حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ أَبِي سُهَيْلٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ طَلْحَةَ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ، أَنَّ أَعْرَابِيًّا، جَاءَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثَائِرَ الرَّأْسِ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَخْبِرْنِي مَاذَا فَرَضَ اللَّهُ عَلَىَّ مِنَ الصَّلاَةِ فَقَالَ ‏"‏ الصَّلَوَاتِ الْخَمْسَ، إِلاَّ أَنْ تَطَّوَّعَ شَيْئًا ‏"‏‏.‏ فَقَالَ أَخْبِرْنِي مَا فَرَضَ اللَّهُ عَلَىَّ مِنَ الصِّيَامِ فَقَالَ ‏"‏ شَهْرَ رَمَضَانَ، إِلاَّ أَنْ تَطَّوَّعَ شَيْئًا ‏"‏‏.‏ فَقَالَ أَخْبِرْنِي بِمَا فَرَضَ اللَّهُ عَلَىَّ مِنَ الزَّكَاةِ فَقَالَ فَأَخْبَرَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم شَرَائِعَ الإِسْلاَمِ‏.‏ قَالَ وَالَّذِي أَكْرَمَكَ لاَ أَتَطَوَّعُ شَيْئًا، وَلاَ أَنْقُصُ مِمَّا فَرَضَ اللَّهُ عَلَىَّ شَيْئًا‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَفْلَحَ إِنْ صَدَقَ، أَوْ دَخَلَ الْجَنَّةَ إِنْ صَدَقَ ‏"‏‏.‏

Talha ibn Ubaydulloh (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Sochlari toʻzigʻan bir baduiy (sahroyi arab) Allohning Rasuli ﷺ ning oldiga kelib: «Yo Rasululloh, Alloh menga namoz borasida nimani farz qilganini ayting», — dedi. U zot: «Sen — agar nafl (oʻqishni) xohlamasang — kecha-kunduzda (sutkada) besh vaqt farz namozni mukammal oʻqishing (kerak)», — dedilar. Baduiy yana: «Alloh menga roʻza borasida nimani farz qilganini ayting», — dedi. U zot: «Sen — agar nafl (tutishni) xohlamasang — butun Ramazon oyida roʻza tutishing (kerak)», — dedilar. Baduiy yana: «Alloh menga zakot borasida nimani farz qilganini ayting», — dedi. Shunday qilib, Allohning Rasuli ﷺ unga Islomning barcha (asosiy) qoidalarini aytib berdilar. Baduiy: «Seni (ulugʻvorlik bilan) sharaflagan Zotga qasamki, men na nafl (ibodat) qilaman, na Alloh menga farz qilgan narsani kamaytiraman», — dedi. Allohning Rasuli ﷺ: «Agar u rost soʻzlasa, u (najot topib) qutuladi (yoki unga jannat nasib boʻladi)», — dedilar.Талҳа ибн Убайдуллоҳ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Сочлари тўзиған бир бадуий (саҳройи араб) Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг олдига келиб: «Ё Расулуллоҳ, Аллоҳ менга намоз борасида нимани фарз қилганини айтинг», — деди. У зот: «Сен — агар нафл (ўқишни) хоҳламасанг — кеча-кундузда (суткада) беш вақт фарз намозни мукаммал ўқишинг (керак)», — дедилар. Бадуий яна: «Аллоҳ менга рўза борасида нимани фарз қилганини айтинг», — деди. У зот: «Сен — агар нафл (тутишни) хоҳламасанг — бутун Рамазон ойида рўза тутишинг (керак)», — дедилар. Бадуий яна: «Аллоҳ менга закот борасида нимани фарз қилганини айтинг», — деди. Шундай қилиб, Аллоҳнинг Расули ﷺ унга Исломнинг барча (асосий) қоидаларини айтиб бердилар. Бадуий: «Сени (улуғворлик билан) шарафлаган Зотга қасамки, мен на нафл (ибодат) қиламан, на Аллоҳ менга фарз қилган нарсани камайтираман», — деди. Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Агар у рост сўзласа, у (нажот топиб) қутулади (ёки унга жаннат насиб бўлади)», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ صَامَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَاشُورَاءَ، وَأَمَرَ بِصِيَامِهِ‏.‏ فَلَمَّا فُرِضَ رَمَضَانُ تُرِكَ‏.‏ وَكَانَ عَبْدُ اللَّهِ لاَ يَصُومُهُ، إِلاَّ أَنْ يُوَافِقَ صَوْمَهُ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ Muharram (oyi)ning oʻninchi kuni (Ashuroda) roʻza tutdi va (musulmonlarni) oʻsha kuni roʻza tutishga buyurdi; lekin Ramazon oyi roʻzasi farz qilinganda, Ashuro roʻzasi tark etildi. Abdulloh (Ibn Umar) oʻsha kuni — odatdagi roʻzasi tasodifan oʻsha kunga toʻgʻri kelmasa — roʻza tutmas edi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ Муҳаррам (ойи)нинг ўнинчи куни (Ашурода) рўза тутди ва (мусулмонларни) ўша куни рўза тутишга буюрди; лекин Рамазон ойи рўзаси фарз қилинганда, Ашуро рўзаси тарк этилди. Абдуллоҳ (Ибн Умар) ўша куни — одатдаги рўзаси тасодифан ўша кунга тўғри келмаса — рўза тутмас эди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ، أَنَّ عِرَاكَ بْنَ مَالِكٍ، حَدَّثَهُ أَنَّ عُرْوَةَ أَخْبَرَهُ عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّ قُرَيْشًا، كَانَتْ تَصُومُ يَوْمَ عَاشُورَاءَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ، ثُمَّ أَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِصِيَامِهِ حَتَّى فُرِضَ رَمَضَانُ وَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ شَاءَ فَلْيَصُمْهُ، وَمَنْ شَاءَ أَفْطَرَ ‏"‏‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Quraysh (qabilasi) johiliyat davrida Ashuro kuni roʻza tutar edi; soʻng Allohning Rasuli ﷺ (musulmonlarni) — to Ramazon oyi roʻzasi farz qilinguncha — unda roʻza tutishga buyurdi; shunda Paygʻambar ﷺ: «Kim (Ashuroda) roʻza tutishni xohlasa, tutsin; kim tutishni xohlamasa, tutmasin», — dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Қурайш (қабиласи) жоҳилият даврида Ашуро куни рўза тутар эди; сўнг Аллоҳнинг Расули ﷺ (мусулмонларни) — то Рамазон ойи рўзаси фарз қилингунча — унда рўза тутишга буюрди; шунда Пайғамбар ﷺ: «Ким (Ашурода) рўза тутишни хоҳласа, туцин; ким тутишни хоҳламаса, тутмасин», — дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الصِّيَامُ جُنَّةٌ، فَلاَ يَرْفُثْ وَلاَ يَجْهَلْ، وَإِنِ امْرُؤٌ قَاتَلَهُ أَوْ شَاتَمَهُ فَلْيَقُلْ إِنِّي صَائِمٌ‏.‏ مَرَّتَيْنِ، وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَخُلُوفُ فَمِ الصَّائِمِ أَطْيَبُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى مِنْ رِيحِ الْمِسْكِ، يَتْرُكُ طَعَامَهُ وَشَرَابَهُ وَشَهْوَتَهُ مِنْ أَجْلِي، الصِّيَامُ لِي، وَأَنَا أَجْزِي بِهِ، وَالْحَسَنَةُ بِعَشْرِ أَمْثَالِهَا ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Roʻza — qalqon (yoki himoya, yoki panoh)dir. Bas, roʻza tutuvchi kishi zavjasi bilan (yaqinlik) qilmasin va beaql (axmoqona) yoki beadab ish qilmasin; agar kimdir u bilan janjal qilsa yoki uni haqorat qilsa, u — ikki marta: ‹Men roʻzadorman›, — desin», — dedilar. Paygʻambar ﷺ qoʻshdilar: «Jonim qoʻlida boʻlgan Zotga qasamki, roʻzadorning ogʻzidan chiqayotgan hid — Alloh nazarida — mushk hididan koʻra yaxshiroqdir. (Alloh roʻzador haqida aytadi:) ‹U Mening (rizoligim) uchun oʻz taomini, ichimligini va shahvatini tark etdi. Roʻza — Meniki(dir); bas, Men uning uchun (oʻzim) mukofot beraman›, — (deydi); (boshqa) yaxshi amallarning savobi esa oʻn barobar (qilib) koʻpaytiriladi», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Рўза — қалқон (ёки ҳимоя, ёки паноҳ)дир. Бас, рўза тутувчи киши завжаси билан (яқинлик) қилмасин ва беақл (ахмоқона) ёки беадаб иш қилмасин; агар кимдир у билан жанжал қилса ёки уни ҳақорат қилса, у — икки марта: ‹Мен рўзадорман›, — десин», — дедилар. Пайғамбар ﷺ қўшдилар: «Жоним қўлида бўлган Зотга қасамки, рўзадорнинг оғзидан чиқаётган ҳид — Аллоҳ назарида — мушк ҳидидан кўра яхшироқдир. (Аллоҳ рўзадор ҳақида айтади:) ‹У Менинг (ризолигим) учун ўз таомини, ичимлигини ва шаҳватини тарк этди. Рўза — Меники(дир); бас, Мен унинг учун (ўзим) мукофот бераман›, — (дейди); (бошқа) яхши амалларнинг савоби эса ўн баробар (қилиб) кўпайтирилади», — дедилар.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا جَامِعٌ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ حُذَيْفَةَ، قَالَ قَالَ عُمَرُ ـ رضى الله عنه ـ مَنْ يَحْفَظُ حَدِيثًا عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي الْفِتْنَةِ قَالَ حُذَيْفَةُ أَنَا سَمِعْتُهُ يَقُولُ ‏"‏ فِتْنَةُ الرَّجُلِ فِي أَهْلِهِ وَمَالِهِ وَجَارِهِ تُكَفِّرُهَا الصَّلاَةُ وَالصِّيَامُ وَالصَّدَقَةُ ‏"‏‏.‏ قَالَ لَيْسَ أَسْأَلُ عَنْ ذِهِ، إِنَّمَا أَسْأَلُ عَنِ الَّتِي تَمُوجُ كَمَا يَمُوجُ الْبَحْرُ‏.‏ قَالَ وَإِنَّ دُونَ ذَلِكَ بَابًا مُغْلَقًا‏.‏ قَالَ فَيُفْتَحُ أَوْ يُكْسَرُ قَالَ يُكْسَرُ‏.‏ قَالَ ذَاكَ أَجْدَرُ أَنْ لاَ يُغْلَقَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ‏.‏ فَقُلْنَا لِمَسْرُوقٍ سَلْهُ أَكَانَ عُمَرُ يَعْلَمُ مَنِ الْبَابُ فَسَأَلَهُ فَقَالَ نَعَمْ، كَمَا يَعْلَمُ أَنَّ دُونَ غَدٍ اللَّيْلَةَ‏.‏

Abu Voil (Huzayfadan) rivoyat qiladi: Umar odamlardan: «Fitna haqida Paygʻambar ﷺ ning soʻzini kim eslaydi?» — deb soʻradi. Huzayfa: «Men Paygʻambar ﷺ ning shunday deganini eshitdim: ‹Kishining oʻz mol-mulki, oilasi va qoʻshnilari (sababli yuzaga keladigan) fitnasi (gunohi) — uning namozi, roʻzasi va sadaqasi bilan yuviladi (kafforat boʻladi)›», — dedi. Umar: «Men bu haqda soʻramayapman, balki dengiz toʻlqinlaridek tarqaladigan oʻsha fitnalar haqida soʻrayapman», — dedi. Huzayfa: «Oʻsha fitnalar oldida yopiq bir darvoza bor», — deb javob berdi. Umar: «Oʻsha darvoza ochiladimi yoki sindiriladimi?» — deb soʻradi. U: «Sindiriladi», — dedi. Umar: «Unday boʻlsa, u darvoza — to Qiyomat kunigacha — qaytadan yopilmaydi», — dedi. Biz Masruqqa: «Sen Huzayfadan soʻrab qoʻy-chi, Umar oʻsha darvoza nimani anglatganini bilarmidi?» — dedik. U undan soʻradi va u: «U (Umar) buni — ertagagi tongdan oldin kecha boʻlishini bilgandek — bilar edi», — deb javob berdi.Абу Воил (Ҳузайфадан) ривоят қилади: Умар одамлардан: «Фитна ҳақида Пайғамбар ﷺ нинг сўзини ким эслайди?» — деб сўради. Ҳузайфа: «Мен Пайғамбар ﷺ нинг шундай деганини эшитдим: ‹Кишининг ўз мол-мулки, оиласи ва қўшнилари (сабабли юзага келадиган) фитнаси (гуноҳи) — унинг намози, рўзаси ва садақаси билан ювилади (каффорат бўлади)›», — деди. Умар: «Мен бу ҳақда сўрамаяпман, балки денгиз тўлқинларидек тарқаладиган ўша фитналар ҳақида сўраяпман», — деди. Ҳузайфа: «Ўша фитналар олдида ёпиқ бир дарвоза бор», — деб жавоб берди. Умар: «Ўша дарвоза очиладими ёки синдириладими?» — деб сўради. У: «Синдирилади», — деди. Умар: «Ундай бўлса, у дарвоза — то Қиёмат кунигача — қайтадан ёпилмайди», — деди. Биз Масруққа: «Сен Ҳузайфадан сўраб қўй-чи, Умар ўша дарвоза нимани англатганини билармиди?» — дедик. У ундан сўради ва у: «У (Умар) буни — эртагаги тонгдан олдин кеча бўлишини билгандек — билар эди», — деб жавоб берди.

حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ مَخْلَدٍ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ بِلاَلٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو حَازِمٍ، عَنْ سَهْلٍ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ فِي الْجَنَّةِ بَابًا يُقَالُ لَهُ الرَّيَّانُ، يَدْخُلُ مِنْهُ الصَّائِمُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، لاَ يَدْخُلُ مِنْهُ أَحَدٌ غَيْرُهُمْ يُقَالُ أَيْنَ الصَّائِمُونَ فَيَقُومُونَ، لاَ يَدْخُلُ مِنْهُ أَحَدٌ غَيْرُهُمْ، فَإِذَا دَخَلُوا أُغْلِقَ، فَلَمْ يَدْخُلْ مِنْهُ أَحَدٌ ‏"‏‏.‏

Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Jannatda Rayyon degan bir darvoza bor; roʻza tutuvchilar Qiyomat kuni oʻsha (darvoza) orqali kiradi va ulardan boshqa hech kim u orqali kirmaydi. (Oʻsha kuni:) ‹Roʻza tutuvchilar qayerda?› — deb aytiladi. Ular (oʻrnidan) turadi va ulardan boshqa hech kim u orqali kirmaydi. Ular kirgach, darvoza yopiladi va hech kim u orqali (boshqa) kirmaydi», — dedilar.Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Жаннатда Райён деган бир дарвоза бор; рўза тутувчилар Қиёмат куни ўша (дарвоза) орқали киради ва улардан бошқа ҳеч ким у орқали кирмайди. (Ўша куни:) ‹Рўза тутувчилар қаерда?› — деб айтилади. Улар (ўрнидан) туради ва улардан бошқа ҳеч ким у орқали кирмайди. Улар киргач, дарвоза ёпилади ва ҳеч ким у орқали (бошқа) кирмайди», — дедилар.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْمُنْذِرِ، قَالَ حَدَّثَنِي مَعْنٌ، قَالَ حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ أَنْفَقَ زَوْجَيْنِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ نُودِيَ مِنْ أَبْوَابِ الْجَنَّةِ يَا عَبْدَ اللَّهِ، هَذَا خَيْرٌ‏.‏ فَمَنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الصَّلاَةِ دُعِيَ مِنْ باب الصَّلاَةِ، وَمَنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الْجِهَادِ دُعِيَ مِنْ باب الْجِهَادِ، وَمَنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الصِّيَامِ دُعِيَ مِنْ باب الرَّيَّانِ، وَمَنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الصَّدَقَةِ دُعِيَ مِنْ باب الصَّدَقَةِ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ ـ رضى الله عنه ـ بِأَبِي أَنْتَ وَأُمِّي يَا رَسُولَ اللَّهِ، مَا عَلَى مَنْ دُعِيَ مِنْ تِلْكَ الأَبْوَابِ مِنْ ضَرُورَةٍ، فَهَلْ يُدْعَى أَحَدٌ مِنْ تِلْكَ الأَبْوَابِ كُلِّهَا قَالَ ‏"‏ نَعَمْ‏.‏ وَأَرْجُو أَنْ تَكُونَ مِنْهُمْ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Kim Alloh yoʻlida (mol-mulkidan) ikki (xil) narsani juft (qilib) sadaqa qilsa, u jannat darvozalaridan: ‹Ey Allohning bandasi! Mana bu — (sen uchun) yaxshilik (xayr)›, — deb chaqiriladi. Bas, kim namoz ahlidan boʻlsa, namoz darvozasidan chaqiriladi; kim jihod ahlidan boʻlsa, jihod darvozasidan chaqiriladi; kim roʻza tutuvchilardan boʻlsa, Rayyon darvozasidan chaqiriladi; kim sadaqa (beruvchilar) ahlidan boʻlsa, sadaqa darvozasidan chaqiriladi», — dedilar. Abu Bakr: «Ota-onam senga fido boʻlsin, yo Rasululloh! Oʻsha darvozalardan chaqirilgan kishiga hech qiyinchilik yoki ehtiyoj (zarurat) yetmaydi. (Lekin) shunday biror kishi boʻladimi — u bu darvozalarning hammasidan chaqirilsa?» — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Ha, va men sen ulardan biri boʻlishingni umid qilaman», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Ким Аллоҳ йўлида (мол-мулкидан) икки (хил) нарсани жуфт (қилиб) садақа қилса, у жаннат дарвозаларидан: ‹Эй Аллоҳнинг бандаси! Мана бу — (сен учун) яхшилик (хайр)›, — деб чақирилади. Бас, ким намоз аҳлидан бўлса, намоз дарвозасидан чақирилади; ким жиҳод аҳлидан бўлса, жиҳод дарвозасидан чақирилади; ким рўза тутувчилардан бўлса, Райён дарвозасидан чақирилади; ким садақа (берувчилар) аҳлидан бўлса, садақа дарвозасидан чақирилади», — дедилар. Абу Бакр: «Ота-онам сенга фидо бўлсин, ё Расулуллоҳ! Ўша дарвозалардан чақирилган кишига ҳеч қийинчилик ёки эҳтиёж (зарурат) етмайди. (Лекин) шундай бирор киши бўладими — у бу дарвозаларнинг ҳаммасидан чақирилса?» — деди. Пайғамбар ﷺ: «Ҳа, ва мен сен улардан бири бўлишингни умид қиламан», — дедилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ أَبِي سُهَيْلٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا جَاءَ رَمَضَانُ فُتِحَتْ أَبْوَابُ الْجَنَّةِ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Ramazon kirganda, jannat darvozalari ochiladi», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Рамазон кирганда, жаннат дарвозалари очилади», — дедилар.

حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، قَالَ حَدَّثَنِي اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي ابْنُ أَبِي أَنَسٍ، مَوْلَى التَّيْمِيِّينَ أَنَّ أَبَاهُ، حَدَّثَهُ أَنَّهُ، سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا دَخَلَ شَهْرُ رَمَضَانَ فُتِّحَتْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ، وَغُلِّقَتْ أَبْوَابُ جَهَنَّمَ، وَسُلْسِلَتِ الشَّيَاطِينُ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Ramazon oyi boshlanganda, osmon (jannat) darvozalari ochiladi, doʻzax darvozalari yopiladi va shaytonlar zanjirband qilinadi», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Рамазон ойи бошланганда, осмон (жаннат) дарвозалари очилади, дўзах дарвозалари ёпилади ва шайтонлар занжирбанд қилинади», — дедилар.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ بُكَيْرٍ، قَالَ حَدَّثَنِي اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي سَالِمٌ، أَنَّ ابْنَ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ إِذَا رَأَيْتُمُوهُ فَصُومُوا، وَإِذَا رَأَيْتُمُوهُ فَأَفْطِرُوا، فَإِنْ غُمَّ عَلَيْكُمْ فَاقْدُرُوا لَهُ ‏"‏‏.‏ وَقَالَ غَيْرُهُ عَنِ اللَّيْثِ حَدَّثَنِي عُقَيْلٌ وَيُونُسُ لِهِلاَلِ رَمَضَانَ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men Allohning Rasuli ﷺ ning shunday deganini eshitdim: «Siz (Ramazon oyi) hilolini koʻrganda, roʻza tuta boshlanglar; (Shavvol oyi) hilolini koʻrganda, roʻzani toʻxtatinglar; agar osmon bulutli (boʻlib, uni koʻra olmasangiz), Ramazon oyini oʻttiz kun deb (hisoblanglar)», — dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг шундай деганини эшитдим: «Сиз (Рамазон ойи) ҳилолини кўрганда, рўза тута бошланглар; (Шаввол ойи) ҳилолини кўрганда, рўзани тўхтатинглар; агар осмон булутли (бўлиб, уни кўра олмасангиз), Рамазон ойини ўттиз кун деб (ҳисобланглар)», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ قَامَ لَيْلَةَ الْقَدْرِ إِيمَانًا وَاحْتِسَابًا غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ، وَمَنْ صَامَ رَمَضَانَ إِيمَانًا وَاحْتِسَابًا غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Kim Qadr kechasi — chin iymon va (savob) umidida — namoz (ibodat) qilsa, uning oldingi gunohlari kechiriladi; kim Ramazon oyida — chin iymon va (savob) umidida — roʻza tutsa, uning oldingi gunohlari kechiriladi», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Ким Қадр кечаси — чин иймон ва (савоб) умидида — намоз (ибодат) қилса, унинг олдинги гуноҳлари кечирилади; ким Рамазон ойида — чин иймон ва (савоб) умидида — рўза туца, унинг олдинги гуноҳлари кечирилади», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ، أَخْبَرَنَا ابْنُ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَجْوَدَ النَّاسِ بِالْخَيْرِ، وَكَانَ أَجْوَدُ مَا يَكُونُ فِي رَمَضَانَ، حِينَ يَلْقَاهُ جِبْرِيلُ، وَكَانَ جِبْرِيلُ ـ عَلَيْهِ السَّلاَمُ ـ يَلْقَاهُ كُلَّ لَيْلَةٍ فِي رَمَضَانَ حَتَّى يَنْسَلِخَ، يَعْرِضُ عَلَيْهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم الْقُرْآنَ، فَإِذَا لَقِيَهُ جِبْرِيلُ ـ عَلَيْهِ السَّلاَمُ ـ كَانَ أَجْوَدَ بِالْخَيْرِ مِنَ الرِّيحِ الْمُرْسَلَةِ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ odamlarning eng saxiysi edilar va u zot Ramazon oyida — Jibril u zot bilan uchratgan paytda — yanada saxiyroq boʻlar edilar. Jibril Ramazonning har kechasida u zot bilan uchrashar — to oy oxirigacha — va Paygʻambar ﷺ Jibrilga Qurʼonni qiroat qilar edilar. Jibril u zot bilan uchratganda, u zot — (yomgʻir va xayr keltiradigan) tez shamoldan ham — saxiyroq boʻlar edilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ одамларнинг энг сахийси эдилар ва у зот Рамазон ойида — Жибрил у зот билан учратган пайтда — янада сахийроқ бўлар эдилар. Жибрил Рамазоннинг ҳар кечасида у зот билан учрашар — то ой охиригача — ва Пайғамбар ﷺ Жибрилга Қуръонни қироат қилар эдилар. Жибрил у зот билан учратганда, у зот — (ёмғир ва хайр келтирадиган) тез шамолдан ҳам — сахийроқ бўлар эдилар.

حَدَّثَنَا آدَمُ بْنُ أَبِي إِيَاسٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ، حَدَّثَنَا سَعِيدٌ الْمَقْبُرِيُّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ لَمْ يَدَعْ قَوْلَ الزُّورِ وَالْعَمَلَ بِهِ فَلَيْسَ لِلَّهِ حَاجَةٌ فِي أَنْ يَدَعَ طَعَامَهُ وَشَرَابَهُ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Kim yolgʻon soʻzni va (unga) amal qilishni (yomon ishlarni) tark etmasa, Alloh uning taom va ichimligini tark etishiga muhtoj emas (yaʼni Alloh uning roʻzasini qabul qilmaydi)», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Ким ёлғон сўзни ва (унга) амал қилишни (ёмон ишларни) тарк этмаса, Аллоҳ унинг таом ва ичимлигини тарк этишига муҳтож эмас (яъни Аллоҳ унинг рўзасини қабул қилмайди)», — дедилар.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا هِشَامُ بْنُ يُوسُفَ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَطَاءٌ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ الزَّيَّاتِ، أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ قَالَ اللَّهُ كُلُّ عَمَلِ ابْنِ آدَمَ لَهُ إِلاَّ الصِّيَامَ، فَإِنَّهُ لِي، وَأَنَا أَجْزِي بِهِ‏.‏ وَالصِّيَامُ جُنَّةٌ، وَإِذَا كَانَ يَوْمُ صَوْمِ أَحَدِكُمْ، فَلاَ يَرْفُثْ وَلاَ يَصْخَبْ، فَإِنْ سَابَّهُ أَحَدٌ، أَوْ قَاتَلَهُ فَلْيَقُلْ إِنِّي امْرُؤٌ صَائِمٌ‏.‏ وَالَّذِي نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ لَخُلُوفُ فَمِ الصَّائِمِ أَطْيَبُ عِنْدَ اللَّهِ مِنْ رِيحِ الْمِسْكِ، لِلصَّائِمِ فَرْحَتَانِ يَفْرَحُهُمَا إِذَا أَفْطَرَ فَرِحَ، وَإِذَا لَقِيَ رَبَّهُ فَرِحَ بِصَوْمِهِ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Alloh aytdi: ‹Odam bolasining barcha amallari oʻziniki, magar roʻza — u Meniki(dir) va Men uning uchun (oʻzim) mukofot beraman›. Roʻza — qalqon (yoki himoya)dir — (u) oʻt (doʻzax)dan va gunoh qilishdan (saqlaydi). Sizlardan biri roʻza tutayotgan boʻlsa, zavjasi bilan (yaqinlik) qilmasin va janjallashmasin; agar kimdir u bilan jang qilsa yoki janjallashsa, u: ‹Men roʻzadorman›, — desin. Jonim qoʻlida boʻlgan Zotga qasamki, roʻzadorning ogʻzidan chiqayotgan noxush hid — Alloh nazarida — mushk hididan koʻra yaxshiroqdir. Roʻzador uchun ikki xursandchilik bor: biri — roʻzasini ochgan paytda, ikkinchisi — Robbi bilan uchratgan paytda; shunda u oʻz roʻzasi sababli xursand boʻladi», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Аллоҳ айтди: ‹Одам боласининг барча амаллари ўзиники, магар рўза — у Меники(дир) ва Мен унинг учун (ўзим) мукофот бераман›. Рўза — қалқон (ёки ҳимоя)дир — (у) ўт (дўзах)дан ва гуноҳ қилишдан (сақлайди). Сизлардан бири рўза тутаётган бўлса, завжаси билан (яқинлик) қилмасин ва жанжаллашмасин; агар кимдир у билан жанг қилса ёки жанжаллашса, у: ‹Мен рўзадорман›, — десин. Жоним қўлида бўлган Зотга қасамки, рўзадорнинг оғзидан чиқаётган нохуш ҳид — Аллоҳ назарида — мушк ҳидидан кўра яхшироқдир. Рўзадор учун икки хурсандчилик бор: бири — рўзасини очган пайтда, иккинчиси — Робби билан учратган пайтда; шунда у ўз рўзаси сабабли хурсанд бўлади», — дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدَانُ، عَنْ أَبِي حَمْزَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، قَالَ بَيْنَا أَنَا أَمْشِي، مَعَ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنه ـ فَقَالَ كُنَّا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ مَنِ اسْتَطَاعَ الْبَاءَةَ فَلْيَتَزَوَّجْ، فَإِنَّهُ أَغَضُّ لِلْبَصَرِ وَأَحْصَنُ لِلْفَرْجِ، وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ فَعَلَيْهِ بِالصَّوْمِ، فَإِنَّهُ لَهُ وِجَاءٌ ‏"‏‏.‏

Alqama (Abdullohdan) rivoyat qiladi: Men Abdulloh (ibn Masʼud) bilan yurib borayotganimda, u dedi: «Biz Paygʻambar ﷺ bilan birga edik va u zot: ‹Kim uylanishga qodir boʻlsa, uylansin — chunki u (koʻzni harom) qarashdan toʻsadi va avratni (jinsiy aʼzoni) zinodan saqlaydi; kim uylanishga qodir boʻlmasa, roʻza tutsin — chunki roʻza uning shahvatini sindiradi (kamaytiradi)›, — dedilar».Алқама (Абдуллоҳдан) ривоят қилади: Мен Абдуллоҳ (ибн Масъуд) билан юриб бораётганимда, у деди: «Биз Пайғамбар ﷺ билан бирга эдик ва у зот: ‹Ким уйланишга қодир бўлса, уйлансин — чунки у (кўзни ҳаром) қарашдан тўсади ва авратни (жинсий аъзони) зинодан сақлайди; ким уйланишга қодир бўлмаса, рўза туцин — чунки рўза унинг шаҳватини синдиради (камайтиради)›, — дедилар».

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ذَكَرَ رَمَضَانَ فَقَالَ ‏"‏ لاَ تَصُومُوا حَتَّى تَرَوُا الْهِلاَلَ، وَلاَ تُفْطِرُوا حَتَّى تَرَوْهُ، فَإِنْ غُمَّ عَلَيْكُمْ فَاقْدُرُوا لَهُ ‏"‏‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ Ramazonni zikr qilib: «(Ramazon) hilolini koʻrmaguncha roʻza tutmanglar va (Shavvol) hilolini koʻrmaguncha roʻzani tark etmanglar; lekin osmon bulutli boʻlsa (uni koʻra olmasangiz), taxminga koʻra amal qilinglar (yaʼni Shaʼbonni oʻttiz kun (qilib toʻldiring))», — dedilar.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ Рамазонни зикр қилиб: «(Рамазон) ҳилолини кўрмагунча рўза тутманглар ва (Шаввол) ҳилолини кўрмагунча рўзани тарк этманглар; лекин осмон булутли бўлса (уни кўра олмасангиз), тахминга кўра амал қилинглар (яъни Шаъбонни ўттиз кун (қилиб тўлдиринг))», — дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، حَدَّثَنَا مَالِكٌ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ دِينَارٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الشَّهْرُ تِسْعٌ وَعِشْرُونَ لَيْلَةً، فَلاَ تَصُومُوا حَتَّى تَرَوْهُ، فَإِنْ غُمَّ عَلَيْكُمْ فَأَكْمِلُوا الْعِدَّةَ ثَلاَثِينَ ‏"‏‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Oy (gohida) yigirma toʻqqiz kecha (yaʼni kun) boʻladi; oyni koʻrmaguncha roʻza tutmanglar; agar osmon bulutli boʻlsa, Shaʼbonni oʻttiz kun (qilib) toʻldiringlar», — dedilar.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Ой (гоҳида) йигирма тўққиз кеча (яъни кун) бўлади; ойни кўрмагунча рўза тутманглар; агар осмон булутли бўлса, Шаъбонни ўттиз кун (қилиб) тўлдиринглар», — дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ جَبَلَةَ بْنِ سُحَيْمٍ، قَالَ سَمِعْتُ ابْنَ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ يَقُولُ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الشَّهْرُ هَكَذَا وَهَكَذَا ‏"‏‏.‏ وَخَنَسَ الإِبْهَامَ فِي الثَّالِثَةِ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Oy mana shunday va mana shunday (boʻladi)», — dedilar (shu bilan birga u zot ikki qoʻlining barmoqlarini uch marta koʻrsatdi) va uchinchi safar bir bosh barmoqni (qaytarib) qoldirdilar (yaʼni oy 29 kun ham boʻlishi mumkin).Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Ой мана шундай ва мана шундай (бўлади)», — дедилар (шу билан бирга у зот икки қўлининг бармоқларини уч марта кўрсатди) ва учинчи сафар бир бош бармоқни (қайтариб) қолдирдилар (яъни ой 29 кун ҳам бўлиши мумкин).

حَدَّثَنَا آدَمُ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ زِيَادٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ يَقُولُ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَوْ قَالَ قَالَ أَبُو الْقَاسِمِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ صُومُوا لِرُؤْيَتِهِ، وَأَفْطِرُوا لِرُؤْيَتِهِ، فَإِنْ غُبِّيَ عَلَيْكُمْ فَأَكْمِلُوا عِدَّةَ شَعْبَانَ ثَلاَثِينَ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ (yoki Abulqosim): «(Ramazon) hilolini koʻrib roʻza tuta boshlanglar; (Shavvol) hilolini koʻrib roʻzani tark etinglar; agar osmon bulutli boʻlsa (uni koʻra olmasangiz), Shaʼbonni oʻttiz kun (qilib) toʻldiringlar», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ (ёки Абулқосим): «(Рамазон) ҳилолини кўриб рўза тута бошланглар; (Шаввол) ҳилолини кўриб рўзани тарк этинглар; агар осмон булутли бўлса (уни кўра олмасангиз), Шаъбонни ўттиз кун (қилиб) тўлдиринглар», — дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ صَيْفِيٍّ، عَنْ عِكْرِمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم آلَى مِنْ نِسَائِهِ شَهْرًا، فَلَمَّا مَضَى تِسْعَةٌ وَعِشْرُونَ يَوْمًا غَدَا أَوْ رَاحَ فَقِيلَ لَهُ إِنَّكَ حَلَفْتَ أَنْ لاَ تَدْخُلَ شَهْرًا‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّ الشَّهْرَ يَكُونُ تِسْعَةً وَعِشْرِينَ يَوْمًا ‏"‏‏.‏

Ummu Salama (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ bir oy davomida zavjalaridan uzoqlashishga (yaqinlashmaslikka) qasam (nazr) qilgan edilar va yigirma toʻqqiz kun tugagach, u zot — yo ertalab, yo peshindan keyin — zavjalari oldiga bordilar. Kimdir u zotga: «Siz bir oy zavjalaringiz oldiga bormaslikka qasam qilgan edingiz», — dedi. U zot: «Oy yigirma toʻqqiz kun (ham boʻladi)», — deb javob berdilar.Умму Салама (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ бир ой давомида завжаларидан узоқлашишга (яқинлашмасликка) қасам (назр) қилган эдилар ва йигирма тўққиз кун тугагач, у зот — ё эрталаб, ё пешиндан кейин — завжалари олдига бордилар. Кимдир у зотга: «Сиз бир ой завжаларингиз олдига бормасликка қасам қилган эдингиз», — деди. У зот: «Ой йигирма тўққиз кун (ҳам бўлади)», — деб жавоб бердилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ بِلاَلٍ، عَنْ حُمَيْدٍ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ آلَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ نِسَائِهِ، وَكَانَتِ انْفَكَّتْ رِجْلُهُ، فَأَقَامَ فِي مَشْرُبَةٍ تِسْعًا وَعِشْرِينَ لَيْلَةً، ثُمَّ نَزَلَ فَقَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ آلَيْتَ شَهْرًا‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّ الشَّهْرَ يَكُونُ تِسْعًا وَعِشْرِينَ ‏"‏‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ bir oy davomida zavjalaridan uzoqlashishga qasam qilgan edilar va u zotning oyogʻi (chiqib) ogʻrigan edi. Bas, u zot yigirma toʻqqiz kecha bir balandxonada (mashrubada) qoldilar, soʻng (pastga) tushdilar. Baʼzi odamlar: «Yo Rasululloh, siz bir oy uzoqlashishga qasam qilgan edingiz», — dedi. U zot: «Oy yigirma toʻqqiz kun (ham boʻladi)», — deb javob berdilar.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ бир ой давомида завжаларидан узоқлашишга қасам қилган эдилар ва у зотнинг оёғи (чиқиб) оғриган эди. Бас, у зот йигирма тўққиз кеча бир баландхонада (машрубада) қолдилар, сўнг (пастга) тушдилар. Баъзи одамлар: «Ё Расулуллоҳ, сиз бир ой узоқлашишга қасам қилган эдингиз», — деди. У зот: «Ой йигирма тўққиз кун (ҳам бўлади)», — деб жавоб бердилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا مُعْتَمِرٌ، قَالَ سَمِعْتُ إِسْحَاقَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي بَكْرَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏ وَحَدَّثَنِي مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا مُعْتَمِرٌ، عَنْ خَالِدٍ الْحَذَّاءِ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي بَكْرَةَ، عَنْ أَبِيهِ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ شَهْرَانِ لاَ يَنْقُصَانِ شَهْرَا عِيدٍ رَمَضَانُ وَذُو الْحَجَّةِ ‏"‏‏.‏

Abu Bakra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Ikki iyd oyi — yaʼni Ramazon va Zulhijja — (fazl jihatidan) kamaymaydi», — dedilar.Абу Бакра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Икки ийд ойи — яъни Рамазон ва Зулҳижжа — (фазл жиҳатидан) камаймайди», — дедилар.

حَدَّثَنَا آدَمُ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، حَدَّثَنَا الأَسْوَدُ بْنُ قَيْسٍ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عَمْرٍو، أَنَّهُ سَمِعَ ابْنَ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ إِنَّا أُمَّةٌ أُمِّيَّةٌ، لاَ نَكْتُبُ وَلاَ نَحْسُبُ الشَّهْرُ هَكَذَا وَهَكَذَا ‏"‏‏.‏ يَعْنِي مَرَّةً تِسْعَةً وَعِشْرِينَ، وَمَرَّةً ثَلاَثِينَ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Biz — ummiy (savodsiz) ummatmiz; na yozamiz, na hisob bilamiz. Oy mana shunday va mana shunday — yaʼni gohida yigirma toʻqqiz kun, gohida oʻttiz kun (boʻladi)», — dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Биз — уммий (саводсиз) умматмиз; на ёзамиз, на ҳисоб биламиз. Ой мана шундай ва мана шундай — яъни гоҳида йигирма тўққиз кун, гоҳида ўттиз кун (бўлади)», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يَتَقَدَّمَنَّ أَحَدُكُمْ رَمَضَانَ بِصَوْمِ يَوْمٍ أَوْ يَوْمَيْنِ، إِلاَّ أَنْ يَكُونَ رَجُلٌ كَانَ يَصُومُ صَوْمَهُ فَلْيَصُمْ ذَلِكَ الْيَوْمَ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Sizlardan hech biringiz Ramazon oyidan bir yoki ikki kun oldin roʻza tutmasin — magar (nafl) roʻza tutish odati boʻlgan kishi (mustasno); (agar uning roʻzasi oʻsha kunga toʻgʻri kelsa,) u oʻsha kuni roʻza tuta oladi», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Сизлардан ҳеч бирингиз Рамазон ойидан бир ёки икки кун олдин рўза тутмасин — магар (нафл) рўза тутиш одати бўлган киши (мустасно); (агар унинг рўзаси ўша кунга тўғри келса,) у ўша куни рўза тута олади», — дедилар.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ كَانَ أَصْحَابُ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم إِذَا كَانَ الرَّجُلُ صَائِمًا، فَحَضَرَ الإِفْطَارُ، فَنَامَ قَبْلَ أَنْ يُفْطِرَ لَمْ يَأْكُلْ لَيْلَتَهُ وَلاَ يَوْمَهُ، حَتَّى يُمْسِيَ، وَإِنَّ قَيْسَ بْنَ صِرْمَةَ الأَنْصَارِيَّ كَانَ صَائِمًا، فَلَمَّا حَضَرَ الإِفْطَارُ أَتَى امْرَأَتَهُ، فَقَالَ لَهَا أَعِنْدَكِ طَعَامٌ قَالَتْ لاَ وَلَكِنْ أَنْطَلِقُ، فَأَطْلُبُ لَكَ‏.‏ وَكَانَ يَوْمَهُ يَعْمَلُ، فَغَلَبَتْهُ عَيْنَاهُ، فَجَاءَتْهُ امْرَأَتُهُ، فَلَمَّا رَأَتْهُ قَالَتْ خَيْبَةً لَكَ‏.‏ فَلَمَّا انْتَصَفَ النَّهَارُ غُشِيَ عَلَيْهِ، فَذُكِرَ ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَنَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏[quran sura="2" aya_start="187" aya_end="187"]{‏أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَى نِسَائِكُمْ‏}‏ فَفَرِحُوا بِهَا فَرَحًا شَدِيدًا، وَنَزَلَتْ ‏[quran sura="2" aya_start="187" aya_end="187"]{‏وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الأَسْوَدِ‏}‏‏.‏

Baro ibn Ozib (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Muhammad ﷺ ning sahobalari orasida shunday odat bor edi: agar ulardan biri roʻzador boʻlib, (iftor uchun) taom keltirilsa-yu, lekin u yeyishdan oldin uxlab qolsa, u oʻsha kechasi va keyingi kun — to quyosh botguncha — yemas edi. Qays ibn Sirma al-Ansoriy roʻzador edi va iftor paytida zavjasi oldiga kelib, undan — yegani biror narsa bormi, deb — soʻradi. U: «Yoʻq, lekin men borib, senga (biror narsa) keltiraman», — dedi. U (Qays) kunduzi ogʻir ish qilar edi; shuning uchun uni uyqu yengdi va u uxlab qoldi. Zavjasi kelib uni koʻrganda: «Senga nadomat (afsus) boʻlsin!» — dedi. Keyingi kun peshin boʻlganda, u behush boʻlib qoldi va bu butun voqea Paygʻambar ﷺ ga (yetkazib) aytildi; shunda mana bu oyatlar nozil boʻldi: ‹Roʻza kechasi zavjalaringizga (yaqinlashish) sizlarga halol qilindi›. Bas, ular bundan juda xursand boʻldi. Soʻng Alloh yana: ‹Tongning oq ipi (yorugʻi) qora ipidan (qorongʻulikdan) sizlarga ajrab koʻringuncha yeb-ichinglar› (Baqara, 187) — (degan oyatni) nozil qildi.Баро ибн Озиб (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Муҳаммад ﷺ нинг саҳобалари орасида шундай одат бор эди: агар улардан бири рўзадор бўлиб, (ифтор учун) таом келтирилса-ю, лекин у ейишдан олдин ухлаб қолса, у ўша кечаси ва кейинги кун — то қуёш ботгунча — емас эди. Қайс ибн Сирма ал-Ансорий рўзадор эди ва ифтор пайтида завжаси олдига келиб, ундан — егани бирор нарса борми, деб — сўради. У: «Йўқ, лекин мен бориб, сенга (бирор нарса) келтираман», — деди. У (Қайс) кундузи оғир иш қилар эди; шунинг учун уни уйқу енгди ва у ухлаб қолди. Завжаси келиб уни кўрганда: «Сенга надомат (афсус) бўлсин!» — деди. Кейинги кун пешин бўлганда, у беҳуш бўлиб қолди ва бу бутун воқеа Пайғамбар ﷺ га (етказиб) айтилди; шунда мана бу оятлар нозил бўлди: ‹Рўза кечаси завжаларингизга (яқинлашиш) сизларга ҳалол қилинди›. Бас, улар бундан жуда хурсанд бўлди. Сўнг Аллоҳ яна: ‹Тонгнинг оқ ипи (ёруғи) қора ипидан (қоронғуликдан) сизларга ажраб кўрингунча еб-ичинглар› (Бақара, 187) — (деган оятни) нозил қилди.

حَدَّثَنَا حَجَّاجُ بْنُ مِنْهَالٍ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، قَالَ أَخْبَرَنِي حُصَيْنُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ لَمَّا نَزَلَتْ ‏[quran sura="2" aya_start="187" aya_end="187"]{‏حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الأَسْوَدِ‏}‏ عَمَدْتُ إِلَى عِقَالٍ أَسْوَدَ وَإِلَى عِقَالٍ أَبْيَضَ، فَجَعَلْتُهُمَا تَحْتَ وِسَادَتِي، فَجَعَلْتُ أَنْظُرُ فِي اللَّيْلِ، فَلاَ يَسْتَبِينُ لِي، فَغَدَوْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرْتُ لَهُ ذَلِكَ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّمَا ذَلِكَ سَوَادُ اللَّيْلِ وَبَيَاضُ النَّهَارِ ‏"‏‏.‏

Adiy ibn Hotim (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Yuqoridagi oyat: ‹...toki oq ip qora ipidan sizlarga ajrab koʻringuncha...› — nozil boʻlganda, men ikki (ip) — biri qora, biri oq — oldim va ularni yostigʻim ostiga qoʻydim hamda tun davomida ularga qarab chiqdim, lekin (ulardan) hech narsani aniqlay olmadim. Bas, keyingi ertalab men Allohning Rasuli ﷺ ga borib, butun voqeani aytib berdim. U zot menga: «Oʻsha oyat — tunning qorongʻuligi va tongning oqligi (yorugʻi)ni (anglatadi)», — deb tushuntirdilar.Адий ибн Ҳотим (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Юқоридаги оят: ‹...токи оқ ип қора ипидан сизларга ажраб кўрингунча...› — нозил бўлганда, мен икки (ип) — бири қора, бири оқ — олдим ва уларни ёстиғим остига қўйдим ҳамда тун давомида уларга қараб чиқдим, лекин (улардан) ҳеч нарсани аниқлай олмадим. Бас, кейинги эрталаб мен Аллоҳнинг Расули ﷺ га бориб, бутун воқеани айтиб бердим. У зот менга: «Ўша оят — туннинг қоронғулиги ва тонгнинг оқлиги (ёруғи)ни (англатади)», — деб тушунтирдилар.

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ، ح‏.‏ حَدَّثَنِي سَعِيدُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ، حَدَّثَنَا أَبُو غَسَّانَ، مُحَمَّدُ بْنُ مُطَرِّفٍ قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو حَازِمٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ، قَالَ أُنْزِلَتْ ‏[quran sura="2" aya_start="187" aya_end="187"]{‏وَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الأَسْوَدِ‏}‏ وَلَمْ يَنْزِلْ مِنَ الْفَجْرِ، فَكَانَ رِجَالٌ إِذَا أَرَادُوا الصَّوْمَ رَبَطَ أَحَدُهُمْ فِي رِجْلِهِ الْخَيْطَ الأَبْيَضَ وَالْخَيْطَ الأَسْوَدَ، وَلَمْ يَزَلْ يَأْكُلُ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُ رُؤْيَتُهُمَا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ بَعْدُ ‏[quran sura="2" aya_start="187" aya_end="187"]{‏مِنَ الْفَجْرِ‏}‏ فَعَلِمُوا أَنَّهُ إِنَّمَا يَعْنِي اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ‏.‏

Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: ‹...Toki oq ip qora ipidan sizlarga ajrab koʻringuncha yeb-ichinglar› — degan oyat nozil boʻlib, ‹tongning› (soʻzi hali) nozil boʻlmagan edi; bas, roʻza tutishni niyat qilgan baʼzi odamlar oyoqlariga qora va oq ip bogʻlab oldi va — to ikkalasini farqlab olguncha — yeyaverdi. Soʻng Alloh ‹tongning› (degan) soʻzni nozil qildi va — bu (oyat) tun bilan kunni (anglatishi) — ravshan boʻldi.Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: ‹...Токи оқ ип қора ипидан сизларга ажраб кўрингунча еб-ичинглар› — деган оят нозил бўлиб, ‹тонгнинг› (сўзи ҳали) нозил бўлмаган эди; бас, рўза тутишни ният қилган баъзи одамлар оёқларига қора ва оқ ип боғлаб олди ва — то иккаласини фарқлаб олгунча — еяверди. Сўнг Аллоҳ ‹тонгнинг› (деган) сўзни нозил қилди ва — бу (оят) тун билан кунни (англатиши) — равшан бўлди.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، عَنْ أَبِي أُسَامَةَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ‏.‏وَالْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّ بِلاَلاً، كَانَ يُؤَذِّنُ بِلَيْلٍ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ كُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يُؤَذِّنَ ابْنُ أُمِّ مَكْتُومٍ، فَإِنَّهُ لاَ يُؤَذِّنُ حَتَّى يَطْلُعَ الْفَجْرُ ‏"‏‏.‏ قَالَ الْقَاسِمُ وَلَمْ يَكُنْ بَيْنَ أَذَانِهِمَا إِلاَّ أَنْ يَرْقَى ذَا وَيَنْزِلَ ذَا‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Bilol kechasi azon aytar edi; bas, Allohning Rasuli ﷺ: «Ibn Ummu Maktum azon aytguncha yeb-ichaveringlar — chunki u — to tong otmasa — azon aytmaydi», — dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Билол кечаси азон айтар эди; бас, Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Ибн Умму Мактум азон айтгунча еб-ичаверинглар — чунки у — то тонг отмаса — азон айтмайди», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ كُنْتُ أَتَسَحَّرُ فِي أَهْلِي، ثُمَّ تَكُونُ سُرْعَتِي أَنْ أُدْرِكَ السُّجُودَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men oilam bilan saharlik qilar, soʻng Allohning Rasuli ﷺ bilan (bomdod) namoziga yetib olish uchun shoshilar edim.Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен оилам билан саҳарлик қилар, сўнг Аллоҳнинг Расули ﷺ билан (бомдод) намозига етиб олиш учун шошилар эдим.

حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، عَنْ أَنَسٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ تَسَحَّرْنَا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ قَامَ إِلَى الصَّلاَةِ‏.‏ قُلْتُ كَمْ كَانَ بَيْنَ الأَذَانِ وَالسَّحُورِ قَالَ قَدْرُ خَمْسِينَ آيَةً‏.‏

Anas (Zayd ibn Sobitdan) rivoyat qiladi: Zayd ibn Sobit dedi: «Biz Paygʻambar ﷺ bilan saharlik qildik. Soʻng u zot namozga turdilar». Men: «Saharlik bilan azon orasida qancha (vaqt) oraliq bor edi?» — deb soʻradim. U: «(Qurʼondan) ellik oyat oʻqiydigan (qadar vaqt) oraliq bor edi», — deb javob berdi.Анас (Зайд ибн Собитдан) ривоят қилади: Зайд ибн Собит деди: «Биз Пайғамбар ﷺ билан саҳарлик қилдик. Сўнг у зот намозга турдилар». Мен: «Саҳарлик билан азон орасида қанча (вақт) оралиқ бор эди?» — деб сўрадим. У: «(Қуръондан) эллик оят ўқийдиган (қадар вақт) оралиқ бор эди», — деб жавоб берди.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا جُوَيْرِيَةُ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَاصَلَ فَوَاصَلَ النَّاسُ فَشَقَّ عَلَيْهِمْ، فَنَهَاهُمْ‏.‏ قَالُوا إِنَّكَ تُوَاصِلُ‏.‏ قَالَ ‏"‏ لَسْتُ كَهَيْئَتِكُمْ، إِنِّي أَظَلُّ أُطْعَمُ وَأُسْقَى ‏"‏‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ (iftorsiz) kunlab uzluksiz roʻza tutdi (visol roʻzasi); odamlar ham shunday qildi, lekin bu ularga ogʻir keldi. Bas, Paygʻambar ﷺ ularni (bir kundan ortiq uzluksiz roʻza tutishdan) qaytardi. Ular: «Lekin siz uzluksiz roʻza tutyapsiz-ku (kechqurun ham, ertalab ham hech narsa yemaysiz)», — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Men sizlarga oʻxshamayman — chunki men (Alloh tomonidan) taom va ichimlik bilan taʼminlanaman», — deb javob berdilar.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ (ифторсиз) кунлаб узлуксиз рўза тутди (висол рўзаси); одамлар ҳам шундай қилди, лекин бу уларга оғир келди. Бас, Пайғамбар ﷺ уларни (бир кундан ортиқ узлуксиз рўза тутишдан) қайтарди. Улар: «Лекин сиз узлуксиз рўза тутяпсиз-ку (кечқурун ҳам, эрталаб ҳам ҳеч нарса емайсиз)», — деди. Пайғамбар ﷺ: «Мен сизларга ўхшамайман — чунки мен (Аллоҳ томонидан) таом ва ичимлик билан таъминланаман», — деб жавоб бердилар.

حَدَّثَنَا آدَمُ بْنُ أَبِي إِيَاسٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ صُهَيْبٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ تَسَحَّرُوا فَإِنَّ فِي السَّحُورِ بَرَكَةً ‏"‏‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Saharlik qilinglar — chunki unda barakat bor», — dedilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Саҳарлик қилинглар — чунки унда баракат бор», — дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي عُبَيْدٍ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ الأَكْوَعِ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم بَعَثَ رَجُلاً يُنَادِي فِي النَّاسِ، يَوْمَ عَاشُورَاءَ ‏"‏ أَنْ مَنْ أَكَلَ فَلْيُتِمَّ أَوْ فَلْيَصُمْ، وَمَنْ لَمْ يَأْكُلْ فَلاَ يَأْكُلْ ‏"‏‏.‏

Salama ibn Akvaʼ (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir marta Paygʻambar ﷺ bir kishini Ashuro (Muharramning oʻninchi) kuni: «Kim (allaqachon) yegan boʻlsa, boshqa yemasin, balki roʻza tutsin; kim hali yemagan boʻlsa, yemasin, balki roʻzasini (kun oxirigacha) toʻldirsin», — deb eʼlon qilishga buyurdi.Салама ибн Акваъ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир марта Пайғамбар ﷺ бир кишини Ашуро (Муҳаррамнинг ўнинчи) куни: «Ким (аллақачон) еган бўлса, бошқа емасин, балки рўза туцин; ким ҳали емаган бўлса, емасин, балки рўзасини (кун охиригача) тўлдирсин», — деб эълон қилишга буюрди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ سُمَىٍّ، مَوْلَى أَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامِ بْنِ الْمُغِيرَةِ أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا بَكْرِ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، قَالَ كُنْتُ أَنَا وَأَبِي، حِينَ دَخَلْنَا عَلَى عَائِشَةَ وَأُمِّ سَلَمَةَ ح‏.‏ حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو بَكْرِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ، أَنَّ أَبَاهُ عَبْدَ الرَّحْمَنِ، أَخْبَرَ مَرْوَانَ، أَنَّ عَائِشَةَ، وَأُمَّ سَلَمَةَ أَخْبَرَتَاهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يُدْرِكُهُ الْفَجْرُ وَهُوَ جُنُبٌ مِنْ أَهْلِهِ، ثُمَّ يَغْتَسِلُ وَيَصُومُ‏.‏ وَقَالَ مَرْوَانُ لِعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ أُقْسِمُ بِاللَّهِ لَتُقَرِّعَنَّ بِهَا أَبَا هُرَيْرَةَ‏.‏ وَمَرْوَانُ يَوْمَئِذٍ عَلَى الْمَدِينَةِ‏.‏ فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ فَكَرِهَ ذَلِكَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ، ثُمَّ قُدِّرَ لَنَا أَنْ نَجْتَمِعَ بِذِي الْحُلَيْفَةِ، وَكَانَتْ لأَبِي هُرَيْرَةَ هُنَالِكَ أَرْضٌ، فَقَالَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ لأَبِي هُرَيْرَةَ إِنِّي ذَاكِرٌ لَكَ أَمْرًا، وَلَوْلاَ مَرْوَانُ أَقْسَمَ عَلَىَّ فِيهِ لَمْ أَذْكُرْهُ لَكَ‏.‏ فَذَكَرَ قَوْلَ عَائِشَةَ وَأُمِّ سَلَمَةَ‏.‏ فَقَالَ كَذَلِكَ حَدَّثَنِي الْفَضْلُ بْنُ عَبَّاسٍ، وَهُنَّ أَعْلَمُ، وَقَالَ هَمَّامٌ وَابْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَأْمُرُ بِالْفِطْرِ‏.‏ وَالأَوَّلُ أَسْنَدُ‏.‏

Oisha va Ummu Salama (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ baʼzan — zavjalari bilan (yaqinlik) qilgandan keyin — tongda junub holda uygʻonar edilar. Soʻng u zot gusl qilar va roʻza tutar edilar.Оиша ва Умму Салама (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ баъзан — завжалари билан (яқинлик) қилгандан кейин — тонгда жунуб ҳолда уйғонар эдилар. Сўнг у зот гусл қилар ва рўза тутар эдилар.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، قَالَ عَنْ شُعْبَةَ، عَنِ الْحَكَمِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُقَبِّلُ وَيُبَاشِرُ، وَهُوَ صَائِمٌ، وَكَانَ أَمْلَكَكُمْ لإِرْبِهِ‏.‏ وَقَالَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ ‏{‏مَآرِبُ‏}‏ حَاجَةٌ‏.‏ قَالَ طَاوُسٌ ‏[quran sura="24" aya_start="31" aya_end="31"]{‏أُولِي الإِرْبَةِ‏}‏ الأَحْمَقُ لاَ حَاجَةَ لَهُ فِي النِّسَاءِ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ roʻzador holda (zavjalarini) oʻpar va quchoqlar edilar; u zot oʻz shahvatini sizlardan har biringizdan koʻra koʻproq nazorat qila olar edilar. Jobir: «(Zavjasiga) qarash bilan (maniy) chiqib ketgan kishi — roʻzasini (toʻldirib) tugatsin», — dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ рўзадор ҳолда (завжаларини) ўпар ва қучоқлар эдилар; у зот ўз шаҳватини сизлардан ҳар бирингиздан кўра кўпроқ назорат қила олар эдилар. Жобир: «(Завжасига) қараш билан (маний) чиқиб кетган киши — рўзасини (тўлдириб) тугацин», — деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ هِشَامٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبِي، عَنْ عَائِشَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ح وَحَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ إِنْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لَيُقَبِّلُ بَعْضَ أَزْوَاجِهِ وَهُوَ صَائِمٌ‏.‏ ثُمَّضَحِكَتْ‏.‏

Hishom (otasidan) rivoyat qiladi: Oisha: «Allohning Rasuli ﷺ roʻzador holda zavjalaridan baʼzilarini oʻpar edilar», — dedi va soʻng (u) jilmaydi.Ҳишом (отасидан) ривоят қилади: Оиша: «Аллоҳнинг Расули ﷺ рўзадор ҳолда завжаларидан баъзиларини ўпар эдилар», — деди ва сўнг (у) жилмайди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ هِشَامِ بْنِ أَبِي عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ زَيْنَبَ ابْنَةِ أُمِّ سَلَمَةَ، عَنْ أُمِّهَا ـ رضى الله عنهما ـ قَالَتْ بَيْنَمَا أَنَا مَعَ، رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي الْخَمِيلَةِ إِذْ حِضْتُ فَانْسَلَلْتُ، فَأَخَذْتُ ثِيَابَ حِيضَتِي فَقَالَ ‏"‏ مَا لَكِ أَنُفِسْتِ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ نَعَمْ‏.‏ فَدَخَلْتُ مَعَهُ فِي الْخَمِيلَةِ، وَكَانَتْ هِيَ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَغْتَسِلاَنِ مِنْ إِنَاءٍ وَاحِدٍ، وَكَانَ يُقَبِّلُهَا وَهُوَ صَائِمٌ‏.‏

Zaynab (Ummu Salamadan) rivoyat qiladi: Onam dedi: «Men Allohning Rasuli ﷺ bilan birga bir jun choyshab ostida (yotgan) ekanimda, hayz koʻrdim; bas, men sirgʻalib chiqdim va hayz (paytida kiyadigan) kiyimlarimni kiydim. U zot: ‹Senga nima boʻldi? Hayz koʻrdingmi?› — dedilar. Men ‹ha› (deb javob berdim) va soʻng oʻsha jun choyshab ostiga kirdim. Men va Allohning Rasuli ﷺ bir idish (suv)dan gusl qilar edik va u zot meni roʻzador holda oʻpar edilar».Зайнаб (Умму Саламадан) ривоят қилади: Онам деди: «Мен Аллоҳнинг Расули ﷺ билан бирга бир жун чойшаб остида (ётган) эканимда, ҳайз кўрдим; бас, мен сирғалиб чиқдим ва ҳайз (пайтида киядиган) кийимларимни кийдим. У зот: ‹Сенга нима бўлди? Ҳайз кўрдингми?› — дедилар. Мен ‹ҳа› (деб жавоб бердим) ва сўнг ўша жун чойшаб остига кирдим. Мен ва Аллоҳнинг Расули ﷺ бир идиш (сув)дан гусл қилар эдик ва у зот мени рўзадор ҳолда ўпар эдилар».

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، حَدَّثَنَا يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، وَأَبِي، بَكْرٍ قَالَتْ عَائِشَةُ ـ رضى الله عنها ـ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يُدْرِكُهُ الْفَجْرُ ‏{‏جُنُبًا‏}‏ فِي رَمَضَانَ، مِنْ غَيْرِ حُلُمٍ فَيَغْتَسِلُ وَيَصُومُ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: (Baʼzan) Ramazonda Paygʻambar ﷺ tongda — ehtilomdan emas (balki zavjalari bilan yaqinlik sababli) — junub holda gusl qilar va roʻzasini davom ettirar edilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: (Баъзан) Рамазонда Пайғамбар ﷺ тонгда — эҳтиломдан эмас (балки завжалари билан яқинлик сабабли) — жунуб ҳолда гусл қилар ва рўзасини давом эттирар эдилар.

حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، قَالَ حَدَّثَنِي مَالِكٌ، عَنْ سُمَىٍّ، مَوْلَى أَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامِ بْنِ الْمُغِيرَةِ أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا بَكْرِ بْنَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، كُنْتُ أَنَا وَأَبِي،، فَذَهَبْتُ مَعَهُ، حَتَّى دَخَلْنَا عَلَى عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ أَشْهَدُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِنْ كَانَ لَيُصْبِحُ جُنُبًا مِنْ جِمَاعٍ غَيْرِ احْتِلاَمٍ، ثُمَّ يَصُومُهُ‏.‏ ثُمَّ دَخَلْنَا عَلَى أُمِّ سَلَمَةَ، فَقَالَتْ مِثْلَ ذَلِكَ.

Abu Bakr ibn Abdurrahmon (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Men va otam Oishaning oldiga bordik va u: «Men guvohlik beramanki, Allohning Rasuli ﷺ baʼzan tongda — ehtilomdan emas, balki jinsiy yaqinlik sababli — junub holda uygʻonar va oʻsha kuni roʻza tutar edilar», — dedi. Soʻng u (otam) Ummu Salamaning oldiga bordi va u ham shunga oʻxshash (narsani) rivoyat qildi.Абу Бакр ибн Абдурраҳмон (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Мен ва отам Оишанинг олдига бордик ва у: «Мен гувоҳлик бераманки, Аллоҳнинг Расули ﷺ баъзан тонгда — эҳтиломдан эмас, балки жинсий яқинлик сабабли — жунуб ҳолда уйғонар ва ўша куни рўза тутар эдилар», — деди. Сўнг у (отам) Умму Саламанинг олдига борди ва у ҳам шунга ўхшаш (нарсани) ривоят қилди.

حَدَّثَنَا عَبْدَانُ، أَخْبَرَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، حَدَّثَنَا ابْنُ سِيرِينَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا نَسِيَ فَأَكَلَ وَشَرِبَ فَلْيُتِمَّ صَوْمَهُ، فَإِنَّمَا أَطْعَمَهُ اللَّهُ وَسَقَاهُ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Agar kimdir unutib yeb yoki ichib qoʻysa, u roʻzasini (toʻldirib) tugatsin — chunki uni Alloh yedirdi va ichirdi», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Агар кимдир унутиб еб ёки ичиб қўйса, у рўзасини (тўлдириб) тугацин — чунки уни Аллоҳ едирди ва ичирди», — дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدَانُ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، قَالَ حَدَّثَنِي الزُّهْرِيُّ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ حُمْرَانَ، رَأَيْتُ عُثْمَانَ ـ رضى الله عنه ـ تَوَضَّأَ، فَأَفْرَغَ عَلَى يَدَيْهِ ثَلاَثًا، ثُمَّ تَمَضْمَضَ وَاسْتَنْثَرَ، ثُمَّ غَسَلَ وَجْهَهُ ثَلاَثًا، ثُمَّ غَسَلَ يَدَهُ الْيُمْنَى إِلَى الْمَرْفِقِ ثَلاَثًا، ثُمَّ غَسَلَ يَدَهُ الْيُسْرَى إِلَى الْمَرْفِقِ ثَلاَثًا، ثُمَّ مَسَحَ بِرَأْسِهِ، ثُمَّ غَسَلَ رِجْلَهُ الْيُمْنَى ثَلاَثًا، ثُمَّ الْيُسْرَى ثَلاَثًا، ثُمَّ قَالَ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تَوَضَّأَ نَحْوَ وُضُوئِي هَذَا، ثُمَّ قَالَ ‏"‏ مَنْ تَوَضَّأَ وُضُوئِي هَذَا، ثُمَّ يُصَلِّي رَكْعَتَيْنِ، لاَ يُحَدِّثُ نَفْسَهُ فِيهِمَا بِشَىْءٍ، إِلاَّ غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ ‏"‏‏.‏

Humron (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Men Usmonning tahorat qilayotganini koʻrdim: u qoʻllarini uch marta yuvdi, ogʻzini chaydi va burnini (suv olib, soʻng puflab) yuvdi, yuzini uch marta yuvdi, soʻng oʻng qoʻlini — tirsagigacha — uch marta, soʻng chap qoʻlini — tirsagigacha — uch marta yuvdi, soʻng boshini (suv bilan) mash qildi, oʻng oyogʻini uch marta, soʻng chap oyogʻini uch marta yuvdi va: «Men Allohning Rasuli ﷺ ning — mening mana shu tahoratimga oʻxshash — tahorat qilganlarini koʻrdim; soʻng u zot: ‹Kim mening mana shu tahoratimdek tahorat qilsa, soʻng — unda dunyo (ishlari) haqida oʻylamagan holda — ikki rakat (namoz) oʻqisa, uning oldingi gunohlari kechiriladi›, — dedilar», — dedi.Ҳумрон (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Мен Усмоннинг таҳорат қилаётганини кўрдим: у қўлларини уч марта ювди, оғзини чайди ва бурнини (сув олиб, сўнг пуфлаб) ювди, юзини уч марта ювди, сўнг ўнг қўлини — тирсагигача — уч марта, сўнг чап қўлини — тирсагигача — уч марта ювди, сўнг бошини (сув билан) маш қилди, ўнг оёғини уч марта, сўнг чап оёғини уч марта ювди ва: «Мен Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг — менинг мана шу таҳоратимга ўхшаш — таҳорат қилганларини кўрдим; сўнг у зот: ‹Ким менинг мана шу таҳоратимдек таҳорат қилса, сўнг — унда дунё (ишлари) ҳақида ўйламаган ҳолда — икки ракат (намоз) ўқиса, унинг олдинги гуноҳлари кечирилади›, — дедилар», — деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُنِيرٍ، سَمِعَ يَزِيدَ بْنَ هَارُونَ، حَدَّثَنَا يَحْيَى ـ هُوَ ابْنُ سَعِيدٍ ـ أَنَّ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ الْقَاسِمِ، أَخْبَرَهُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرِ بْنِ الزُّبَيْرِ بْنِ الْعَوَّامِ بْنِ خُوَيْلِدٍ، عَنْ عَبَّادِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ، أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، سَمِعَ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ تَقُولُ إِنَّ رَجُلاً أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ إِنَّهُ احْتَرَقَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ مَالَكَ ‏"‏‏.‏ قَالَ أَصَبْتُ أَهْلِي فِي رَمَضَانَ‏.‏ فَأُتِيَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِمِكْتَلٍ، يُدْعَى الْعَرَقَ فَقَالَ ‏"‏ أَيْنَ الْمُحْتَرِقُ ‏"‏‏.‏ قَالَ أَنَا‏.‏ قَالَ ‏"‏ تَصَدَّقْ بِهَذَا ‏"‏‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi Paygʻambar ﷺ ning oldiga kelib, oʻzining (gunohga) ‹kuyib (halok boʻlib) ketganini› aytdi. Paygʻambar ﷺ undan — nima gap, deb — soʻradilar. U: «Men Ramazonda (roʻzador holda) zavjam bilan jinsiy yaqinlik qildim», — dedi. Soʻng Paygʻambar ﷺ ga xurmoga toʻla bir savat keltirildi va u zot: «‹Kuygan (halok boʻlgan)› kishi qayerda?» — dedilar. U: «Men shu yerda(man)», — dedi. Paygʻambar ﷺ unga — oʻsha savatni (kafforat sifatida) sadaqa qilishni — aytdilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Бир киши Пайғамбар ﷺ нинг олдига келиб, ўзининг (гуноҳга) ‹куйиб (ҳалок бўлиб) кетганини› айтди. Пайғамбар ﷺ ундан — нима гап, деб — сўрадилар. У: «Мен Рамазонда (рўзадор ҳолда) завжам билан жинсий яқинлик қилдим», — деди. Сўнг Пайғамбар ﷺ га хурмога тўла бир сават келтирилди ва у зот: «‹Куйган (ҳалок бўлган)› киши қаерда?» — дедилар. У: «Мен шу ерда(ман)», — деди. Пайғамбар ﷺ унга — ўша саватни (каффорат сифатида) садақа қилишни — айтдилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي حُمَيْدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ بَيْنَمَا نَحْنُ جُلُوسٌ عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِذْ جَاءَهُ رَجُلٌ، فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ هَلَكْتُ‏.‏ قَالَ ‏"‏ مَا لَكَ ‏"‏‏.‏ قَالَ وَقَعْتُ عَلَى امْرَأَتِي وَأَنَا صَائِمٌ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَلْ تَجِدُ رَقَبَةً تُعْتِقُهَا ‏"‏‏.‏ قَالَ لاَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَهَلْ تَسْتَطِيعُ أَنْ تَصُومَ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ ‏"‏‏.‏ قَالَ لاَ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ فَهَلْ تَجِدُ إِطْعَامَ سِتِّينَ مِسْكِينًا ‏"‏‏.‏ قَالَ لاَ‏.‏ قَالَ فَمَكَثَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم، فَبَيْنَا نَحْنُ عَلَى ذَلِكَ أُتِيَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِعَرَقٍ فِيهَا تَمْرٌ ـ وَالْعَرَقُ الْمِكْتَلُ ـ قَالَ ‏"‏ أَيْنَ السَّائِلُ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ أَنَا‏.‏ قَالَ ‏"‏ خُذْهَا فَتَصَدَّقْ بِهِ ‏"‏‏.‏ فَقَالَ الرَّجُلُ أَعَلَى أَفْقَرَ مِنِّي يَا رَسُولَ اللَّهِ فَوَاللَّهِ مَا بَيْنَ لاَبَتَيْهَا ـ يُرِيدُ الْحَرَّتَيْنِ ـ أَهْلُ بَيْتٍ أَفْقَرُ مِنْ أَهْلِ بَيْتِي، فَضَحِكَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم حَتَّى بَدَتْ أَنْيَابُهُ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ أَطْعِمْهُ أَهْلَكَ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Paygʻambar ﷺ bilan oʻtirgan paytimizda, bir kishi kelib: «Yo Rasululloh, men halok boʻldim», — dedi. Allohning Rasuli ﷺ undan — nima gap, deb — soʻradilar. U: «Men roʻzador holda zavjam bilan jinsiy yaqinlik qildim», — dedi. Allohning Rasuli ﷺ undan: «Bir qul ozod qilishga qodirmisan?» — deb soʻradilar. U ‹yoʻq› (deb javob berdi). Allohning Rasuli ﷺ undan: «Ikki oy ketma-ket roʻza tuta olasanmi?» — deb soʻradilar. U ‹yoʻq› (deb javob berdi). Paygʻambar ﷺ undan: «Oltmish kambagʻalni taomlantirishga qodirmisan?» — deb soʻradilar. U ‹yoʻq› (deb javob berdi). Paygʻambar ﷺ jim turdilar va biz shu holda (turgan paytimizda), Paygʻambar ﷺ ga xurmoga toʻla katta bir savat keltirildi. U zot: «Soʻrovchi qayerda?» — dedilar. U: «Men (shu yerda)», — dedi. Paygʻambar ﷺ (unga): «Mana buni olib, sadaqa qil», — dedilar. U kishi: «Oʻzimdan kambagʻalroq kishigami? Allohga qasamki, (Madina)ning ikki togʻi orasida mendan kambagʻalroq biror oila yoʻq», — dedi. Paygʻambar ﷺ — oziq (kurak) tishlari koʻringuncha — kuldilar, soʻng: «Uni oʻz oilang bilan yeb qoʻy», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Пайғамбар ﷺ билан ўтирган пайтимизда, бир киши келиб: «Ё Расулуллоҳ, мен ҳалок бўлдим», — деди. Аллоҳнинг Расули ﷺ ундан — нима гап, деб — сўрадилар. У: «Мен рўзадор ҳолда завжам билан жинсий яқинлик қилдим», — деди. Аллоҳнинг Расули ﷺ ундан: «Бир қул озод қилишга қодирмисан?» — деб сўрадилар. У ‹йўқ› (деб жавоб берди). Аллоҳнинг Расули ﷺ ундан: «Икки ой кетма-кет рўза тута оласанми?» — деб сўрадилар. У ‹йўқ› (деб жавоб берди). Пайғамбар ﷺ ундан: «Олтмиш камбағални таомлантиришга қодирмисан?» — деб сўрадилар. У ‹йўқ› (деб жавоб берди). Пайғамбар ﷺ жим турдилар ва биз шу ҳолда (турган пайтимизда), Пайғамбар ﷺ га хурмога тўла катта бир сават келтирилди. У зот: «Сўровчи қаерда?» — дедилар. У: «Мен (шу ерда)», — деди. Пайғамбар ﷺ (унга): «Мана буни олиб, садақа қил», — дедилар. У киши: «Ўзимдан камбағалроқ кишигами? Аллоҳга қасамки, (Мадина)нинг икки тоғи орасида мендан камбағалроқ бирор оила йўқ», — деди. Пайғамбар ﷺ — озиқ (курак) тишлари кўрингунча — кулдилар, сўнг: «Уни ўз оиланг билан еб қўй», — дедилар.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ إِنَّ الأَخِرَ وَقَعَ عَلَى امْرَأَتِهِ فِي رَمَضَانَ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ أَتَجِدُ مَا تُحَرِّرُ رَقَبَةً ‏"‏‏.‏ قَالَ لاَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَتَسْتَطِيعُ أَنْ تَصُومَ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ ‏"‏‏.‏ قَالَ لاَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَفَتَجِدُ مَا تُطْعِمُ بِهِ سِتِّينَ مِسْكِينًا ‏"‏‏.‏ قَالَ لاَ‏.‏ قَالَ فَأُتِيَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِعَرَقٍ فِيهِ تَمْرٌ ـ وَهُوَ الزَّبِيلُ ـ قَالَ ‏"‏ أَطْعِمْ هَذَا عَنْكَ ‏"‏‏.‏ قَالَ عَلَى أَحْوَجَ مِنَّا مَا بَيْنَ لاَبَتَيْهَا أَهْلُ بَيْتٍ أَحْوَجُ مِنَّا‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَأَطْعِمْهُ أَهْلَكَ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi Paygʻambar ﷺ ning oldiga kelib: «Men Ramazonda (roʻzador holda) zavjam bilan jinsiy yaqinlik qildim», — dedi. Paygʻambar ﷺ undan: «Bir qul ozod qilishga qodirmisan?» — deb soʻradilar. U ‹yoʻq› (deb javob berdi). Paygʻambar ﷺ undan: «Ikki oy ketma-ket roʻza tuta olasanmi?» — deb soʻradilar. U ‹yoʻq› (deb javob berdi). U zot undan: «Oltmish kambagʻalni taomlantirishga qodirmisan?» — deb soʻradilar. U ‹yoʻq› (deb javob berdi). (Abu Hurayra qoʻshdi:) Soʻng Paygʻambar ﷺ ga xurmoga toʻla bir savat keltirildi va u zot (oʻsha kishiga): «Buni — kafforat sifatida — (kambagʻallarga) yedir», — dedilar. U: «(Buni) oʻzimizdan kambagʻalroq kishilargami? (Madina)ning togʻlari orasida bizning uyimizdan kambagʻalroq uy yoʻq», — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Unday boʻlsa, uni oʻz oilang bilan yeb qoʻy», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир киши Пайғамбар ﷺ нинг олдига келиб: «Мен Рамазонда (рўзадор ҳолда) завжам билан жинсий яқинлик қилдим», — деди. Пайғамбар ﷺ ундан: «Бир қул озод қилишга қодирмисан?» — деб сўрадилар. У ‹йўқ› (деб жавоб берди). Пайғамбар ﷺ ундан: «Икки ой кетма-кет рўза тута оласанми?» — деб сўрадилар. У ‹йўқ› (деб жавоб берди). У зот ундан: «Олтмиш камбағални таомлантиришга қодирмисан?» — деб сўрадилар. У ‹йўқ› (деб жавоб берди). (Абу Ҳурайра қўшди:) Сўнг Пайғамбар ﷺ га хурмога тўла бир сават келтирилди ва у зот (ўша кишига): «Буни — каффорат сифатида — (камбағалларга) едир», — дедилар. У: «(Буни) ўзимиздан камбағалроқ кишиларгами? (Мадина)нинг тоғлари орасида бизнинг уйимиздан камбағалроқ уй йўқ», — деди. Пайғамбар ﷺ: «Ундай бўлса, уни ўз оиланг билан еб қўй», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُعَلَّى بْنُ أَسَدٍ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم احْتَجَمَ، وَهْوَ مُحْرِمٌ وَاحْتَجَمَ وَهْوَ صَائِمٌ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ — ehromda ekanlarida — hijoma (qon) oldirdilar, roʻzador ekanlarida ham (hijoma qildirdilar).Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ — эҳромда эканларида — ҳижома (қон) олдирдилар, рўзадор эканларида ҳам (ҳижома қилдирдилар).

حَدَّثَنَا أَبُو مَعْمَرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ احْتَجَمَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ صَائِمٌ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ — roʻzador ekanlarida — hijoma (qon) oldirdilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ — рўзадор эканларида — ҳижома (қон) олдирдилар.

حَدَّثَنَا آدَمُ بْنُ أَبِي إِيَاسٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، قَالَ سَمِعْتُ ثَابِتًا الْبُنَانِيَّ، يَسْأَلُ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ ـ رضى الله عنه ـ أَكُنْتُمْ تَكْرَهُونَ الْحِجَامَةَ لِلصَّائِمِ قَالَ لاَ‏.‏ إِلاَّ مِنْ أَجْلِ الضَّعْفِ‏.‏ وَزَادَ شَبَابَةُ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Sobit al-Bunoniy (Anasdan) rivoyat qiladi: Anas ibn Molikdan — ular roʻzador kishi uchun hijomani noxush koʻrar midi, deb — soʻraldi. U ‹yoʻq› (deb javob berdi) va: «Faqat u (hijoma) zaiflik (holsizlik) keltirsa (uni noxush koʻrar edik)», — dedi.Собит ал-Буноний (Анасдан) ривоят қилади: Анас ибн Моликдан — улар рўзадор киши учун ҳижомани нохуш кўрар миди, деб — сўралди. У ‹йўқ› (деб жавоб берди) ва: «Фақат у (ҳижома) заифлик (ҳолсизлик) келтирса (уни нохуш кўрар эдик)», — деди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ الشَّيْبَانِيِّ، سَمِعَ ابْنَ أَبِي أَوْفَى ـ رضى الله عنه ـ قَالَ كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي سَفَرٍ فَقَالَ لِرَجُلٍ ‏"‏ انْزِلْ فَاجْدَحْ لِي ‏"‏‏.‏ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ الشَّمْسُ‏.‏ قَالَ ‏"‏ انْزِلْ فَاجْدَحْ لِي ‏"‏‏.‏ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ الشَّمْسُ‏.‏ قَالَ ‏"‏ انْزِلْ فَاجْدَحْ لِي ‏"‏‏.‏ فَنَزَلَ، فَجَدَحَ لَهُ، فَشَرِبَ، ثُمَّ رَمَى بِيَدِهِ هَا هُنَا، ثُمَّ قَالَ ‏"‏ إِذَا رَأَيْتُمُ اللَّيْلَ أَقْبَلَ مِنْ هَا هُنَا فَقَدْ أَفْطَرَ الصَّائِمُ ‏"‏‏.‏ تَابَعَهُ جَرِيرٌ وَأَبُو بَكْرِ بْنُ عَيَّاشٍ عَنِ الشَّيْبَانِيِّ عَنِ ابْنِ أَبِي أَوْفَى قَالَ كُنْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي سَفَرٍ‏.‏

Ibn Abu Avfo (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz safarda Allohning Rasuli ﷺ bilan birga edik. U zot bir kishiga: «(Ulovdan) tush va menga saviq (arpa uni)ni suvga qorishtirib ber», — dedilar. U kishi: «(Quyosh hali botmadi,) yo Rasululloh», — dedi. Paygʻambar ﷺ unga yana: «(Ulovdan) tush va menga saviqni suvga qorishtirib ber», — dedilar. U kishi yana: «Yo Rasululloh, quyosh (hali bor)!» — dedi. Paygʻambar ﷺ unga (uchinchi marta): «(Ulovdan) tush va menga saviqni suvga qorishtirib ber», — dedilar. U kishi (ulovdan) tushdi va unga saviqni suvga qorishtirib berdi. Paygʻambar ﷺ uni ichdilar, soʻng qoʻllari bilan (sharq tomonga) ishora qilib: «Tun mana shu tomondan kelayotganini koʻrganingizda, roʻzador (kishi) roʻzasini ochsin», — dedilar.Ибн Абу Авфо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз сафарда Аллоҳнинг Расули ﷺ билан бирга эдик. У зот бир кишига: «(Уловдан) туш ва менга савиқ (арпа уни)ни сувга қориштириб бер», — дедилар. У киши: «(Қуёш ҳали ботмади,) ё Расулуллоҳ», — деди. Пайғамбар ﷺ унга яна: «(Уловдан) туш ва менга савиқни сувга қориштириб бер», — дедилар. У киши яна: «Ё Расулуллоҳ, қуёш (ҳали бор)!» — деди. Пайғамбар ﷺ унга (учинчи марта): «(Уловдан) туш ва менга савиқни сувга қориштириб бер», — дедилар. У киши (уловдан) тушди ва унга савиқни сувга қориштириб берди. Пайғамбар ﷺ уни ичдилар, сўнг қўллари билан (шарқ томонга) ишора қилиб: «Тун мана шу томондан келаётганини кўрганингизда, рўзадор (киши) рўзасини очсин», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ هِشَامٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ حَمْزَةَ بْنَ عَمْرٍو الأَسْلَمِيَّ، قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي أَسْرُدُ الصَّوْمَ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Hamza ibn Amr al-Aslamiy: «Yo Rasululloh, men (koʻp) uzluksiz roʻza tutaman», — dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Ҳамза ибн Амр ал-Асламий: «Ё Расулуллоҳ, мен (кўп) узлуксиз рўза тутаман», — деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّ حَمْزَةَ بْنَ عَمْرٍو الأَسْلَمِيَّ قَالَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَأَصُومُ فِي السَّفَرِ وَكَانَ كَثِيرَ الصِّيَامِ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ إِنْ شِئْتَ فَصُمْ، وَإِنْ شِئْتَ فَأَفْطِرْ ‏"‏‏.‏

Paygʻambar ﷺ ning zavjasi Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Hamza ibn Amr al-Aslamiy Paygʻambar ﷺ dan: «Safarda roʻza tutaymi?» — deb soʻradi. Paygʻambar ﷺ: «Xohlasang, roʻza tut; xohlamasang, tutma», — deb javob berdilar.Пайғамбар ﷺ нинг завжаси Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Ҳамза ибн Амр ал-Асламий Пайғамбар ﷺ дан: «Сафарда рўза тутайми?» — деб сўради. Пайғамбар ﷺ: «Хоҳласанг, рўза тут; хоҳламасанг, тутма», — деб жавоб бердилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَرَجَ إِلَى مَكَّةَ فِي رَمَضَانَ فَصَامَ حَتَّى بَلَغَ الْكَدِيدَ أَفْطَرَ، فَأَفْطَرَ النَّاسُ‏.‏ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ وَالْكَدِيدُ مَاءٌ بَيْنَ عُسْفَانَ وَقُدَيْدٍ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ Ramazonda Makkaga (qaray) yoʻlga chiqdi va roʻza tutdi; u zot Kadiydga yetganda, roʻzasini ochdi va odamlar (ham) roʻzasini ochdi. (Abu Abdulloh dedi: «Kadiyd — Usfon bilan Qudayd orasidagi suvli (joy)».)Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ Рамазонда Маккага (қарай) йўлга чиқди ва рўза тутди; у зот Кадийдга етганда, рўзасини очди ва одамлар (ҳам) рўзасини очди. (Абу Абдуллоҳ деди: «Кадийд — Усфон билан Қудайд орасидаги сувли (жой)».)

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ حَمْزَةَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ يَزِيدَ بْنِ جَابِرٍ، أَنَّ إِسْمَاعِيلَ بْنَ عُبَيْدِ اللَّهِ، حَدَّثَهُ عَنْ أُمِّ الدَّرْدَاءِ، عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ خَرَجْنَا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي بَعْضِ أَسْفَارِهِ فِي يَوْمٍ حَارٍّ حَتَّى يَضَعَ الرَّجُلُ يَدَهُ عَلَى رَأْسِهِ مِنْ شِدَّةِ الْحَرِّ، وَمَا فِينَا صَائِمٌ إِلاَّ مَا كَانَ مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَابْنِ رَوَاحَةَ‏.‏

Abu Dardo (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Allohning Rasuli ﷺ bilan u zotning safarlaridan birida — juda issiq kunda — yoʻlga chiqdik; issiqlik shu qadar kuchli ediki, har birimiz issiqning shiddatidan qoʻlini boshiga qoʻyar edi. Bizdan — Paygʻambar ﷺ va Ibn Ravohadan boshqa — hech kim roʻzador emas edi.Абу Дардо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Аллоҳнинг Расули ﷺ билан у зотнинг сафарларидан бирида — жуда иссиқ кунда — йўлга чиқдик; иссиқлик шу қадар кучли эдики, ҳар биримиз иссиқнинг шиддатидан қўлини бошига қўяр эди. Биздан — Пайғамбар ﷺ ва Ибн Равоҳадан бошқа — ҳеч ким рўзадор эмас эди.

حَدَّثَنَا آدَمُ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الأَنْصَارِيُّ، قَالَ سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ عَمْرِو بْنِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِيٍّ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ ـ رضى الله عنهم ـ قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي سَفَرٍ، فَرَأَى زِحَامًا، وَرَجُلاً قَدْ ظُلِّلَ عَلَيْهِ، فَقَالَ ‏"‏ مَا هَذَا ‏"‏‏.‏ فَقَالُوا صَائِمٌ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ لَيْسَ مِنَ الْبِرِّ الصَّوْمُ فِي السَّفَرِ ‏"‏‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ safarda edilar va bir olomon (toʻda)ni hamda soya qilinib turgan bir kishini koʻrdilar. U zot: «Bu nima (gap)?» — deb soʻradilar. Ular: «U (kishi) roʻzador», — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Safarda roʻza tutish — yaxshilik (taqvo) emas», — dedilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ сафарда эдилар ва бир оломон (тўда)ни ҳамда соя қилиниб турган бир кишини кўрдилар. У зот: «Бу нима (гап)?» — деб сўрадилар. Улар: «У (киши) рўзадор», — деди. Пайғамбар ﷺ: «Сафарда рўза тутиш — яхшилик (тақво) эмас», — дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ حُمَيْدٍ الطَّوِيلِ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، قَالَ كُنَّا نُسَافِرُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَلَمْ يَعِبِ الصَّائِمُ عَلَى الْمُفْطِرِ، وَلاَ الْمُفْطِرُ عَلَى الصَّائِمِ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Paygʻambar ﷺ bilan safar qilar edik va roʻzador (kishilar) roʻza tutmaganlarni ayblamas, roʻza tutmaganlar esa roʻzadorlarni ayblamas edi.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Пайғамбар ﷺ билан сафар қилар эдик ва рўзадор (кишилар) рўза тутмаганларни айбламас, рўза тутмаганлар эса рўзадорларни айбламас эди.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنَ الْمَدِينَةِ إِلَى مَكَّةَ، فَصَامَ حَتَّى بَلَغَ عُسْفَانَ، ثُمَّ دَعَا بِمَاءٍ فَرَفَعَهُ إِلَى يَدَيْهِ لِيُرِيَهُ النَّاسَ فَأَفْطَرَ، حَتَّى قَدِمَ مَكَّةَ، وَذَلِكَ فِي رَمَضَانَ فَكَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ يَقُولُ قَدْ صَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَفْطَرَ، فَمَنْ شَاءَ صَامَ، وَمَنْ شَاءَ أَفْطَرَ‏.‏

Tovus (Ibn Abbosdan) rivoyat qiladi: Ibn Abbos dedi: «Allohning Rasuli ﷺ Madinadan Makkaga (qaray) yoʻlga chiqdi va — to Usfonga yetguncha — roʻza tutdi; u yerda u zot suv soʻradi va — odamlar uni koʻrishi uchun — qoʻlini koʻtardi, soʻng roʻzasini ochdi va — to Makkaga yetguncha — boshqa roʻza tutmadi; bu — Ramazonda boʻldi». Ibn Abbos: «Allohning Rasuli ﷺ safarlarda (gohi) roʻza tutdi, (gohi) roʻza tutmadi; bas, kim roʻza tutishni xohlasa, tutsin; kim roʻza tutmaslikni xohlasa, tutmasin», — der edi.Товус (Ибн Аббосдан) ривоят қилади: Ибн Аббос деди: «Аллоҳнинг Расули ﷺ Мадинадан Маккага (қарай) йўлга чиқди ва — то Усфонга етгунча — рўза тутди; у ерда у зот сув сўради ва — одамлар уни кўриши учун — қўлини кўтарди, сўнг рўзасини очди ва — то Маккага етгунча — бошқа рўза тутмади; бу — Рамазонда бўлди». Ибн Аббос: «Аллоҳнинг Расули ﷺ сафарларда (гоҳи) рўза тутди, (гоҳи) рўза тутмади; бас, ким рўза тутишни хоҳласа, туцин; ким рўза тутмасликни хоҳласа, тутмасин», — дер эди.

حَدَّثَنَا عَيَّاشٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَرَأَ فِدْيَةٌ طَعَامُ مَسَاكِينَ‏.‏ قَالَ هِيَ مَنْسُوخَةٌ‏.‏

Nofiʼ (Ibn Umardan) rivoyat qiladi: Ibn Umar: ‹...Ular (roʻzaga qiynalib toqat qiladiganlar) — yo roʻza tutishi, yo har kun uchun bir kambagʻalni taomlantirishi mumkin edi› — degan oyatni oʻqir va: «Bu oyatning hukmi bekor qilingan», — der edi.Нофиъ (Ибн Умардан) ривоят қилади: Ибн Умар: ‹...Улар (рўзага қийналиб тоқат қиладиганлар) — ё рўза тутиши, ё ҳар кун учун бир камбағални таомлантириши мумкин эди› — деган оятни ўқир ва: «Бу оятнинг ҳукми бекор қилинган», — дер эди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، قَالَ سَمِعْتُ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ تَقُولُ كَانَ يَكُونُ عَلَىَّ الصَّوْمُ مِنْ رَمَضَانَ، فَمَا أَسْتَطِيعُ أَنْ أَقْضِيَ إِلاَّ فِي شَعْبَانَ‏.‏ قَالَ يَحْيَى الشُّغْلُ مِنَ النَّبِيِّ أَوْ بِالنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Baʼzan men Ramazonda baʼzi kunlarni (roʻza tutmay) qoldirar edim, lekin ularning qazosini faqat Shaʼbon oyida tuta olar edim. (Rivoyatchi) Yahyo: «U (Oisha) Paygʻambar ﷺ ga xizmat qilish bilan band boʻlar edi», — dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Баъзан мен Рамазонда баъзи кунларни (рўза тутмай) қолдирар эдим, лекин уларнинг қазосини фақат Шаъбон ойида тута олар эдим. (Ривоятчи) Яҳё: «У (Оиша) Пайғамбар ﷺ га хизмат қилиш билан банд бўлар эди», — деди.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي مَرْيَمَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، قَالَ حَدَّثَنِي زَيْدٌ، عَنْ عِيَاضٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَلَيْسَ إِذَا حَاضَتْ لَمْ تُصَلِّ، وَلَمْ تَصُمْ فَذَلِكَ نُقْصَانُ دِينِهَا ‏"‏‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Ayol hayz koʻrganda — namoz oʻqimaydi va roʻza tutmaydi — shunday emasmi? Mana shu — uning dinidagi nuqson (kamchilik)dir», — dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Аёл ҳайз кўрганда — намоз ўқимайди ва рўза тутмайди — шундай эмасми? Мана шу — унинг динидаги нуқсон (камчилик)дир», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَى بْنِ أَعْيَنَ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي جَعْفَرٍ، أَنَّ مُحَمَّدَ بْنَ جَعْفَرٍ، حَدَّثَهُ عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ مَاتَ وَعَلَيْهِ صِيَامٌ صَامَ عَنْهُ وَلِيُّهُ ‏"‏‏.‏ تَابَعَهُ ابْنُ وَهْبٍ عَنْ عَمْرٍو‏.‏ وَرَوَاهُ يَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ عَنِ ابْنِ أَبِي جَعْفَرٍ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Kim — oʻz zimmasida (qazo) roʻza(si) boʻlgan holda — vafot etsa, uning valiysi (vorisi) uning nomidan roʻza tutsin», — dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Ким — ўз зиммасида (қазо) рўза(си) бўлган ҳолда — вафот эца, унинг валийси (вориси) унинг номидан рўза туцин», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحِيمِ، حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ عَمْرٍو، حَدَّثَنَا زَائِدَةُ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ مُسْلِمٍ الْبَطِينِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ أُمِّي مَاتَتْ، وَعَلَيْهَا صَوْمُ شَهْرٍ، أَفَأَقْضِيهِ عَنْهَا قَالَ ‏"‏ نَعَمْ ـ قَالَ ـ فَدَيْنُ اللَّهِ أَحَقُّ أَنْ يُقْضَى ‏"‏‏.‏ قَالَ سُلَيْمَانُ فَقَالَ الْحَكَمُ وَسَلَمَةُ، وَنَحْنُ جَمِيعًا جُلُوسٌ حِينَ حَدَّثَ مُسْلِمٌ بِهَذَا الْحَدِيثِ ـ قَالاَ ـ سَمِعْنَا مُجَاهِدًا يَذْكُرُ هَذَا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ‏.‏ وَيُذْكَرُ عَنْ أَبِي خَالِدٍ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنِ الْحَكَمِ، وَمُسْلِمٍ الْبَطِينِ، وَسَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، وَعَطَاءٍ، وَمُجَاهِدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَتِ امْرَأَةٌ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِنَّ أُخْتِي مَاتَتْ‏.‏ وَقَالَ يَحْيَى وَأَبُو مُعَاوِيَةَ حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ عَنْ مُسْلِمٍ عَنْ سَعِيدٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَتِ امْرَأَةٌ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِنَّ أُمِّي مَاتَتْ‏.‏ وَقَالَ عُبَيْدُ اللَّهِ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَبِي أُنَيْسَةَ عَنِ الْحَكَمِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَتِ امْرَأَةٌ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِنَّ أُمِّي مَاتَتْ وَعَلَيْهَا صَوْمُ نَذْرٍ‏.‏ وَقَالَ أَبُو حَرِيزٍ حَدَّثَنَا عِكْرِمَةُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَتِ امْرَأَةٌ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مَاتَتْ أُمِّي وَعَلَيْهَا صَوْمُ خَمْسَةَ عَشَرَ يَوْمًا‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi Paygʻambar ﷺ ning oldiga kelib: «Yo Rasululloh, onam vafot etdi va uning zimmasida bir oy (Ramazon qazosi) roʻzasi bor edi. Men uning nomidan roʻza tutaymi?» — dedi. Paygʻambar ﷺ ‹ha› (deb javob berdilar) va: «Allohning qarzi — (toʻlanishga) koʻproq haqlidir», — dedilar. (Boshqa rivoyatda bir ayol: «Singlim vafot etdi...» — degan deyiladi.) Ibn Abbos (yana) rivoyat qildi: Bir ayol Paygʻambar ﷺ ga: «Onam vafot etdi va u roʻza tutishga nazr qilgan edi, lekin (uni) tutmadi (qoldirdi)», — dedi. (Yana boshqa rivoyatda Ibn Abbos: «Bir ayol Paygʻambar ﷺ ga: ‹Onam — oʻn besh kun (roʻza) zimmasida boʻlgan holda — vafot etdi›, — dedi», — degan deyiladi.)Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир киши Пайғамбар ﷺ нинг олдига келиб: «Ё Расулуллоҳ, онам вафот этди ва унинг зиммасида бир ой (Рамазон қазоси) рўзаси бор эди. Мен унинг номидан рўза тутайми?» — деди. Пайғамбар ﷺ ‹ҳа› (деб жавоб бердилар) ва: «Аллоҳнинг қарзи — (тўланишга) кўпроқ ҳақлидир», — дедилар. (Бошқа ривоятда бир аёл: «Синглим вафот этди...» — деган дейилади.) Ибн Аббос (яна) ривоят қилди: Бир аёл Пайғамбар ﷺ га: «Онам вафот этди ва у рўза тутишга назр қилган эди, лекин (уни) тутмади (қолдирди)», — деди. (Яна бошқа ривоятда Ибн Аббос: «Бир аёл Пайғамбар ﷺ га: ‹Онам — ўн беш кун (рўза) зиммасида бўлган ҳолда — вафот этди›, — деди», — деган дейилади.)

حَدَّثَنَا الْحُمَيْدِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ، قَالَ سَمِعْتُ أَبِي يَقُولُ، سَمِعْتُ عَاصِمَ بْنَ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، عَنْ أَبِيهِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا أَقْبَلَ اللَّيْلُ مِنْ هَا هُنَا، وَأَدْبَرَ النَّهَارُ مِنْ هَا هُنَا، وَغَرَبَتِ الشَّمْسُ، فَقَدْ أَفْطَرَ الصَّائِمُ ‏"‏‏.‏

Umar ibn Xattob (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Tun mana shu tomondan kelganda, kun mana shu tomonga ketganda va quyosh botganda — roʻzador (kishi) roʻzasini ochsin», — dedilar.Умар ибн Хаттоб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Тун мана шу томондан келганда, кун мана шу томонга кетганда ва қуёш ботганда — рўзадор (киши) рўзасини очсин», — дедилар.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ الْوَاسِطِيُّ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ، عَنِ الشَّيْبَانِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي أَوْفَى ـ رضى الله عنه ـ قَالَ كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي سَفَرٍ، وَهُوَ صَائِمٌ، فَلَمَّا غَرَبَتِ الشَّمْسُ قَالَ لِبَعْضِ الْقَوْمِ ‏"‏ يَا فُلاَنُ قُمْ، فَاجْدَحْ لَنَا ‏"‏‏.‏ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، لَوْ أَمْسَيْتَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ انْزِلْ، فَاجْدَحْ لَنَا ‏"‏‏.‏ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَلَوْ أَمْسَيْتَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ انْزِلْ، فَاجْدَحْ لَنَا ‏"‏‏.‏ قَالَ إِنَّ عَلَيْكَ نَهَارًا‏.‏ قَالَ ‏"‏ انْزِلْ، فَاجْدَحْ لَنَا ‏"‏‏.‏ فَنَزَلَ فَجَدَحَ لَهُمْ، فَشَرِبَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ قَالَ ‏"‏ إِذَا رَأَيْتُمُ اللَّيْلَ قَدْ أَقْبَلَ مِنْ هَا هُنَا، فَقَدْ أَفْطَرَ الصَّائِمُ ‏"‏‏.‏

Abdulloh ibn Abu Avfo (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz safarda Paygʻambar ﷺ bilan birga edik va u zot roʻzador edilar; quyosh botganda, u zot birovga: «Ey falonchi, (oʻrningdan) turib, bizga saviqni suvga qorishtirib ber», — dedilar. U: «Yo Rasululloh, (kechgacha kutmaysizmi)?» — dedi. Paygʻambar ﷺ: «(Ulovdan) tush va bizga saviqni suvga qorishtirib ber», — dedilar. U: «Yo Rasululloh, (kechgacha kutmaysizmi)?» — dedi. Paygʻambar ﷺ yana: «(Ulovdan) tush va bizga saviqni suvga qorishtirib ber», — dedilar. U: «Hali kunduz-ku», — dedi. Paygʻambar ﷺ yana: «(Ulovdan) tush va bizga saviqni suvga qorishtirib ber», — dedilar. U (ulovdan) tushdi va ularga saviqni qorishtirib berdi. Paygʻambar ﷺ uni ichdilar, soʻng: «Tun mana shu tomondan kelayotganini koʻrganingizda, roʻzador (kishi) roʻzasini ochsin», — dedilar.Абдуллоҳ ибн Абу Авфо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз сафарда Пайғамбар ﷺ билан бирга эдик ва у зот рўзадор эдилар; қуёш ботганда, у зот бировга: «Эй фалончи, (ўрнингдан) туриб, бизга савиқни сувга қориштириб бер», — дедилар. У: «Ё Расулуллоҳ, (кечгача кутмайсизми)?» — деди. Пайғамбар ﷺ: «(Уловдан) туш ва бизга савиқни сувга қориштириб бер», — дедилар. У: «Ё Расулуллоҳ, (кечгача кутмайсизми)?» — деди. Пайғамбар ﷺ яна: «(Уловдан) туш ва бизга савиқни сувга қориштириб бер», — дедилар. У: «Ҳали кундуз-ку», — деди. Пайғамбар ﷺ яна: «(Уловдан) туш ва бизга савиқни сувга қориштириб бер», — дедилар. У (уловдан) тушди ва уларга савиқни қориштириб берди. Пайғамбар ﷺ уни ичдилар, сўнг: «Тун мана шу томондан келаётганини кўрганингизда, рўзадор (киши) рўзасини очсин», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ، حَدَّثَنَا الشَّيْبَانِيُّ، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أَبِي أَوْفَى ـ رضى الله عنه ـ قَالَ سِرْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهْوَ صَائِمٌ، فَلَمَّا غَرَبَتِ الشَّمْسُ قَالَ ‏"‏ انْزِلْ، فَاجْدَحْ لَنَا ‏"‏‏.‏ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، لَوْ أَمْسَيْتَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ انْزِلْ، فَاجْدَحْ لَنَا ‏"‏‏.‏ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ عَلَيْكَ نَهَارًا‏.‏ قَالَ ‏"‏ انْزِلْ، فَاجْدَحْ لَنَا ‏"‏‏.‏ فَنَزَلَ، فَجَدَحَ، ثُمَّ قَالَ ‏"‏ إِذَا رَأَيْتُمُ اللَّيْلَ أَقْبَلَ مِنْ هَا هُنَا فَقَدْ أَفْطَرَ الصَّائِمُ ‏"‏‏.‏ وَأَشَارَ بِإِصْبَعِهِ قِبَلَ الْمَشْرِقِ‏.‏

Abdulloh ibn Abu Avfo (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Allohning Rasuli ﷺ bilan safarda edik va u zot roʻzador edilar; quyosh botganda, u zot (birovga): «(Ulovdan) tush va bizga saviqni suvga qorishtirib ber», — dedilar. U: «Yo Rasululloh, (kechgacha kutmaysizmi)?» — dedi. Paygʻambar ﷺ yana: «(Ulovdan) tush va bizga saviqni suvga qorishtirib ber», — dedilar. U: «Yo Rasululloh, hali kunduz-ku», — dedi. Paygʻambar ﷺ yana: «(Ulovdan) tush va bizga saviqni suvga qorishtirib ber», — dedilar. Bas, u (ulovdan) tushdi va oʻsha (buyruqni) bajardi. Soʻng Paygʻambar ﷺ: «Tun mana shu tomondan kelayotganini koʻrganingizda, roʻzador (kishi) roʻzasini ochsin», — dedilar va barmoqlari bilan sharq tomonga ishora qildi.Абдуллоҳ ибн Абу Авфо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Аллоҳнинг Расули ﷺ билан сафарда эдик ва у зот рўзадор эдилар; қуёш ботганда, у зот (бировга): «(Уловдан) туш ва бизга савиқни сувга қориштириб бер», — дедилар. У: «Ё Расулуллоҳ, (кечгача кутмайсизми)?» — деди. Пайғамбар ﷺ яна: «(Уловдан) туш ва бизга савиқни сувга қориштириб бер», — дедилар. У: «Ё Расулуллоҳ, ҳали кундуз-ку», — деди. Пайғамбар ﷺ яна: «(Уловдан) туш ва бизга савиқни сувга қориштириб бер», — дедилар. Бас, у (уловдан) тушди ва ўша (буйруқни) бажарди. Сўнг Пайғамбар ﷺ: «Тун мана шу томондан келаётганини кўрганингизда, рўзадор (киши) рўзасини очсин», — дедилар ва бармоқлари билан шарқ томонга ишора қилди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يَزَالُ النَّاسُ بِخَيْرٍ مَا عَجَّلُوا الْفِطْرَ ‏"‏‏.‏

Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Odamlar — iftorni shoshiltirgan (tezroq qilgan) ekan — toʻgʻri yoʻlda (xayr ustida) qolaveradi», — dedilar.Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Одамлар — ифторни шошилтирган (тезроқ қилган) экан — тўғри йўлда (хайр устида) қолаверади», — дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا أَبُو بَكْرٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ، عَنِ ابْنِ أَبِي أَوْفَى ـ رضى الله عنه ـ قَالَ كُنْتُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي سَفَرٍ، فَصَامَ حَتَّى أَمْسَى، قَالَ لِرَجُلٍ ‏"‏ انْزِلْ، فَاجْدَحْ لِي ‏"‏‏.‏ قَالَ لَوِ انْتَظَرْتَ حَتَّى تُمْسِيَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ انْزِلْ، فَاجْدَحْ لِي، إِذَا رَأَيْتَ اللَّيْلَ قَدْ أَقْبَلَ مِنْ هَا هُنَا فَقَدْ أَفْطَرَ الصَّائِمُ ‏"‏‏.‏

Ibn Abu Avfo (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men safarda Paygʻambar ﷺ bilan birga edim va u zot — to kechgacha — roʻza tutdi. Paygʻambar ﷺ bir kishiga: «(Ulovdan) tush va menga saviqni suvga qorishtirib ber», — dedilar. U: «(Kechgacha kutmaysizmi)?» — dedi. Paygʻambar ﷺ: «(Ulovdan) tush va menga saviqni suvga qorishtirib ber; tun mana shu tomondan kelayotganini koʻrganingizda, roʻzador (kishi) roʻzasini ochsin», — dedilar.Ибн Абу Авфо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен сафарда Пайғамбар ﷺ билан бирга эдим ва у зот — то кечгача — рўза тутди. Пайғамбар ﷺ бир кишига: «(Уловдан) туш ва менга савиқни сувга қориштириб бер», — дедилар. У: «(Кечгача кутмайсизми)?» — деди. Пайғамбар ﷺ: «(Уловдан) туш ва менга савиқни сувга қориштириб бер; тун мана шу томондан келаётганини кўрганингизда, рўзадор (киши) рўзасини очсин», — дедилар.

حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ فَاطِمَةَ، عَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَتْ أَفْطَرْنَا عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ غَيْمٍ، ثُمَّ طَلَعَتِ الشَّمْسُ‏.‏ قِيلَ لِهِشَامٍ فَأُمِرُوا بِالْقَضَاءِ قَالَ بُدٌّ مِنْ قَضَاءٍ‏.‏ وَقَالَ مَعْمَرٌ سَمِعْتُ هِشَامًا لاَ أَدْرِي أَقْضَوْا أَمْ لاَ‏.‏

Abu Usoma (Hishom ibn Urvadan, Fotimadan, Asmodan) rivoyat qiladi: Asmo bint Abu Bakr dedi: «Biz Paygʻambar ﷺ davrida bulutli bir kunda roʻzamizni ochdik, soʻng quyosh koʻrindi». Hishomdan: «Ular oʻsha kun (roʻzasi) oʻrniga (qazo) tutishga buyurildimi?» — deb soʻraldi. U: «(Uni) qazo qilish kerak edi», — dedi. Maʼmar: «Men Hishomning: ‹Ular oʻsha kun (oʻrniga) roʻza tutdimi yoki yoʻqmi — bilmayman›, — deganini eshitdim», — dedi.Абу Усома (Ҳишом ибн Урвадан, Фотимадан, Асмодан) ривоят қилади: Асмо бинт Абу Бакр деди: «Биз Пайғамбар ﷺ даврида булутли бир кунда рўзамизни очдик, сўнг қуёш кўринди». Ҳишомдан: «Улар ўша кун (рўзаси) ўрнига (қазо) тутишга буюрилдими?» — деб сўралди. У: «(Уни) қазо қилиш керак эди», — деди. Маъмар: «Мен Ҳишомнинг: ‹Улар ўша кун (ўрнига) рўза тутдими ёки йўқми — билмайман›, — деганини эшитдим», — деди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ الْمُفَضَّلِ، حَدَّثَنَا خَالِدُ بْنُ ذَكْوَانَ، عَنِ الرُّبَيِّعِ بِنْتِ مُعَوِّذٍ، قَالَتْ أَرْسَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم غَدَاةَ عَاشُورَاءَ إِلَى قُرَى الأَنْصَارِ ‏"‏ مَنْ أَصْبَحَ مُفْطِرًا فَلْيُتِمَّ بَقِيَّةَ يَوْمِهِ، وَمَنْ أَصْبَحَ صَائِمًا فَلْيَصُمْ ‏"‏‏.‏ قَالَتْ فَكُنَّا نَصُومُهُ بَعْدُ، وَنُصَوِّمُ صِبْيَانَنَا، وَنَجْعَلُ لَهُمُ اللُّعْبَةَ مِنَ الْعِهْنِ، فَإِذَا بَكَى أَحَدُهُمْ عَلَى الطَّعَامِ أَعْطَيْنَاهُ ذَاكَ، حَتَّى يَكُونَ عِنْدَ الإِفْطَارِ‏.‏

Rubayyiʼ bint Muavviz (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ Ashuro (Muharramning oʻninchi) kuni ertalab ansorlarning qishlogʻiga bir elchi joʻnatib: «Kim (allaqachon) biror narsa yegan boʻlsa, boshqa yemasin, balki roʻzasini toʻldirsin; kim roʻzador boʻlsa, roʻzasini toʻldirsin», — deb eʼlon qildi. U (Rubayyiʼ) yana dedi: «Oʻshandan beri biz oʻsha kuni muntazam roʻza tutar va bolalarimizni ham roʻza tuttirar edik. Biz bolalar uchun jundan oʻyinchoqlar yasar edik; agar ulardan biri (taom uchun) yigʻlasa, unga — to iftor paytigacha — oʻsha oʻyinchoqlarni berar edik».Рубаййиъ бинт Муаввиз (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ Ашуро (Муҳаррамнинг ўнинчи) куни эрталаб ансорларнинг қишлоғига бир элчи жўнатиб: «Ким (аллақачон) бирор нарса еган бўлса, бошқа емасин, балки рўзасини тўлдирсин; ким рўзадор бўлса, рўзасини тўлдирсин», — деб эълон қилди. У (Рубаййиъ) яна деди: «Ўшандан бери биз ўша куни мунтазам рўза тутар ва болаларимизни ҳам рўза туттирар эдик. Биз болалар учун жундан ўйинчоқлар ясар эдик; агар улардан бири (таом учун) йиғласа, унга — то ифтор пайтигача — ўша ўйинчоқларни берар эдик».

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، قَالَ حَدَّثَنِي يَحْيَى، عَنْ شُعْبَةَ، قَالَ حَدَّثَنِي قَتَادَةُ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ تُوَاصِلُوا ‏"‏‏.‏ قَالُوا إِنَّكَ تُوَاصِلُ‏.‏ قَالَ ‏"‏ لَسْتُ كَأَحَدٍ مِنْكُمْ، إِنِّي أُطْعَمُ وَأُسْقَى، أَوْ إِنِّي أَبِيتُ أُطْعَمُ وَأُسْقَى ‏"‏‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Visol (uzluksiz roʻza — kechqurun ochmay, tonggacha yemay roʻza tutish) qilmanglar», — dedilar. Odamlar Paygʻambar ﷺ ga: «Lekin siz visol qilyapsiz-ku?» — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Men sizlardan hech biringizga oʻxshamayman — chunki men kechasi (Alloh tomonidan) taom va ichimlik bilan taʼminlanaman», — deb javob berdilar.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Висол (узлуксиз рўза — кечқурун очмай, тонггача емай рўза тутиш) қилманглар», — дедилар. Одамлар Пайғамбар ﷺ га: «Лекин сиз висол қиляпсиз-ку?» — деди. Пайғамбар ﷺ: «Мен сизлардан ҳеч бирингизга ўхшамайман — чунки мен кечаси (Аллоҳ томонидан) таом ва ичимлик билан таъминланаман», — деб жавоб бердилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ الْوِصَالِ‏.‏ قَالُوا إِنَّكَ تُوَاصِلُ‏.‏ قَالَ ‏"‏ إِنِّي لَسْتُ مِثْلَكُمْ، إِنِّي أُطْعَمُ وَأُسْقَى ‏"‏‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ visoldan qaytardi. Odamlar (unga): «Lekin siz uni qilyapsiz-ku?» — dedi. U zot: «Men sizlarga oʻxshamayman — chunki men Alloh tomonidan taom va ichimlik bilan taʼminlanaman», — dedilar.Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ висолдан қайтарди. Одамлар (унга): «Лекин сиз уни қиляпсиз-ку?» — деди. У зот: «Мен сизларга ўхшамайман — чунки мен Аллоҳ томонидан таом ва ичимлик билан таъминланаман», — дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، حَدَّثَنِي ابْنُ الْهَادِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ خَبَّابٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّهُ سَمِعَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ لاَ تُوَاصِلُوا، فَأَيُّكُمْ إِذَا أَرَادَ أَنْ يُوَاصِلَ فَلْيُوَاصِلْ حَتَّى السَّحَرِ ‏"‏‏.‏ قَالُوا فَإِنَّكَ تُوَاصِلُ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ إِنِّي لَسْتُ كَهَيْئَتِكُمْ، إِنِّي أَبِيتُ لِي مُطْعِمٌ يُطْعِمُنِي وَسَاقٍ يَسْقِينِ ‏"‏‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: U Paygʻambar ﷺ ning shunday deganini eshitdi: «Visol (uzluksiz roʻza) qilmanglar; agar kimdir roʻzasini (keyingi kunga) uzaytirishni xohlasa, uni faqat saharlik (payti)gacha (yaʼni keyingi tonggacha) davom ettirsin», — dedilar. Odamlar unga: «Lekin siz visol qilyapsiz-ku, yo Rasululloh!» — dedi. U zot: «Men sizlarga oʻxshamayman — chunki uyqumda menga taom va ichimlik beradigan Zot bor», — deb javob berdilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: У Пайғамбар ﷺ нинг шундай деганини эшитди: «Висол (узлуксиз рўза) қилманглар; агар кимдир рўзасини (кейинги кунга) узайтиришни хоҳласа, уни фақат саҳарлик (пайти)гача (яъни кейинги тонггача) давом эттирсин», — дедилар. Одамлар унга: «Лекин сиз висол қиляпсиз-ку, ё Расулуллоҳ!» — деди. У зот: «Мен сизларга ўхшамайман — чунки уйқумда менга таом ва ичимлик берадиган Зот бор», — деб жавоб бердилар.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَمُحَمَّدٌ، قَالاَ أَخْبَرَنَا عَبْدَةُ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ الْوِصَالِ، رَحْمَةً لَهُمْ فَقَالُوا إِنَّكَ تُوَاصِلُ‏.‏ قَالَ ‏"‏ إِنِّي لَسْتُ كَهَيْئَتِكُمْ، إِنِّي يُطْعِمُنِي رَبِّي وَيَسْقِينِ ‏"‏‏.‏ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ لَمْ يَذْكُرْ عُثْمَانُ رَحْمَةً لَهُمْ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ — ularga rahm qilib — visoldan qaytardi. Ular unga: «Lekin siz visol qilyapsiz-ku?» — dedi. U zot: «Men sizlarga oʻxshamayman — chunki Robbim menga taom va ichimlik beradi», — deb javob berdilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ — уларга раҳм қилиб — висолдан қайтарди. Улар унга: «Лекин сиз висол қиляпсиз-ку?» — деди. У зот: «Мен сизларга ўхшамайман — чунки Роббим менга таом ва ичимлик беради», — деб жавоб бердилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَنَّ أَبَا هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنِ الْوِصَالِ فِي الصَّوْمِ فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ إِنَّكَ تُوَاصِلُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ وَأَيُّكُمْ مِثْلِي إِنِّي أَبِيتُ يُطْعِمُنِي رَبِّي وَيَسْقِينِ ‏"‏‏.‏ فَلَمَّا أَبَوْا أَنْ يَنْتَهُوا عَنِ الْوِصَالِ وَاصَلَ بِهِمْ يَوْمًا ثُمَّ يَوْمًا، ثُمَّ رَأَوُا الْهِلاَلَ، فَقَالَ ‏"‏ لَوْ تَأَخَّرَ لَزِدْتُكُمْ ‏"‏‏.‏ كَالتَّنْكِيلِ لَهُمْ، حِينَ أَبَوْا أَنْ يَنْتَهُوا‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ roʻzada visol qilishdan qaytardi. Bas, musulmonlardan biri unga: «Lekin siz visol qilyapsiz-ku, yo Rasululloh!» — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Sizlardan qaysi biringiz menga oʻxshaysiz? Men — uyqumda — Robbim tomonidan taom va ichimlik bilan taʼminlanaman», — deb javob berdilar. Bas, odamlar visolni tark etishdan bosh tortganda, Paygʻambar ﷺ ular bilan birga bir kun kecha-kunduz uzluksiz roʻza tutdi, soʻng yana bir kun (tutdi), soʻng ular (Shavvol oyi) hilolini koʻrdi. Paygʻambar ﷺ ularga (achchiqlanib): «Agar u (hilol) koʻrinmaganda, men sizlarni yana (koʻproq) roʻza tuttirar edim», — dedilar. Bu — ularga — visolni tark etishdan bosh tortgan paytlarida — jazo (sifatida) edi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ рўзада висол қилишдан қайтарди. Бас, мусулмонлардан бири унга: «Лекин сиз висол қиляпсиз-ку, ё Расулуллоҳ!» — деди. Пайғамбар ﷺ: «Сизлардан қайси бирингиз менга ўхшайсиз? Мен — уйқумда — Роббим томонидан таом ва ичимлик билан таъминланаман», — деб жавоб бердилар. Бас, одамлар висолни тарк этишдан бош тортганда, Пайғамбар ﷺ улар билан бирга бир кун кеча-кундуз узлуксиз рўза тутди, сўнг яна бир кун (тутди), сўнг улар (Шаввол ойи) ҳилолини кўрди. Пайғамбар ﷺ уларга (аччиқланиб): «Агар у (ҳилол) кўринмаганда, мен сизларни яна (кўпроқ) рўза туттирар эдим», — дедилар. Бу — уларга — висолни тарк этишдан бош тортган пайтларида — жазо (сифатида) эди.

حَدَّثَنَا يَحْيَى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ هَمَّامٍ، أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِيَّاكُمْ وَالْوِصَالَ ‏"‏‏.‏ مَرَّتَيْنِ قِيلَ إِنَّكَ تُوَاصِلُ‏.‏ قَالَ ‏"‏ إِنِّي أَبِيتُ يُطْعِمُنِي رَبِّي وَيَسْقِينِ، فَاكْلَفُوا مِنَ الْعَمَلِ مَا تُطِيقُونَ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ ikki marta: «(Ey odamlar,) ehtiyot boʻlinglar! Visol (uzluksiz roʻza) qilmanglar», — dedilar. Odamlar unga: «Lekin siz visol qilyapsiz-ku?» — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Robbim menga uyqumda taom va ichimlik beradi. (Bas,) oʻzingiz qodir boʻlgan (qadar) amal qilinglar», — deb javob berdilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ икки марта: «(Эй одамлар,) эҳтиёт бўлинглар! Висол (узлуксиз рўза) қилманглар», — дедилар. Одамлар унга: «Лекин сиз висол қиляпсиз-ку?» — деди. Пайғамбар ﷺ: «Роббим менга уйқумда таом ва ичимлик беради. (Бас,) ўзингиз қодир бўлган (қадар) амал қилинглар», — деб жавоб бердилар.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ حَمْزَةَ، حَدَّثَنِي ابْنُ أَبِي حَازِمٍ، عَنْ يَزِيدَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ خَبَّابٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ ـ رضى الله عنه ـ أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ لاَ تُوَاصِلُوا، فَأَيُّكُمْ أَرَادَ أَنْ يُوَاصِلَ فَلْيُوَاصِلْ حَتَّى السَّحَرِ ‏"‏‏.‏ قَالُوا فَإِنَّكَ تُوَاصِلُ، يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ لَسْتُ كَهَيْئَتِكُمْ، إِنِّي أَبِيتُ لِي مُطْعِمٌ يُطْعِمُنِي وَسَاقٍ يَسْقِينِ ‏"‏‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ: «Kecha-kunduz uzluksiz roʻza (visol) tutmanglar; agar sizlardan biri kecha-kunduz uzluksiz roʻza tutishni xohlasa, uni saharlik paytigacha davom ettirsin», — dedilar. Ular: «Lekin siz visol qilyapsiz-ku, yo Rasululloh!» — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Men sizlarga oʻxshamayman — uyqumda menga taom va ichimlik beradigan Zot bor», — dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ: «Кеча-кундуз узлуксиз рўза (висол) тутманглар; агар сизлардан бири кеча-кундуз узлуксиз рўза тутишни хоҳласа, уни саҳарлик пайтигача давом эттирсин», — дедилар. Улар: «Лекин сиз висол қиляпсиз-ку, ё Расулуллоҳ!» — деди. Пайғамбар ﷺ: «Мен сизларга ўхшамайман — уйқумда менга таом ва ичимлик берадиган Зот бор», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ عَوْنٍ، حَدَّثَنَا أَبُو الْعُمَيْسِ، عَنْ عَوْنِ بْنِ أَبِي جُحَيْفَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ آخَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بَيْنَ سَلْمَانَ، وَأَبِي الدَّرْدَاءِ، فَزَارَ سَلْمَانُ أَبَا الدَّرْدَاءِ، فَرَأَى أُمَّ الدَّرْدَاءِ مُتَبَذِّلَةً‏.‏ فَقَالَ لَهَا مَا شَأْنُكِ قَالَتْ أَخُوكَ أَبُو الدَّرْدَاءِ لَيْسَ لَهُ حَاجَةٌ فِي الدُّنْيَا‏.‏ فَجَاءَ أَبُو الدَّرْدَاءِ، فَصَنَعَ لَهُ طَعَامًا‏.‏ فَقَالَ كُلْ‏.‏ قَالَ فَإِنِّي صَائِمٌ‏.‏ قَالَ مَا أَنَا بِآكِلٍ حَتَّى تَأْكُلَ‏.‏ قَالَ فَأَكَلَ‏.‏ فَلَمَّا كَانَ اللَّيْلُ ذَهَبَ أَبُو الدَّرْدَاءِ يَقُومُ‏.‏ قَالَ نَمْ‏.‏ فَنَامَ، ثُمَّ ذَهَبَ يَقُومُ‏.‏ فَقَالَ نَمْ‏.‏ فَلَمَّا كَانَ مِنْ آخِرِ اللَّيْلِ قَالَ سَلْمَانُ قُمِ الآنَ‏.‏ فَصَلَّيَا، فَقَالَ لَهُ سَلْمَانُ إِنَّ لِرَبِّكَ عَلَيْكَ حَقًّا، وَلِنَفْسِكَ عَلَيْكَ حَقًّا، وَلأَهْلِكَ عَلَيْكَ حَقًّا، فَأَعْطِ كُلَّ ذِي حَقٍّ حَقَّهُ‏.‏ فَأَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَ ذَلِكَ لَهُ، فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ صَدَقَ سَلْمَانُ ‏"‏‏.‏

Abu Juhayfa (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ Salmon bilan Abu Dardo orasida birodarlik (uxuvvat) bogʻladi. Salmon Abu Dardoni ziyorat qildi va Ummu Dardoni — eskirgan kiyimda — koʻrdi hamda undan: «Senga nima boʻldi (nega bunday holda)?» — deb soʻradi. U: «Birodaring Abu Dardoning bu dunyo (lazzatlari)ga ragʻbati yoʻq», — dedi. Shu asnoda Abu Dardo kelib, Salmonga taom tayyorladi. Salmon Abu Dardodan (oʻzi bilan birga) yeyishni iltimos qildi, lekin Abu Dardo: «Men roʻzadorman», — dedi. Salmon: «Sen yemaguncha men yemayman», — dedi. Bas, Abu Dardo (Salmon bilan) yedi. Tun boʻlib (tunning bir qismi oʻtganda), Abu Dardo (tungi namozga) turdi, lekin Salmon unga — uxlashni (aytdi) va Abu Dardo uxladi. Bir oz (vaqtdan) keyin Abu Dardo yana turdi, lekin Salmon unga — uxlashni (aytdi). Tunning oxirgi soatlari boʻlganda, Salmon unga — endi turishni aytdi va ikkovi namoz oʻqidi. Salmon Abu Dardoga: «Robbingning senga haqi bor, joningning senga haqi bor va oilangning senga haqi bor; bas, har bir haq egasiga oʻz haqini ber», — dedi. Abu Dardo Paygʻambar ﷺ ning oldiga kelib, butun voqeani aytib berdi. Paygʻambar ﷺ: «Salmon rost soʻzladi», — dedilar.Абу Жуҳайфа (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ Салмон билан Абу Дардо орасида биродарлик (ухувват) боғлади. Салмон Абу Дардони зиёрат қилди ва Умму Дардони — эскирган кийимда — кўрди ҳамда ундан: «Сенга нима бўлди (нега бундай ҳолда)?» — деб сўради. У: «Биродаринг Абу Дардонинг бу дунё (лаззатлари)га рағбати йўқ», — деди. Шу аснода Абу Дардо келиб, Салмонга таом тайёрлади. Салмон Абу Дардодан (ўзи билан бирга) ейишни илтимос қилди, лекин Абу Дардо: «Мен рўзадорман», — деди. Салмон: «Сен емагунча мен емайман», — деди. Бас, Абу Дардо (Салмон билан) еди. Тун бўлиб (туннинг бир қисми ўтганда), Абу Дардо (тунги намозга) турди, лекин Салмон унга — ухлашни (айтди) ва Абу Дардо ухлади. Бир оз (вақтдан) кейин Абу Дардо яна турди, лекин Салмон унга — ухлашни (айтди). Туннинг охирги соатлари бўлганда, Салмон унга — энди туришни айтди ва иккови намоз ўқиди. Салмон Абу Дардога: «Роббингнинг сенга ҳақи бор, жонингнинг сенга ҳақи бор ва оилангнинг сенга ҳақи бор; бас, ҳар бир ҳақ эгасига ўз ҳақини бер», — деди. Абу Дардо Пайғамбар ﷺ нинг олдига келиб, бутун воқеани айтиб берди. Пайғамбар ﷺ: «Салмон рост сўзлади», — дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنْ أَبِي النَّضْرِ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَصُومُ حَتَّى نَقُولَ لاَ يُفْطِرُ، وَيُفْطِرُ حَتَّى نَقُولَ لاَ يَصُومُ‏.‏ فَمَا رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم اسْتَكْمَلَ صِيَامَ شَهْرٍ إِلاَّ رَمَضَانَ، وَمَا رَأَيْتُهُ أَكْثَرَ صِيَامًا مِنْهُ فِي شَعْبَانَ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ — ‹u hech qachon roʻzani toʻxtatmaydi› deyilguncha — roʻza tutar; va ‹u hech qachon roʻza tutmaydi› deyilguncha — roʻzani tark etar edilar. Men Allohning Rasuli ﷺ ning — Ramazon oyidan boshqa — biror oyni toʻliq roʻza tutganini koʻrmadim va u zotning Shaʼbon oyidan koʻra koʻproq (roʻza tutgan) biror oyni (ham) koʻrmadim.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ — ‹у ҳеч қачон рўзани тўхтатмайди› дейилгунча — рўза тутар; ва ‹у ҳеч қачон рўза тутмайди› дейилгунча — рўзани тарк этар эдилар. Мен Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг — Рамазон ойидан бошқа — бирор ойни тўлиқ рўза тутганини кўрмадим ва у зотнинг Шаъбон ойидан кўра кўпроқ (рўза тутган) бирор ойни (ҳам) кўрмадим.

حَدَّثَنَا مُعَاذُ بْنُ فَضَالَةَ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، عَنْ يَحْيَى، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، أَنَّ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ حَدَّثَتْهُ قَالَتْ، لَمْ يَكُنِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَصُومُ شَهْرًا أَكْثَرَ مِنْ شَعْبَانَ، فَإِنَّهُ كَانَ يَصُومُ شَعْبَانَ كُلَّهُ، وَكَانَ يَقُولُ ‏"‏ خُذُوا مِنَ الْعَمَلِ مَا تُطِيقُونَ، فَإِنَّ اللَّهَ لاَ يَمَلُّ حَتَّى تَمَلُّوا، وَأَحَبُّ الصَّلاَةِ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مَا دُووِمَ عَلَيْهِ، وَإِنْ قَلَّتْ ‏"‏ وَكَانَ إِذَا صَلَّى صَلاَةً دَاوَمَ عَلَيْهَا‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ hech bir oyda Shaʼbon oyidan koʻra koʻproq roʻza tutmas edilar. U zot: «Oʻzingiz qodir boʻlgan amallarni qilinglar — chunki sizlar (ibodatdan) charchab (zerikib) qolmaguncha, Alloh (savob berishdan) charchamaydi (toʻxtamaydi)», — der edilar. Paygʻambar ﷺ ga eng sevimli (ibodat) — ozgina boʻlsa ham, muntazam (doimiy) qilinadigan(i) edi. Paygʻambar ﷺ biror namoz oʻqiganda, uni muntazam oʻqir edilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ ҳеч бир ойда Шаъбон ойидан кўра кўпроқ рўза тутмас эдилар. У зот: «Ўзингиз қодир бўлган амалларни қилинглар — чунки сизлар (ибодатдан) чарчаб (зерикиб) қолмагунча, Аллоҳ (савоб беришдан) чарчамайди (тўхтамайди)», — дер эдилар. Пайғамбар ﷺ га энг севимли (ибодат) — озгина бўлса ҳам, мунтазам (доимий) қилинадиган(и) эди. Пайғамбар ﷺ бирор намоз ўқиганда, уни мунтазам ўқир эдилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، عَنْ سَعِيدٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ مَا صَامَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم شَهْرًا كَامِلاً قَطُّ غَيْرَ رَمَضَانَ، وَيَصُومُ حَتَّى يَقُولَ الْقَائِلُ لاَ وَاللَّهِ لاَ يُفْطِرُ، وَيُفْطِرُ حَتَّى يَقُولَ الْقَائِلُ لاَ وَاللَّهِ لاَ يَصُومُ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ — Ramazon oyidan boshqa — biror oyni toʻliq roʻza tutmadi va u zot — ‹Allohga qasamki, u hech qachon roʻzani toʻxtatmaydi› deyilguncha — roʻza tutar; hamda — ‹Allohga qasamki, u hech qachon roʻza tutmaydi› deyilguncha — roʻzani tark etar edilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ — Рамазон ойидан бошқа — бирор ойни тўлиқ рўза тутмади ва у зот — ‹Аллоҳга қасамки, у ҳеч қачон рўзани тўхтатмайди› дейилгунча — рўза тутар; ҳамда — ‹Аллоҳга қасамки, у ҳеч қачон рўза тутмайди› дейилгунча — рўзани тарк этар эдилар.

حَدَّثَنِي عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ حَدَّثَنِي مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، عَنْ حُمَيْدٍ، أَنَّهُ سَمِعَ أَنَسًا ـ رضى الله عنه ـ يَقُولُ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُفْطِرُ مِنَ الشَّهْرِ، حَتَّى نَظُنَّ أَنْ لاَ يَصُومَ مِنْهُ، وَيَصُومُ حَتَّى نَظُنَّ أَنْ لاَ يُفْطِرَ مِنْهُ شَيْئًا، وَكَانَ لاَ تَشَاءُ تَرَاهُ مِنَ اللَّيْلِ مُصَلِّيًا إِلاَّ رَأَيْتَهُ، وَلاَ نَائِمًا إِلاَّ رَأَيْتَهُ‏.‏ وَقَالَ سُلَيْمَانُ عَنْ حُمَيْدٍ أَنَّهُ سَأَلَ أَنَسًا فِي الصَّوْمِ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ baʼzi oyda — biz ‹u (bu oyda) roʻza tutmaydi› deb oʻylagunimizgacha — roʻzani tark etar; va boshqa oyda — biz ‹u (bu oyda) roʻzani umuman toʻxtatmaydi› deb oʻylagunimizgacha — roʻza tutar edilar. Agar kishi u zotning tunda namoz oʻqiyotganini koʻrishni xohlasa, (oʻsha holda) koʻra olar; agar tunda uxlayotganini koʻrishni xohlasa, (uni ham) koʻra olar edi.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ баъзи ойда — биз ‹у (бу ойда) рўза тутмайди› деб ўйлагунимизгача — рўзани тарк этар; ва бошқа ойда — биз ‹у (бу ойда) рўзани умуман тўхтатмайди› деб ўйлагунимизгача — рўза тутар эдилар. Агар киши у зотнинг тунда намоз ўқиётганини кўришни хоҳласа, (ўша ҳолда) кўра олар; агар тунда ухлаётганини кўришни хоҳласа, (уни ҳам) кўра олар эди.

حَدَّثَنِي مُحَمَّدٌ، أَخْبَرَنَا أَبُو خَالِدٍ الأَحْمَرُ، أَخْبَرَنَا حُمَيْدٌ، قَالَ سَأَلْتُ أَنَسًا رضى الله عنه عَنْ صِيَامِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ مَا كُنْتُ أُحِبُّ أَنْ أَرَاهُ مِنَ الشَّهْرِ صَائِمًا إِلاَّ رَأَيْتُهُ وَلاَ مُفْطِرًا إِلاَّ رَأَيْتُهُ، وَلاَ مِنَ اللَّيْلِ قَائِمًا إِلاَّ رَأَيْتُهُ، وَلاَ نَائِمًا إِلاَّ رَأَيْتُهُ، وَلاَ مَسِسْتُ خَزَّةً وَلاَ حَرِيرَةً أَلْيَنَ مِنْ كَفِّ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم، وَلاَ شَمِمْتُ مِسْكَةً وَلاَ عَبِيرَةً أَطْيَبَ رَائِحَةً مِنْ رَائِحَةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Humayd (Anasdan) rivoyat qiladi: Men Anasdan Paygʻambar ﷺ ning roʻzasi haqida soʻradim. U: «Men Paygʻambar ﷺ ni biror oyda roʻzador koʻrishni xohlasam, (oʻsha holda) koʻra olardim; uni roʻza tutmagan koʻrishni xohlasam, (uni ham) koʻra olardim; uni biror tunda namoz oʻqiyotgan koʻrishni xohlasam, (oʻsha holda) koʻra olardim; uni uxlayotgan koʻrishni xohlasam, (uni ham) koʻra olardim», — dedi. Anas yana: «Men hech qachon Allohning Rasuli ﷺ ning qoʻlidan koʻra yumshoqroq biror ipak yoki baxmalga tegmadim va hech qachon Allohning Rasuli ﷺ ning hididan koʻra yoqimliroq biror mushk yoki xushboʻy tutun (hidi)ni hidlamadim», — dedi.Ҳумайд (Анасдан) ривоят қилади: Мен Анасдан Пайғамбар ﷺ нинг рўзаси ҳақида сўрадим. У: «Мен Пайғамбар ﷺ ни бирор ойда рўзадор кўришни хоҳласам, (ўша ҳолда) кўра олардим; уни рўза тутмаган кўришни хоҳласам, (уни ҳам) кўра олардим; уни бирор тунда намоз ўқиётган кўришни хоҳласам, (ўша ҳолда) кўра олардим; уни ухлаётган кўришни хоҳласам, (уни ҳам) кўра олардим», — деди. Анас яна: «Мен ҳеч қачон Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг қўлидан кўра юмшоқроқ бирор ипак ёки бахмалга тегмадим ва ҳеч қачон Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг ҳидидан кўра ёқимлироқ бирор мушк ёки хушбўй тутун (ҳиди)ни ҳидламадим», — деди.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ، أَخْبَرَنَا هَارُونُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا عَلِيٌّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو سَلَمَةَ، قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ دَخَلَ عَلَىَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَ الْحَدِيثَ يَعْنِي ‏"‏ إِنَّ لِزَوْرِكَ عَلَيْكَ حَقًّا، وَإِنَّ لِزَوْجِكَ عَلَيْكَ حَقًّا ‏"‏‏.‏ فَقُلْتُ وَمَا صَوْمُ دَاوُدَ قَالَ ‏"‏ نِصْفُ الدَّهْرِ ‏"‏‏.‏

Abdulloh ibn Amr ibn Os (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Bir marta Allohning Rasuli ﷺ mening oldimga keldilar», — soʻng u butun rivoyatni aytib berdi, yaʼni: «Mehmoningning senga haqi bor, zavjangning senga haqi bor». Soʻng men Dovud (alayhissalom)ning roʻzasi haqida soʻradim. Paygʻambar ﷺ: «Yilning yarmi (yaʼni u kun ora roʻza tutar edi)», — deb javob berdilar.Абдуллоҳ ибн Амр ибн Ос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Бир марта Аллоҳнинг Расули ﷺ менинг олдимга келдилар», — сўнг у бутун ривоятни айтиб берди, яъни: «Меҳмонингнинг сенга ҳақи бор, завжангнинг сенга ҳақи бор». Сўнг мен Довуд (алайҳиссалом)нинг рўзаси ҳақида сўрадим. Пайғамбар ﷺ: «Йилнинг ярми (яъни у кун ора рўза тутар эди)», — деб жавоб бердилар.

حَدَّثَنَا ابْنُ مُقَاتِلٍ، أَخْبَرَنَا عَبْدُ اللَّهِ، أَخْبَرَنَا الأَوْزَاعِيُّ، قَالَ حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، قَالَ حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا عَبْدَ اللَّهِ أَلَمْ أُخْبَرْ أَنَّكَ تَصُومُ النَّهَارَ وَتَقُومُ اللَّيْلَ ‏"‏‏.‏ فَقُلْتُ بَلَى يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَلاَ تَفْعَلْ، صُمْ وَأَفْطِرْ، وَقُمْ وَنَمْ، فَإِنَّ لِجَسَدِكَ عَلَيْكَ حَقًّا، وَإِنَّ لِعَيْنِكَ عَلَيْكَ حَقًّا، وَإِنَّ لِزَوْجِكَ عَلَيْكَ حَقًّا، وَإِنَّ لِزَوْرِكَ عَلَيْكَ حَقًّا، وَإِنَّ بِحَسْبِكَ أَنْ تَصُومَ كُلَّ شَهْرٍ ثَلاَثَةَ أَيَّامٍ، فَإِنَّ لَكَ بِكُلِّ حَسَنَةٍ عَشْرَ أَمْثَالِهَا، فَإِنَّ ذَلِكَ صِيَامُ الدَّهْرِ كُلِّهِ ‏"‏‏.‏ فَشَدَّدْتُ، فَشُدِّدَ عَلَىَّ، قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنِّي أَجِدُ قُوَّةً‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَصُمْ صِيَامَ نَبِيِّ اللَّهِ دَاوُدَ عَلَيْهِ السَّلاَمُ وَلاَ تَزِدْ عَلَيْهِ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ وَمَا كَانَ صِيَامُ نَبِيِّ اللَّهِ دَاوُدَ ـ عَلَيْهِ السَّلاَمُ ـ قَالَ ‏"‏ نِصْفَ الدَّهْرِ ‏"‏‏.‏ فَكَانَ عَبْدُ اللَّهِ يَقُولُ بَعْدَ مَا كَبِرَ يَا لَيْتَنِي قَبِلْتُ رُخْصَةَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Abdulloh ibn Amr ibn Os (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ menga: «Ey Abdulloh! Menga — sen kunduzi roʻza tutasan va tun boʻyi namoz oʻqiyasan, deb — xabar berilmadimi?» — dedilar. Abdulloh: «Ha, yo Rasululloh», — dedi. Paygʻambar ﷺ: «Unday qilma; baʼzi kun roʻza tut, baʼzi kun (roʻzani) tark et; namoz (ham) oʻqi, tunda uxla (ham) — chunki badaningning senga haqi bor, zavjangning senga haqi bor va mehmoningning senga haqi bor. Senga har oyda uch kun roʻza tutish kifoya — chunki yaxshi amalning savobi oʻn barobar (qilib) koʻpaytiriladi; shunda u butun yil roʻza tutgandek boʻladi», — dedilar. Men (koʻproq roʻzaga) qattiq turib oldim va shuning uchun menga qattiqroq (koʻrsatma) berildi. Men: «Yo Rasululloh, menda (bundan koʻproq) kuch bor», — dedim. Paygʻambar ﷺ: «(Unday boʻlsa,) Dovud paygʻambar (alayhissalom)ning roʻzasidek roʻza tut va undan ortiq tutma», — dedilar. Men: «Allohning paygʻambari Dovudning roʻzasi qanday edi?» — dedim. U zot: «Yilning yarmi (yaʼni u kun ora roʻza tutar edi)», — dedilar. Keyin Abdulloh keksayganda: «Agar men Paygʻambar ﷺ ning (menga bergan) ruxsatini (yaʼni oyda uch kun roʻza tutishni) qabul qilganimda, men uchun yaxshiroq boʻlar edi», — der edi.Абдуллоҳ ибн Амр ибн Ос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ менга: «Эй Абдуллоҳ! Менга — сен кундузи рўза тутасан ва тун бўйи намоз ўқиясан, деб — хабар берилмадими?» — дедилар. Абдуллоҳ: «Ҳа, ё Расулуллоҳ», — деди. Пайғамбар ﷺ: «Ундай қилма; баъзи кун рўза тут, баъзи кун (рўзани) тарк эт; намоз (ҳам) ўқи, тунда ухла (ҳам) — чунки баданингнинг сенга ҳақи бор, завжангнинг сенга ҳақи бор ва меҳмонингнинг сенга ҳақи бор. Сенга ҳар ойда уч кун рўза тутиш кифоя — чунки яхши амалнинг савоби ўн баробар (қилиб) кўпайтирилади; шунда у бутун йил рўза тутгандек бўлади», — дедилар. Мен (кўпроқ рўзага) қаттиқ туриб олдим ва шунинг учун менга қаттиқроқ (кўрсатма) берилди. Мен: «Ё Расулуллоҳ, менда (бундан кўпроқ) куч бор», — дедим. Пайғамбар ﷺ: «(Ундай бўлса,) Довуд пайғамбар (алайҳиссалом)нинг рўзасидек рўза тут ва ундан ортиқ тутма», — дедилар. Мен: «Аллоҳнинг пайғамбари Довуднинг рўзаси қандай эди?» — дедим. У зот: «Йилнинг ярми (яъни у кун ора рўза тутар эди)», — дедилар. Кейин Абдуллоҳ кексайганда: «Агар мен Пайғамбар ﷺ нинг (менга берган) рухсатини (яъни ойда уч кун рўза тутишни) қабул қилганимда, мен учун яхшироқ бўлар эди», — дер эди.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ، وَأَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرٍو، قَالَ أُخْبِرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنِّي أَقُولُ وَاللَّهِ لأَصُومَنَّ النَّهَارَ، وَلأَقُومَنَّ اللَّيْلَ، مَا عِشْتُ‏.‏ فَقُلْتُ لَهُ قَدْ قُلْتُهُ بِأَبِي أَنْتَ وَأُمِّي‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِنَّكَ لاَ تَسْتَطِيعُ ذَلِكَ، فَصُمْ وَأَفْطِرْ، وَقُمْ وَنَمْ، وَصُمْ مِنَ الشَّهْرِ ثَلاَثَةَ أَيَّامٍ، فَإِنَّ الْحَسَنَةَ بِعَشْرِ أَمْثَالِهَا، وَذَلِكَ مِثْلُ صِيَامِ الدَّهْرِ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ إِنِّي أُطِيقُ أَفْضَلَ مِنْ ذَلِكَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَصُمْ يَوْمًا وَأَفْطِرْ يَوْمَيْنِ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ إِنِّي أُطِيقُ أَفْضَلَ مِنْ ذَلِكَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَصُمْ يَوْمًا وَأَفْطِرْ يَوْمًا، فَذَلِكَ صِيَامُ دَاوُدَ ـ عَلَيْهِ السَّلاَمُ ـ وَهْوَ أَفْضَلُ الصِّيَامِ ‏"‏‏.‏ فَقُلْتُ إِنِّي أُطِيقُ أَفْضَلَ مِنْ ذَلِكَ‏.‏ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ أَفْضَلَ مِنْ ذَلِكَ ‏"‏‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ ga — men butun umr davomida har kun roʻza tutishga va har tun (boʻyi) namoz oʻqishga qasam ichdim, degan (xabar) yetkazildi (bas, Allohning Rasuli ﷺ mening oldimga kelib, bu rostmi, deb soʻradilar). Men: «Ota-onam senga fido boʻlsin! Men shunday dedim», — dedim. Paygʻambar ﷺ: «Sen buni qila olmaysan. Bas, baʼzi kun roʻza tut, baʼzi kun (roʻzani) tark et; namoz (ham) oʻqi, uxla (ham). Har oyda uch kun roʻza tut — chunki yaxshi amalning savobi oʻn barobar (qilib) koʻpaytiriladi va bu bir yil roʻza tutganga teng boʻladi», — dedilar. Paygʻambar ﷺ menga: «Bir kun roʻza tut, ikki kun (roʻzani) tark et», — dedilar. Men: «Men bundan yaxshiroq (koʻproq) qila olaman», — dedim. Paygʻambar ﷺ menga: «Bir kun roʻza tut, bir kun (roʻzani) tark et — bu Dovud paygʻambar (alayhissalom)ning roʻzasi va bu — eng yaxshi roʻza», — dedilar. Men: «Menda bundan yaxshiroq (koʻproq) qila oladigan kuch bor», — dedim. Paygʻambar ﷺ: «Bundan yaxshiroq roʻza yoʻq», — dedilar.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ га — мен бутун умр давомида ҳар кун рўза тутишга ва ҳар тун (бўйи) намоз ўқишга қасам ичдим, деган (хабар) етказилди (бас, Аллоҳнинг Расули ﷺ менинг олдимга келиб, бу ростми, деб сўрадилар). Мен: «Ота-онам сенга фидо бўлсин! Мен шундай дедим», — дедим. Пайғамбар ﷺ: «Сен буни қила олмайсан. Бас, баъзи кун рўза тут, баъзи кун (рўзани) тарк эт; намоз (ҳам) ўқи, ухла (ҳам). Ҳар ойда уч кун рўза тут — чунки яхши амалнинг савоби ўн баробар (қилиб) кўпайтирилади ва бу бир йил рўза тутганга тенг бўлади», — дедилар. Пайғамбар ﷺ менга: «Бир кун рўза тут, икки кун (рўзани) тарк эт», — дедилар. Мен: «Мен бундан яхшироқ (кўпроқ) қила оламан», — дедим. Пайғамбар ﷺ менга: «Бир кун рўза тут, бир кун (рўзани) тарк эт — бу Довуд пайғамбар (алайҳиссалом)нинг рўзаси ва бу — энг яхши рўза», — дедилар. Мен: «Менда бундан яхшироқ (кўпроқ) қила оладиган куч бор», — дедим. Пайғамбар ﷺ: «Бундан яхшироқ рўза йўқ», — дедилар.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ عَلِيٍّ، أَخْبَرَنَا أَبُو عَاصِمٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، سَمِعْتُ عَطَاءً، أَنَّ أَبَا الْعَبَّاسِ الشَّاعِرَ، أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، سَمِعَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرٍو ـ رضى الله عنهما ـ بَلَغَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَنِّي أَسْرُدُ الصَّوْمَ وَأُصَلِّي اللَّيْلَ، فَإِمَّا أَرْسَلَ إِلَىَّ، وَإِمَّا لَقِيتُهُ، فَقَالَ ‏"‏ أَلَمْ أُخْبَرْ أَنَّكَ تَصُومُ وَلاَ تُفْطِرُ، وَتُصَلِّي وَلاَ تَنَامُ، فَصُمْ وَأَفْطِرْ، وَقُمْ وَنَمْ، فَإِنَّ لِعَيْنِكَ عَلَيْكَ حَظًّا، وَإِنَّ لِنَفْسِكَ وَأَهْلِكَ عَلَيْكَ حَظًّا ‏"‏‏.‏ قَالَ إِنِّي لأَقْوَى لِذَلِكَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَصُمْ صِيَامَ دَاوُدَ ـ عَلَيْهِ السَّلاَمُ ـ ‏"‏‏.‏ قَالَ وَكَيْفَ قَالَ ‏"‏ كَانَ يَصُومُ يَوْمًا وَيُفْطِرُ يَوْمًا، وَلاَ يَفِرُّ إِذَا لاَقَى ‏"‏‏.‏ قَالَ مَنْ لِي بِهَذِهِ يَا نَبِيَّ اللَّهِ قَالَ عَطَاءٌ لاَ أَدْرِي كَيْفَ ذَكَرَ صِيَامَ الأَبَدِ، قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ صَامَ مَنْ صَامَ الأَبَدَ ‏"‏‏.‏ مَرَّتَيْنِ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Mening — har kun roʻza tutishim va har tun (boʻyi) namoz oʻqishim haqidagi xabar — Paygʻambar ﷺ ga yetdi. Bas, u zot meni (chaqirib) yubordi yoki men u zot bilan uchratdim va u zot: «Menga — sen har kun roʻza tutasan va har tun (boʻyi) namoz oʻqiyasan, deb — xabar berildi. (Bas,) baʼzi kun roʻza tut, baʼzi kun (roʻzani) tark et; namoz (ham) oʻqi, uxla (ham) — chunki koʻzingning senga haqi bor, badaningning va oila (zavja)ngning senga haqi bor», — dedilar. Men: «Menda bundan (roʻzadan) koʻproq kuch bor», — dedim. Paygʻambar ﷺ: «Unday boʻlsa, Dovud (paygʻambar)ning roʻzasidek roʻza tut», — dedilar. Men: «Qanday (tutar edi)?» — dedim. U zot: «U kun ora roʻza tutar va dushman bilan uchratganda (jangdan) qochmas edi», — dedilar. Men: «Bu (fazilat) menga qayerdan (nasib boʻladi)?» — dedim. (Ato dedi: «Men ‹butun umr roʻza tutish› iborasi qanday kelganini bilmayman».) Bas, Paygʻambar ﷺ ikki marta: «Kim butun umri davomida har kun roʻza tutsa, u — umuman roʻza tutmagandek(dir)», — dedilar.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Менинг — ҳар кун рўза тутишим ва ҳар тун (бўйи) намоз ўқишим ҳақидаги хабар — Пайғамбар ﷺ га етди. Бас, у зот мени (чақириб) юборди ёки мен у зот билан учратдим ва у зот: «Менга — сен ҳар кун рўза тутасан ва ҳар тун (бўйи) намоз ўқиясан, деб — хабар берилди. (Бас,) баъзи кун рўза тут, баъзи кун (рўзани) тарк эт; намоз (ҳам) ўқи, ухла (ҳам) — чунки кўзингнинг сенга ҳақи бор, баданингнинг ва оила (завжа)нгнинг сенга ҳақи бор», — дедилар. Мен: «Менда бундан (рўзадан) кўпроқ куч бор», — дедим. Пайғамбар ﷺ: «Ундай бўлса, Довуд (пайғамбар)нинг рўзасидек рўза тут», — дедилар. Мен: «Қандай (тутар эди)?» — дедим. У зот: «У кун ора рўза тутар ва душман билан учратганда (жангдан) қочмас эди», — дедилар. Мен: «Бу (фазилат) менга қаердан (насиб бўлади)?» — дедим. (Ато деди: «Мен ‹бутун умр рўза тутиш› ибораси қандай келганини билмайман».) Бас, Пайғамбар ﷺ икки марта: «Ким бутун умри давомида ҳар кун рўза туца, у — умуман рўза тутмагандек(дир)», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ مُغِيرَةَ، قَالَ سَمِعْتُ مُجَاهِدًا، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو ـ رضى الله عنهما ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ صُمْ مِنَ الشَّهْرِ ثَلاَثَةَ أَيَّامٍ ‏"‏‏.‏ قَالَ أُطِيقُ أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ‏.‏ فَمَا زَالَ حَتَّى قَالَ ‏"‏ صُمْ يَوْمًا وَأَفْطِرْ يَوْمًا ‏"‏ فَقَالَ ‏"‏ اقْرَإِ الْقُرْآنَ فِي شَهْرٍ ‏"‏‏.‏ قَالَ إِنِّي أُطِيقُ أَكْثَرَ‏.‏ فَمَا زَالَ حَتَّى قَالَ فِي ثَلاَثٍ‏.‏

Mujohid (Abdulloh ibn Amrdan) rivoyat qiladi: Paygʻambar ﷺ (Abdullohga): «Har oyda uch kun roʻza tut», — dedilar. Abdulloh (Paygʻambar ﷺ ga): «Men bundan koʻproq roʻza tuta olaman», — dedi. Ular bu masala (ustida) bahslashaverdi — to Paygʻambar ﷺ: «Kun ora roʻza tut va har oyda Qurʼonni bir marta (toʻliq) tilovat qil», — degunlarigacha. Abdulloh: «Men (bir oyda) koʻproq (tilovat) qila olaman», — dedi va bahs davom etdi — to Paygʻambar ﷺ: «Qurʼonni har uch kunda bir marta tilovat qil (yaʼni uni uch kundan kam (vaqt)da xatm qilma)», — degunlarigacha.Мужоҳид (Абдуллоҳ ибн Амрдан) ривоят қилади: Пайғамбар ﷺ (Абдуллоҳга): «Ҳар ойда уч кун рўза тут», — дедилар. Абдуллоҳ (Пайғамбар ﷺ га): «Мен бундан кўпроқ рўза тута оламан», — деди. Улар бу масала (устида) баҳслашаверди — то Пайғамбар ﷺ: «Кун ора рўза тут ва ҳар ойда Қуръонни бир марта (тўлиқ) тиловат қил», — дегунларигача. Абдуллоҳ: «Мен (бир ойда) кўпроқ (тиловат) қила оламан», — деди ва баҳс давом этди — то Пайғамбар ﷺ: «Қуръонни ҳар уч кунда бир марта тиловат қил (яъни уни уч кундан кам (вақт)да хатм қилма)», — дегунларигача.

حَدَّثَنَا آدَمُ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، حَدَّثَنَا حَبِيبُ بْنُ أَبِي ثَابِتٍ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا الْعَبَّاسِ الْمَكِّيَّ ـ وَكَانَ شَاعِرًا وَكَانَ لاَ يُتَّهَمُ فِي حَدِيثِهِ ـ قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ قَالَ لِي النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّكَ لَتَصُومُ الدَّهْرَ، وَتَقُومُ اللَّيْلَ ‏"‏‏.‏ فَقُلْتُ نَعَمْ‏.‏ قَالَ ‏"‏ إِنَّكَ إِذَا فَعَلْتَ ذَلِكَ هَجَمَتْ لَهُ الْعَيْنُ وَنَفِهَتْ لَهُ النَّفْسُ، لاَ صَامَ مَنْ صَامَ الدَّهْرَ، صَوْمُ ثَلاَثَةِ أَيَّامٍ صَوْمُ الدَّهْرِ كُلِّهِ ‏"‏‏.‏ قُلْتُ فَإِنِّي أُطِيقُ أَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَصُمْ صَوْمَ دَاوُدَ عَلَيْهِ السَّلاَمُ كَانَ يَصُومُ يَوْمًا وَيُفْطِرُ يَوْمًا، وَلاَ يَفِرُّ إِذَا لاَقَى ‏"‏‏.‏

Abdulloh ibn Amr ibn Os (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ menga: «Sen butun yil har kun roʻza tutasan va har tun (boʻyi) namoz oʻqiyasanmi?» — dedilar. Men ‹ha› (deb javob berdim). Paygʻambar ﷺ: «Agar sen buni davom ettirsang, koʻzlaring zaiflashib qoladi va badaning charchab qoladi. Kim butun yil roʻza tutsa, u — umuman roʻza tutmagandek. (Har oyda) uch kun roʻza tutish — butun yil roʻza tutganga teng boʻladi», — dedilar. Men: «Menda bundan koʻproq (qila oladigan) kuch bor», — dedim. Paygʻambar ﷺ: «Unday boʻlsa, Dovud (alayhissalom)ning roʻzasidek roʻza tut — u kun ora roʻza tutar va dushman bilan uchratganda, jang maydonidan hech qochmas edi», — dedilar.Абдуллоҳ ибн Амр ибн Ос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ менга: «Сен бутун йил ҳар кун рўза тутасан ва ҳар тун (бўйи) намоз ўқиясанми?» — дедилар. Мен ‹ҳа› (деб жавоб бердим). Пайғамбар ﷺ: «Агар сен буни давом эттирсанг, кўзларинг заифлашиб қолади ва баданинг чарчаб қолади. Ким бутун йил рўза туца, у — умуман рўза тутмагандек. (Ҳар ойда) уч кун рўза тутиш — бутун йил рўза тутганга тенг бўлади», — дедилар. Мен: «Менда бундан кўпроқ (қила оладиган) куч бор», — дедим. Пайғамбар ﷺ: «Ундай бўлса, Довуд (алайҳиссалом)нинг рўзасидек рўза тут — у кун ора рўза тутар ва душман билан учратганда, жанг майдонидан ҳеч қочмас эди», — дедилар.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ الْوَاسِطِيُّ، حَدَّثَنَا خَالِدٌ، عَنْ خَالِدٍ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو الْمَلِيحِ، قَالَ دَخَلْتُ مَعَ أَبِيكَ عَلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو فَحَدَّثَنَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ذُكِرَ لَهُ صَوْمِي فَدَخَلَ عَلَىَّ، فَأَلْقَيْتُ لَهُ وِسَادَةً مِنْ أَدَمٍ، حَشْوُهَا لِيفٌ، فَجَلَسَ عَلَى الأَرْضِ، وَصَارَتِ الْوِسَادَةُ بَيْنِي وَبَيْنَهُ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ أَمَا يَكْفِيكَ مِنْ كُلِّ شَهْرٍ ثَلاَثَةُ أَيَّامٍ ‏"‏‏.‏ قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ خَمْسًا ‏"‏‏.‏ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ سَبْعًا ‏"‏‏.‏ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ تِسْعًا ‏"‏‏.‏ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ إِحْدَى عَشْرَةَ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ صَوْمَ فَوْقَ صَوْمِ دَاوُدَ ـ عَلَيْهِ السَّلاَمُ ـ شَطْرَ الدَّهْرِ، صُمْ يَوْمًا، وَأَفْطِرْ يَوْمًا ‏"‏‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ ga mening roʻzalarim haqida (xabar) yetdi va u zot mening oldimga keldilar. Men u zotga — xurmo poʻstlogʻi (lifi) bilan toʻldirilgan charm yostiq toʻshadim, lekin u zot yerga oʻtirdilar va yostiq men bilan u zotning orasida qoldi; soʻng u zot: «Senga har oyda uch kun roʻza tutish kifoya emasmi?» — dedilar. Men: «Yo Rasululloh, (men koʻproq tuta olaman)», — dedim. U zot: «Besh (kun)?» — dedilar. Men: «Yo Rasululloh, (men koʻproq tuta olaman)», — dedim. U zot: «Yetti (kun)?» — dedilar. Men: «Yo Rasululloh, (men koʻproq tuta olaman)», — dedim. U zot: «Toʻqqiz (kun)?» — dedilar. Men: «Yo Rasululloh, (men koʻproq tuta olaman)», — dedim. U zot: «Oʻn bir (kun)?» — dedilar. Soʻng Paygʻambar ﷺ: «Dovud (paygʻambar)ning roʻzasidan ortiq roʻza yoʻq — u yilning yarmi edi. Bas, kun ora roʻza tut», — dedilar.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ га менинг рўзаларим ҳақида (хабар) етди ва у зот менинг олдимга келдилар. Мен у зотга — хурмо пўстлоғи (лифи) билан тўлдирилган чарм ёстиқ тўшадим, лекин у зот ерга ўтирдилар ва ёстиқ мен билан у зотнинг орасида қолди; сўнг у зот: «Сенга ҳар ойда уч кун рўза тутиш кифоя эмасми?» — дедилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ, (мен кўпроқ тута оламан)», — дедим. У зот: «Беш (кун)?» — дедилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ, (мен кўпроқ тута оламан)», — дедим. У зот: «Етти (кун)?» — дедилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ, (мен кўпроқ тута оламан)», — дедим. У зот: «Тўққиз (кун)?» — дедилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ, (мен кўпроқ тута оламан)», — дедим. У зот: «Ўн бир (кун)?» — дедилар. Сўнг Пайғамбар ﷺ: «Довуд (пайғамбар)нинг рўзасидан ортиқ рўза йўқ — у йилнинг ярми эди. Бас, кун ора рўза тут», — дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو مَعْمَرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، حَدَّثَنَا أَبُو التَّيَّاحِ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو عُثْمَانَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ أَوْصَانِي خَلِيلِي صلى الله عليه وسلم بِثَلاَثٍ صِيَامِ ثَلاَثَةِ أَيَّامٍ مِنْ كُلِّ شَهْرٍ، وَرَكْعَتَىِ الضُّحَى، وَأَنْ أُوتِرَ قَبْلَ أَنْ أَنَامَ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Doʻstim (Paygʻambar ﷺ) menga uch narsani (qilishni) tavsiya qildi: (1) har oyda uch kun roʻza tutish; (2) Zuho (choshgoh) namozini ikki rakat oʻqish; (3) uxlashdan oldin vitr (namozini) oʻqish.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Дўстим (Пайғамбар ﷺ) менга уч нарсани (қилишни) тавсия қилди: (1) ҳар ойда уч кун рўза тутиш; (2) Зуҳо (чошгоҳ) намозини икки ракат ўқиш; (3) ухлашдан олдин витр (намозини) ўқиш.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، قَالَ حَدَّثَنِي خَالِدٌ ـ هُوَ ابْنُ الْحَارِثِ ـ حَدَّثَنَا حُمَيْدٌ، عَنْ أَنَسٍ ـ رضى الله عنه ـ دَخَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَلَى أُمِّ سُلَيْمٍ، فَأَتَتْهُ بِتَمْرٍ وَسَمْنٍ، قَالَ ‏"‏ أَعِيدُوا سَمْنَكُمْ فِي سِقَائِهِ، وَتَمْرَكُمْ فِي وِعَائِهِ، فَإِنِّي صَائِمٌ ‏"‏‏.‏ ثُمَّ قَامَ إِلَى نَاحِيَةٍ مِنَ الْبَيْتِ، فَصَلَّى غَيْرَ الْمَكْتُوبَةِ، فَدَعَا لأُمِّ سُلَيْمٍ، وَأَهْلِ بَيْتِهَا، فَقَالَتْ أُمُّ سُلَيْمٍ يَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ لِي خُوَيْصَةً، قَالَ ‏"‏ مَا هِيَ ‏"‏‏.‏ قَالَتْ خَادِمُكَ أَنَسٌ‏.‏ فَمَا تَرَكَ خَيْرَ آخِرَةٍ وَلاَ دُنْيَا إِلاَّ دَعَا لِي بِهِ قَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ ارْزُقْهُ مَالاً وَوَلَدًا وَبَارِكْ لَهُ ‏"‏‏.‏ فَإِنِّي لَمِنْ أَكْثَرِ الأَنْصَارِ مَالاً‏.‏ وَحَدَّثَتْنِي ابْنَتِي أُمَيْنَةُ أَنَّهُ دُفِنَ لِصُلْبِي مَقْدَمَ حَجَّاجٍ الْبَصْرَةَ بِضْعٌ وَعِشْرُونَ وَمِائَةٌ‏.‏ حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي مَرْيَمَ، أَخْبَرَنَا يَحْيَى، قَالَ حَدَّثَنِي حُمَيْدٌ، سَمِعَ أَنَسًا ـ رضى الله عنه ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ Ummu Sulaymni ziyorat qildi va u (Ummu Sulaym) u zotga xurmo hamda yogʻ (saryogʻ) qoʻydi. Paygʻambar ﷺ: «Yogʻ va xurmoni oʻz idishlariga (qaytarib) qoʻy — chunki men roʻzadorman», — dedilar. Soʻng u zot uning uyining bir joyida turib, nafl namoz oʻqidi va Ummu Sulaym hamda uning oilasi uchun yaxshilik (duo) qildi. Soʻng Ummu Sulaym: «Yo Rasululloh, mening (bugun) bir maxsus iltimosim bor», — dedi. U zot: «U nima?» — dedilar. U: «Xizmatkoring Anas (uchun duo qiling)», — dedi. Bas, Allohning Rasuli ﷺ dunyo va Oxiratning — men uchun (Allohdan) soʻramagan — biror yaxshiligini qoldirmadi va: «Allohim! Unga (Anasga) mol-mulk va farzandlar ber hamda unga barakat ber», — dedilar. Shunday qilib, men ansorlarning eng badavlatlaridan biriman va qizim Umayna menga — Hajjoj Basraga kelganda, mening avlodimdan 120 dan ortigʻi dafn etilgan edi, — deb aytdi.Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ Умму Сулаймни зиёрат қилди ва у (Умму Сулайм) у зотга хурмо ҳамда ёғ (сарёғ) қўйди. Пайғамбар ﷺ: «Ёғ ва хурмони ўз идишларига (қайтариб) қўй — чунки мен рўзадорман», — дедилар. Сўнг у зот унинг уйининг бир жойида туриб, нафл намоз ўқиди ва Умму Сулайм ҳамда унинг оиласи учун яхшилик (дуо) қилди. Сўнг Умму Сулайм: «Ё Расулуллоҳ, менинг (бугун) бир махсус илтимосим бор», — деди. У зот: «У нима?» — дедилар. У: «Хизматкоринг Анас (учун дуо қилинг)», — деди. Бас, Аллоҳнинг Расули ﷺ дунё ва Охиратнинг — мен учун (Аллоҳдан) сўрамаган — бирор яхшилигини қолдирмади ва: «Аллоҳим! Унга (Анасга) мол-мулк ва фарзандлар бер ҳамда унга баракат бер», — дедилар. Шундай қилиб, мен ансорларнинг энг бадавлатларидан бириман ва қизим Умайна менга — Ҳажжож Басрага келганда, менинг авлодимдан 120 дан ортиғи дафн этилган эди, — деб айтди.

حَدَّثَنَا الصَّلْتُ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا مَهْدِيٌّ، عَنْ غَيْلاَنَ،‏.‏ وَحَدَّثَنَا أَبُو النُّعْمَانِ، حَدَّثَنَا مَهْدِيُّ بْنُ مَيْمُونٍ، حَدَّثَنَا غَيْلاَنُ بْنُ جَرِيرٍ، عَنْ مُطَرِّفٍ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ ـ رضى الله عنهما ـ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم‏.‏ أَنَّهُ سَأَلَهُ ـ أَوْ سَأَلَ رَجُلاً وَعِمْرَانُ يَسْمَعُ ـ فَقَالَ ‏"‏ يَا أَبَا فُلاَنٍ أَمَا صُمْتَ سَرَرَ هَذَا الشَّهْرِ ‏"‏‏.‏ قَالَ أَظُنُّهُ قَالَ يَعْنِي رَمَضَانَ‏.‏ قَالَ الرَّجُلُ لاَ يَا رَسُولَ اللَّهِ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِذَا أَفْطَرْتَ فَصُمْ يَوْمَيْنِ ‏"‏‏.‏ لَمْ يَقُلِ الصَّلْتُ أَظُنُّهُ يَعْنِي رَمَضَانَ‏.‏ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ وَقَالَ ثَابِثٌ عَنْ مُطَرِّفٍ عَنْ عِمْرَانَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مِنْ سَرَرِ شَعْبَانَ ‏"‏‏.‏

Mutarrif (Imron ibn Husayndan) rivoyat qiladi: Paygʻambar ﷺ undan (Imrondan) yoki bir kishidan — Imron eshitib turgan holda — soʻradilar: «Ey falonchi! Sen bu oyning oxirgi kunlarida roʻza tutdingmi?» (Rivoyatchi menimcha u zot ‹Ramazon oyi›ni aytdi.) U kishi: «Yoʻq, yo Rasululloh», — dedi. Paygʻambar ﷺ unga: «Sen (Ramazon) roʻzangni tugatgach, (Shavvolda) ikki kun roʻza tut», — dedilar. (Boshqa rivoyat orqali Imron: «Paygʻambar ﷺ: ‹(Sen) Shaʼbonning oxirgi kunlarida (roʻza tutdingmi)?› — dedilar», — dedi.)Мутарриф (Имрон ибн Ҳусайндан) ривоят қилади: Пайғамбар ﷺ ундан (Имрондан) ёки бир кишидан — Имрон эшитиб турган ҳолда — сўрадилар: «Эй фалончи! Сен бу ойнинг охирги кунларида рўза тутдингми?» (Ривоятчи менимча у зот ‹Рамазон ойи›ни айтди.) У киши: «Йўқ, ё Расулуллоҳ», — деди. Пайғамбар ﷺ унга: «Сен (Рамазон) рўзангни тугатгач, (Шавволда) икки кун рўза тут», — дедилар. (Бошқа ривоят орқали Имрон: «Пайғамбар ﷺ: ‹(Сен) Шаъбоннинг охирги кунларида (рўза тутдингми)?› — дедилар», — деди.)

حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبَّادٍ، قَالَ سَأَلْتُ جَابِرًا ـ رضى الله عنه ـ نَهَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَنْ صَوْمِ يَوْمِ الْجُمُعَةِ قَالَ نَعَمْ‏.‏ زَادَ غَيْرُ أَبِي عَاصِمٍ أَنْ يَنْفَرِدَ بِصَوْمٍ‏.‏

Muhammad ibn Abbos (Jobirdan) rivoyat qiladi: Men Jobirdan: «Paygʻambar ﷺ juma kuni roʻza tutishdan qaytardimi?» — deb soʻradim. U: «Ha», — deb javob berdi. (Boshqa rivoyatchilar qoʻshdi: «Agar u faqat oʻsha kunini roʻza tutishni niyat qilsa».)Муҳаммад ибн Аббос (Жобирдан) ривоят қилади: Мен Жобирдан: «Пайғамбар ﷺ жума куни рўза тутишдан қайтардими?» — деб сўрадим. У: «Ҳа», — деб жавоб берди. (Бошқа ривоятчилар қўшди: «Агар у фақат ўша кунини рўза тутишни ният қилса».)

حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَفْصِ بْنِ غِيَاثٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، حَدَّثَنَا أَبُو صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ سَمِعْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ لاَ يَصُومَنَّ أَحَدُكُمْ يَوْمَ الْجُمُعَةِ، إِلاَّ يَوْمًا قَبْلَهُ أَوْ بَعْدَهُ ‏"‏‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men Paygʻambar ﷺ ning shunday deganini eshitdim: «Sizlardan hech biringiz juma kuni roʻza tutmasin — magar undan bir kun oldin yoki bir kun keyin (ham) roʻza tutsa (mustasno)», — dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен Пайғамбар ﷺ нинг шундай деганини эшитдим: «Сизлардан ҳеч бирингиз жума куни рўза тутмасин — магар ундан бир кун олдин ёки бир кун кейин (ҳам) рўза туца (мустасно)», — дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ شُعْبَةَ، ح‏.‏ وَحَدَّثَنِي مُحَمَّدٌ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ أَبِي أَيُّوبَ، عَنْ جُوَيْرِيَةَ بِنْتِ الْحَارِثِ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم دَخَلَ عَلَيْهَا يَوْمَ الْجُمُعَةِ وَهْىَ صَائِمَةٌ فَقَالَ ‏"‏ أَصُمْتِ أَمْسِ ‏"‏‏.‏ قَالَتْ لاَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ تُرِيدِينَ أَنْ تَصُومِي غَدًا ‏"‏‏.‏ قَالَتْ لاَ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَأَفْطِرِي ‏"‏‏.‏ وَقَالَ حَمَّادُ بْنُ الْجَعْدِ سَمِعَ قَتَادَةَ حَدَّثَنِي أَبُو أَيُّوبَ أَنَّ جُوَيْرِيَةَ حَدَّثَتْهُ فَأَمَرَهَا فَأَفْطَرَتْ.

Abu Ayyub (Juvayriya bint Horisdan) rivoyat qiladi: Paygʻambar ﷺ uning (Juvayriya)ning oldiga juma kuni keldilar va u roʻzador edi. U zot undan: «Sen kecha roʻza tutdingmi?» — deb soʻradilar. U: «Yoʻq», — dedi. U zot: «Sen ertaga roʻza tutishni niyat qilyapsanmi?» — dedilar. U: «Yoʻq», — dedi. U zot: «Unday boʻlsa, roʻzangni och», — dedilar. (Boshqa rivoyat orqali Abu Ayyub: «U zot unga (buyurdi) va u roʻzasini ochdi», — dedi.)Абу Айюб (Жувайрия бинт Ҳорисдан) ривоят қилади: Пайғамбар ﷺ унинг (Жувайрия)нинг олдига жума куни келдилар ва у рўзадор эди. У зот ундан: «Сен кеча рўза тутдингми?» — деб сўрадилар. У: «Йўқ», — деди. У зот: «Сен эртага рўза тутишни ният қиляпсанми?» — дедилар. У: «Йўқ», — деди. У зот: «Ундай бўлса, рўзангни оч», — дедилар. (Бошқа ривоят орқали Абу Айюб: «У зот унга (буюрди) ва у рўзасини очди», — деди.)

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، قُلْتُ لِعَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ هَلْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَخْتَصُّ مِنَ الأَيَّامِ شَيْئًا قَالَتْ لاَ، كَانَ عَمَلُهُ دِيمَةً، وَأَيُّكُمْ يُطِيقُ مَا كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُطِيقُ

Alqama (Oishadan) rivoyat qiladi: Men Oishadan: «Allohning Rasuli ﷺ (roʻza uchun) baʼzi maxsus kunlarni tanlar midi?» — deb soʻradim. U: «Yoʻq, balki u (ibodatda) muntazam (doimiy) boʻlar edi. Sizlardan qaysi biringiz Allohning Rasuli ﷺ chidagan narsaga chiday oladi?» — deb javob berdi.Алқама (Оишадан) ривоят қилади: Мен Оишадан: «Аллоҳнинг Расули ﷺ (рўза учун) баъзи махсус кунларни танлар миди?» — деб сўрадим. У: «Йўқ, балки у (ибодатда) мунтазам (доимий) бўлар эди. Сизлардан қайси бирингиз Аллоҳнинг Расули ﷺ чидаган нарсага чидай олади?» — деб жавоб берди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ مَالِكٍ، قَالَ حَدَّثَنِي سَالِمٌ، قَالَ حَدَّثَنِي عُمَيْرٌ، مَوْلَى أُمِّ الْفَضْلِ أَنَّ أُمَّ، الْفَضْلِ حَدَّثَتْهُ ح وَحَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ أَخْبَرَنَا مَالِكٌ عَنْ أَبِي النَّضْرِ مَوْلَى عُمَرَ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنْ عُمَيْرٍ مَوْلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْعَبَّاسِ عَنْ أُمِّ الْفَضْلِ بِنْتِ الْحَارِثِ أَنَّ نَاسًا تَمَارَوْا عِنْدَهَا يَوْمَ عَرَفَةَ فِي صَوْمِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ بَعْضُهُمْ هُوَ صَائِمٌ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ لَيْسَ بِصَائِمٍ‏.‏ فَأَرْسَلَتْ إِلَيْهِ بِقَدَحِ لَبَنٍ وَهْوَ وَاقِفٌ عَلَى بَعِيرِهِ فَشَرِبَهُ‏.‏

Ummul-Fazl bint Horis (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Odamlar Arafa kuni men bilan birga ekan, ular — Paygʻambar ﷺ roʻzador midi yoki yoʻqmi — (degan masalada) ixtilof qildi: baʼzilari u zot roʻzador, dedi; baʼzilari esa u zot roʻzador emas, dedi. Bas, men u zotga — u zot tuyasi ustida (minib) turgan paytda — sutga toʻla bir kosa (idish) joʻnatdim va u zot uni ichdilar».Уммул-Фазл бинт Ҳорис (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Одамлар Арафа куни мен билан бирга экан, улар — Пайғамбар ﷺ рўзадор миди ёки йўқми — (деган масалада) ихтилоф қилди: баъзилари у зот рўзадор, деди; баъзилари эса у зот рўзадор эмас, деди. Бас, мен у зотга — у зот туяси устида (миниб) турган пайтда — сутга тўла бир коса (идиш) жўнатдим ва у зот уни ичдилар».

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سُلَيْمَانَ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ ـ أَوْ قُرِئَ عَلَيْهِ ـ قَالَ أَخْبَرَنِي عَمْرٌو، عَنْ بُكَيْرٍ، عَنْ كُرَيْبٍ، عَنْ مَيْمُونَةَ ـ رضى الله عنها ـ أَنَّ النَّاسَ، شَكُّوا فِي صِيَامِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ عَرَفَةَ، فَأَرْسَلَتْ إِلَيْهِ بِحِلاَبٍ وَهْوَ وَاقِفٌ فِي الْمَوْقِفِ، فَشَرِبَ مِنْهُ، وَالنَّاسُ يَنْظُرُونَ‏.‏

Maymuna (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Odamlar — Paygʻambar ﷺ Arafa kuni roʻzador midi yoki yoʻqmi — (degan masalada) shubha qildi; bas, men u zotga — u zot Arafatda turgan paytda — sut joʻnatdim va u zot uni ichdilar hamda odamlar u zotga qarab turar edi.Маймуна (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Одамлар — Пайғамбар ﷺ Арафа куни рўзадор миди ёки йўқми — (деган масалада) шубҳа қилди; бас, мен у зотга — у зот Арафатда турган пайтда — сут жўнатдим ва у зот уни ичдилар ҳамда одамлар у зотга қараб турар эди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَبِي عُبَيْدٍ، مَوْلَى ابْنِ أَزْهَرَ قَالَ شَهِدْتُ الْعِيدَ مَعَ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ ـ رضى الله عنه ـ فَقَالَ هَذَانِ يَوْمَانِ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ صِيَامِهِمَا يَوْمُ فِطْرِكُمْ مِنْ صِيَامِكُمْ، وَالْيَوْمُ الآخَرُ تَأْكُلُونَ فِيهِ مِنْ نُسُكِكُمْ‏.‏ قَالَ أَبُو عَبْد اللَّهِ قَالَ ابْنُ عُيَيْنَةَ مَنْ قَالَ مَوْلَى ابْنِ أَزْهَرَ فَقَدْ أَصَابَ وَمَنْ قَالَ مَوْلَى عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ فَقَدْ أَصَابَ

Abu Ubayd (Umardan) rivoyat qiladi: Men Iydni Umar ibn Xattob bilan birga (oʻtkazdim) — u dedi: «Allohning Rasuli ﷺ odamlarni ikki kunda roʻza tutishdan qaytardi: sizlar roʻzangizni ochadigan kun (Iydul-Fitr) va sizlar qurbonlik (mol) goʻshtini yeydigan kun (Iydul-Azho)».Абу Убайд (Умардан) ривоят қилади: Мен Ийдни Умар ибн Хаттоб билан бирга (ўтказдим) — у деди: «Аллоҳнинг Расули ﷺ одамларни икки кунда рўза тутишдан қайтарди: сизлар рўзангизни очадиган кун (Ийдул-Фитр) ва сизлар қурбонлик (мол) гўштини ейдиган кун (Ийдул-Азҳо)».

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ يَحْيَى، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ نَهَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَنْ صَوْمِ يَوْمِ الْفِطْرِ وَالنَّحْرِ، وَعَنِ الصَّمَّاءِ، وَأَنْ يَحْتَبِيَ الرَّجُلُ فِي ثَوْبٍ وَاحِدٍ‏.‏ وَعَنْ صَلاَةٍ، بَعْدَ الصُّبْحِ وَالْعَصْرِ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ Iydul-Fitr va Iydul-Azho (ikki hayit) kunlarida roʻza tutishdan qaytardi; hamda Sammoʼ (butun badanni yopadigan bitta kiyim)ni kiyishdan va bir kiyim bilan oʻrangan holda tizzani tikka qilib oʻtirishdan (qaytardi). U zot yana bomdod (namozi)dan keyin va asr (namozi)dan keyin namoz (oʻqishdan) qaytardi.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ Ийдул-Фитр ва Ийдул-Азҳо (икки ҳайит) кунларида рўза тутишдан қайтарди; ҳамда Саммў (бутун баданни ёпадиган битта кийим)ни кийишдан ва бир кийим билан ўранган ҳолда тиззани тикка қилиб ўтиришдан (қайтарди). У зот яна бомдод (намози)дан кейин ва аср (намози)дан кейин намоз (ўқишдан) қайтарди.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، أَخْبَرَنَا هِشَامٌ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ مِينَا، قَالَ سَمِعْتُهُ يُحَدِّثُ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ يُنْهَى عَنْ صِيَامَيْنِ، وَبَيْعَتَيْنِ الْفِطْرِ، وَالنَّحْرِ،، وَالْمُلاَمَسَةِ، وَالْمُنَابَذَةِ،‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Ikki (kunda) roʻza tutish va ikki (xil) savdo taqiqlandi: Iydul-Fitr va Iydul-Azho kuni roʻza tutish hamda Mulomasa va Munobaza deb atalgan savdolar. (Bu ikki xil savdo johiliyat davrida qilinar edi: Mulomasa — sen sotishga qoʻyilgan narsaga tekkaningda, uni sotib olishing shart boʻladi; Munobaza — sotuvchi senga biror narsani uloqtirsa, uni sotib olishing shart boʻladi.)Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Икки (кунда) рўза тутиш ва икки (хил) савдо тақиқланди: Ийдул-Фитр ва Ийдул-Азҳо куни рўза тутиш ҳамда Муломаса ва Мунобаза деб аталган савдолар. (Бу икки хил савдо жоҳилият даврида қилинар эди: Муломаса — сен сотишга қўйилган нарсага текканингда, уни сотиб олишинг шарт бўлади; Мунобаза — сотувчи сенга бирор нарсани улоқтирса, уни сотиб олишинг шарт бўлади.)

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا مُعَاذٌ، أَخْبَرَنَا ابْنُ عَوْنٍ، عَنْ زِيَادِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ جَاءَ رَجُلٌ إِلَى ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ فَقَالَ رَجُلٌ نَذَرَ أَنْ يَصُومَ يَوْمًا، قَالَ أَظُنُّهُ قَالَ الاِثْنَيْنِ، فَوَافَقَ يَوْمَ عِيدٍ‏.‏ فَقَالَ ابْنُ عُمَرَ أَمَرَ اللَّهُ بِوَفَاءِ النَّذْرِ، وَنَهَى النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عَنْ صَوْمِ هَذَا الْيَوْمِ‏.‏

Ziyod ibn Jubayr (Ibn Umardan) rivoyat qiladi: Bir kishi Ibn Umar oldiga kelib: «Bir kishi bir kun roʻza tutishga nazr qildi (rivoyatchi menimcha: ‹oʻsha kun dushanba edi›, dedi) va oʻsha kun Iyd kuniga toʻgʻri kelib qoldi», — dedi. Ibn Umar: «Alloh nazrlarni bajarishga buyuradi, lekin Paygʻambar ﷺ bu kun (Iyd)da roʻza tutishdan qaytargan», — dedi.Зиёд ибн Жубайр (Ибн Умардан) ривоят қилади: Бир киши Ибн Умар олдига келиб: «Бир киши бир кун рўза тутишга назр қилди (ривоятчи менимча: ‹ўша кун душанба эди›, деди) ва ўша кун Ийд кунига тўғри келиб қолди», — деди. Ибн Умар: «Аллоҳ назрларни бажаришга буюради, лекин Пайғамбар ﷺ бу кун (Ийд)да рўза тутишдан қайтарган», — деди.

حَدَّثَنَا حَجَّاجُ بْنُ مِنْهَالٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ عُمَيْرٍ، قَالَ سَمِعْتُ قَزَعَةَ، قَالَ سَمِعْتُ أَبَا سَعِيدٍ الْخُدْرِيَّ ـ رضى الله عنه ـ وَكَانَ غَزَا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ثِنْتَىْ عَشْرَةَ غَزْوَةً قَالَ سَمِعْتُ أَرْبَعًا مِنَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَأَعْجَبْنَنِي قَالَ ‏"‏ لاَ تُسَافِرِ الْمَرْأَةُ مَسِيرَةَ يَوْمَيْنِ إِلاَّ وَمَعَهَا زَوْجُهَا أَوْ ذُو مَحْرَمٍ، وَلاَ صَوْمَ فِي يَوْمَيْنِ الْفِطْرِ وَالأَضْحَى، وَلاَ صَلاَةَ بَعْدَ الصُّبْحِ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ، وَلاَ بَعْدَ الْعَصْرِ حَتَّى تَغْرُبَ، وَلاَ تُشَدُّ الرِّحَالُ إِلاَّ إِلَى ثَلاَثَةِ مَسَاجِدَ مَسْجِدِ الْحَرَامِ، وَمَسْجِدِ الأَقْصَى، وَمَسْجِدِي هَذَا ‏"‏‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: (U Paygʻambar ﷺ bilan oʻn ikki gʻazotda qatnashgan edi.) Men Paygʻambar ﷺ dan toʻrt narsani eshitdim va ular menga manzur boʻldi (yoqdi). U zot: (1) «Hech bir ayol — eri yoki zu mahramsiz — ikki kunlik safarga chiqmasin; (2) Iydul-Fitr va Iydul-Azho (ikki hayit) kunlarida roʻza tutish joiz emas; (3) bomdod farz namozidan keyin — to quyosh chiqguncha — (boshqa) namoz (oʻqilmasin); asr namozidan keyin — to quyosh botguncha — (boshqa namoz oʻqilmasin); (4) faqat uch masjidga (ziyorat uchun) safar qilinsin: Masjidul-Harom (Makkada), Masjidul-Aqso (Quddusda) va mana shu (mening) masjidim (Madinada)», — dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: (У Пайғамбар ﷺ билан ўн икки ғазотда қатнашган эди.) Мен Пайғамбар ﷺ дан тўрт нарсани эшитдим ва улар менга манзур бўлди (ёқди). У зот: (1) «Ҳеч бир аёл — эри ёки зу маҳрамсиз — икки кунлик сафарга чиқмасин; (2) Ийдул-Фитр ва Ийдул-Азҳо (икки ҳайит) кунларида рўза тутиш жоиз эмас; (3) бомдод фарз намозидан кейин — то қуёш чиқгунча — (бошқа) намоз (ўқилмасин); аср намозидан кейин — то қуёш ботгунча — (бошқа намоз ўқилмасин); (4) фақат уч масжидга (зиёрат учун) сафар қилинсин: Масжидул-Ҳаром (Маккада), Масжидул-Ақсо (Қуддусда) ва мана шу (менинг) масжидим (Мадинада)», — дедилар.

وَقَالَ لِي مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ هِشَامٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبِي كَانَتْ، عَائِشَةُ ـ رضى الله عنها ـ تَصُومُ أَيَّامَ مِنًى، وَكَانَ أَبُوهَا يَصُومُهَا‏.‏

Yahyo (Hishomdan, otasidan) rivoyat qiladi: Hishom dedi: «Otam — Oisha Mino kunlarida roʻza tutar edi, — dedi». Uning (Hishomning) otasi ham oʻsha kunlarda roʻza tutar edi.Яҳё (Ҳишомдан, отасидан) ривоят қилади: Ҳишом деди: «Отам — Оиша Мино кунларида рўза тутар эди, — деди». Унинг (Ҳишомнинг) отаси ҳам ўша кунларда рўза тутар эди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا غُنْدَرٌ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عِيسَى، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ،‏.‏ وَعَنْ سَالِمٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهم ـ قَالاَ لَمْ يُرَخَّصْ فِي أَيَّامِ التَّشْرِيقِ أَنْ يُصَمْنَ، إِلاَّ لِمَنْ لَمْ يَجِدِ الْهَدْىَ‏.‏

Oisha va Ibn Umar (roziyallohu anhum)dan rivoyat qilinadi: Tashriq kunlarida — Hadiy (qurbonlik)ga qurbi yetmaganlardan boshqa — hech kimga roʻza tutishga ruxsat berilmas edi.Оиша ва Ибн Умар (розияллоҳу анҳум)дан ривоят қилинади: Ташриқ кунларида — Ҳадий (қурбонлик)га қурби етмаганлардан бошқа — ҳеч кимга рўза тутишга рухсат берилмас эди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يُوسُفَ، أَخْبَرَنَا مَالِكٌ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ الصِّيَامُ لِمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ، إِلَى يَوْمِ عَرَفَةَ، فَإِنْ لَمْ يَجِدْ هَدْيًا وَلَمْ يَصُمْ صَامَ أَيَّامَ مِنًى‏.‏ وَعَنِ ابْنِ شِهَابٍ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ مِثْلَهُ‏.‏ تَابَعَهُ إِبْرَاهِيمُ بْنُ سَعْدٍ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Tamatuʼ haji qilganlar uchun (qurbi yetmagan Hadiy oʻrniga) roʻza — to Arafa kunigacha tutilishi mumkin. Agar kishi Hadiy topmasa va (Iyddan oldin) roʻza (ham) tutmagan boʻlsa, u Mino kunlarida (Zulhijjaning 11, 12 va 13-kunlarida) roʻza tutsin.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Таматуъ ҳажи қилганлар учун (қурби етмаган Ҳадий ўрнига) рўза — то Арафа кунигача тутилиши мумкин. Агар киши Ҳадий топмаса ва (Ийддан олдин) рўза (ҳам) тутмаган бўлса, у Мино кунларида (Зулҳижжанинг 11, 12 ва 13-кунларида) рўза туцин.

حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، عَنْ عُمَرَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ سَالِمٍ، عَنْ أَبِيهِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ عَاشُورَاءَ ‏"‏ إِنْ شَاءَ صَامَ ‏"‏‏.‏

Solim (otasidan) rivoyat qiladi: Paygʻambar ﷺ: «Kim xohlasa, Ashuro kuni roʻza tutsin», — dedilar.Солим (отасидан) ривоят қилади: Пайғамбар ﷺ: «Ким хоҳласа, Ашуро куни рўза туцин», — дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، قَالَ أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَمَرَ بِصِيَامِ يَوْمِ عَاشُورَاءَ، فَلَمَّا فُرِضَ رَمَضَانُ كَانَ مَنْ شَاءَ صَامَ، وَمَنْ شَاءَ أَفْطَرَ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Allohning Rasuli ﷺ (musulmonlarni) Ashuro kuni roʻza tutishga buyurdi; Ramazon oyi roʻzasi farz qilinganda esa, oʻsha kun (Ashuro)da roʻza tutish yoki tutmaslik (ixtiyoriy) boʻlib qoldi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Аллоҳнинг Расули ﷺ (мусулмонларни) Ашуро куни рўза тутишга буюрди; Рамазон ойи рўзаси фарз қилинганда эса, ўша кун (Ашуро)да рўза тутиш ёки тутмаслик (ихтиёрий) бўлиб қолди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ ـ رضى الله عنها ـ قَالَتْ كَانَ يَوْمُ عَاشُورَاءَ تَصُومُهُ قُرَيْشٌ فِي الْجَاهِلِيَّةِ، وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَصُومُهُ، فَلَمَّا قَدِمَ الْمَدِينَةَ صَامَهُ، وَأَمَرَ بِصِيَامِهِ، فَلَمَّا فُرِضَ رَمَضَانُ تَرَكَ يَوْمَ عَاشُورَاءَ، فَمَنْ شَاءَ صَامَهُ، وَمَنْ شَاءَ تَرَكَهُ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Quraysh johiliyat davrida Ashuro kuni roʻza tutar edi va Allohning Rasuli ﷺ ham oʻsha kuni roʻza tutar edilar. U zot Madinaga kelganda, oʻsha kuni roʻza tutdi va boshqalarni ham roʻza tutishga buyurdi. Keyin Ramazon oyi roʻzasi farz qilinganda, u zot Ashuro kuni roʻza tutishni tark etdi va oʻsha kunda roʻza tutish yoki tutmaslik (ixtiyoriy) boʻlib qoldi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Қурайш жоҳилият даврида Ашуро куни рўза тутар эди ва Аллоҳнинг Расули ﷺ ҳам ўша куни рўза тутар эдилар. У зот Мадинага келганда, ўша куни рўза тутди ва бошқаларни ҳам рўза тутишга буюрди. Кейин Рамазон ойи рўзаси фарз қилинганда, у зот Ашуро куни рўза тутишни тарк этди ва ўша кунда рўза тутиш ёки тутмаслик (ихтиёрий) бўлиб қолди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَنَّهُ سَمِعَ مُعَاوِيَةَ بْنَ أَبِي سُفْيَانَ ـ رضى الله عنهما ـ يَوْمَ عَاشُورَاءَ عَامَ حَجَّ عَلَى الْمِنْبَرِ يَقُولُ يَا أَهْلَ الْمَدِينَةِ، أَيْنَ عُلَمَاؤُكُمْ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ هَذَا يَوْمُ عَاشُورَاءَ، وَلَمْ يُكْتَبْ عَلَيْكُمْ صِيَامُهُ، وَأَنَا صَائِمٌ، فَمَنْ شَاءَ فَلْيَصُمْ وَمَنْ شَاءَ فَلْيُفْطِرْ ‏"‏‏.‏

Humayd ibn Abdurrahmon (Muoviyadan) rivoyat qiladi: U Muoviya ibn Abu Sufyonning — haj qilgan yilida, Ashuro kuni, minbar ustida — shunday deganini eshitdi: «Ey Madina ahli! Ulamolaringiz qayerda? Men Allohning Rasuli ﷺ ning shunday deganini eshitdim: ‹Bu — Ashuro kuni. Alloh uning roʻzasini sizlarga farz qilmagan, lekin men uni roʻza tutyapman. Kim xohlasa, (bu kunda) roʻza tutsin; kim xohlamasa, roʻza tutmasin›».Ҳумайд ибн Абдурраҳмон (Муовиядан) ривоят қилади: У Муовия ибн Абу Суфённинг — ҳаж қилган йилида, Ашуро куни, минбар устида — шундай деганини эшитди: «Эй Мадина аҳли! Уламоларингиз қаерда? Мен Аллоҳнинг Расули ﷺ нинг шундай деганини эшитдим: ‹Бу — Ашуро куни. Аллоҳ унинг рўзасини сизларга фарз қилмаган, лекин мен уни рўза тутяпман. Ким хоҳласа, (бу кунда) рўза туцин; ким хоҳламаса, рўза тутмасин›».

حَدَّثَنَا أَبُو مَعْمَرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ قَدِمَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم الْمَدِينَةَ، فَرَأَى الْيَهُودَ تَصُومُ يَوْمَ عَاشُورَاءَ، فَقَالَ ‏"‏ مَا هَذَا ‏"‏‏.‏ قَالُوا هَذَا يَوْمٌ صَالِحٌ، هَذَا يَوْمٌ نَجَّى اللَّهُ بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنْ عَدُوِّهِمْ، فَصَامَهُ مُوسَى‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَأَنَا أَحَقُّ بِمُوسَى مِنْكُمْ ‏"‏‏.‏ فَصَامَهُ وَأَمَرَ بِصِيَامِهِ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ Madinaga keldilar va yahudiylarning Ashuro kuni roʻza tutayotganini koʻrdilar. U zot ulardan bu haqda soʻradilar. Ular: «Bu — yaxshi kun: Alloh shu kunda Bani Isroilni dushman(lari)dan qutqardi; bas, Muso (alayhissalom) shu kuni roʻza tutdi», — deb javob berdi. Paygʻambar ﷺ: «Biz Musoga — sizlardan koʻra — haqliroqmiz», — dedilar. Bas, Paygʻambar ﷺ oʻsha kuni roʻza tutdi va (musulmonlarni) roʻza tutishga buyurdi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ Мадинага келдилар ва яҳудийларнинг Ашуро куни рўза тутаётганини кўрдилар. У зот улардан бу ҳақда сўрадилар. Улар: «Бу — яхши кун: Аллоҳ шу кунда Бани Исроилни душман(лари)дан қутқарди; бас, Мусо (алайҳиссалом) шу куни рўза тутди», — деб жавоб берди. Пайғамбар ﷺ: «Биз Мусога — сизлардан кўра — ҳақлироқмиз», — дедилар. Бас, Пайғамбар ﷺ ўша куни рўза тутди ва (мусулмонларни) рўза тутишга буюрди.

حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنْ أَبِي عُمَيْسٍ، عَنْ قَيْسِ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ طَارِقِ بْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَبِي مُوسَى ـ رضى الله عنه ـ قَالَ كَانَ يَوْمُ عَاشُورَاءَ تَعُدُّهُ الْيَهُودُ عِيدًا، قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ فَصُومُوهُ أَنْتُمْ ‏"‏‏.‏

Abu Muso (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Ashuro kuni yahudiylar tomonidan Iyd (hayit) kuni deb hisoblanar edi. Bas, Paygʻambar ﷺ: «Men sizlarga bu kunda roʻza tutishni tavsiya qilaman», — deb buyurdi.Абу Мусо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Ашуро куни яҳудийлар томонидан Ийд (ҳайит) куни деб ҳисобланар эди. Бас, Пайғамбар ﷺ: «Мен сизларга бу кунда рўза тутишни тавсия қиламан», — деб буюрди.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُوسَى، عَنِ ابْنِ عُيَيْنَةَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي يَزِيدَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ـ رضى الله عنهما ـ قَالَ مَا رَأَيْتُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم يَتَحَرَّى صِيَامَ يَوْمٍ فَضَّلَهُ عَلَى غَيْرِهِ، إِلاَّ هَذَا الْيَوْمَ يَوْمَ عَاشُورَاءَ وَهَذَا الشَّهْرَ‏.‏ يَعْنِي شَهْرَ رَمَضَانَ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Men Paygʻambar ﷺ ning — bir kunni boshqasidan afzal koʻrib roʻza tutishga intilganini — bu kun (Ashuro kuni) va bu oy, yaʼni Ramazon oyidan boshqa — (hech qachon) koʻrmadim.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Мен Пайғамбар ﷺ нинг — бир кунни бошқасидан афзал кўриб рўза тутишга интилганини — бу кун (Ашуро куни) ва бу ой, яъни Рамазон ойидан бошқа — (ҳеч қачон) кўрмадим.

حَدَّثَنَا الْمَكِّيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ الأَكْوَعِ ـ رضى الله عنه ـ قَالَ أَمَرَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم رَجُلاً مِنْ أَسْلَمَ أَنْ أَذِّنْ فِي النَّاسِ ‏"‏ أَنَّ مَنْ كَانَ أَكَلَ فَلْيَصُمْ بَقِيَّةَ يَوْمِهِ، وَمَنْ لَمْ يَكُنْ أَكَلَ فَلْيَصُمْ، فَإِنَّ الْيَوْمَ يَوْمُ عَاشُورَاءَ ‏"‏‏.‏

Salama ibn Akvaʼ (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ Bani Aslam (qabilasi)dan bir kishini — odamlar orasida: «Kim (allaqachon) yegan boʻlsa, kunning qolgan (qismi)da roʻza tutsin; kim yemagan boʻlsa, roʻzasini davom ettirsin — chunki bu kun Ashuro kuni», — deb eʼlon qilishga buyurdi.Салама ибн Акваъ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ Бани Аслам (қабиласи)дан бир кишини — одамлар орасида: «Ким (аллақачон) еган бўлса, куннинг қолган (қисми)да рўза туцин; ким емаган бўлса, рўзасини давом эттирсин — чунки бу кун Ашуро куни», — деб эълон қилишга буюрди.