига етган бирор дарддан кўзидан хавфсираса, гарчи (дорида) атир бўлса ҳам, сурма қўяр ва дори ёки сурма билан даволанар», дер эдилар. Молик айтди: «Зарурат бўлганда — Аллоҳнинг дини осон (кенг)дир».

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، أَنَّ صَفِيَّةَ بِنْتَ أَبِي عُبَيْدٍ، اشْتَكَتْ عَيْنَيْهَا وَهِيَ حَادٌّ عَلَى زَوْجِهَا عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ فَلَمْ تَكْتَحِلْ حَتَّى كَادَتْ عَيْنَاهَا تَرْمَصَانِ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ تَدَّهِنُ الْمُتَوَفَّى عَنْهَا زَوْجُهَا بِالزَّيْتِ وَالشَّبْرَقِ وَمَا أَشْبَهَ ذَلِكَ إِذَا لَمْ يَكُنْ فِيهِ طِيبٌ ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَلاَ تَلْبَسُ الْمَرْأَةُ الْحَادُّ عَلَى زَوْجِهَا شَيْئًا مِنَ الْحَلْىِ خَاتَمًا وَلاَ خَلْخَالاً وَلاَ غَيْرَ ذَلِكَ مِنَ الْحَلْىِ وَلاَ تَلْبَسُ شَيْئًا مِنَ الْعَصْبِ إِلاَّ أَنْ يَكُونَ عَصْبًا غَلِيظًا وَلاَ تَلْبَسُ ثَوْبًا مَصْبُوغًا بِشَىْءٍ مِنَ الصِّبْغِ إِلاَّ بِالسَّوَادِ وَلاَ تَمْتَشِطُ إِلاَّ بِالسِّدْرِ وَمَا أَشْبَهَهُ مِمَّا لاَ يَخْتَمِرُ فِي رَأْسِهَا ‏.‏

Nofeʼ (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Safiyya bint Abu Ubayd eri Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)ga motam tutayotgan chogʻida koʻzlari ogʻridi, ammo u koʻzlari deyarli yiring bogʻlaguncha surma qoʻymadi. Molik aytdi: «Eri vafot etgan ayol, agar (dorida) atir boʻlmasa, koʻzlarini zaytun moyi, shabraq va shunga oʻxshashlar bilan moylar. Eriga motam tutgan ayol uzuk, oyoq halqasi va boshqa hech qanday taqinchoq taqmaydi; qalin asb (matosi) boʻlmasa, asbdan tikilgan narsani kiymaydi; qora rangdan boshqa hech qanaqa boʻyoqda boʻyalgan kiyimni kiymaydi; sochini faqat sidr va shunga oʻxshash — boshini boʻyamaydigan narsalar bilan taraydi».Нофеъ (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Сафийя бинт Абу Убайд эри Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)га мотам тутаётган чоғида кўзлари оғриди, аммо у кўзлари деярли йиринг боғлагунча сурма қўймади. Молик айтди: «Эри вафот этган аёл, агар (дорида) атир бўлмаса, кўзларини зайтун мойи, шабрақ ва шунга ўхшашлар билан мойлар. Эрига мотам тутган аёл узук, оёқ ҳалқаси ва бошқа ҳеч қандай тақинчоқ тақмайди; қалин асб (матоси) бўлмаса, асбдан тикилган нарсани киймайди; қора рангдан бошқа ҳеч қанақа бўёқда бўялган кийимни киймайди; сочини фақат сидр ва шунга ўхшаш — бошини бўямайдиган нарсалар билан тарайди».

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم دَخَلَ عَلَى أُمِّ سَلَمَةَ وَهِيَ حَادٌّ عَلَى أَبِي سَلَمَةَ وَقَدْ جَعَلَتْ عَلَى عَيْنَيْهَا صَبِرًا فَقَالَ ‏"‏ مَا هَذَا يَا أُمَّ سَلَمَةَ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَتْ إِنَّمَا هُوَ صَبِرٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ اجْعَلِيهِ فِي اللَّيْلِ وَامْسَحِيهِ بِالنَّهَارِ ‏"‏ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Rasululloh ﷺ Umm Salama (roziyallohu anho)ning huzuriga kirdilar, u Abu Salamaga motam tutayotgan va koʻzlariga sabr (aloe) qoʻygan edi. U zot: «Bu nima, ey Umm Salama?» dedilar. U: «Bu faqat sabrdir, yo Rasululloh», dedi. U zot: «Uni kechasi qoʻygin, kunduzi esa artib tashla», dedilar.Моликка етиб келишича, Расулуллоҳ ﷺ Умм Салама (розияллоҳу анҳо)нинг ҳузурига кирдилар, у Абу Саламага мотам тутаётган ва кўзларига сабр (алое) қўйган эди. У зот: «Бу нима, эй Умм Салама?» дедилар. У: «Бу фақат сабрдир, ё Расулуллоҳ», деди. У зот: «Уни кечаси қўйгин, кундузи эса артиб ташла», дедилар.

وَحَدَّثَنِي عَنْ مَالِكٍ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ أُمَّ سَلَمَةَ، زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم كَانَتْ تَقُولُ تَجْمَعُ الْحَادُّ رَأْسَهَا بِالسِّدْرِ وَالزَّيْتِ ‏.‏

Molikka yetib kelishicha, Nabiy ﷺ ning zavjalari Umm Salama (roziyallohu anho): «Motam tutgan ayol boshini sidr va zaytun moyi bilan taraydi (yigʻishtiradi)», der edi.Моликка етиб келишича, Набий ﷺ нинг завжалари Умм Салама (розияллоҳу анҳо): «Мотам тутган аёл бошини сидр ва зайтун мойи билан тарайди (йиғиштиради)», дер эди.