حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا زَيْدُ بْنُ الْحُبَابِ، حَدَّثَنَا عَمَّارُ بْنُ رُزَيْقٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عِيسَى، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ يَعْمُرَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَيْسَ مِنَّا مَنْ خَبَّبَ امْرَأَةً عَلَى زَوْجِهَا أَوْ عَبْدًا عَلَى سَيِّدِهِ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Ayolni eri yoki qulni xoʻjayini ustiga buzgan (ularning orasini buzib, qoʻzgʻagan) kishi bizdan emas».Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Аёлни эри ёки қулни хўжайини устига бузган (уларнинг орасини бузиб, қўзғаган) киши биздан эмас».

حَدَّثَنَا الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تَسْأَلِ الْمَرْأَةُ طَلاَقَ أُخْتِهَا لِتَسْتَفْرِغَ صَحْفَتَهَا وَلْتَنْكِحْ فَإِنَّمَا لَهَا مَا قُدِّرَ لَهَا ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Ayol oʻz (din qarindoshi) singlisining taloq qilinishini, uning idishini oʻziga boʻshatib olish va (eriga) tegib olish uchun talab qilmasin. Chunki unga faqat oʻziga taqdir qilingan narsa nasib boʻladi».Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Аёл ўз (дин қариндоши) синглисининг талоқ қилинишини, унинг идишини ўзига бўшатиб олиш ва (эрига) тегиб олиш учун талаб қилмасин. Чунки унга фақат ўзига тақдир қилинган нарса насиб бўлади».

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا مُعَرِّفٌ، عَنْ مُحَارِبٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا أَحَلَّ اللَّهُ شَيْئًا أَبْغَضَ إِلَيْهِ مِنَ الطَّلاَقِ ‏"‏ ‏.‏

Muhorib (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Alloh taologa taloqdan koʻra yomonroq koʻrinadigan biror narsani halol qilmagan».Муҳориб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Аллоҳ таолога талоқдан кўра ёмонроқ кўринадиган бирор нарсани ҳалол қилмаган».

حَدَّثَنَا كَثِيرُ بْنُ عُبَيْدٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ خَالِدٍ، عَنْ مُعَرِّفِ بْنِ وَاصِلٍ، عَنْ مُحَارِبِ بْنِ دِثَارٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَبْغَضُ الْحَلاَلِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى الطَّلاَقُ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan, u zot Nabiy ﷺdan rivoyat qiladi, u zot ﷺ shunday dedilar: «Alloh taologa halol (ishlar) ichida eng yomon koʻriniladigani taloqdir».Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан, у зот Набий ﷺдан ривоят қилади, у зот ﷺ шундай дедилар: «Аллоҳ таолога ҳалол (ишлар) ичида энг ёмон кўриниладигани талоқдир».

حَدَّثَنَا الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ، أَنَّهُ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ وَهِيَ حَائِضٌ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَسَأَلَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ ذَلِكَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مُرْهُ فَلْيُرَاجِعْهَا ثُمَّ لْيُمْسِكْهَا حَتَّى تَطْهُرَ ثُمَّ تَحِيضَ ثُمَّ تَطْهُرَ ثُمَّ إِنْ شَاءَ أَمْسَكَ بَعْدَ ذَلِكَ وَإِنْ شَاءَ طَلَّقَ قَبْلَ أَنْ يَمَسَّ فَتِلْكَ الْعِدَّةُ الَّتِي أَمَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ أَنْ تُطَلَّقَ لَهَا النِّسَاءُ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, u Rasululloh ﷺ zamonlarida xotinini hayz koʻrgan holida taloq qildi. Shunda Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) bu haqda Rasululloh ﷺdan soʻradi. Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Unga buyurgin, xotinini qaytarib olsin, soʻngra uni pok boʻlguniga qadar (oʻzida) ushlab tursin, soʻngra (yana) hayz koʻrsin, soʻngra (yana) pok boʻlsin. Soʻngra istasa shundan keyin (oʻzida) ushlab tursin, istasa unga tegmasdan turib taloq qilsin. Mana shu Alloh subhanahu ayollarni taloq qilish (vaqti) qilib buyurgan iddadir».Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, у Расулуллоҳ ﷺ замонларида хотинини ҳайз кўрган ҳолида талоқ қилди. Шунда Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) бу ҳақда Расулуллоҳ ﷺдан сўради. Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Унга буюргин, хотинини қайтариб олсин, сўнгра уни пок бўлгунига қадар (ўзида) ушлаб турсин, сўнгра (яна) ҳайз кўрсин, сўнгра (яна) пок бўлсин. Сўнгра истаса шундан кейин (ўзида) ушлаб турсин, истаса унга тегмасдан туриб талоқ қилсин. Мана шу Аллоҳ субҳанаҳу аёлларни талоқ қилиш (вақти) қилиб буюрган иддадир».

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ نَافِعٍ، أَنَّ ابْنَ عُمَرَ، طَلَّقَ امْرَأَةً لَهُ وَهِيَ حَائِضٌ تَطْلِيقَةً بِمَعْنَى حَدِيثِ مَالِكٍ ‏.‏

Nofeʼ (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Ibn Umar (roziyallohu anhumo) oʻzining bir xotinini hayz koʻrgan holida bir taloq bilan taloq qildi — Molikning hadisi maʼnosida (yuqoridagidek davom etadi).Нофеъ (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) ўзининг бир хотинини ҳайз кўрган ҳолида бир талоқ билан талоқ қилди — Моликнинг ҳадиси маъносида (юқоридагидек давом этади).

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، مَوْلَى آلِ طَلْحَةَ عَنْ سَالِمٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّهُ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ وَهِيَ حَائِضٌ فَذَكَرَ ذَلِكَ عُمَرُ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مُرْهُ فَلْيُرَاجِعْهَا ثُمَّ لْيُطَلِّقْهَا إِذَا طَهُرَتْ أَوْ وَهِيَ حَامِلٌ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, u xotinini hayz koʻrgan holida taloq qildi. Shunda Umar (roziyallohu anhu) buni Nabiy ﷺga aytdi. Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Unga buyurgin, xotinini qaytarib olsin, soʻngra u pok boʻlganida yoki homilador boʻlganida taloq qilsin».Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, у хотинини ҳайз кўрган ҳолида талоқ қилди. Шунда Умар (розияллоҳу анҳу) буни Набий ﷺга айтди. Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Унга буюргин, хотинини қайтариб олсин, сўнгра у пок бўлганида ёки ҳомиладор бўлганида талоқ қилсин».

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا عَنْبَسَةُ، حَدَّثَنَا يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَخْبَرَنِي سَالِمُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّهُ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ وَهِيَ حَائِضٌ فَذَكَرَ ذَلِكَ عُمَرُ لِرَسُولِ صلى الله عليه وسلم فَتَغَيَّظَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ قَالَ ‏"‏ مُرْهُ فَلْيُرَاجِعْهَا ثُمَّ لْيُمْسِكْهَا حَتَّى تَطْهُرَ ثُمَّ تَحِيضَ فَتَطْهُرَ ثُمَّ إِنْ شَاءَ طَلَّقَهَا طَاهِرًا قَبْلَ أَنْ يَمَسَّ فَذَلِكَ الطَّلاَقُ لِلْعِدَّةِ كَمَا أَمَرَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ‏"‏ ‏.‏

Solim ibn Abdulloh (rahimahulloh) otasi (Abdulloh ibn Umar) (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qiladiki, u xotinini hayz koʻrgan holida taloq qildi. Shunda Umar (roziyallohu anhu) buni Rasululloh ﷺga aytdi. Rasululloh ﷺ gʻazablandilar, soʻngra shunday dedilar: «Unga buyurgin, xotinini qaytarib olsin, soʻngra uni pok boʻlguniga qadar (oʻzida) ushlab tursin, soʻngra (yana) hayz koʻrib, (yana) pok boʻlsin. Soʻngra istasa, unga tegishidan oldin pok holida taloq qilsin. Mana shu Alloh azza va jalla buyurgani kabi idda (vaqti) uchun qilingan taloqdir».Солим ибн Абдуллоҳ (раҳимаҳуллоҳ) отаси (Абдуллоҳ ибн Умар) (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қиладики, у хотинини ҳайз кўрган ҳолида талоқ қилди. Шунда Умар (розияллоҳу анҳу) буни Расулуллоҳ ﷺга айтди. Расулуллоҳ ﷺ ғазабландилар, сўнгра шундай дедилар: «Унга буюргин, хотинини қайтариб олсин, сўнгра уни пок бўлгунига қадар (ўзида) ушлаб турсин, сўнгра (яна) ҳайз кўриб, (яна) пок бўлсин. Сўнгра истаса, унга тегишидан олдин пок ҳолида талоқ қилсин. Мана шу Аллоҳ азза ва жалла буюргани каби идда (вақти) учун қилинган талоқдир».

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنِ ابْنِ سِيرِينَ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ بْنُ جُبَيْرٍ، أَنَّهُ سَأَلَ ابْنَ عُمَرَ فَقَالَ كَمْ طَلَّقْتَ امْرَأَتَكَ فَقَالَ وَاحِدَةً ‏.‏

Yunus ibn Jubayr (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan: «Xotiningni necha (bor) taloq qilgan eding?» — deb soʻradi. U: «Bir (marta)», — dedi.Юнус ибн Жубайр (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан: «Хотинингни неча (бор) талоқ қилган эдинг?» — деб сўради. У: «Бир (марта)», — деди.

حَدَّثَنَا الْقَعْنَبِيُّ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ، - يَعْنِي ابْنَ إِبْرَاهِيمَ - عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ، حَدَّثَنِي يُونُسُ بْنُ جُبَيْرٍ، قَالَ سَأَلْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ قَالَ قُلْتُ رَجُلٌ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ وَهِيَ حَائِضٌ ‏.‏ قَالَ تَعْرِفُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ قُلْتُ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ فَإِنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ وَهِيَ حَائِضٌ ‏.‏ فَأَتَى عُمَرُ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَسَأَلَهُ فَقَالَ ‏"‏ مُرْهُ فَلْيُرَاجِعْهَا ثُمَّ لْيُطَلِّقْهَا فِي قُبُلِ عِدَّتِهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ فَيُعْتَدُّ بِهَا قَالَ فَمَهْ أَرَأَيْتَ إِنْ عَجَزَ وَاسْتَحْمَقَ

Yunus ibn Jubayr (rahimahulloh) shunday dedi: Men Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan soʻradim. Men: «Bir kishi xotinini hayz koʻrgan holida taloq qilsa (qanday boʻladi)?» — dedim. U: «Sen Abdulloh ibn Umarni bilasanmi?» — dedi. Men: «Ha», — dedim. U: «Abdulloh ibn Umar xotinini hayz koʻrgan holida taloq qildi. Shunda Umar (roziyallohu anhu) Nabiy ﷺ huzuriga keldi va u zotdan soʻradi. U zot ﷺ: ‹Unga buyurgin, xotinini qaytarib olsin, soʻngra uni iddasi(ning boshlanishi) muvofiq oldida taloq qilsin›, — dedilar», — dedi. Men: «(Bu hayzdagi taloq) hisobga olinadimi?» — dedim. U: «Boʻlmasa-chi? U (er) ojizlik qilib, ahmoqlik koʻrsatsa (ham hisobga olinadi-ku)», — dedi.Юнус ибн Жубайр (раҳимаҳуллоҳ) шундай деди: Мен Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан сўрадим. Мен: «Бир киши хотинини ҳайз кўрган ҳолида талоқ қилса (қандай бўлади)?» — дедим. У: «Сен Абдуллоҳ ибн Умарни биласанми?» — деди. Мен: «Ҳа», — дедим. У: «Абдуллоҳ ибн Умар хотинини ҳайз кўрган ҳолида талоқ қилди. Шунда Умар (розияллоҳу анҳу) Набий ﷺ ҳузурига келди ва у зотдан сўради. У зот ﷺ: ‹Унга буюргин, хотинини қайтариб олсин, сўнгра уни иддаси(нинг бошланиши) мувофиқ олдида талоқ қилсин›, — дедилар», — деди. Мен: «(Бу ҳайздаги талоқ) ҳисобга олинадими?» — дедим. У: «Бўлмаса-чи? У (эр) ожизлик қилиб, аҳмоқлик кўрсатса (ҳам ҳисобга олинади-ку)», — деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَنِي أَبُو الزُّبَيْرِ، أَنَّهُ سَمِعَ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ أَيْمَنَ، مَوْلَى عُرْوَةَ يَسْأَلُ ابْنَ عُمَرَ وَأَبُو الزُّبَيْرِ يَسْمَعُ قَالَ كَيْفَ تَرَى فِي رَجُلٍ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ حَائِضًا قَالَ طَلَّقَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ امْرَأَتَهُ وَهِيَ حَائِضٌ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَسَأَلَ عُمَرُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ إِنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ وَهِيَ حَائِضٌ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ فَرَدَّهَا عَلَىَّ وَلَمْ يَرَهَا شَيْئًا وَقَالَ ‏"‏ إِذَا طَهُرَتْ فَلْيُطَلِّقْ أَوْ لِيُمْسِكْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ابْنُ عُمَرَ وَقَرَأَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏{‏ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَطَلِّقُوهُنَّ ‏}‏ فِي قُبُلِ عِدَّتِهِنَّ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ عَنِ ابْنِ عُمَرَ يُونُسُ بْنُ جُبَيْرٍ وَأَنَسُ بْنُ سِيرِينَ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَزَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ وَأَبُو الزُّبَيْرِ وَمَنْصُورٌ عَنْ أَبِي وَائِلٍ مَعْنَاهُمْ كُلُّهُمْ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَمَرَهُ أَنْ يُرَاجِعَهَا حَتَّى تَطْهُرَ ثُمَّ إِنْ شَاءَ طَلَّقَ وَإِنْ شَاءَ أَمْسَكَ وَكَذَلِكَ رَوَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ سَالِمٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَأَمَّا رِوَايَةُ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَالِمٍ وَنَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَمَرَهُ أَنْ يُرَاجِعَهَا حَتَّى تَطْهُرَ ثُمَّ تَحِيضَ ثُمَّ تَطْهُرَ ثُمَّ إِنْ شَاءَ طَلَّقَ وَإِنْ شَاءَ أَمْسَكَ وَرُوِيَ عَنْ عَطَاءٍ الْخُرَاسَانِيِّ عَنِ الْحَسَنِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ نَحْوُ رِوَايَةِ نَافِعٍ وَالزُّهْرِيِّ وَالأَحَادِيثُ كُلُّهَا عَلَى خِلاَفِ مَا قَالَ أَبُو الزُّبَيْرِ ‏.‏

Abu Zubayr (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u Urvaning ozod qilingan quli Abdurrahmon ibn Aymanning Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan soʻrayotganini, Abu Zubayr ham tinglab turganini eshitdi. U: «Bir kishi xotinini hayzli holida taloq qilsa, bu haqda nima deysiz?» — dedi. (Ibn Umar) dedi: «Abdulloh ibn Umar Rasululloh ﷺ zamonlarida xotinini hayz koʻrgan holida taloq qildi. Shunda Umar (roziyallohu anhu) Rasululloh ﷺdan soʻrab: ‹Abdulloh ibn Umar xotinini hayz koʻrgan holida taloq qildi›, — dedi». Abdulloh dedi: «(Rasululloh ﷺ) uni menga qaytardilar va (bu taloqni) hech narsa (hisobiga) sanamadilar va: ‹Pok boʻlganida taloq qilsin yoki (oʻzida) ushlab tursin›, — dedilar». Ibn Umar dedi: Nabiy ﷺ {Ey Nabiy! Ayollarni taloq qilsangiz, ularni taloq qilingiz} (Taloq surasi 1) (oyatini) «iddalarining oldida (boshida)» (deb) oʻqidilar. Abu Dovud aytdi: Bu hadisni Ibn Umardan Yunus ibn Jubayr, Anas ibn Siyrin, Said ibn Jubayr, Zayd ibn Aslam, Abu Zubayr va Mansur Abu Voil orqali rivoyat qilganlar; ularning hammasining maʼnosi: Nabiy ﷺ unga, xotini pok boʻlguniga qadar uni qaytarib olishni, soʻngra istasa taloq qilishini, istasa ushlab turishini buyurganlar. Muhammad ibn Abdurrahmon ham Solimdan, u Ibn Umardan shunday rivoyat qilgan. Zuhriyning Solimdan va Nofeʼning Ibn Umardan rivoyatiga kelsak: Nabiy ﷺ unga, xotini pok boʻlguniga qadar uni qaytarib olishni, soʻngra (yana) hayz koʻrib, (yana) pok boʻlishini, soʻngra istasa taloq qilishini, istasa ushlab turishini buyurganlar (deb keladi). Ato al-Xurosoniydan, u Hasandan, u Ibn Umardan ham Nofeʼ va Zuhriyning rivoyatiga oʻxshash rivoyat qilingan. Barcha hadislar Abu Zubayr aytganiga xilof (oʻlaroq keladi).Абу Зубайр (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у Урванинг озод қилинган қули Абдурраҳмон ибн Айманнинг Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан сўраётганини, Абу Зубайр ҳам тинглаб турганини эшитди. У: «Бир киши хотинини ҳайзли ҳолида талоқ қилса, бу ҳақда нима дейсиз?» — деди. (Ибн Умар) деди: «Абдуллоҳ ибн Умар Расулуллоҳ ﷺ замонларида хотинини ҳайз кўрган ҳолида талоқ қилди. Шунда Умар (розияллоҳу анҳу) Расулуллоҳ ﷺдан сўраб: ‹Абдуллоҳ ибн Умар хотинини ҳайз кўрган ҳолида талоқ қилди›, — деди». Абдуллоҳ деди: «(Расулуллоҳ ﷺ) уни менга қайтардилар ва (бу талоқни) ҳеч нарса (ҳисобига) санамадилар ва: ‹Пок бўлганида талоқ қилсин ёки (ўзида) ушлаб турсин›, — дедилар». Ибн Умар деди: Набий ﷺ {Эй Набий! Аёлларни талоқ қилсангиз, уларни талоқ қилингиз} (Талоқ сураси 1) (оятини) «иддаларининг олдида (бошида)» (деб) ўқидилар. Абу Довуд айтди: Бу ҳадисни Ибн Умардан Юнус ибн Жубайр, Анас ибн Сийрин, Саид ибн Жубайр, Зайд ибн Аслам, Абу Зубайр ва Мансур Абу Воил орқали ривоят қилганлар; уларнинг ҳаммасининг маъноси: Набий ﷺ унга, хотини пок бўлгунига қадар уни қайтариб олишни, сўнгра истаса талоқ қилишини, истаса ушлаб туришини буюрганлар. Муҳаммад ибн Абдурраҳмон ҳам Солимдан, у Ибн Умардан шундай ривоят қилган. Зуҳрийнинг Солимдан ва Нофеънинг Ибн Умардан ривоятига келсак: Набий ﷺ унга, хотини пок бўлгунига қадар уни қайтариб олишни, сўнгра (яна) ҳайз кўриб, (яна) пок бўлишини, сўнгра истаса талоқ қилишини, истаса ушлаб туришини буюрганлар (деб келади). Ато ал-Хуросонийдан, у Ҳасандан, у Ибн Умардан ҳам Нофеъ ва Зуҳрийнинг ривоятига ўхшаш ривоят қилинган. Барча ҳадислар Абу Зубайр айтганига хилоф (ўлароқ келади).

حَدَّثَنَا بِشْرُ بْنُ هِلاَلٍ، أَنَّ جَعْفَرَ بْنَ سُلَيْمَانَ، حَدَّثَهُمْ عَنْ يَزِيدَ الرِّشْكِ، عَنْ مُطَرِّفِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ عِمْرَانَ بْنَ حُصَيْنٍ، سُئِلَ عَنِ الرَّجُلِ، يُطَلِّقُ امْرَأَتَهُ ثُمَّ يَقَعُ بِهَا وَلَمْ يُشْهِدْ عَلَى طَلاَقِهَا وَلاَ عَلَى رَجْعَتِهَا فَقَالَ طَلَّقْتَ لِغَيْرِ سُنَّةٍ ‏.‏ وَرَاجَعْتَ لِغَيْرِ سُنَّةٍ أَشْهِدْ عَلَى طَلاَقِهَا وَعَلَى رَجْعَتِهَا وَلاَ تَعُدْ ‏.‏

Mutarrif ibn Abdulloh (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Imron ibn Husayn (roziyallohu anhu)dan: xotinini taloq qiladigan, soʻngra (qaytarib olmay turib) u bilan jinsiy aloqada boʻladigan, ammo na taloqiga, na qaytarib olganiga guvoh chaqirmaydigan kishi haqida soʻraldi. U shunday dedi: «Sunnatga xilof (oʻlaroq) taloq qilibsan va sunnatga xilof (oʻlaroq) qaytarib olibsan. (Endi) taloqiga va qaytarib olganingga guvoh chaqir va (bunday qilishni boshqa) qaytarma».Мутарриф ибн Абдуллоҳ (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Имрон ибн Ҳусайн (розияллоҳу анҳу)дан: хотинини талоқ қиладиган, сўнгра (қайтариб олмай туриб) у билан жинсий алоқада бўладиган, аммо на талоқига, на қайтариб олганига гувоҳ чақирмайдиган киши ҳақида сўралди. У шундай деди: «Суннатга хилоф (ўлароқ) талоқ қилибсан ва суннатга хилоф (ўлароқ) қайтариб олибсан. (Энди) талоқига ва қайтариб олганингга гувоҳ чақир ва (бундай қилишни бошқа) қайтарма».

حَدَّثَنَا زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْمُبَارَكِ، حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ، أَنَّ عُمَرَ بْنَ مُعَتِّبٍ، أَخْبَرَهُ أَنَّ أَبَا حَسَنٍ مَوْلَى بَنِي نَوْفَلٍ أَخْبَرَهُ أَنَّهُ، اسْتَفْتَى ابْنَ عَبَّاسٍ فِي مَمْلُوكٍ كَانَتْ تَحْتَهُ مَمْلُوكَةٌ فَطَلَّقَهَا تَطْلِيقَتَيْنِ ثُمَّ عَتَقَا بَعْدَ ذَلِكَ هَلْ يَصْلُحُ لَهُ أَنْ يَخْطُبَهَا قَالَ نَعَمْ قَضَى بِذَلِكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Umar ibn Muʼattib (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Banu Navfalning ozod qilingan quli Abu Hasan unga xabar berdi: U Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan, nikohida bir choʻri ayol boʻlgan bir qul haqida fatvo soʻradi — (qul) uni ikki taloq bilan taloq qilgan, soʻngra shundan keyin ikkovi ozod boʻlgan; (qul)ga uni (yana) sovchilik qilib olishi joiz boʻladimi? (Ibn Abbos) dedi: «Ha. Rasululloh ﷺ shunday hukm qilganlar».Умар ибн Муъаттиб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Бану Навфалнинг озод қилинган қули Абу Ҳасан унга хабар берди: У Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан, никоҳида бир чўри аёл бўлган бир қул ҳақида фатво сўради — (қул) уни икки талоқ билан талоқ қилган, сўнгра шундан кейин иккови озод бўлган; (қул)га уни (яна) совчилик қилиб олиши жоиз бўладими? (Ибн Аббос) деди: «Ҳа. Расулуллоҳ ﷺ шундай ҳукм қилганлар».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ عُمَرَ، أَخْبَرَنَا عَلِيٌّ، بِإِسْنَادِهِ وَمَعْنَاهُ بِلاَ إِخْبَارٍ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ بَقِيَتْ لَكَ وَاحِدَةٌ قَضَى بِهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ سَمِعْتُ أَحْمَدَ بْنَ حَنْبَلٍ قَالَ قَالَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ قَالَ ابْنُ الْمُبَارَكِ لِمَعْمَرٍ مَنْ أَبُو الْحَسَنِ هَذَا لَقَدْ تَحَمَّلَ صَخْرَةً عَظِيمَةً ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ أَبُو الْحَسَنِ هَذَا رَوَى عَنْهُ الزُّهْرِيُّ قَالَ الزُّهْرِيُّ وَكَانَ مِنَ الْفُقَهَاءِ رَوَى الزُّهْرِيُّ عَنْ أَبِي الْحَسَنِ أَحَادِيثَ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ أَبُو الْحَسَنِ مَعْرُوفٌ وَلَيْسَ الْعَمَلُ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏

Ali (ibn Muborak) (rahimahulloh)dan oʻz isnodi va (yuqoridagi) maʼnosi bilan, lekin «axbarani (menga xabar berdi)» (degan tasrih) lafzisiz rivoyat qilinadi. (Bu rivoyatda) Ibn Abbos (roziyallohu anhumo): «Senga bir (taloq) qoldi. Rasululloh ﷺ shunday hukm qilganlar», — dedi. Abu Dovud aytdi: Men Ahmad ibn Hanbaldan eshitdim, u: «Abdurrazzoq aytdi: Ibn Muborak Maʼmarga: ‹Bu Abu Hasan kim oʻzi? U ulkan bir qoyani koʻtaribdi›, — dedi», — dedi. Abu Dovud aytdi: Bu Abu Hasandan Zuhriy rivoyat qilgan. Zuhriy: «U faqihlardan edi», — degan; Zuhriy Abu Hasandan (bir necha) hadislar rivoyat qilgan. Abu Dovud aytdi: Bu Abu Hasan (kishi) maʼlum (zot)dir, lekin amal bu hadisga (binoan) emas.Али (ибн Муборак) (раҳимаҳуллоҳ)дан ўз исноди ва (юқоридаги) маъноси билан, лекин «ахбарани (менга хабар берди)» (деган тасриҳ) лафзисиз ривоят қилинади. (Бу ривоятда) Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо): «Сенга бир (талоқ) қолди. Расулуллоҳ ﷺ шундай ҳукм қилганлар», — деди. Абу Довуд айтди: Мен Аҳмад ибн Ҳанбалдан эшитдим, у: «Абдурраззоқ айтди: Ибн Муборак Маъмарга: ‹Бу Абу Ҳасан ким ўзи? У улкан бир қояни кўтарибди›, — деди», — деди. Абу Довуд айтди: Бу Абу Ҳасандан Зуҳрий ривоят қилган. Зуҳрий: «У фақиҳлардан эди», — деган; Зуҳрий Абу Ҳасандан (бир неча) ҳадислар ривоят қилган. Абу Довуд айтди: Бу Абу Ҳасан (киши) маълум (зот)дир, лекин амал бу ҳадисга (биноан) эмас.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَسْعُودٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَاصِمٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، عَنْ مُظَاهِرٍ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عَائِشَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ طَلاَقُ الأَمَةِ تَطْلِيقَتَانِ وَقُرْؤُهَا حَيْضَتَانِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو عَاصِمٍ حَدَّثَنِي مُظَاهِرٌ حَدَّثَنِي الْقَاسِمُ عَنْ عَائِشَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَهُ إِلاَّ أَنَّهُ قَالَ ‏"‏ وَعِدَّتُهَا حَيْضَتَانِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَهُوَ حَدِيثٌ مَجْهُولٌ ‏.‏

Muhammad ibn Masʼud bizga Abu Osim orqali, u Ibn Jurayjdan, u Muzohirdan, u Qosim ibn Muhammaddan, u Oishadan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qiladiki, u zot: «Choʻrining taloqi ikki marta aytish bilan boʻladi, uning poklik (idda) muddati ikki hayzdir», dedilar. Abu Osim aytdi: Menga Muzohir hadis aytdi, menga Qosim Oishadan, u Nabiy ﷺdan shuningdek rivoyat qildi, faqat u: «Uning iddasi ikki hayzdir», dedi. Abu Dovud aytdi: Bu mavhum (majhul) hadisdir.Муҳаммад ибн Масъуд бизга Абу Осим орқали, у Ибн Журайждан, у Музоҳирдан, у Қосим ибн Муҳаммаддан, у Оишадан, у Набий ﷺдан ривоят қиладики, у зот: «Чўрининг талоқи икки марта айтиш билан бўлади, унинг поклик (идда) муддати икки ҳайздир», дедилар. Абу Осим айтди: Менга Музоҳир ҳадис айтди, менга Қосим Оишадан, у Набий ﷺдан шунингдек ривоят қилди, фақат у: «Унинг иддаси икки ҳайздир», деди. Абу Довуд айтди: Бу мавҳум (мажҳул) ҳадисдир.

حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، ح وَحَدَّثَنَا ابْنُ الصَّبَّاحِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ عَبْدِ الصَّمَدِ، قَالاَ حَدَّثَنَا مَطَرٌ الْوَرَّاقُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ طَلاَقَ إِلاَّ فِيمَا تَمْلِكُ وَلاَ عِتْقَ إِلاَّ فِيمَا تَمْلِكُ وَلاَ بَيْعَ إِلاَّ فِيمَا تَمْلِكُ ‏"‏ ‏.‏ زَادَ ابْنُ الصَّبَّاحِ ‏"‏ وَلاَ وَفَاءَ نَذْرٍ إِلاَّ فِيمَا تَمْلِكُ ‏"‏ ‏.‏

Muslim ibn Ibrohim bizga Hishomdan, shuningdek Ibn as-Sabboh bizga Abdulaziz ibn Abdussamaddan rivoyat qildi. Ikkovi: bizga Matar al-Varroq, u Amr ibn Shuaybdan, u otasidan, u bobosidan (Abdulloh ibn Amr ibn al-Os) rivoyat qildiki, Nabiy ﷺ: «Egalik qilmagan narsada taloq yoʻq, egalik qilmagan narsada ozod qilish yoʻq va egalik qilmagan narsada sotish yoʻq», dedilar. Ibn as-Sabboh: «Egalik qilmagan narsada nazrni bajarish ham yoʻq», deb qoʻshimcha qildi.Муслим ибн Иброҳим бизга Ҳишомдан, шунингдек Ибн ас-Саббоҳ бизга Абдулазиз ибн Абдуссамаддан ривоят қилди. Иккови: бизга Матар ал-Варроқ, у Амр ибн Шуайбдан, у отасидан, у бобосидан (Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Ос) ривоят қилдики, Набий ﷺ: «Эгалик қилмаган нарсада талоқ йўқ, эгалик қилмаган нарсада озод қилиш йўқ ва эгалик қилмаган нарсада сотиш йўқ», дедилар. Ибн ас-Саббоҳ: «Эгалик қилмаган нарсада назрни бажариш ҳам йўқ», деб қўшимча қилди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ، أَخْبَرَنَا أَبُو أُسَامَةَ، عَنِ الْوَلِيدِ بْنِ كَثِيرٍ، حَدَّثَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ الْحَارِثِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، بِإِسْنَادِهِ وَمَعْنَاهُ زَادَ ‏"‏ مَنْ حَلَفَ عَلَى مَعْصِيَةٍ فَلاَ يَمِينَ لَهُ وَمَنْ حَلَفَ عَلَى قَطِيعَةِ رَحِمٍ فَلاَ يَمِينَ لَهُ ‏"‏ ‏.‏

Muhammad ibn al-Alo bizga aytdi, bizga Abu Usoma xabar berdi, u Valid ibn Kasirdan, menga Abdurrahmon ibn al-Horis Amr ibn Shuaybdan, oʻsha isnod va oʻsha maʼno bilan rivoyat qildi va shuni qoʻshdi: «Kim bir maʼsiyat (gunoh ish) ustiga qasam ichsa, uning qasami (eʼtiborli) emas; va kim qarindoshlik aloqasini uzish ustiga qasam ichsa, uning qasami (eʼtiborli) emas».Муҳаммад ибн ал-Ало бизга айтди, бизга Абу Усома хабар берди, у Валид ибн Касирдан, менга Абдурраҳмон ибн ал-Ҳорис Амр ибн Шуайбдан, ўша иснод ва ўша маъно билан ривоят қилди ва шуни қўшди: «Ким бир маъсият (гуноҳ иш) устига қасам ичса, унинг қасами (эътиборли) эмас; ва ким қариндошлик алоқасини узиш устига қасам ичса, унинг қасами (эътиборли) эмас».

حَدَّثَنَا ابْنُ السَّرْحِ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَالِمٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ الْمَخْزُومِيِّ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ فِي هَذَا الْخَبَرِ زَادَ ‏"‏ وَلاَ نَذْرَ إِلاَّ فِيمَا ابْتُغِيَ بِهِ وَجْهُ اللَّهِ تَعَالَى ذِكْرُهُ ‏"‏ ‏.‏

Ibn as-Sarh bizga aytdi, bizga Ibn Vahb, u Yahyo ibn Abdulloh ibn Solimdan, u Abdurrahmon ibn al-Horis al-Maxzumiydan, u Amr ibn Shuaybdan, u otasidan, u bobosidan rivoyat qildiki, Nabiy ﷺ bu xabarda (shuni) aytdilar va u: «Allohning yuzini (rozʼoligini) istab qilingandan boshqa nazr yoʻq», deb qoʻshdi.Ибн ас-Сарҳ бизга айтди, бизга Ибн Ваҳб, у Яҳё ибн Абдуллоҳ ибн Солимдан, у Абдурраҳмон ибн ал-Ҳорис ал-Махзумийдан, у Амр ибн Шуайбдан, у отасидан, у бобосидан ривоят қилдики, Набий ﷺ бу хабарда (шуни) айтдилар ва у: «Аллоҳнинг юзини (розъолигини) истаб қилингандан бошқа назр йўқ», деб қўшди.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ سَعْدٍ الزُّهْرِيُّ، أَنَّ يَعْقُوبَ بْنَ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَهُمْ قَالَ حَدَّثَنَا أَبِي، عَنِ ابْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ ثَوْرِ بْنِ يَزِيدَ الْحِمْصِيِّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي صَالِحٍ الَّذِي، كَانَ يَسْكُنُ إِيلْيَا قَالَ خَرَجْتُ مَعَ عَدِيِّ بْنِ عَدِيٍّ الْكِنْدِيِّ حَتَّى قَدِمْنَا مَكَّةَ فَبَعَثَنِي إِلَى صَفِيَّةَ بِنْتِ شَيْبَةَ وَكَانَتْ قَدْ حَفِظَتْ مِنْ عَائِشَةَ قَالَتْ سَمِعْتُ عَائِشَةَ تَقُولُ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ لاَ طَلاَقَ وَلاَ عَتَاقَ فِي غَلاَقٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ الْغِلاَقُ أَظُنُّهُ فِي الْغَضَبِ ‏.‏

Ubaydulloh ibn Saʼd az-Zuhriy bizga aytdiki, Yaʼqub ibn Ibrohim ularga rivoyat qilib aytdi: bizga otam, u Ibn Ishoqdan, u Savr ibn Yazid al-Himsiydan, u Iyliyada yashaydigan Muhammad ibn Ubaydulloh ibn Abu Solihdan rivoyat qildi. U aytdi: Men Adiy ibn Adiy al-Kindiy bilan chiqib, Makkaga keldik. U meni Safiyya binti Shaybaning oldiga yubordi. U Oishadan (hadis) yodlab olgan edi. (Safiyya) aytdi: Men Oisha (roziyallohu anho)ning shunday deganini eshitdim: Men Rasululloh ﷺning: «Majburlash (gʻiloq) holatida taloq ham, ozod qilish ham yoʻq», deyayotganlarini eshitdim. Abu Dovud aytdi: Gʻiloq — men buni gʻazab (holati)da deb oʻylayman.Убайдуллоҳ ибн Саъд аз-Зуҳрий бизга айтдики, Яъқуб ибн Иброҳим уларга ривоят қилиб айтди: бизга отам, у Ибн Ишоқдан, у Савр ибн Язид ал-Ҳимсийдан, у Ийлияда яшайдиган Муҳаммад ибн Убайдуллоҳ ибн Абу Солиҳдан ривоят қилди. У айтди: Мен Адий ибн Адий ал-Киндий билан чиқиб, Маккага келдик. У мени Сафийя бинти Шайбанинг олдига юборди. У Оишадан (ҳадис) ёдлаб олган эди. (Сафийя) айтди: Мен Оиша (розияллоҳу анҳо)нинг шундай деганини эшитдим: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: «Мажбурлаш (ғилоқ) ҳолатида талоқ ҳам, озод қилиш ҳам йўқ», деяётганларини эшитдим. Абу Довуд айтди: Ғилоқ — мен буни ғазаб (ҳолати)да деб ўйлайман.

حَدَّثَنَا الْقَعْنَبِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ، - يَعْنِي ابْنَ مُحَمَّدٍ - عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ حَبِيبٍ، عَنْ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ، عَنِ ابْنِ مَاهَكَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ ثَلاَثٌ جِدُّهُنَّ جِدٌّ وَهَزْلُهُنَّ جِدٌّ النِّكَاحُ وَالطَّلاَقُ وَالرَّجْعَةُ ‏"‏ ‏.‏

Qaʼnabiy bizga aytdi, bizga Abdulaziz — yaʼni Ibn Muhammad —, u Abdurrahmon ibn Habibdan, u Ato ibn Abu Robohdan, u Ibn Mohakdan, u Abu Hurayradan rivoyat qildiki, Rasululloh ﷺ: «Uchta (narsa) borki, jiddiy qilingani ham jiddiy, hazil qilingani ham jiddiy (sanaladi): nikoh, taloq va (taloqdan keyin xotinni) qaytarib olish», dedilar.Қаънабий бизга айтди, бизга Абдулазиз — яъни Ибн Муҳаммад —, у Абдурраҳмон ибн Ҳабибдан, у Ато ибн Абу Робоҳдан, у Ибн Моҳакдан, у Абу Ҳурайрадан ривоят қилдики, Расулуллоҳ ﷺ: «Учта (нарса) борки, жиддий қилингани ҳам жиддий, ҳазил қилингани ҳам жиддий (саналади): никоҳ, талоқ ва (талоқдан кейин хотинни) қайтариб олиш», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْمَرْوَزِيُّ، حَدَّثَنِي عَلِيُّ بْنُ حُسَيْنِ بْنِ وَاقِدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ يَزِيدَ النَّحْوِيِّ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ ‏{‏ وَالْمُطَلَّقَاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاَثَةَ قُرُوءٍ وَلاَ يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحَامِهِنَّ ‏}‏ الآيَةَ وَذَلِكَ أَنَّ الرَّجُلَ كَانَ إِذَا طَلَّقَ امْرَأَتَهُ فَهُوَ أَحَقُّ بِرَجْعَتِهَا وَإِنْ طَلَّقَهَا ثَلاَثًا فَنُسِخَ ذَلِكَ وَقَالَ ‏{‏ الطَّلاَقُ مَرَّتَانِ ‏}‏ ‏.‏

Ahmad ibn Muhammad al-Marvaziy bizga aytdi, menga Ali ibn Husayn ibn Voqid, u otasidan, u Yazid an-Nahviydan, u Ikrimadan, u Ibn Abbosdan rivoyat qildiki, u (shu oyat haqida) dedi: {Taloq qilingan ayollar oʻzlarini uch quru (hayz) kutib tursinlar va Alloh ularning bachadonlarida yaratgan narsani yashirishlari ular uchun halol emas} — oyat. Bu shu (sababdan)ki, kishi xotinini taloq qilsa, garchi uni uch marta taloq qilgan boʻlsa-da, uni qaytarib olishga u haqliroq edi. Soʻng bu (hukm) bekor qilindi va (Alloh): {Taloq ikki martadir} dedi.Аҳмад ибн Муҳаммад ал-Марвазий бизга айтди, менга Али ибн Ҳусайн ибн Воқид, у отасидан, у Язид ан-Наҳвийдан, у Икримадан, у Ибн Аббосдан ривоят қилдики, у (шу оят ҳақида) деди: {Талоқ қилинган аёллар ўзларини уч қуру (ҳайз) кутиб турсинлар ва Аллоҳ уларнинг бачадонларида яратган нарсани яширишлари улар учун ҳалол эмас} — оят. Бу шу (сабабдан)ки, киши хотинини талоқ қилса, гарчи уни уч марта талоқ қилган бўлса-да, уни қайтариб олишга у ҳақлироқ эди. Сўнг бу (ҳукм) бекор қилинди ва (Аллоҳ): {Талоқ икки мартадир} деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَنِي بَعْضُ بَنِي أَبِي رَافِعٍ، مَوْلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم عَنْ عِكْرِمَةَ مَوْلَى ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ طَلَّقَ عَبْدُ يَزِيدَ - أَبُو رُكَانَةَ وَإِخْوَتِهِ - أُمَّ رُكَانَةَ وَنَكَحَ امْرَأَةً مِنْ مُزَيْنَةَ فَجَاءَتِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ مَا يُغْنِي عَنِّي إِلاَّ كَمَا تُغْنِي هَذِهِ الشَّعْرَةُ ‏.‏ لِشَعْرَةٍ أَخَذَتْهَا مِنْ رَأْسِهَا فَفَرِّقْ بَيْنِي وَبَيْنَهُ فَأَخَذَتِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم حَمِيَّةٌ فَدَعَا بِرُكَانَةَ وَإِخْوَتِهِ ثُمَّ قَالَ لِجُلَسَائِهِ ‏"‏ أَتَرَوْنَ فُلاَنًا يُشْبِهُ مِنْهُ كَذَا وَكَذَا مِنْ عَبْدِ يَزِيدَ وَفُلاَنًا يُشْبِهُ مِنْهُ - كَذَا وَكَذَا ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا نَعَمْ ‏.‏ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لِعَبْدِ يَزِيدَ ‏"‏ طَلِّقْهَا ‏"‏ ‏.‏ فَفَعَلَ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ رَاجِعِ امْرَأَتَكَ أُمَّ رُكَانَةَ وَإِخْوَتِهِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ إِنِّي طَلَّقْتُهَا ثَلاَثًا يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ قَدْ عَلِمْتُ رَاجِعْهَا ‏"‏ ‏.‏ وَتَلاَ ‏{‏ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ ‏}‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَحَدِيثُ نَافِعِ بْنِ عُجَيْرٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ يَزِيدَ بْنِ رُكَانَةَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ أَنَّ رُكَانَةَ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ الْبَتَّةَ فَرَدَّهَا إِلَيْهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَصَحُّ لأَنَّ وَلَدَ الرَّجُلِ وَأَهْلَهُ أَعْلَمُ بِهِ أَنَّ رُكَانَةَ إِنَّمَا طَلَّقَ امْرَأَتَهُ الْبَتَّةَ فَجَعَلَهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَاحِدَةً ‏.‏

Ahmad ibn Solih bizga aytdi, bizga Abdurazzoq, bizga Ibn Jurayj xabar berdi, menga Nabiy ﷺning ozod qilgan qullaridan biri boʻlmish Abu Rofiʼning farzandlaridan biri Ibn Abbosning ozod qilgan quli Ikrimadan, u Ibn Abbosdan xabar berdi. U aytdi: Abdu Yazid — Rukona va uning birodarlarining otasi — Umm Rukonani taloq qildi va Muzayna (qabilasi)dan bir ayolga uylandi. (Umm Rukona) Nabiy ﷺning oldilariga kelib: «U mendan, mana shu bir tola soch (foydasi)dan boshqa, hech bir foyda bermaydi», deb boshidan bir tola sochni olib (koʻrsatdi va) «Meni undan ajrating», dedi. Nabiy ﷺni (gʻayrat) qamradi (gʻazablandilar) va Rukona hamda uning birodarlarini chaqirdilar. Soʻng yonlarida oʻtirganlarga: «Falonchini Abdu Yaziddan mana bunday-mana bunday oʻxshashini, falonchini esa undan mana bunday-mana bunday oʻxshashini koʻryapsizlarmi?» dedilar. Ular: «Ha», dedilar. Nabiy ﷺ Abdu Yazidga: «Uni taloq qil», dedilar. U shunday qildi. Soʻng (u zot): «Xotining — Rukona va uning birodarlarining onasini qaytarib ol», dedilar. U: «Men uni uch marta taloq qildim, ey Rasululloh», dedi. (U zot): «Bildim, uni qaytarib ol», dedilar va: {Ey Nabiy! Ayollarni taloq qilsangiz, ularni iddalari (vaqti)da taloq qilinglar} (oyatini) tilovat qildilar. Abu Dovud aytdi: Nofiʼ ibn Ujayr hamda Abdulloh ibn Ali ibn Yazid ibn Rukonaning, otasidan, u bobosidan (rivoyat qilgan): Rukona xotinini batta (qatʼiy uzil-kesil) taloq qilgan edi, Nabiy ﷺ uni unga qaytarib berdilar, degan hadisi sahihroqdir. Chunki kishining farzandi va ahli uni (yaʼni oʻz otasini) yaxshiroq biladi — Rukona xotinini batta taloq qilgan, Nabiy ﷺ esa uni bir (taloq) deb qilgan edilar.Аҳмад ибн Солиҳ бизга айтди, бизга Абдураззоқ, бизга Ибн Журайж хабар берди, менга Набий ﷺнинг озод қилган қулларидан бири бўлмиш Абу Рофиънинг фарзандларидан бири Ибн Аббоснинг озод қилган қули Икримадан, у Ибн Аббосдан хабар берди. У айтди: Абду Язид — Рукона ва унинг биродарларининг отаси — Умм Руконани талоқ қилди ва Музайна (қабиласи)дан бир аёлга уйланди. (Умм Рукона) Набий ﷺнинг олдиларига келиб: «У мендан, мана шу бир тола соч (фойдаси)дан бошқа, ҳеч бир фойда бермайди», деб бошидан бир тола сочни олиб (кўрсатди ва) «Мени ундан ажратинг», деди. Набий ﷺни (ғайрат) қамради (ғазабландилар) ва Рукона ҳамда унинг биродарларини чақирдилар. Сўнг ёнларида ўтирганларга: «Фалончини Абду Язиддан мана бундай-мана бундай ўхшашини, фалончини эса ундан мана бундай-мана бундай ўхшашини кўряпсизларми?» дедилар. Улар: «Ҳа», дедилар. Набий ﷺ Абду Язидга: «Уни талоқ қил», дедилар. У шундай қилди. Сўнг (у зот): «Хотининг — Рукона ва унинг биродарларининг онасини қайтариб ол», дедилар. У: «Мен уни уч марта талоқ қилдим, эй Расулуллоҳ», деди. (У зот): «Билдим, уни қайтариб ол», дедилар ва: {Эй Набий! Аёлларни талоқ қилсангиз, уларни иддалари (вақти)да талоқ қилинглар} (оятини) тиловат қилдилар. Абу Довуд айтди: Нофиъ ибн Ужайр ҳамда Абдуллоҳ ибн Али ибн Язид ибн Руконанинг, отасидан, у бобосидан (ривоят қилган): Рукона хотинини батта (қатъий узил-кесил) талоқ қилган эди, Набий ﷺ уни унга қайтариб бердилар, деган ҳадиси саҳиҳроқдир. Чунки кишининг фарзанди ва аҳли уни (яъни ўз отасини) яхшироқ билади — Рукона хотинини батта талоқ қилган, Набий ﷺ эса уни бир (талоқ) деб қилган эдилар.

حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ مَسْعَدَةَ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، أَخْبَرَنَا أَيُّوبُ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَثِيرٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، قَالَ كُنْتُ عِنْدَ ابْنِ عَبَّاسٍ فَجَاءَ رَجُلٌ فَقَالَ إِنَّهُ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ ثَلاَثًا ‏.‏ قَالَ فَسَكَتَ حَتَّى ظَنَنْتُ أَنَّهُ رَادُّهَا إِلَيْهِ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ يَنْطَلِقُ أَحَدُكُمْ فَيَرْكَبُ الْحَمُوقَةَ ثُمَّ يَقُولُ يَا ابْنَ عَبَّاسٍ يَا ابْنَ عَبَّاسٍ وَإِنَّ اللَّهَ قَالَ ‏{‏ وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا ‏}‏ وَإِنَّكَ لَمْ تَتَّقِ اللَّهَ فَلَمْ أَجِدْ لَكَ مَخْرَجًا عَصَيْتَ رَبَّكَ وَبَانَتْ مِنْكَ امْرَأَتُكَ وَإِنَّ اللَّهَ قَالَ ‏{‏ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَطَلِّقُوهُنَّ ‏}‏ فِي قُبُلِ عِدَّتِهِنَّ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَى هَذَا الْحَدِيثَ حُمَيْدٌ الأَعْرَجُ وَغَيْرُهُ عَنْ مُجَاهِدٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَرَوَاهُ شُعْبَةُ عَنْ عَمْرِو بْنِ مُرَّةَ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَيُّوبُ وَابْنُ جُرَيْجٍ جَمِيعًا عَنْ عِكْرِمَةَ بْنِ خَالِدٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَرَوَاهُ ابْنُ جُرَيْجٍ عَنْ عَبْدِ الْحَمِيدِ بْنِ رَافِعٍ عَنْ عَطَاءٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَرَوَاهُ الأَعْمَشُ عَنْ مَالِكِ بْنِ الْحَارِثِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنُ جُرَيْجٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ كُلُّهُمْ قَالُوا فِي الطَّلاَقِ الثَّلاَثِ إِنَّهُ أَجَازَهَا قَالَ وَبَانَتْ مِنْكَ نَحْوَ حَدِيثِ إِسْمَاعِيلَ عَنْ أَيُّوبَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَثِيرٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَرَوَى حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ عَنْ أَيُّوبَ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ إِذَا قَالَ ‏"‏ أَنْتِ طَالِقٌ ثَلاَثًا ‏"‏ ‏.‏ بِفَمٍ وَاحِدٍ فَهِيَ وَاحِدَةٌ وَرَوَاهُ إِسْمَاعِيلُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَيُّوبَ عَنْ عِكْرِمَةَ هَذَا قَوْلُهُ لَمْ يَذْكُرِ ابْنَ عَبَّاسٍ وَجَعَلَهُ قَوْلَ عِكْرِمَةَ ‏.‏

Humayd ibn Masʼada bizga aytdi, bizga Ismoil, bizga Ayyub xabar berdi, u Abdulloh ibn Kasirdan, u Mujohiddan rivoyat qildi. U aytdi: Men Ibn Abbosning huzurida edim. Bir kishi kelib: «U xotinini uch marta taloq qildi», dedi. (Mujohid) aytdi: U (Ibn Abbos) shunchalik sukut saqladiki, men u (xotinni) erga qaytarib beradi deb oʻyladim. Soʻng (Ibn Abbos): «Sizlardan biringiz borib, ahmoqlik qiladi, keyin: ‹Ey Ibn Abbos, ey Ibn Abbos!› deydi. Holbuki, Alloh: {Kim Allohdan qoʻrqsa, (Alloh) unga (qiyinchilikdan) chiqish (yoʻli)ni yaratadi} degan. Sen Allohdan qoʻrqmading, shuning uchun men senga chiqish (yoʻli) topolmadim. Sen Robbingga osiy boʻlding va xotining sendan ajralib ketdi. Alloh: {Ey Nabiy! Ayollarni taloq qilsangiz, ularni iddalarining boshida (qubli iddatihinna) taloq qilinglar} degan», dedi. Abu Dovud aytdi: Bu hadisni Humayd al-Aʼraj va boshqalar Mujohiddan, u Ibn Abbosdan rivoyat qilishgan. Uni Shuʼba Amr ibn Murradan, u Said ibn Jubayrdan, u Ibn Abbosdan rivoyat qildi. Ayyub va Ibn Jurayj birgalikda Ikrima ibn Xoliddan, u Said ibn Jubayrdan, u Ibn Abbosdan rivoyat qilishdi. Ibn Jurayj uni Abdulhamid ibn Rofiʼdan, u Atodan, u Ibn Abbosdan rivoyat qildi. Aʼmash uni Molik ibn al-Horisdan, u Ibn Abbosdan rivoyat qildi. Ibn Jurayj Amr ibn Dinordan, u Ibn Abbosdan (rivoyat qildi). Ularning barchasi uch taloq haqida: U buni joriy qildi, dedilar va Ismoilning Ayyubdan, u Abdulloh ibn Kasirdan (qilgan) hadisidagiga oʻxshash: «(Xotining) sendan ajralib ketdi», dedi. Abu Dovud aytdi: Hammod ibn Zayd Ayyubdan, u Ikrimadan, u Ibn Abbosdan rivoyat qildiki: Agar (kishi) bir ogʻizda: «Sen uch marta taloqsan», desa, u bir (taloq)dir. Buni Ismoil ibn Ibrohim Ayyubdan, u Ikrimadan rivoyat qildi — bu uning (Ikrimaning) soʻzi; u Ibn Abbosni zikr qilmadi va buni Ikrimaning soʻzi qildi.Ҳумайд ибн Масъада бизга айтди, бизга Исмоил, бизга Айюб хабар берди, у Абдуллоҳ ибн Касирдан, у Мужоҳиддан ривоят қилди. У айтди: Мен Ибн Аббоснинг ҳузурида эдим. Бир киши келиб: «У хотинини уч марта талоқ қилди», деди. (Мужоҳид) айтди: У (Ибн Аббос) шунчалик сукут сақладики, мен у (хотинни) эрга қайтариб беради деб ўйладим. Сўнг (Ибн Аббос): «Сизлардан бирингиз бориб, аҳмоқлик қилади, кейин: ‹Эй Ибн Аббос, эй Ибн Аббос!› дейди. Ҳолбуки, Аллоҳ: {Ким Аллоҳдан қўрқса, (Аллоҳ) унга (қийинчиликдан) чиқиш (йўли)ни яратади} деган. Сен Аллоҳдан қўрқмадинг, шунинг учун мен сенга чиқиш (йўли) тополмадим. Сен Роббингга осий бўлдинг ва хотининг сендан ажралиб кетди. Аллоҳ: {Эй Набий! Аёлларни талоқ қилсангиз, уларни иддаларининг бошида (қубли иддатиҳинна) талоқ қилинглар} деган», деди. Абу Довуд айтди: Бу ҳадисни Ҳумайд ал-Аъраж ва бошқалар Мужоҳиддан, у Ибн Аббосдан ривоят қилишган. Уни Шуъба Амр ибн Муррадан, у Саид ибн Жубайрдан, у Ибн Аббосдан ривоят қилди. Айюб ва Ибн Журайж биргаликда Икрима ибн Холиддан, у Саид ибн Жубайрдан, у Ибн Аббосдан ривоят қилишди. Ибн Журайж уни Абдулҳамид ибн Рофиъдан, у Атодан, у Ибн Аббосдан ривоят қилди. Аъмаш уни Молик ибн ал-Ҳорисдан, у Ибн Аббосдан ривоят қилди. Ибн Журайж Амр ибн Динордан, у Ибн Аббосдан (ривоят қилди). Уларнинг барчаси уч талоқ ҳақида: У буни жорий қилди, дедилар ва Исмоилнинг Айюбдан, у Абдуллоҳ ибн Касирдан (қилган) ҳадисидагига ўхшаш: «(Хотининг) сендан ажралиб кетди», деди. Абу Довуд айтди: Ҳаммод ибн Зайд Айюбдан, у Икримадан, у Ибн Аббосдан ривоят қилдики: Агар (киши) бир оғизда: «Сен уч марта талоқсан», деса, у бир (талоқ)дир. Буни Исмоил ибн Иброҳим Айюбдан, у Икримадан ривоят қилди — бу унинг (Икриманинг) сўзи; у Ибн Аббосни зикр қилмади ва буни Икриманинг сўзи қилди.

وَصَارَ قَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ فِيمَا حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى، - وَهَذَا حَدِيثُ أَحْمَدَ - قَالاَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ، وَمُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ ثَوْبَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِيَاسٍ، أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ، وَأَبَا، هُرَيْرَةَ وَعَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ سُئِلُوا عَنِ الْبِكْرِ، يُطَلِّقُهَا زَوْجُهَا ثَلاَثًا فَكُلُّهُمْ قَالُوا لاَ تَحِلُّ لَهُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَرَوَى مَالِكٌ عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ عَنْ بُكَيْرِ بْنِ الأَشَجِّ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي عَيَّاشٍ أَنَّهُ شَهِدَ هَذِهِ الْقِصَّةَ حِينَ جَاءَ مُحَمَّدُ بْنُ إِيَاسِ بْنِ الْبُكَيْرِ إِلَى ابْنِ الزُّبَيْرِ وَعَاصِمِ بْنِ عُمَرَ فَسَأَلَهُمَا عَنْ ذَلِكَ فَقَالاَ اذْهَبْ إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ فَإِنِّي تَرَكْتُهُمَا عِنْدَ عَائِشَةَ - رضى الله عنها - ثُمَّ سَاقَ هَذَا الْخَبَرَ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَقَوْلُ ابْنِ عَبَّاسٍ هُوَ أَنَّ الطَّلاَقَ الثَّلاَثَ تَبِينُ مِنْ زَوْجِهَا مَدْخُولاً بِهَا وَغَيْرَ مَدْخُولٍ بِهَا لاَ تَحِلُّ لَهُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ هَذَا مِثْلُ خَبَرِ الصَّرْفِ قَالَ فِيهِ ثُمَّ إِنَّهُ رَجَعَ عَنْهُ يَعْنِي ابْنَ عَبَّاسٍ ‏.‏

Abu Dovud aytdi: Ibn Abbosning soʻzi quyidagi (rivoyat)da boʻldi: Bizga Ahmad ibn Solih va Muhammad ibn Yahyo aytdi — bu Ahmadning hadisi —, ikkovi: bizga Abdurazzoq, u Maʼmardan, u az-Zuhriydan, u Abu Salama ibn Abdurrahmon ibn Avf va Muhammad ibn Abdurrahmon ibn Savbondan, ular Muhammad ibn Iyosdan rivoyat qilishdiki, Ibn Abbos, Abu Hurayra va Abdulloh ibn Amr ibn al-Osdan eri uni uch marta taloq qilgan boqira (qiz) haqida soʻralganda, ularning barchasi: «U boshqa bir erga tegmaguncha unga halol boʻlmaydi», dedilar. Abu Dovud aytdi: Molik Yahyo ibn Saiddan, u Bukayr ibn al-Ashajjdan, u Muoviya ibn Abu Ayyoshdan rivoyat qildiki, u bu voqeani — Muhammad ibn Iyos ibn al-Bukayr Ibnuz-Zubayr va Osim ibn Umarning oldiga kelib, ulardan shu haqda soʻraganda — guvoh boʻldi. Ular ikkisi: «Ibn Abbos va Abu Hurayraning oldiga bor, men ularni Oisha (roziyallohu anho)ning huzurida qoldirib kelgan edim», dedilar. Soʻng u bu xabarni keltirdi. Abu Dovud aytdi: Ibn Abbosning soʻzi shuki, uch taloq xotinni eridan — qoʻshilgan boʻlsin yoki qoʻshilmagan boʻlsin — ajratadi, u boshqa bir erga tegmaguncha eriga halol boʻlmaydi. Bu sarf (pul almashtirish) xabariga oʻxshaydi — unda (rivoyatchi): Soʻng u (yaʼni Ibn Abbos) bundan qaytdi, dedi.Абу Довуд айтди: Ибн Аббоснинг сўзи қуйидаги (ривоят)да бўлди: Бизга Аҳмад ибн Солиҳ ва Муҳаммад ибн Яҳё айтди — бу Аҳмаднинг ҳадиси —, иккови: бизга Абдураззоқ, у Маъмардан, у аз-Зуҳрийдан, у Абу Салама ибн Абдурраҳмон ибн Авф ва Муҳаммад ибн Абдурраҳмон ибн Савбондан, улар Муҳаммад ибн Иёсдан ривоят қилишдики, Ибн Аббос, Абу Ҳурайра ва Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Осдан эри уни уч марта талоқ қилган боқира (қиз) ҳақида сўралганда, уларнинг барчаси: «У бошқа бир эрга тегмагунча унга ҳалол бўлмайди», дедилар. Абу Довуд айтди: Молик Яҳё ибн Саиддан, у Букайр ибн ал-Ашажждан, у Муовия ибн Абу Айёшдан ривоят қилдики, у бу воқеани — Муҳаммад ибн Иёс ибн ал-Букайр Ибнуз-Зубайр ва Осим ибн Умарнинг олдига келиб, улардан шу ҳақда сўраганда — гувоҳ бўлди. Улар иккиси: «Ибн Аббос ва Абу Ҳурайранинг олдига бор, мен уларни Оиша (розияллоҳу анҳо)нинг ҳузурида қолдириб келган эдим», дедилар. Сўнг у бу хабарни келтирди. Абу Довуд айтди: Ибн Аббоснинг сўзи шуки, уч талоқ хотинни эридан — қўшилган бўлсин ёки қўшилмаган бўлсин — ажратади, у бошқа бир эрга тегмагунча эрига ҳалол бўлмайди. Бу сарф (пул алмаштириш) хабарига ўхшайди — унда (ривоятчи): Сўнг у (яъни Ибн Аббос) бундан қайтди, деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ مَرْوَانَ، حَدَّثَنَا أَبُو النُّعْمَانِ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ غَيْرِ، وَاحِدٍ، عَنْ طَاوُسٍ، أَنَّ رَجُلاً، يُقَالُ لَهُ أَبُو الصَّهْبَاءِ كَانَ كَثِيرَ السُّؤَالِ لاِبْنِ عَبَّاسٍ قَالَ أَمَا عَلِمْتَ أَنَّ الرَّجُلَ كَانَ إِذَا طَلَّقَ امْرَأَتَهُ ثَلاَثًا قَبْلَ أَنْ يَدْخُلَ بِهَا جَعَلُوهَا وَاحِدَةً عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبِي بَكْرٍ وَصَدْرًا مِنْ إِمَارَةِ عُمَرَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ بَلَى كَانَ الرَّجُلُ إِذَا طَلَّقَ امْرَأَتَهُ ثَلاَثًا قَبْلَ أَنْ يَدْخُلَ بِهَا جَعَلُوهَا وَاحِدَةً عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَبِي بَكْرٍ وَصَدْرًا مِنْ إِمَارَةِ عُمَرَ فَلَمَّا رَأَى النَّاسَ قَدْ تَتَابَعُوا فِيهَا قَالَ أَجِيزُوهُنَّ عَلَيْهِمْ ‏.‏

Muhammad ibn Abdulmalik ibn Marvon bizga aytdi, bizga Abu Nuʼmon, bizga Hammod ibn Zayd, u Ayyubdan, u bir necha kishidan, ular Tovusdan rivoyat qildiki: Abu Sahbo deb ataladigan bir kishi Ibn Abbosga koʻp savol berar edi. U: «Bilmaysizmi, kishi xotini bilan qoʻshilishidan oldin uni uch marta taloq qilsa, Rasululloh ﷺ, Abu Bakr (roziyallohu anhu) zamonida va Umar (roziyallohu anhu) hokimligining boshlarida (odamlar) buni bir (taloq) deb hisoblar edilar-ku?» dedi. Ibn Abbos: «Ha, kishi xotini bilan qoʻshilishidan oldin uni uch marta taloq qilsa, Rasululloh ﷺ, Abu Bakr (roziyallohu anhu) zamonida va Umar (roziyallohu anhu) hokimligining boshlarida buni bir (taloq) deb hisoblar edilar. Odamlar bunda ketma-ket (uch taloqni) ishlatadigan boʻlib qolganlarini koʻrganida (Umar): ‹Buni ularga (uch taloq sifatida) joriy qilinglar›, dedi», dedi.Муҳаммад ибн Абдулмалик ибн Марвон бизга айтди, бизга Абу Нуъмон, бизга Ҳаммод ибн Зайд, у Айюбдан, у бир неча кишидан, улар Товусдан ривоят қилдики: Абу Саҳбо деб аталадиган бир киши Ибн Аббосга кўп савол берар эди. У: «Билмайсизми, киши хотини билан қўшилишидан олдин уни уч марта талоқ қилса, Расулуллоҳ ﷺ, Абу Бакр (розияллоҳу анҳу) замонида ва Умар (розияллоҳу анҳу) ҳокимлигининг бошларида (одамлар) буни бир (талоқ) деб ҳисоблар эдилар-ку?» деди. Ибн Аббос: «Ҳа, киши хотини билан қўшилишидан олдин уни уч марта талоқ қилса, Расулуллоҳ ﷺ, Абу Бакр (розияллоҳу анҳу) замонида ва Умар (розияллоҳу анҳу) ҳокимлигининг бошларида буни бир (талоқ) деб ҳисоблар эдилар. Одамлар бунда кетма-кет (уч талоқни) ишлатадиган бўлиб қолганларини кўрганида (Умар): ‹Буни уларга (уч талоқ сифатида) жорий қилинглар›, деди», деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَنِي ابْنُ طَاوُسٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ أَبَا الصَّهْبَاءِ، قَالَ لاِبْنِ عَبَّاسٍ أَتَعْلَمُ إِنَّمَا كَانَتِ الثَّلاَثُ تُجْعَلُ وَاحِدَةً عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأَبِي بَكْرٍ وَثَلاَثًا مِنْ إِمَارَةِ عُمَرَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ نَعَمْ ‏.‏

Ahmad ibn Solih bizga aytdi, bizga Abdurazzoq, bizga Ibn Jurayj xabar berdi, menga Ibn Tovus otasidan xabar berdiki, Abu Sahbo Ibn Abbosga: «Bilasizmi, uch (taloq) Nabiy ﷺ, Abu Bakr (roziyallohu anhu) zamonida va Umar (roziyallohu anhu) hokimligidan uch (yil) (mobaynida) bir (taloq) deb hisoblanar edi?» dedi. Ibn Abbos: «Ha», dedi.Аҳмад ибн Солиҳ бизга айтди, бизга Абдураззоқ, бизга Ибн Журайж хабар берди, менга Ибн Товус отасидан хабар бердики, Абу Саҳбо Ибн Аббосга: «Биласизми, уч (талоқ) Набий ﷺ, Абу Бакр (розияллоҳу анҳу) замонида ва Умар (розияллоҳу анҳу) ҳокимлигидан уч (йил) (мобайнида) бир (талоқ) деб ҳисобланар эди?» деди. Ибн Аббос: «Ҳа», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ التَّيْمِيِّ، عَنْ عَلْقَمَةَ بْنِ وَقَّاصٍ اللَّيْثِيِّ، قَالَ سَمِعْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّمَا الأَعْمَالُ بِالنِّيَّاتِ وَإِنَّمَا لِكُلِّ امْرِئٍ مَا نَوَى فَمَنْ كَانَتْ هِجْرَتُهُ إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ فَهِجْرَتُهُ إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَمَنْ كَانَتْ هِجْرَتُهُ لِدُنْيَا يُصِيبُهَا أَوِ امْرَأَةٍ يَتَزَوَّجُهَا فَهِجْرَتُهُ إِلَى مَا هَاجَرَ إِلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏

Muhammad ibn Kasir bizga aytdi, bizga Sufyon xabar berdi, menga Yahyo ibn Said, u Muhammad ibn Ibrohim at-Taymiydan, u Alqama ibn Vaqqos al-Laysiydan rivoyat qildi. U aytdi: Men Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu)ning shunday deganlarini eshitdim: Rasululloh ﷺ: «Amallar faqat niyatlarga koʻradir va har bir kishiga faqat niyat qilgani (nasiba)dir. Kimning hijrati Alloh va Uning Rasuliga (yoʻnalgan) boʻlsa, uning hijrati Alloh va Uning Rasuligadir. Kimning hijrati erishadigan dunyosi yoki uylanadigan ayoli (uchun) boʻlsa, uning hijrati oʻzi hijrat qilgan narsasigadir», dedilar.Муҳаммад ибн Касир бизга айтди, бизга Суфён хабар берди, менга Яҳё ибн Саид, у Муҳаммад ибн Иброҳим ат-Таймийдан, у Алқама ибн Ваққос ал-Лайсийдан ривоят қилди. У айтди: Мен Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу)нинг шундай деганларини эшитдим: Расулуллоҳ ﷺ: «Амаллар фақат ниятларга кўрадир ва ҳар бир кишига фақат ният қилгани (насиба)дир. Кимнинг ҳижрати Аллоҳ ва Унинг Расулига (йўналган) бўлса, унинг ҳижрати Аллоҳ ва Унинг Расулигадир. Кимнинг ҳижрати эришадиган дунёси ёки уйланадиган аёли (учун) бўлса, унинг ҳижрати ўзи ҳижрат қилган нарсасигадир», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ السَّرْحِ، وَسُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ، قَالاَ أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَخْبَرَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ كَعْبٍ، - وَكَانَ قَائِدَ كَعْبٍ مِنْ بَنِيهِ حِينَ عَمِيَ - قَالَ سَمِعْتُ كَعْبَ بْنَ مَالِكٍفَسَاقَ قِصَّتَهُ فِي تَبُوكَ قَالَ حَتَّى إِذَا مَضَتْ أَرْبَعُونَ مِنَ الْخَمْسِينَ إِذَا رَسُولُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَأْتِي فَقَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَأْمُرُكَ أَنْ تَعْتَزِلَ امْرَأَتَكَ ‏.‏ قَالَ فَقُلْتُ أُطَلِّقُهَا أَمْ مَاذَا أَفْعَلُ قَالَ لاَ بَلِ اعْتَزِلْهَا فَلاَ تَقْرَبَنَّهَا ‏.‏ فَقُلْتُ لاِمْرَأَتِي الْحَقِي بِأَهْلِكِ فَكُونِي عِنْدَهُمْ حَتَّى يَقْضِيَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ فِي هَذَا الأَمْرِ ‏.‏

Ahmad ibn Amr ibn as-Sarh va Sulaymon ibn Dovud bizga aytdilar, bizga Ibn Vahb xabar berdi, menga Yunus, u Ibn Shihobdan (xabar berdi), menga Abdurrahmon ibn Abdulloh ibn Kaʼb ibn Molik xabar berdiki, Abdulloh ibn Kaʼb — u (otasi) Kaʼb koʻzi ojiz boʻlib qolganda, oʻgʻillaridan uning yetakchisi edi — aytdi: Men Kaʼb ibn Molik (roziyallohu anhu)ni eshitdim. Soʻng u (Kaʼb) Tabuk (gʻazoti) haqidagi voqeasini keltirdi va aytdi: Hatto ellik (kun)dan qirq (kuni) oʻtganida, Rasululloh ﷺning elchisi kelib: «Rasululloh ﷺ senga xotiningdan ajralib turishingni buyurmoqdalar», dedi. (Kaʼb) aytdi: Men: «Uni taloq qilaymi yoki nima qilay?» dedim. U: «Yoʻq, balki undan ajralib tur va unga yaqinlashma», dedi. Men xotinimga: «Ahling oldiga bor va Alloh subhonahu bu ish haqida hukm chiqarguncha ularning huzurida boʻlib tur», dedim.Аҳмад ибн Амр ибн ас-Сарҳ ва Сулаймон ибн Довуд бизга айтдилар, бизга Ибн Ваҳб хабар берди, менга Юнус, у Ибн Шиҳобдан (хабар берди), менга Абдурраҳмон ибн Абдуллоҳ ибн Каъб ибн Молик хабар бердики, Абдуллоҳ ибн Каъб — у (отаси) Каъб кўзи ожиз бўлиб қолганда, ўғилларидан унинг етакчиси эди — айтди: Мен Каъб ибн Молик (розияллоҳу анҳу)ни эшитдим. Сўнг у (Каъб) Табук (ғазоти) ҳақидаги воқеасини келтирди ва айтди: Ҳатто эллик (кун)дан қирқ (куни) ўтганида, Расулуллоҳ ﷺнинг элчиси келиб: «Расулуллоҳ ﷺ сенга хотинингдан ажралиб туришингни буюрмоқдалар», деди. (Каъб) айтди: Мен: «Уни талоқ қилайми ёки нима қилай?» дедим. У: «Йўқ, балки ундан ажралиб тур ва унга яқинлашма», деди. Мен хотинимга: «Аҳлинг олдига бор ва Аллоҳ субҳонаҳу бу иш ҳақида ҳукм чиқаргунча уларнинг ҳузурида бўлиб тур», дедим.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي الضُّحَى، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ خَيَّرَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَاخْتَرْنَاهُ فَلَمْ يَعُدَّ ذَلِكَ شَيْئًا ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ bizni ixtiyorli qoʻyib berdilar (yaʼni: yo meni, yo dunyoni tanlang, dedilar), biz esa u zotni tanladik. U zot buni hech narsa (taloq) deb hisoblamadilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ бизни ихтиёрли қўйиб бердилар (яъни: ё мени, ё дунёни танланг, дедилар), биз эса у зотни танладик. У зот буни ҳеч нарса (талоқ) деб ҳисобламадилар.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، عَنْ حَمَّادِ بْنِ زَيْدٍ، قَالَ قُلْتُ لأَيُّوبَ هَلْ تَعْلَمُ أَحَدًا قَالَ بِقَوْلِ الْحَسَنِ فِي أَمْرُكِ بِيَدِكِ ‏.‏ قَالَ لاَ إِلاَّ شَىْءٌ حَدَّثَنَاهُ قَتَادَةُ عَنْ كَثِيرٍ مَوْلَى ابْنِ سَمُرَةَ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِنَحْوِهِ قَالَ أَيُّوبُ فَقَدِمَ عَلَيْنَا كَثِيرٌ فَسَأَلْتُهُ فَقَالَ مَا حَدَّثْتُ بِهَذَا قَطُّ فَذَكَرْتُهُ لِقَتَادَةَ فَقَالَ بَلَى وَلَكِنَّهُ نَسِيَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Men (Hammod ibn Zayd) Ayyubga: «Hasanning ‹amring oʻz qoʻlingda› degan soʻzi haqidagi fikrini aytadigan birortasini bilasanmi?» dedim. U: «Yoʻq, faqat bizga Qatoda, unga ibn Samuraning mavlosi Kasir, unga Abu Salama, unga Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan shunga oʻxshash bir narsani rivoyat qilgan», dedi. Ayyub aytdi: «Soʻngra Kasir bizning oldimizga keldi, men undan (bu haqida) soʻradim. U: ‹Men buni hech qachon rivoyat qilmaganman›, dedi. Men buni Qatodaga aytdim, u: ‹Yoʻq, (rivoyat qilgan), lekin u unutib qoʻyibdi›, dedi.»Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Мен (Ҳаммод ибн Зайд) Айюбга: «Ҳасаннинг ‹амринг ўз қўлингда› деган сўзи ҳақидаги фикрини айтадиган бирортасини биласанми?» дедим. У: «Йўқ, фақат бизга Қатода, унга ибн Самуранинг мавлоси Касир, унга Абу Салама, унга Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан шунга ўхшаш бир нарсани ривоят қилган», деди. Айюб айтди: «Сўнгра Касир бизнинг олдимизга келди, мен ундан (бу ҳақида) сўрадим. У: ‹Мен буни ҳеч қачон ривоят қилмаганман›, деди. Мен буни Қатодага айтдим, у: ‹Йўқ, (ривоят қилган), лекин у унутиб қўйибди›, деди.»

حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنِ الْحَسَنِ، فِي أَمْرُكِ بِيَدِكِ ‏.‏ قَالَ ثَلاَثٌ ‏.‏

Hasan (Basriy) (rahimahulloh)dan «amring oʻz qoʻlingda» degan soʻz haqida rivoyat qilinadi: «(Bu) uch (taloq) boʻladi.»Ҳасан (Басрий) (раҳимаҳуллоҳ)дан «амринг ўз қўлингда» деган сўз ҳақида ривоят қилинади: «(Бу) уч (талоқ) бўлади.»

حَدَّثَنَا ابْنُ السَّرْحِ، وَإِبْرَاهِيمُ بْنُ خَالِدٍ الْكَلْبِيُّ أَبُو ثَوْرٍ، - فِي آخَرِينَ - قَالُوا حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِدْرِيسَ الشَّافِعِيُّ، حَدَّثَنِي عَمِّي، مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ شَافِعٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ السَّائِبِ، عَنْ نَافِعِ بْنِ عُجَيْرِ بْنِ عَبْدِ يَزِيدَ بْنِ رُكَانَةَ، أَنَّ رُكَانَةَ بْنَ عَبْدِ يَزِيدَ، طَلَّقَ امْرَأَتَهُ سُهَيْمَةَ الْبَتَّةَ فَأَخْبَرَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم بِذَلِكَ وَقَالَ وَاللَّهِ مَا أَرَدْتُ إِلاَّ وَاحِدَةً ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَاللَّهِ مَا أَرَدْتَ إِلاَّ وَاحِدَةً ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ رُكَانَةُ وَاللَّهِ مَا أَرَدْتُ إِلاَّ وَاحِدَةً ‏.‏ فَرَدَّهَا إِلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَطَلَّقَهَا الثَّانِيَةَ فِي زَمَانِ عُمَرَ وَالثَّالِثَةَ فِي زَمَانِ عُثْمَانَ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ أَوَّلُهُ لَفْظُ إِبْرَاهِيمَ وَآخِرُهُ لَفْظُ ابْنِ السَّرْحِ ‏.‏

Rukona ibn Abdu Yazid (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u oʻz xotini Suhaymani battata (yaʼni qatʼiy, kesimli) taloq qildi. Soʻng buni Paygʻambar ﷺga xabar qildi va: «Vallohi, men faqat bir (taloq)ni qasd qilgandim», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Vallohi, sen faqat bir (taloq)ni qasd qildingmi?» dedilar. Rukona: «Vallohi, men faqat bir (taloq)ni qasd qilgandim», dedi. Bas, Rasululloh ﷺ uni unga (qaytarib) berdilar. Soʻng u xotinini Umar zamonasida ikkinchi marta, Usmon zamonasida uchinchi marta taloq qildi. Abu Dovud aytdi: «Buning avvali Ibrohimning lafzi, oxiri esa ibnus-Sarhning lafzidir.»Рукона ибн Абду Язид (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у ўз хотини Суҳаймани баттата (яъни қатъий, кесимли) талоқ қилди. Сўнг буни Пайғамбар ﷺга хабар қилди ва: «Валлоҳи, мен фақат бир (талоқ)ни қасд қилгандим», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Валлоҳи, сен фақат бир (талоқ)ни қасд қилдингми?» дедилар. Рукона: «Валлоҳи, мен фақат бир (талоқ)ни қасд қилгандим», деди. Бас, Расулуллоҳ ﷺ уни унга (қайтариб) бердилар. Сўнг у хотинини Умар замонасида иккинчи марта, Усмон замонасида учинчи марта талоқ қилди. Абу Довуд айтди: «Бунинг аввали Иброҳимнинг лафзи, охири эса ибнус-Сарҳнинг лафзидир.»

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يُونُسَ النَّسَائِيُّ، أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ، حَدَّثَهُمْ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِدْرِيسَ، حَدَّثَنِي عَمِّي، مُحَمَّدُ بْنُ عَلِيٍّ عَنِ ابْنِ السَّائِبِ، عَنْ نَافِعِ بْنِ عُجَيْرٍ، عَنْ رُكَانَةَ بْنِ عَبْدِ يَزِيدَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِهَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏

Rukona ibn Abdu Yazid (roziyallohu anhu)dan, u Paygʻambar ﷺdan mana shu hadisni rivoyat qiladi.Рукона ибн Абду Язид (розияллоҳу анҳу)дан, у Пайғамбар ﷺдан мана шу ҳадисни ривоят қилади.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ الْعَتَكِيُّ، حَدَّثَنَا جَرِيرُ بْنُ حَازِمٍ، عَنِ الزُّبَيْرِ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ يَزِيدَ بْنِ رُكَانَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، أَنَّهُ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ الْبَتَّةَ فَأَتَى رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ مَا أَرَدْتَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَاحِدَةً ‏.‏ قَالَ ‏"‏ آللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ آللَّهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ هُوَ عَلَى مَا أَرَدْتَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ جُرَيْجٍ أَنَّ رُكَانَةَ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ ثَلاَثًا لأَنَّهُمْ أَهْلُ بَيْتِهِ وَهُمْ أَعْلَمُ بِهِ وَحَدِيثُ ابْنِ جُرَيْجٍ رَوَاهُ عَنْ بَعْضِ بَنِي أَبِي رَافِعٍ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ‏.‏

Rukona ibn Abdu Yazid (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u oʻz xotinini battata (qatʼiy) taloq qildi. Soʻng Rasululloh ﷺ huzurlariga keldi. U zot: «Nimani qasd qilgan eding?» dedilar. U: «Bir (taloq)ni», dedi. U zot: «Allohga (qasam ichasanmi)?» dedilar. U: «Allohga (qasam)», dedi. U zot: «U sen qasd qilgan narsa boʻyichadir», dedilar. Abu Dovud aytdi: «Bu ibn Jurayjning, Rukona oʻz xotinini uch (taloq) qildi degan hadisidan koʻra sahihroqdir, chunki ular (Rukonaning bu avlodi) uning ahli baytidir va uni yaxshiroq biladilar. Ibn Jurayjning hadisini esa u Abu Rofeʼning baʼzi farzandlaridan, ular Ikrimadan, u ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilgan.»Рукона ибн Абду Язид (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у ўз хотинини баттата (қатъий) талоқ қилди. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига келди. У зот: «Нимани қасд қилган эдинг?» дедилар. У: «Бир (талоқ)ни», деди. У зот: «Аллоҳга (қасам ичасанми)?» дедилар. У: «Аллоҳга (қасам)», деди. У зот: «У сен қасд қилган нарса бўйичадир», дедилар. Абу Довуд айтди: «Бу ибн Журайжнинг, Рукона ўз хотинини уч (талоқ) қилди деган ҳадисидан кўра саҳиҳроқдир, чунки улар (Руконанинг бу авлоди) унинг аҳли байтидир ва уни яхшироқ биладилар. Ибн Журайжнинг ҳадисини эса у Абу Рофеънинг баъзи фарзандларидан, улар Икримадан, у ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилган.»

حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ زُرَارَةَ بْنِ أَوْفَى، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِنَّ اللَّهَ تَجَاوَزَ لأُمَّتِي عَمَّا لَمْ تَتَكَلَّمْ بِهِ أَوْ تَعْمَلْ بِهِ وَبِمَا حَدَّثَتْ بِهِ أَنْفُسَهَا ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Albatta, Alloh mening ummatim koʻngillaridan oʻtkazgan narsalarini — toki ular bilan amal qilmas yoki uni tilga chiqarmas ekanlar — kechib yuboradi», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Албатта, Аллоҳ менинг умматим кўнгилларидан ўтказган нарсаларини — токи улар билан амал қилмас ёки уни тилга чиқармас эканлар — кечиб юборади», дедилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، ح وَحَدَّثَنَا أَبُو كَامِلٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ، وَخَالِدٌ الطَّحَّانُ، - الْمَعْنَى - كُلُّهُمْ عَنْ خَالِدٍ، عَنْ أَبِي تَمِيمَةَ الْهُجَيْمِيِّ، أَنَّ رَجُلاً، قَالَ لاِمْرَأَتِهِ يَا أُخَيَّةُ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أُخْتُكَ هِيَ ‏"‏ ‏.‏ فَكَرِهَ ذَلِكَ وَنَهَى عَنْهُ ‏.‏

Abu Tamima al-Hujaymiy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi oʻz xotiniga: «Ey opajonim!» dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «U sening opangmi?» dedilar. U zot buni yoqtirmadilar va undan qaytardilar.Абу Тамима ал-Ҳужаймий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Бир киши ўз хотинига: «Эй опажоним!» деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «У сенинг опангми?» дедилар. У зот буни ёқтирмадилар ва ундан қайтардилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الْبَزَّازُ، حَدَّثَنَا أَبُو نُعَيْمٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ السَّلاَمِ، - يَعْنِي ابْنَ حَرْبٍ - عَنْ خَالِدٍ الْحَذَّاءِ، عَنْ أَبِي تَمِيمَةَ، عَنْ رَجُلٍ، مِنْ قَوْمِهِ أَنَّهُ سَمِعَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم سَمِعَ رَجُلاً، يَقُولُ لاِمْرَأَتِهِ ‏"‏ يَا أُخَيَّةُ ‏"‏ ‏.‏ فَنَهَاهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَرَوَاهُ عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ الْمُخْتَارِ عَنْ خَالِدٍ عَنْ أَبِي عُثْمَانَ عَنْ أَبِي تَمِيمَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَرَوَاهُ شُعْبَةُ عَنْ خَالِدٍ عَنْ رَجُلٍ عَنْ أَبِي تَمِيمَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Abu Tamima al-Hujaymiy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: U Paygʻambar ﷺni bir kishi oʻz xotiniga «Ey opajonim!» deganini eshitganlarida, u zot uni (shundan) qaytarganlarini eshitgan. Abu Dovud aytdi: «Buni Abdulaziz ibnul-Muxtor ham Xoliddan, u Abu Usmondan, u Abu Tamimadan, u Paygʻambar ﷺdan rivoyat qilgan. Shuningdek buni Shuʼba Xoliddan, u bir kishidan, u Abu Tamimadan, u Paygʻambar ﷺdan rivoyat qilgan.»Абу Тамима ал-Ҳужаймий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: У Пайғамбар ﷺни бир киши ўз хотинига «Эй опажоним!» деганини эшитганларида, у зот уни (шундан) қайтарганларини эшитган. Абу Довуд айтди: «Буни Абдулазиз ибнул-Мухтор ҳам Холиддан, у Абу Усмондан, у Абу Тамимадан, у Пайғамбар ﷺдан ривоят қилган. Шунингдек буни Шуъба Холиддан, у бир кишидан, у Абу Тамимадан, у Пайғамбар ﷺдан ривоят қилган.»

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، عَنْ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَنَّ إِبْرَاهِيمَ صلى الله عليه وسلم لَمْ يَكْذِبْ قَطُّ إِلاَّ ثَلاَثًا ثِنْتَانِ فِي ذَاتِ اللَّهِ تَعَالَى قَوْلُهُ ‏{‏ إِنِّي سَقِيمٌ ‏}‏ وَقَوْلُهُ ‏{‏ بَلْ فَعَلَهُ كَبِيرُهُمْ هَذَا ‏}‏ وَبَيْنَمَا هُوَ يَسِيرُ فِي أَرْضِ جَبَّارٍ مِنَ الْجَبَابِرَةِ إِذْ نَزَلَ مَنْزِلاً فَأُتِيَ الْجَبَّارُ فَقِيلَ لَهُ إِنَّهُ نَزَلَ هَا هُنَا رَجُلٌ مَعَهُ امْرَأَةٌ هِيَ أَحْسَنُ النَّاسِ قَالَ فَأَرْسَلَ إِلَيْهِ فَسَأَلَهُ عَنْهَا فَقَالَ إِنَّهَا أُخْتِي ‏.‏ فَلَمَّا رَجَعَ إِلَيْهَا قَالَ إِنَّ هَذَا سَأَلَنِي عَنْكِ فَأَنْبَأْتُهُ أَنَّكِ أُخْتِي وَإِنَّهُ لَيْسَ الْيَوْمَ مُسْلِمٌ غَيْرِي وَغَيْرُكِ وَإِنَّكِ أُخْتِي فِي كِتَابِ اللَّهِ فَلاَ تُكَذِّبِينِي عِنْدَهُ ‏"‏ ‏.‏ وَسَاقَ الْحَدِيثَ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَى هَذَا الْخَبَرَ شُعَيْبُ بْنُ أَبِي حَمْزَةَ عَنْ أَبِي الزِّنَادِ عَنِ الأَعْرَجِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Paygʻambar ﷺ: «Albatta, Ibrohim (alayhissalom) faqat uch marta yolgʻon gapirgan, xolos: ikkitasi Alloh taolo yoʻlida boʻlgan — uning {Albatta, men betobman} (Soffot 89) degan soʻzi va {Yoʻq, buni anavi kattalari qilgan} (Anbiyo 63) degan soʻzi edi. (Uchinchisi:) U bir vaqt zolimlardan boʻlgan bir zolimning yurtida ketib borarkan, bir manzilga tushdi. Shunda zolimning oldiga kelib: ‹Bu yerga bir kishi tushibdi, u bilan birga odamlarning eng goʻzali boʻlgan bir ayol bor›, deyildi. U (zolim) uning oldiga (odam) yubordi va u (ayol) haqida soʻradi. U (Ibrohim): ‹U mening singlimdir›, dedi. Soʻng u (Ibrohim) ayolning oldiga qaytib kelganda: ‹Bu (zolim) mendan sen haqingda soʻradi, men unga seni mening singlim ekanligingni xabar berdim. Bugun mendan va sendan boshqa musulmon yoʻq, sen esa Allohning kitobida (din boʻyicha) mening singlimsan, shu bois uning oldida meni yolgʻonchi qilib qoʻyma›, dedi», dedilar. Va u hadisni davom ettirdi. Abu Dovud aytdi: «Bu xabarni Shuʼayb ibn Abu Hamza ham Abuz-Zinoddan, u Aʼrajdan, u Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan, u Paygʻambar ﷺdan shunga oʻxshash rivoyat qilgan.»Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Пайғамбар ﷺ: «Албатта, Иброҳим (алайҳиссалом) фақат уч марта ёлғон гапирган, холос: иккитаси Аллоҳ таоло йўлида бўлган — унинг {Албатта, мен бетобман} (Соффот 89) деган сўзи ва {Йўқ, буни анави катталари қилган} (Анбиё 63) деган сўзи эди. (Учинчиси:) У бир вақт золимлардан бўлган бир золимнинг юртида кетиб бораркан, бир манзилга тушди. Шунда золимнинг олдига келиб: ‹Бу ерга бир киши тушибди, у билан бирга одамларнинг энг гўзали бўлган бир аёл бор›, дейилди. У (золим) унинг олдига (одам) юборди ва у (аёл) ҳақида сўради. У (Иброҳим): ‹У менинг синглимдир›, деди. Сўнг у (Иброҳим) аёлнинг олдига қайтиб келганда: ‹Бу (золим) мендан сен ҳақингда сўради, мен унга сени менинг синглим эканлигингни хабар бердим. Бугун мендан ва сендан бошқа мусулмон йўқ, сен эса Аллоҳнинг китобида (дин бўйича) менинг синглимсан, шу боис унинг олдида мени ёлғончи қилиб қўйма›, деди», дедилар. Ва у ҳадисни давом эттирди. Абу Довуд айтди: «Бу хабарни Шуъайб ибн Абу Ҳамза ҳам Абуз-Зиноддан, у Аъраждан, у Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан, у Пайғамбар ﷺдан шунга ўхшаш ривоят қилган.»

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ، - الْمَعْنَى - قَالاَ حَدَّثَنَا ابْنُ إِدْرِيسَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ عَطَاءٍ، - قَالَ ابْنُ الْعَلاَءِ ابْنِ عَلْقَمَةَ بْنِ عَيَّاشٍ - عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ صَخْرٍ، - قَالَ ابْنُ الْعَلاَءِ الْبَيَاضِيِّ - قَالَ كُنْتُ امْرَأً أُصِيبُ مِنَ النِّسَاءِ مَا لاَ يُصِيبُ غَيْرِي فَلَمَّا دَخَلَ شَهْرُ رَمَضَانَ خِفْتُ أَنْ أُصِيبَ مِنَ امْرَأَتِي شَيْئًا يُتَابَعُ بِي حَتَّى أُصْبِحَ فَظَاهَرْتُ مِنْهَا حَتَّى يَنْسَلِخَ شَهْرُ رَمَضَانَ فَبَيْنَمَا هِيَ تَخْدُمُنِي ذَاتَ لَيْلَةٍ إِذْ تَكَشَّفَ لِي مِنْهَا شَىْءٌ فَلَمْ أَلْبَثْ أَنْ نَزَوْتُ عَلَيْهَا فَلَمَّا أَصْبَحْتُ خَرَجْتُ إِلَى قَوْمِي فَأَخْبَرْتُهُمُ الْخَبَرَ وَقُلْتُ امْشُوا مَعِي إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالُوا لاَ وَاللَّهِ ‏.‏ فَانْطَلَقْتُ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرْتُهُ فَقَالَ ‏"‏ أَنْتَ بِذَاكَ يَا سَلَمَةُ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ أَنَا بِذَاكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَرَّتَيْنِ وَأَنَا صَابِرٌ لأَمْرِ اللَّهِ فَاحْكُمْ فِيَّ مَا أَرَاكَ اللَّهُ قَالَ ‏"‏ حَرِّرْ رَقَبَةً ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ مَا أَمْلِكُ رَقَبَةً غَيْرَهَا وَضَرَبْتُ صَفْحَةَ رَقَبَتِي قَالَ ‏"‏ فَصُمْ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَهَلْ أُصِبْتُ الَّذِي أُصِبْتُ إِلاَّ مِنَ الصِّيَامِ قَالَ ‏"‏ فَأَطْعِمْ وَسْقًا مِنْ تَمْرٍ بَيْنَ سِتِّينَ مِسْكِينًا ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ لَقَدْ بِتْنَا وَحْشَيْنِ مَا لَنَا طَعَامٌ قَالَ ‏"‏ فَانْطَلِقْ إِلَى صَاحِبِ صَدَقَةِ بَنِي زُرَيْقٍ فَلْيَدْفَعْهَا إِلَيْكَ فَأَطْعِمْ سِتِّينَ مِسْكِينًا وَسْقًا مِنْ تَمْرٍ وَكُلْ أَنْتَ وَعِيَالُكَ بَقِيَّتَهَا ‏"‏ ‏.‏ فَرَجَعْتُ إِلَى قَوْمِي فَقُلْتُ وَجَدْتُ عِنْدَكُمُ الضِّيقَ وَسُوءَ الرَّأْىِ وَوَجَدْتُ عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم السَّعَةَ وَحُسْنَ الرَّأْىِ وَقَدْ أَمَرَنِي - أَوْ أَمَرَ لِي - بِصَدَقَتِكُمْ زَادَ ابْنُ الْعَلاَءِ قَالَ ابْنُ إِدْرِيسَ بَيَاضَةُ بَطْنٌ مِنْ بَنِي زُرَيْقٍ ‏.‏

Salama ibn Saxr al-Bayoziy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Men ayollar bilan boshqalar uchun nasib boʻlmagan darajada koʻp (yaqinlik) qiladigan kishi edim. Ramazon oyi kirgach, xotinim bilan biror narsa qilib qoʻyishdan va bu (gunoh) tongga qadar menga ergashib yurishidan qoʻrqib, Ramazon oyi tugaguniga qadar undan zihor qildim (yaʼni: ‹Sen menga onamning beli kabisan› dedim). Bir kecha u menga xizmat qilib turganida, ungina (badanidan) bir narsa menga ochilib qoldi. Men shu zahoti uning ustiga sapchib chiqdim. Tong otgach, qavmim oldiga chiqib, ularga voqeani xabar berdim va: ‹Men bilan Rasululloh ﷺ huzurlariga yuringlar›, dedim. Ular: ‹Yoʻq, vallohi (bormaymiz)›, dedilar. Shunda men Paygʻambar ﷺ huzurlariga bordim va u zotga xabar berdim. U zot: ‹Sen shu (ishni qilding)mi, ey Salama?› dedilar. Men: ‹Men shuni (qildim), ey Rasululloh, ikki marta (shunday boʻldi), men Allohning amriga sabr qiluvchiman, Alloh sizga koʻrsatgan narsa boʻyicha men haqimda hukm qiling›, dedim. U zot: ‹Bir qul ozod qil›, dedilar. Men: ‹Sizni haq bilan yuborgan Zotga qasamki, bundan boshqa qulim yoʻq›, deb boʻynimning sirtiga urdim. U zot: ‹Unda ketma-ket ikki oy roʻza tut›, dedilar. Men: ‹Men bu (balo)ga roʻzadan (yaʼni och qolishdan) boshqa narsadan giriftor boʻldimmi?› dedim. U zot: ‹Unda oltmish miskinga bir vasq xurmo yedir›, dedilar. Men: ‹Sizni haq bilan yuborgan Zotga qasamki, biz oziq-ovqatsiz, och kechalar oʻtkazdik›, dedim. U zot: ‹Unda Banu Zurayqning sadaqa egasi (yigʻuvchisi) oldiga bor, u uni senga bersin. Soʻng oltmish miskinga bir vasq xurmo yedir, qolganini esa oʻzing va oilang yenglar›, dedilar. Soʻng men qavmim oldiga qaytdim va: ‹Men sizlarning oldingizda torchilik va yomon fikrni, Paygʻambar ﷺ huzurlarida esa kenglik va yaxshi fikrni topdim. U zot menga sizlarning sadaqangizni (berishni) buyurdilar›, dedim.» Ibnul-Alo (rivoyatida) qoʻshimcha qildi: «Ibn Idris aytdi: ‹Bayoza Banu Zurayqdan boʻlgan bir urugʻdir.›»Салама ибн Сахр ал-Баёзий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Мен аёллар билан бошқалар учун насиб бўлмаган даражада кўп (яқинлик) қиладиган киши эдим. Рамазон ойи киргач, хотиним билан бирор нарса қилиб қўйишдан ва бу (гуноҳ) тонгга қадар менга эргашиб юришидан қўрқиб, Рамазон ойи тугагунига қадар ундан зиҳор қилдим (яъни: ‹Сен менга онамнинг бели кабисан› дедим). Бир кеча у менга хизмат қилиб турганида, унгина (баданидан) бир нарса менга очилиб қолди. Мен шу заҳоти унинг устига сапчиб чиқдим. Тонг отгач, қавмим олдига чиқиб, уларга воқеани хабар бердим ва: ‹Мен билан Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига юринглар›, дедим. Улар: ‹Йўқ, валлоҳи (бормаймиз)›, дедилар. Шунда мен Пайғамбар ﷺ ҳузурларига бордим ва у зотга хабар бердим. У зот: ‹Сен шу (ишни қилдинг)ми, эй Салама?› дедилар. Мен: ‹Мен шуни (қилдим), эй Расулуллоҳ, икки марта (шундай бўлди), мен Аллоҳнинг амрига сабр қилувчиман, Аллоҳ сизга кўрсатган нарса бўйича мен ҳақимда ҳукм қилинг›, дедим. У зот: ‹Бир қул озод қил›, дедилар. Мен: ‹Сизни ҳақ билан юборган Зотга қасамки, бундан бошқа қулим йўқ›, деб бўйнимнинг сиртига урдим. У зот: ‹Унда кетма-кет икки ой рўза тут›, дедилар. Мен: ‹Мен бу (бало)га рўзадан (яъни оч қолишдан) бошқа нарсадан гирифтор бўлдимми?› дедим. У зот: ‹Унда олтмиш мискинга бир васқ хурмо едир›, дедилар. Мен: ‹Сизни ҳақ билан юборган Зотга қасамки, биз озиқ-овқатсиз, оч кечалар ўтказдик›, дедим. У зот: ‹Унда Бану Зурайқнинг садақа эгаси (йиғувчиси) олдига бор, у уни сенга берсин. Сўнг олтмиш мискинга бир васқ хурмо едир, қолганини эса ўзинг ва оиланг енглар›, дедилар. Сўнг мен қавмим олдига қайтдим ва: ‹Мен сизларнинг олдингизда торчилик ва ёмон фикрни, Пайғамбар ﷺ ҳузурларида эса кенглик ва яхши фикрни топдим. У зот менга сизларнинг садақангизни (беришни) буюрдилар›, дедим.» Ибнул-Ало (ривоятида) қўшимча қилди: «Ибн Идрис айтди: ‹Баёза Бану Зурайқдан бўлган бир уруғдир.›»

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ آدَمَ، حَدَّثَنَا ابْنُ إِدْرِيسَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ مَعْمَرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَنْظَلَةَ، عَنْ يُوسُفَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلاَمٍ، عَنْ خُوَيْلَةَ بِنْتِ مَالِكِ بْنِ ثَعْلَبَةَ، قَالَتْ ظَاهَرَ مِنِّي زَوْجِي أَوْسُ بْنُ الصَّامِتِ فَجِئْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَشْكُو إِلَيْهِ وَرَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُجَادِلُنِي فِيهِ وَيَقُولُ ‏"‏ اتَّقِي اللَّهَ فَإِنَّهُ ابْنُ عَمِّكِ ‏"‏ ‏.‏ فَمَا بَرِحْتُ حَتَّى نَزَلَ الْقُرْآنُ ‏{‏ قَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّتِي تُجَادِلُكَ فِي زَوْجِهَا ‏}‏ إِلَى الْفَرْضِ فَقَالَ ‏"‏ يُعْتِقُ رَقَبَةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ لاَ يَجِدُ قَالَ ‏"‏ فَيَصُومُ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّهُ شَيْخٌ كَبِيرٌ مَا بِهِ مِنْ صِيَامٍ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَلْيُطْعِمْ سِتِّينَ مِسْكِينًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ مَا عِنْدَهُ مِنْ شَىْءٍ يَتَصَدَّقُ بِهِ قَالَتْ فَأُتِيَ سَاعَتَئِذٍ بِعَرَقٍ مِنْ تَمْرٍ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَإِنِّي أُعِينُهُ بِعَرَقٍ آخَرَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ قَدْ أَحْسَنْتِ اذْهَبِي فَأَطْعِمِي بِهَا عَنْهُ سِتِّينَ مِسْكِينًا وَارْجِعِي إِلَى ابْنِ عَمِّكِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَالْعَرَقُ سِتُّونَ صَاعًا قَالَ أَبُو دَاوُدَ فِي هَذَا إِنَّهَا كَفَّرَتْ عَنْهُ مِنْ غَيْرِ أَنْ تَسْتَأْمِرَهُ ‏.‏ وَقَالَ أَبُو دَاوُدَ وَهَذَا أَخُو عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ ‏.‏

Xuvayla binti Molik ibn Saʼlaba (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Erim Avs ibnus-Somit mendan zihor qildi (yaʼni: ‹Sen menga onamning beli kabisan› dedi). Shunda men Rasululloh ﷺ huzurlariga undan shikoyat qilib keldim. Rasululloh ﷺ esa bu haqida men bilan tortishar va: ‹Allohdan qoʻrq, axir u sening amakingning oʻgʻli-ku›, der edilar. Men hali joyimdan jilmasimdan turib, Qurʼon nozil boʻldi: {Alloh eri haqida sen bilan tortishayotgan ayolning soʻzini eshitdi…} (Mujodala 1) — to farz (kafforat hukmi)gacha. Shunda u zot: ‹U bir qul ozod qilsin›, dedilar. Men: ‹U (buning imkonini) topolmaydi›, dedim. U zot: ‹Unda ketma-ket ikki oy roʻza tutsin›, dedilar. Men: ‹Ey Rasululloh, u juda keksa chol, roʻza tutadigan holi yoʻq›, dedim. U zot: ‹Unda oltmish miskinni taomlantirsin›, dedilar. Men: ‹Uning sadaqa qiladigan hech narsasi yoʻq›, dedim.» U (Xuvayla) aytdi: «Shu payt bir araq (savat) xurmo keltirildi. Men: ‹Ey Rasululloh, men unga yana bir araq (xurmo) bilan yordam beraman›, dedim. U zot: ‹Yaxshi qilibsan. Bor, u bilan u (er) nomidan oltmish miskinni taomlantir va amakingning oʻgʻli oldiga qayt›, dedilar.» (Roviy) aytdi: «Araq oltmish soʼdir.» Abu Dovud aytdi: «Bunda u (ayol) erining ruxsatini soʻramasdan, uning nomidan kafforat berdi.» Abu Dovud yana aytdi: «Bu (Avs) Uboda ibnus-Somitning akasidir.»Хувайла бинти Молик ибн Саълаба (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Эрим Авс ибнус-Сомит мендан зиҳор қилди (яъни: ‹Сен менга онамнинг бели кабисан› деди). Шунда мен Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига ундан шикоят қилиб келдим. Расулуллоҳ ﷺ эса бу ҳақида мен билан тортишар ва: ‹Аллоҳдан қўрқ, ахир у сенинг амакингнинг ўғли-ку›, дер эдилар. Мен ҳали жойимдан жилмасимдан туриб, Қуръон нозил бўлди: {Аллоҳ эри ҳақида сен билан тортишаётган аёлнинг сўзини эшитди…} (Мужодала 1) — то фарз (каффорат ҳукми)гача. Шунда у зот: ‹У бир қул озод қилсин›, дедилар. Мен: ‹У (бунинг имконини) тополмайди›, дедим. У зот: ‹Унда кетма-кет икки ой рўза тутсин›, дедилар. Мен: ‹Эй Расулуллоҳ, у жуда кекса чол, рўза тутадиган ҳоли йўқ›, дедим. У зот: ‹Унда олтмиш мискинни таомлантирсин›, дедилар. Мен: ‹Унинг садақа қиладиган ҳеч нарсаси йўқ›, дедим.» У (Хувайла) айтди: «Шу пайт бир арақ (сават) хурмо келтирилди. Мен: ‹Эй Расулуллоҳ, мен унга яна бир арақ (хурмо) билан ёрдам бераман›, дедим. У зот: ‹Яхши қилибсан. Бор, у билан у (эр) номидан олтмиш мискинни таомлантир ва амакингнинг ўғли олдига қайт›, дедилар.» (Ровий) айтди: «Арақ олтмиш сўдир.» Абу Довуд айтди: «Бунда у (аёл) эрининг рухсатини сўрамасдан, унинг номидан каффорат берди.» Абу Довуд яна айтди: «Бу (Авс) Убода ибнус-Сомитнинг акасидир.»

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ يَحْيَى أَبُو الأَصْبَغِ الْحَرَّانِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنِ ابْنِ إِسْحَاقَ، بِهَذَا الإِسْنَادِ نَحْوَهُ إِلاَّ أَنَّهُ قَالَ وَالْعَرَقُ مِكْتَلٌ يَسَعُ ثَلاَثِينَ صَاعًا ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَهَذَا أَصَحُّ مِنْ حَدِيثِ يَحْيَى بْنِ آدَمَ ‏.‏

Xuvayla binti Molik ibn Saʼlaba (roziyallohu anho)dan mana shu isnod bilan shunga oʻxshash rivoyat qilinadi. Faqat u (ibn Ishoq): «Araq — oʻttiz soʻni sigʻdiradigan savatdir», dedi. Abu Dovud aytdi: «Bu Yahyo ibn Odamning hadisidan koʻra sahihroqdir.»Хувайла бинти Молик ибн Саълаба (розияллоҳу анҳо)дан мана шу иснод билан шунга ўхшаш ривоят қилинади. Фақат у (ибн Ишоқ): «Арақ — ўттиз сўни сиғдирадиган саватдир», деди. Абу Довуд айтди: «Бу Яҳё ибн Одамнинг ҳадисидан кўра саҳиҳроқдир.»

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبَانُ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، قَالَ يَعْنِي بِالْعَرَقِ زَنْبِيلاً يَأْخُذُ خَمْسَةَ عَشَرَ صَاعًا ‏.‏

Abu Salama ibn Abdurrahmon (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: U araq bilan oʻn besh soʻni sigʻdiradigan savatni nazarda tutadi.Абу Салама ибн Абдурраҳмон (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: У арақ билан ўн беш сўни сиғдирадиган саватни назарда тутади.

حَدَّثَنَا ابْنُ السَّرْحِ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي ابْنُ لَهِيعَةَ، وَعَمْرُو بْنُ الْحَارِثِ، عَنْ بُكَيْرِ بْنِ الأَشَجِّ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، بِهَذَا الْخَبَرِ قَالَ فَأُتِيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِتَمْرٍ فَأَعْطَاهُ إِيَّاهُ وَهُوَ قَرِيبٌ مِنْ خَمْسَةَ عَشَرَ صَاعًا قَالَ ‏"‏ تَصَدَّقْ بِهَذَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ عَلَى أَفْقَرَ مِنِّي وَمِنْ أَهْلِي فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ كُلْهُ أَنْتَ وَأَهْلُكَ ‏"‏ ‏.‏

Sulaymon ibn Yasor (rahimahulloh)dan mazkur xabar rivoyat qilinadi. U: «Soʻng Rasululloh ﷺga xurmo keltirildi va u zot uni (zihor qilgan kishiga) berdilar. Bu taxminan oʻn besh soʼ chamasida edi. U zot: ‹Buni sadaqa qil›, dedilar. U: ‹Ey Rasululloh, mendan va mening ahlimdan ham faqirroq kishigami?›, dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: ‹Uni oʻzing va ahling yeb qoʻyaver›, dedilar», dedi.Сулаймон ибн Ясор (раҳимаҳуллоҳ)дан мазкур хабар ривоят қилинади. У: «Сўнг Расулуллоҳ ﷺга хурмо келтирилди ва у зот уни (зиҳор қилган кишига) бердилар. Бу тахминан ўн беш сў чамасида эди. У зот: ‹Буни садақа қил›, дедилар. У: ‹Эй Расулуллоҳ, мендан ва менинг аҳлимдан ҳам фақирроқ кишигами?›, деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: ‹Уни ўзинг ва аҳлинг еб қўявер›, дедилар», деди.

قَالَ أَبُو دَاوُدَ قَرَأْتُ عَلَى مُحَمَّدِ بْنِ وَزِيرٍ الْمِصْرِيِّ قُلْتُ لَهُ حَدَّثَكُمْ بِشْرُ بْنُ بَكْرٍ، حَدَّثَنَا الأَوْزَاعِيُّ، حَدَّثَنَا عَطَاءٌ، عَنْ أَوْسٍ، أَخِي عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَعْطَاهُ خَمْسَةَ عَشَرَ صَاعًا مِنْ شَعِيرٍ إِطْعَامُ سِتِّينَ مِسْكِينًا ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَعَطَاءٌ لَمْ يُدْرِكْ أَوْسًا وَهُوَ مِنْ أَهْلِ بَدْرٍ قَدِيمُ الْمَوْتِ وَالْحَدِيثُ مُرْسَلٌ وَإِنَّمَا رَوَوْهُ عَنِ الأَوْزَاعِيِّ عَنْ عَطَاءٍ أَنَّ أَوْسًا ‏.‏

Abu Dovud (rahimahulloh) dedi: Men Muhammad ibn Vazir al-Misriyga qiroat qilib oʻqib berdim va unga: «Sizlarga Bishr ibn Bakr rivoyat qildi», dedim. (Bishr ibn Bakr aytdi:) Bizga Avzoiy rivoyat qilib aytdi: Bizga Ato rivoyat qilib aytdi: U Uboda ibn Somitning ukasi Avsdan rivoyat qildiki, Nabiy ﷺ unga oltmish nafar miskinni taomlantirish uchun oʻn besh soʼ arpa berdilar. Abu Dovud (rahimahulloh) dedi: Ato Avs (ibn Somit)ga yetishmagan, u Badr ahlidan boʻlib, erta vafot etgan. Shuning uchun bu hadis mursaldir. Buni faqat Avzoiydan, u Atodan rivoyat qilib, Avs (haqida) keltirganlar.Абу Довуд (раҳимаҳуллоҳ) деди: Мен Муҳаммад ибн Вазир ал-Мисрийга қироат қилиб ўқиб бердим ва унга: «Сизларга Бишр ибн Бакр ривоят қилди», дедим. (Бишр ибн Бакр айтди:) Бизга Авзоий ривоят қилиб айтди: Бизга Ато ривоят қилиб айтди: У Убода ибн Сомитнинг укаси Авсдан ривоят қилдики, Набий ﷺ унга олтмиш нафар мискинни таомлантириш учун ўн беш сў арпа бердилар. Абу Довуд (раҳимаҳуллоҳ) деди: Ато Авс (ибн Сомит)га етишмаган, у Бадр аҳлидан бўлиб, эрта вафот этган. Шунинг учун бу ҳадис мурсалдир. Буни фақат Авзоийдан, у Атодан ривоят қилиб, Авс (ҳақида) келтирганлар.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، أَنَّ جَمِيلَةَ، كَانَتْ تَحْتَ أَوْسِ بْنِ الصَّامِتِ وَكَانَ رَجُلاً بِهِ لَمَمٌ فَكَانَ إِذَا اشْتَدَّ لَمَمُهُ ظَاهَرَ مِنَ امْرَأَتِهِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى فِيهِ كَفَّارَةَ الظِّهَارِ ‏.‏

Hishom ibn Urva (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Jamila Avs ibn Somitning nikohida edi. U (Avs) telba tutadigan kishi edi. Telbaligi qoʻzigʻonda esa, xotiniga zihor qilar edi. Shunda Alloh taolo u haqda zihor kaffaroti (oyatlarini) nozil qildi.Ҳишом ибн Урва (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Жамила Авс ибн Сомитнинг никоҳида эди. У (Авс) телба тутадиган киши эди. Телбалиги қўзиғонда эса, хотинига зиҳор қилар эди. Шунда Аллоҳ таоло у ҳақда зиҳор каффароти (оятларини) нозил қилди.

حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْفَضْلِ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، مِثْلَهُ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan ham boshqa sanad bilan shunga oʻxshash hadis rivoyat qilingan.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ҳам бошқа санад билан шунга ўхшаш ҳадис ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا إِسْحَاقُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ الطَّالْقَانِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا الْحَكَمُ بْنُ أَبَانَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، أَنَّ رَجُلاً، ظَاهَرَ مِنَ امْرَأَتِهِ ثُمَّ وَاقَعَهَا قَبْلَ أَنْ يُكَفِّرَ فَأَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَأَخْبَرَهُ فَقَالَ ‏"‏ مَا حَمَلَكَ عَلَى مَا صَنَعْتَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ رَأَيْتُ بَيَاضَ سَاقَيْهَا فِي الْقَمَرِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَاعْتَزِلْهَا حَتَّى تُكَفِّرَ عَنْكَ ‏"‏ ‏.‏

Ikrima (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, bir kishi xotiniga zihor qildi, soʻng kaffarot toʻlamasdan turib u bilan yaqinlik qildi. Keyin Nabiy ﷺ huzuriga kelib, bu haqda u zotga xabar berdi. U zot: «Qilgan ishingga seni nima undadi?», dedilar. U: «Oy yorugʻida uning boldirlarining oqligini koʻrib qoldim», dedi. U zot: «Sen kaffarot toʻlaguningcha undan uzoq boʻlib tur», dedilar.Икрима (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, бир киши хотинига зиҳор қилди, сўнг каффарот тўламасдан туриб у билан яқинлик қилди. Кейин Набий ﷺ ҳузурига келиб, бу ҳақда у зотга хабар берди. У зот: «Қилган ишингга сени нима ундади?», дедилар. У: «Ой ёруғида унинг болдирларининг оқлигини кўриб қолдим», деди. У зот: «Сен каффарот тўлагунингча ундан узоқ бўлиб тур», дедилар.

حَدَّثَنَا الزَّعْفَرَانِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، عَنِ الْحَكَمِ بْنِ أَبَانَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، أَنَّ رَجُلاً، ظَاهَرَ مِنَ امْرَأَتِهِ فَرَأَى بَرِيقَ سَاقِهَا فِي الْقَمَرِ فَوَقَعَ عَلَيْهَا فَأَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَأَمَرَهُ أَنْ يُكَفِّرَ ‏.‏

Ikrima (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, bir kishi xotiniga zihor qildi, soʻng oy yorugʻida uning boldirining yaltirashini koʻrib, u bilan yaqinlik qilib qoʻydi. Keyin Nabiy ﷺ huzuriga keldi, u zot unga kaffarot toʻlashni buyurdilar.Икрима (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, бир киши хотинига зиҳор қилди, сўнг ой ёруғида унинг болдирининг ялтирашини кўриб, у билан яқинлик қилиб қўйди. Кейин Набий ﷺ ҳузурига келди, у зот унга каффарот тўлашни буюрдилар.

حَدَّثَنَا زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، حَدَّثَنَا الْحَكَمُ بْنُ أَبَانَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ وَلَمْ يَذْكُرِ السَّاقَ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan Nabiy ﷺdan boshqa sanad bilan shunga oʻxshash hadis rivoyat qilingan. Bu rivoyatda boldir zikr qilinmagan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан Набий ﷺдан бошқа санад билан шунга ўхшаш ҳадис ривоят қилинган. Бу ривоятда болдир зикр қилинмаган.

حَدَّثَنَا أَبُو كَامِلٍ، أَنَّ عَبْدَ الْعَزِيزِ بْنَ الْمُخْتَارِ، حَدَّثَهُمْ حَدَّثَنَا خَالِدٌ، حَدَّثَنِي مُحَدِّثٌ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِنَحْوِ حَدِيثِ سُفْيَانَ ‏.‏

Ikrima (rahimahulloh)dan Nabiy ﷺdan boshqa sanad bilan Sufyonning hadisiga oʻxshash hadis rivoyat qilingan.Икрима (раҳимаҳуллоҳ)дан Набий ﷺдан бошқа санад билан Суфённинг ҳадисига ўхшаш ҳадис ривоят қилинган.

قَالَ أَبُو دَاوُدَ سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ عِيسَى، يُحَدِّثُ بِهِ حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ، قَالَ سَمِعْتُ الْحَكَمَ بْنَ أَبَانَ، يُحَدِّثُ بِهَذَا الْحَدِيثِ وَلَمْ يَذْكُرِ ابْنَ عَبَّاسٍ قَالَ عَنْ عِكْرِمَةَقَالَ أَبُو دَاوُدَ كَتَبَ إِلَىَّ الْحُسَيْنُ بْنُ حُرَيْثٍ قَالَ أَخْبَرَنَا الْفَضْلُ بْنُ مُوسَى، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الْحَكَمِ بْنِ أَبَانَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، بِمَعْنَاهُ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Abu Dovud (rahimahulloh) dedi: Men Muhammad ibn Isoning bu hadisni rivoyat qilayotganini eshitdim. U: «Bizga Muʼtamir rivoyat qilib aytdi», dedi. U (Muʼtamir): «Men Hakam ibn Abonning bu hadisni rivoyat qilayotganini eshitdim, u Ibn Abbosni zikr qilmadi va: ‹Ikrimadan›, dedi», dedi. Abu Dovud (rahimahulloh) dedi: Husayn ibn Hurays menga (xat) yozib aytdi: Bizga Fazl ibn Muso xabar berdi: U Maʼmardan, u Hakam ibn Abondan, u Ikrimadan, u Ibn Abbosdan, u Nabiy ﷺdan shu maʼnoda rivoyat qildi.Абу Довуд (раҳимаҳуллоҳ) деди: Мен Муҳаммад ибн Исонинг бу ҳадисни ривоят қилаётганини эшитдим. У: «Бизга Муътамир ривоят қилиб айтди», деди. У (Муътамир): «Мен Ҳакам ибн Абоннинг бу ҳадисни ривоят қилаётганини эшитдим, у Ибн Аббосни зикр қилмади ва: ‹Икримадан›, деди», деди. Абу Довуд (раҳимаҳуллоҳ) деди: Ҳусайн ибн Ҳурайс менга (хат) ёзиб айтди: Бизга Фазл ибн Мусо хабар берди: У Маъмардан, у Ҳакам ибн Абондан, у Икримадан, у Ибн Аббосдан, у Набий ﷺдан шу маънода ривоят қилди.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ أَبِي أَسْمَاءَ، عَنْ ثَوْبَانَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَيُّمَا امْرَأَةٍ سَأَلَتْ زَوْجَهَا طَلاَقًا فِي غَيْرِ مَا بَأْسٍ فَحَرَامٌ عَلَيْهَا رَائِحَةُ الْجَنَّةِ ‏"‏ ‏.‏

Savbon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qaysi bir ayol hech qanday jiddiy sababsiz eridan taloq soʻrasa, jannatning hidi unga harom boʻladi», dedilar.Савбон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қайси бир аёл ҳеч қандай жиддий сабабсиз эридан талоқ сўраса, жаннатнинг ҳиди унга ҳаром бўлади», дедилар.

حَدَّثَنَا الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ عَمْرَةَ بِنْتِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَعْدِ بْنِ زُرَارَةَ، أَنَّهَا أَخْبَرَتْهُ عَنْ حَبِيبَةَ بِنْتِ سَهْلٍ الأَنْصَارِيَّةِ، أَنَّهَا كَانَتْ تَحْتَ ثَابِتِ بْنِ قَيْسِ بْنِ شَمَّاسٍ وَأَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم خَرَجَ إِلَى الصُّبْحِ فَوَجَدَ حَبِيبَةَ بِنْتَ سَهْلٍ عِنْدَ بَابِهِ فِي الْغَلَسِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ هَذِهِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَتْ أَنَا حَبِيبَةُ بِنْتُ سَهْلٍ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ مَا شَأْنُكِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ لاَ أَنَا وَلاَ ثَابِتُ بْنُ قَيْسٍ ‏.‏ لِزَوْجِهَا فَلَمَّا جَاءَ ثَابِتُ بْنُ قَيْسٍ قَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَذِهِ حَبِيبَةُ بِنْتُ سَهْلٍ ‏"‏ ‏.‏ وَذَكَرَتْ مَا شَاءَ اللَّهُ أَنْ تَذْكُرَ وَقَالَتْ حَبِيبَةُ يَا رَسُولَ اللَّهِ كُلُّ مَا أَعْطَانِي عِنْدِي ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِثَابِتِ بْنِ قَيْسٍ ‏"‏ خُذْ مِنْهَا ‏"‏ ‏.‏ فَأَخَذَ مِنْهَا وَجَلَسَتْ هِيَ فِي أَهْلِهَا ‏.‏

Amra binti Abdurrahmon ibn Saʼd ibn Zuroro (rahimahalloh) Habiba binti Sahl al-Ansoriyadan rivoyat qilib xabar berdiki, u (Habiba) Sobit ibn Qays ibn Shammosning nikohida edi. Rasululloh ﷺ bomdod (namoziga) chiqdilar va Habiba binti Sahlni qorongʻulik chogʻida eshiklari oldida turganini koʻrdilar. Shunda Rasululloh ﷺ: «Bu kim?», dedilar. U: «Men Habiba binti Sahlman», dedi. U zot: «Holing nima boʻldi?», dedilar. U: «Na men, na Sobit ibn Qays (birga yashay olamiz)», deb erini nazarda tutdi. Sobit ibn Qays kelganida, Rasululloh ﷺ unga: «Bu Habiba binti Sahl», dedilar. U (Habiba) Alloh xohlagan narsalarni zikr qildi. Habiba: «Ey Rasululloh, u menga bergan hamma narsa mening huzurimda (saqlanib) turibdi», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ Sobit ibn Qaysga: «Undan (bergan narsangni) olib ol», dedilar. U esa undan oldi va u (Habiba) oʻz ahli ichida (eridan ajralib) oʻtirdi.Амра бинти Абдурраҳмон ибн Саъд ибн Зуроро (раҳимаҳаллоҳ) Ҳабиба бинти Саҳл ал-Ансориядан ривоят қилиб хабар бердики, у (Ҳабиба) Собит ибн Қайс ибн Шаммоснинг никоҳида эди. Расулуллоҳ ﷺ бомдод (намозига) чиқдилар ва Ҳабиба бинти Саҳлни қоронғулик чоғида эшиклари олдида турганини кўрдилар. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Бу ким?», дедилар. У: «Мен Ҳабиба бинти Саҳлман», деди. У зот: «Ҳолинг нима бўлди?», дедилар. У: «На мен, на Собит ибн Қайс (бирга яшай оламиз)», деб эрини назарда тутди. Собит ибн Қайс келганида, Расулуллоҳ ﷺ унга: «Бу Ҳабиба бинти Саҳл», дедилар. У (Ҳабиба) Аллоҳ хоҳлаган нарсаларни зикр қилди. Ҳабиба: «Эй Расулуллоҳ, у менга берган ҳамма нарса менинг ҳузуримда (сақланиб) турибди», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ Собит ибн Қайсга: «Ундан (берган нарсангни) олиб ол», дедилар. У эса ундан олди ва у (Ҳабиба) ўз аҳли ичида (эридан ажралиб) ўтирди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مَعْمَرٍ، حَدَّثَنَا أَبُو عَامِرٍ عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ عَمْرٍو، حَدَّثَنَا أَبُو عَمْرٍو السَّدُوسِيُّ الْمَدِينِيُّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَزْمٍ، عَنْ عَمْرَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ حَبِيبَةَ بِنْتَ سَهْلٍ، كَانَتْ عِنْدَ ثَابِتِ بْنِ قَيْسِ بْنِ شَمَّاسٍ فَضَرَبَهَا فَكَسَرَ بَعْضَهَا فَأَتَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَعْدَ الصُّبْحِ فَاشْتَكَتْهُ إِلَيْهِ فَدَعَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ثَابِتًا فَقَالَ ‏"‏ خُذْ بَعْضَ مَالِهَا وَفَارِقْهَا ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ وَيَصْلُحُ ذَلِكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ نَعَمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَإِنِّي أَصْدَقْتُهَا حَدِيقَتَيْنِ وَهُمَا بِيَدِهَا فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ خُذْهُمَا فَفَارِقْهَا ‏"‏ ‏.‏ فَفَعَلَ ‏.‏

Oisha Ummul moʼminin (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Habiba binti Sahl Sobit ibn Qays ibn Shammosning nikohida edi. U (Sobit) uni urib, baʼzi joyini singdirib qoʻydi. Shunda u (Habiba) bomdoddan keyin Rasululloh ﷺ huzuriga kelib, u (eri) ustidan u zotga shikoyat qildi. Nabiy ﷺ Sobitni chaqirib: «Uning molidan baʼzisini olib, undan ajral», dedilar. U: «Bu durust boʻladimi, ey Rasululloh?», dedi. U zot: «Ha», dedilar. U: «Men unga mahr qilib ikki bogʻ bergan edim, ular hozir uning qoʻlida», dedi. Nabiy ﷺ: «Oʻsha ikkovini olib, undan ajral», dedilar. U esa shunday qildi.Оиша Уммул мўминин (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Ҳабиба бинти Саҳл Собит ибн Қайс ибн Шаммоснинг никоҳида эди. У (Собит) уни уриб, баъзи жойини сингдириб қўйди. Шунда у (Ҳабиба) бомдоддан кейин Расулуллоҳ ﷺ ҳузурига келиб, у (эри) устидан у зотга шикоят қилди. Набий ﷺ Собитни чақириб: «Унинг молидан баъзисини олиб, ундан ажрал», дедилар. У: «Бу дуруст бўладими, эй Расулуллоҳ?», деди. У зот: «Ҳа», дедилар. У: «Мен унга маҳр қилиб икки боғ берган эдим, улар ҳозир унинг қўлида», деди. Набий ﷺ: «Ўша икковини олиб, ундан ажрал», дедилар. У эса шундай қилди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحِيمِ الْبَزَّازُ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ بَحْرٍ الْقَطَّانُ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ يُوسُفَ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ امْرَأَةَ، ثَابِتِ بْنِ قَيْسٍ اخْتَلَعَتْ مِنْهُ فَجَعَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم عِدَّتَهَا حَيْضَةً ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَهَذَا الْحَدِيثُ رَوَاهُ عَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنْ مَعْمَرٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مُرْسَلاً ‏.‏

Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Sobit ibn Qaysning xotini undan xulʼ qildi (yaʼni evaz berib ajraldi). Shunda Nabiy ﷺ uning iddasini bir hayz (muddati) qilib belgiladilar. Abu Dovud (rahimahulloh) dedi: Bu hadisni Abdurazzoq Maʼmardan, u Amr ibn Muslimdan, u Ikrimadan, u Nabiy ﷺdan mursal holda rivoyat qilgan.Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Собит ибн Қайснинг хотини ундан хулъ қилди (яъни эваз бериб ажралди). Шунда Набий ﷺ унинг иддасини бир ҳайз (муддати) қилиб белгиладилар. Абу Довуд (раҳимаҳуллоҳ) деди: Бу ҳадисни Абдураззоқ Маъмардан, у Амр ибн Муслимдан, у Икримадан, у Набий ﷺдан мурсал ҳолда ривоят қилган.

حَدَّثَنَا الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ عِدَّةُ الْمُخْتَلِعَةِ حَيْضَةٌ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) dedi: «Xulʼ qilgan (evaz berib ajralgan) ayolning iddasi bir hayz (muddati)dir».Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) деди: «Хулъ қилган (эваз бериб ажралган) аёлнинг иддаси бир ҳайз (муддати)дир».

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ خَالِدٍ الْحَذَّاءِ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ مُغِيثًا، كَانَ عَبْدًا فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ اشْفَعْ لِي إِلَيْهَا ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَا بَرِيرَةُ اتَّقِي اللَّهَ فَإِنَّهُ زَوْجُكِ وَأَبُو وَلَدِكِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَتَأْمُرُنِي بِذَلِكَ قَالَ ‏"‏ لاَ إِنَّمَا أَنَا شَافِعٌ ‏"‏ ‏.‏ فَكَانَ دُمُوعُهُ تَسِيلُ عَلَى خَدِّهِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِلْعَبَّاسِ ‏"‏ أَلاَ تَعْجَبُ مِنْ حُبِّ مُغِيثٍ بَرِيرَةَ وَبُغْضِهَا إِيَّاهُ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Mugʻiys qul edi. U: «Yo Rasululloh, men uchun unga (Bariraga) shafoat qiling», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Ey Barira, Allohdan qoʻrqgin, axir u sening ering va bolangning otasidir», dedilar. U (ayol): «Yo Rasululloh, menga buni buyuryapsizmi?» dedi. U zot: «Yoʻq, men faqat shafoatchiman», dedilar. (Mugʻiysning) koʻz yoshlari yuzidan oqib tushar edi. Shunda Rasululloh ﷺ Abbosga: «Mugʻiysning Bariraga boʻlgan muhabbatidan va (Barira)ning unga boʻlgan nafratidan taajjublanmaysanmi?» dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Муғийс қул эди. У: «Ё Расулуллоҳ, мен учун унга (Барирага) шафоат қилинг», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Эй Барира, Аллоҳдан қўрқгин, ахир у сенинг эринг ва болангнинг отасидир», дедилар. У (аёл): «Ё Расулуллоҳ, менга буни буюряпсизми?» деди. У зот: «Йўқ, мен фақат шафоатчиман», дедилар. (Муғийснинг) кўз ёшлари юзидан оқиб тушар эди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ Аббосга: «Муғийснинг Барирага бўлган муҳаббатидан ва (Барира)нинг унга бўлган нафратидан таажжубланмайсанми?» дедилар.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا عَفَّانُ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ زَوْجَ، بَرِيرَةَ كَانَ عَبْدًا أَسْوَدَ يُسَمَّى مُغِيثًا فَخَيَّرَهَا - يَعْنِي النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم - وَأَمَرَهَا أَنْ تَعْتَدَّ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Bariraning eri Mugʻiys deb atalgan qora qul edi. U zot — yaʼni Nabiy ﷺ — (Barirani) ixtiyorli qildilar va unga idda saqlashni buyurdilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Бариранинг эри Муғийс деб аталган қора қул эди. У зот — яъни Набий ﷺ — (Барирани) ихтиёрли қилдилар ва унга идда сақлашни буюрдилар.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، فِي قِصَّةِ بَرِيرَةَ قَالَتْ كَانَ زَوْجُهَا عَبْدًا فَخَيَّرَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَاخْتَارَتْ نَفْسَهَا وَلَوْ كَانَ حُرًّا لَمْ يُخَيِّرْهَا ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan Bariraning qissasi haqida rivoyat qilinadi. U: «Uning eri qul edi, shuning uchun Rasululloh ﷺ uni ixtiyorli qildilar. U esa oʻzini (yaʼni eridan ajralishni) ixtiyor qildi. Agar (eri) ozod kishi boʻlganida, uni ixtiyorli qilmas edilar», dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан Бариранинг қиссаси ҳақида ривоят қилинади. У: «Унинг эри қул эди, шунинг учун Расулуллоҳ ﷺ уни ихтиёрли қилдилар. У эса ўзини (яъни эридан ажралишни) ихтиёр қилди. Агар (эри) озод киши бўлганида, уни ихтиёрли қилмас эдилар», деди.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا حُسَيْنُ بْنُ عَلِيٍّ، وَالْوَلِيدُ بْنُ عُقْبَةَ، عَنْ زَائِدَةَ، عَنْ سِمَاكٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ بَرِيرَةَ، خَيَّرَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَكَانَ زَوْجُهَا عَبْدًا ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Barirani Rasululloh ﷺ ixtiyorli qildilar, eri esa qul edi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Барирани Расулуллоҳ ﷺ ихтиёрли қилдилар, эри эса қул эди.

حَدَّثَنَا ابْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ زَوْجَ، بَرِيرَةَ كَانَ حُرًّا حِينَ أُعْتِقَتْ وَأَنَّهَا خُيِّرَتْ فَقَالَتْ مَا أُحِبُّ أَنْ أَكُونَ مَعَهُ وَإِنَّ لِي كَذَا وَكَذَا ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Barira ozod qilingan paytda uning eri ozod kishi edi va u ixtiyorli qilingan edi. Shunda u: «Men u bilan birga boʻlishni yoqtirmayman, mening unda shunday-shunday (norozichiliklarim) bor», dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Барира озод қилинган пайтда унинг эри озод киши эди ва у ихтиёрли қилинган эди. Шунда у: «Мен у билан бирга бўлишни ёқтирмайман, менинг унда шундай-шундай (норозичиликларим) бор», деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ يَحْيَى الْحَرَّانِيُّ، حَدَّثَنِي مُحَمَّدٌ، - يَعْنِي ابْنَ سَلَمَةَ - عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ، وَعَنْ أَبَانَ بْنِ صَالِحٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، وَعَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ بَرِيرَةَ، أُعْتِقَتْ وَهِيَ عِنْدَ مُغِيثٍ - عَبْدٍ لآلِ أَبِي أَحْمَدَ - فَخَيَّرَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَالَ لَهَا ‏"‏ إِنْ قَرِبَكِ فَلاَ خِيَارَ لَكِ ‏"‏ ‏.‏

Moʻminlarning onasi Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Barira ozod qilingan paytda u Abu Ahmad oilasining quli boʻlgan Mugʻiysning (nikohida) edi. Shunda Rasululloh ﷺ uni ixtiyorli qildilar va unga: «Agar u sen bilan (yaqinlik) qilsa, sen uchun ixtiyor yoʻq», dedilar.Мўминларнинг онаси Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Барира озод қилинган пайтда у Абу Аҳмад оиласининг қули бўлган Муғийснинг (никоҳида) эди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ уни ихтиёрли қилдилар ва унга: «Агар у сен билан (яқинлик) қилса, сен учун ихтиёр йўқ», дедилар.

حَدَّثَنَا زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، وَنَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، قَالَ زُهَيْرٌ حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الْمَجِيدِ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مَوْهَبٍ، عَنِ الْقَاسِمِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّهَا أَرَادَتْ أَنْ تَعْتِقَ، مَمْلُوكَيْنِ لَهَا زَوْجٌ قَالَ فَسَأَلَتِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم عَنْ ذَلِكَ فَأَمَرَهَا أَنْ تَبْدَأَ بِالرَّجُلِ قَبْلَ الْمَرْأَةِ ‏.‏ قَالَ نَصْرٌ أَخْبَرَنِي أَبُو عَلِيٍّ الْحَنَفِيُّ عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ ‏.‏

Qosim (rahimahulloh) Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, u (Oisha) er-xotin boʻlgan ikki qulini ozod qilmoqchi boʻldi. (Roviy) aytadi: U bu haqda Nabiy ﷺdan soʻradi. Shunda u zot unga ayoldan oldin erkakdan boshlashni buyurdilar. Nasr (rovi): «Menga buni Abu Ali al-Hanafiy Ubaydullohdan xabar berdi», dedi.Қосим (раҳимаҳуллоҳ) Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, у (Оиша) эр-хотин бўлган икки қулини озод қилмоқчи бўлди. (Ровий) айтади: У бу ҳақда Набий ﷺдан сўради. Шунда у зот унга аёлдан олдин эркакдан бошлашни буюрдилар. Наср (рови): «Менга буни Абу Али ал-Ҳанафий Убайдуллоҳдан хабар берди», деди.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ سِمَاكٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَجُلاً، جَاءَ مُسْلِمًا عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ جَاءَتِ امْرَأَتُهُ مُسْلِمَةً بَعْدَهُ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّهَا قَدْ كَانَتْ أَسْلَمَتْ مَعِي ‏.‏ فَرَدَّهَا عَلَيْهِ ‏.‏

Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, bir kishi Rasululloh ﷺ zamonida musulmon boʻlib keldi, soʻngra undan keyin xotini musulmon boʻlib keldi. Shunda u: «Yo Rasululloh, u men bilan birga islom qabul qilgan edi», dedi. Bas, u zot (xotinni) unga qaytarib berdilar.Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, бир киши Расулуллоҳ ﷺ замонида мусулмон бўлиб келди, сўнгра ундан кейин хотини мусулмон бўлиб келди. Шунда у: «Ё Расулуллоҳ, у мен билан бирга ислом қабул қилган эди», деди. Бас, у зот (хотинни) унга қайтариб бердилар.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، أَخْبَرَنِي أَبُو أَحْمَدَ، عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ سِمَاكٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ أَسْلَمَتِ امْرَأَةٌ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَتَزَوَّجَتْ فَجَاءَ زَوْجُهَا إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي قَدْ كُنْتُ أَسْلَمْتُ وَعَلِمَتْ بِإِسْلاَمِي فَانْتَزَعَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ زَوْجِهَا الآخَرِ وَرَدَّهَا إِلَى زَوْجِهَا الأَوَّلِ ‏.‏

Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytadi: Rasululloh ﷺ zamonida bir ayol islom qabul qildi va (boshqasiga) turmushga chiqdi. Shunda uning (avvalgi) eri Nabiy ﷺ huzuriga kelib: «Yo Rasululloh, men allaqachon islom qabul qilgan edim va u mening islom qabul qilganimni bilar edi», dedi. Bas, Rasululloh ﷺ uni keyingi eridan ajratib, avvalgi eriga qaytarib berdilar.Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтади: Расулуллоҳ ﷺ замонида бир аёл ислом қабул қилди ва (бошқасига) турмушга чиқди. Шунда унинг (аввалги) эри Набий ﷺ ҳузурига келиб: «Ё Расулуллоҳ, мен аллақачон ислом қабул қилган эдим ва у менинг ислом қабул қилганимни билар эди», деди. Бас, Расулуллоҳ ﷺ уни кейинги эридан ажратиб, аввалги эрига қайтариб бердилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ النُّفَيْلِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ سَلَمَةَ، ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو الرَّازِيُّ، حَدَّثَنَا سَلَمَةُ يَعْنِي ابْنَ الْفَضْلِ، ح وَحَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ، - الْمَعْنَى - كُلُّهُمْ عَنِ ابْنِ إِسْحَاقَ، عَنْ دَاوُدَ بْنِ الْحُصَيْنِ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ رَدَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ابْنَتَهُ زَيْنَبَ عَلَى أَبِي الْعَاصِي بِالنِّكَاحِ الأَوَّلِ لَمْ يُحْدِثْ شَيْئًا ‏.‏ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو فِي حَدِيثِهِ بَعْدَ سِتِّ سِنِينَ وَقَالَ الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ بَعْدَ سَنَتَيْنِ ‏.‏

Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytadi: Rasululloh ﷺ qizlari Zaynabni avvalgi nikoh asosida Abul Osga qaytarib berdilar, hech qanday yangi (nikoh) qilmadilar. Muhammad ibn Amr oʻz rivoyatida: «Olti yildan keyin», dedi. Hasan ibn Ali esa: «Ikki yildan keyin», dedi.Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтади: Расулуллоҳ ﷺ қизлари Зайнабни аввалги никоҳ асосида Абул Осга қайтариб бердилар, ҳеч қандай янги (никоҳ) қилмадилар. Муҳаммад ибн Амр ўз ривоятида: «Олти йилдан кейин», деди. Ҳасан ибн Али эса: «Икки йилдан кейин», деди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، ح وَحَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ بَقِيَّةَ، أَخْبَرَنَا هُشَيْمٌ، عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ حُمَيْضَةَ بْنِ الشَّمَرْدَلِ، عَنِ الْحَارِثِ بْنِ قَيْسٍ، - قَالَ مُسَدَّدٌ ابْنِ عُمَيْرَةَ ‏.‏ وَقَالَ وَهْبٌ الأَسَدِيِّ - قَالَ أَسْلَمْتُ وَعِنْدِي ثَمَانُ نِسْوَةٍ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اخْتَرْ مِنْهُنَّ أَرْبَعًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَحَدَّثَنَا بِهِ أَحْمَدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ بِهَذَا الْحَدِيثِ فَقَالَ قَيْسُ بْنُ الْحَارِثِ مَكَانَ الْحَارِثِ بْنِ قَيْسٍ قَالَ أَحْمَدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ هَذَا الصَّوَابُ ‏.‏ يَعْنِي قَيْسَ بْنَ الْحَارِثِ ‏.‏

Horis ibn Qays al-Asadiy (roziyallohu anhu) aytadi: Men islom qabul qilganimda nikohimda sakkiz ayol bor edi. Buni Nabiy ﷺga eslatib aytdim. Shunda Nabiy ﷺ: «Ulardan toʻrttasini tanlab ol», dedilar. Abu Dovud aytadi: Buni bizga Ahmad ibn Ibrohim ham rivoyat qilib, Hushaymdan shu hadisni keltirdi, ammo u Horis ibn Qays oʻrniga Qays ibn Horis dedi. Ahmad ibn Ibrohim: «Toʻgʻrisi shu, yaʼni Qays ibn Horis», dedi.Ҳорис ибн Қайс ал-Асадий (розияллоҳу анҳу) айтади: Мен ислом қабул қилганимда никоҳимда саккиз аёл бор эди. Буни Набий ﷺга эслатиб айтдим. Шунда Набий ﷺ: «Улардан тўрттасини танлаб ол», дедилар. Абу Довуд айтади: Буни бизга Аҳмад ибн Иброҳим ҳам ривоят қилиб, Ҳушаймдан шу ҳадисни келтирди, аммо у Ҳорис ибн Қайс ўрнига Қайс ибн Ҳорис деди. Аҳмад ибн Иброҳим: «Тўғриси шу, яъни Қайс ибн Ҳорис», деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا بَكْرُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، قَاضِي الْكُوفَةِ عَنْ عِيسَى بْنِ الْمُخْتَارِ، عَنِ ابْنِ أَبِي لَيْلَى، عَنْ حُمَيْضَةَ بْنِ الشَّمَرْدَلِ، عَنْ قَيْسِ بْنِ الْحَارِثِ، بِمَعْنَاهُ ‏.‏

Yuqorida zikr etilgan hadis Qays ibn Horis (roziyallohu anhu)dan boshqa bir sanad orqali ham xuddi shu maʼnoda rivoyat qilingan.Юқорида зикр этилган ҳадис Қайс ибн Ҳорис (розияллоҳу анҳу)дан бошқа бир санад орқали ҳам худди шу маънода ривоят қилинган.

حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ مَعِينٍ، حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ جَرِيرٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ سَمِعْتُ يَحْيَى بْنَ أَيُّوبَ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ، عَنْ أَبِي وَهْبٍ الْجَيْشَانِيِّ، عَنِ الضَّحَّاكِ بْنِ فَيْرُوزَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي أَسْلَمْتُ وَتَحْتِي أُخْتَانِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ طَلِّقْ أَيَّتَهُمَا شِئْتَ ‏"‏ ‏.‏

Zahhok ibn Fayruz otasidan rivoyat qiladi. U (Fayruz roziyallohu anhu) aytadi: «Yo Rasululloh, men islom qabul qildim, nikohimda ikki opa-singil bor», dedim. U zot: «Ulardan qaysi birini xohlasang, taloq qil», dedilar.Заҳҳок ибн Файруз отасидан ривоят қилади. У (Файруз розияллоҳу анҳу) айтади: «Ё Расулуллоҳ, мен ислом қабул қилдим, никоҳимда икки опа-сингил бор», дедим. У зот: «Улардан қайси бирини хоҳласанг, талоқ қил», дедилар.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى الرَّازِيُّ، أَخْبَرَنَا عِيسَى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْحَمِيدِ بْنُ جَعْفَرٍ، أَخْبَرَنِي أَبِي، عَنْ جَدِّي، رَافِعِ بْنِ سِنَانٍ أَنَّهُ أَسْلَمَ وَأَبَتِ امْرَأَتُهُ أَنْ تُسْلِمَ فَأَتَتِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتِ ابْنَتِي وَهِيَ فَطِيمٌ أَوْ شِبْهُهُ وَقَالَ رَافِعٌ ابْنَتِي ‏.‏ فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اقْعُدْ نَاحِيَةً ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ لَهَا ‏"‏ اقْعُدِي نَاحِيَةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَأَقْعَدَ الصَّبِيَّةَ بَيْنَهُمَا ثُمَّ قَالَ ‏"‏ ادْعُوَاهَا ‏"‏ ‏.‏ فَمَالَتِ الصَّبِيَّةُ إِلَى أُمِّهَا فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اللَّهُمَّ اهْدِهَا ‏"‏ ‏.‏ فَمَالَتِ الصَّبِيَّةُ إِلَى أَبِيهَا فَأَخَذَهَا ‏.‏

Abdulhamid ibn Jaʼfar otasidan, u bobosi Rofiʼ ibn Sinon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladiki, u (Rofiʼ) islom qabul qildi, xotini esa islom qabul qilishdan bosh tortdi. (Xotini) Nabiy ﷺ huzuriga kelib: «Qizim — u koʻkrakdan ajratilgan yoki shunga oʻxshash edi», dedi. Rofiʼ esa: «Qizim», dedi. Shunda Nabiy ﷺ unga (Rofiʼga): «Bir chetga oʻtirib turgin», dedilar va u (ayol)ga: «Sen ham bir chetga oʻtir», dedilar. (Rovi) aytadi: Soʻng u zot qizchani ikkalasining oʻrtasiga oʻtkazdilar va: «Uni chaqiringlar», dedilar. Qizcha onasiga moyil boʻldi. Shunda Nabiy ﷺ: «Allohim, uni hidoyat qilgin», dedilar. Bas, qizcha otasiga moyil boʻldi va u (Rofiʼ) uni oldi.Абдулҳамид ибн Жаъфар отасидан, у бобоси Рофиъ ибн Синон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қиладики, у (Рофиъ) ислом қабул қилди, хотини эса ислом қабул қилишдан бош тортди. (Хотини) Набий ﷺ ҳузурига келиб: «Қизим — у кўкракдан ажратилган ёки шунга ўхшаш эди», деди. Рофиъ эса: «Қизим», деди. Шунда Набий ﷺ унга (Рофиъга): «Бир четга ўтириб тургин», дедилар ва у (аёл)га: «Сен ҳам бир четга ўтир», дедилар. (Рови) айтади: Сўнг у зот қизчани иккаласининг ўртасига ўтказдилар ва: «Уни чақиринглар», дедилар. Қизча онасига мойил бўлди. Шунда Набий ﷺ: «Аллоҳим, уни ҳидоят қилгин», дедилар. Бас, қизча отасига мойил бўлди ва у (Рофиъ) уни олди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَنَّ سَهْلَ بْنَ سَعْدٍ السَّاعِدِيَّ، أَخْبَرَهُ أَنَّ عُوَيْمِرَ بْنَ أَشْقَرَ الْعَجْلاَنِيَّ جَاءَ إِلَى عَاصِمِ بْنِ عَدِيٍّ فَقَالَ لَهُ يَا عَاصِمُ أَرَأَيْتَ رَجُلاً وَجَدَ مَعَ امْرَأَتِهِ رَجُلاً أَيَقْتُلُهُ فَتَقْتُلُونَهُ أَمْ كَيْفَ يَفْعَلُ سَلْ لِي يَا عَاصِمُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ ذَلِكَ ‏.‏ فَسَأَلَ عَاصِمٌ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَكَرِهَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمَسَائِلَ وَعَابَهَا حَتَّى كَبُرَ عَلَى عَاصِمٍ مَا سَمِعَ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَلَمَّا رَجَعَ عَاصِمٌ إِلَى أَهْلِهِ جَاءَهُ عُوَيْمِرٌ فَقَالَ لَهُ يَا عَاصِمُ مَاذَا قَالَ لَكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ عَاصِمٌ لَمْ تَأْتِنِي بِخَيْرٍ قَدْ كَرِهَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمَسْأَلَةَ الَّتِي سَأَلْتُهُ عَنْهَا ‏.‏ فَقَالَ عُوَيْمِرٌ وَاللَّهِ لاَ أَنْتَهِي حَتَّى أَسْأَلَهُ عَنْهَا ‏.‏ فَأَقْبَلَ عُوَيْمِرٌ حَتَّى أَتَى رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ وَسَطَ النَّاسِ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَرَأَيْتَ رَجُلاً وَجَدَ مَعَ امْرَأَتِهِ رَجُلاً أَيَقْتُلُهُ فَتَقْتُلُونَهُ أَمْ كَيْفَ يَفْعَلُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ قَدْ أُنْزِلَ فِيكَ وَفِي صَاحِبَتِكَ قُرْآنٌ فَاذْهَبْ فَأْتِ بِهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ سَهْلٌ فَتَلاَعَنَا وَأَنَا مَعَ النَّاسِ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَلَمَّا فَرَغَا قَالَ عُوَيْمِرٌ كَذَبْتُ عَلَيْهَا يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنْ أَمْسَكْتُهَا ‏.‏ فَطَلَّقَهَا عُوَيْمِرٌ ثَلاَثًا قَبْلَ أَنْ يَأْمُرَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ ابْنُ شِهَابٍ فَكَانَتْ تِلْكَ سُنَّةَ الْمُتَلاَعِنَيْنِ ‏.‏

Ibn Shihob (rahimahulloh)dan rivoyat qilinishicha, Sahl ibn Saʼd as-Soidiy (roziyallohu anhu) unga xabar berib aytdi: Uvaymir ibn Ashqar al-Ajloniy Osim ibn Adiyning oldiga keldi va unga: «Ey Osim, bir kishi xotini bilan birga boshqa bir erkakni topib qolsa, uni oʻldiradimi va siz uni (qasos uchun) oʻldirasizmi, yoki u qanday qilsin? Ey Osim, men uchun Rasululloh ﷺdan shu haqda soʻrab ber», dedi. Osim Rasululloh ﷺdan soʻradi. Rasululloh ﷺ bu masalalarni yoqtirmadilar va ularni qoraladilar. Osim Rasululloh ﷺdan eshitgan narsasi unga ogʻir botdi. Osim ahli oldiga qaytib kelgach, Uvaymir uning oldiga keldi va: «Ey Osim, Rasululloh ﷺ senga nima dedilar?» dedi. Osim: «Sen menga yaxshilik keltirmading. Men Rasululloh ﷺdan soʻragan masalamni u zot yoqtirmadilar», dedi. Uvaymir: «Vallohi, bu haqda u zotdan oʻzim soʻramaguncha toʻxtamayman», dedi. Soʻng Uvaymir kelib, Rasululloh ﷺ odamlarning oʻrtasida turgan paytlarida u zotning huzurlariga yetib keldi va: «Ey Rasululloh, bir kishi xotini bilan birga boshqa bir erkakni topib qolsa, uni oʻldiradimi va siz uni oʻldirasizmi, yoki u qanday qilsin?» dedi. Rasululloh ﷺ: «Sen va sening sohibang (xotining) haqida Qurʼon nozil boʻldi. Bor, uni olib kel», dedilar. Sahl aytadi: Soʻng ular ikkovi liʼon qildilar (oʻzaro laʼnatlashdilar), men esa odamlar bilan birga Rasululloh ﷺning huzurlarida edim. Ular ishni tugatgach, Uvaymir: «Ey Rasululloh, agar uni (oʻzimda) ushlab tursam, men unga yolgʻon toʻnkagan boʻlaman», dedi. Soʻng Uvaymir, Nabiy ﷺ unga buyurmasdanoq, uni uch taloq qildi. Ibn Shihob aytdi: Mana shu liʼon qiluvchi er-xotin haqidagi sunnat boʻlib qoldi.Ибн Шиҳоб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинишича, Саҳл ибн Саъд ас-Соидий (розияллоҳу анҳу) унга хабар бериб айтди: Уваймир ибн Ашқар ал-Ажлоний Осим ибн Адийнинг олдига келди ва унга: «Эй Осим, бир киши хотини билан бирга бошқа бир эркакни топиб қолса, уни ўлдирадими ва сиз уни (қасос учун) ўлдирасизми, ёки у қандай қилсин? Эй Осим, мен учун Расулуллоҳ ﷺдан шу ҳақда сўраб бер», деди. Осим Расулуллоҳ ﷺдан сўради. Расулуллоҳ ﷺ бу масалаларни ёқтирмадилар ва уларни қораладилар. Осим Расулуллоҳ ﷺдан эшитган нарсаси унга оғир ботди. Осим аҳли олдига қайтиб келгач, Уваймир унинг олдига келди ва: «Эй Осим, Расулуллоҳ ﷺ сенга нима дедилар?» деди. Осим: «Сен менга яхшилик келтирмадинг. Мен Расулуллоҳ ﷺдан сўраган масаламни у зот ёқтирмадилар», деди. Уваймир: «Валлоҳи, бу ҳақда у зотдан ўзим сўрамагунча тўхтамайман», деди. Сўнг Уваймир келиб, Расулуллоҳ ﷺ одамларнинг ўртасида турган пайтларида у зотнинг ҳузурларига етиб келди ва: «Эй Расулуллоҳ, бир киши хотини билан бирга бошқа бир эркакни топиб қолса, уни ўлдирадими ва сиз уни ўлдирасизми, ёки у қандай қилсин?» деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Сен ва сенинг соҳибанг (хотининг) ҳақида Қуръон нозил бўлди. Бор, уни олиб кел», дедилар. Саҳл айтади: Сўнг улар иккови лиъон қилдилар (ўзаро лаънатлашдилар), мен эса одамлар билан бирга Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларида эдим. Улар ишни тугатгач, Уваймир: «Эй Расулуллоҳ, агар уни (ўзимда) ушлаб турсам, мен унга ёлғон тўнкаган бўламан», деди. Сўнг Уваймир, Набий ﷺ унга буюрмасданоқ, уни уч талоқ қилди. Ибн Шиҳоб айтди: Мана шу лиъон қилувчи эр-хотин ҳақидаги суннат бўлиб қолди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنِي مُحَمَّدٌ، - يَعْنِي ابْنَ سَلَمَةَ - عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ، حَدَّثَنِي عَبَّاسُ بْنُ سَهْلٍ، عَنْ أَبِيهِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ لِعَاصِمِ بْنِ عَدِيٍّ ‏"‏ أَمْسِكِ الْمَرْأَةَ عِنْدَكَ حَتَّى تَلِدَ ‏"‏ ‏.‏

Abbos ibn Sahl (rahimahulloh) otasidan rivoyat qilishicha, Nabiy ﷺ Osim ibn Adiyga: «Ayolni toʻkkunicha (homilasini tugʻkunicha) oʻzingda ushlab tur», dedilar.Аббос ибн Саҳл (раҳимаҳуллоҳ) отасидан ривоят қилишича, Набий ﷺ Осим ибн Адийга: «Аёлни тўккунича (ҳомиласини туғкунича) ўзингда ушлаб тур», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ السَّاعِدِيِّ، قَالَ حَضَرْتُ لِعَانَهُمَا عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَأَنَا ابْنُ خَمْسَ عَشْرَةَ سَنَةً ‏.‏ وَسَاقَ الْحَدِيثَ قَالَ فِيهِ ثُمَّ خَرَجَتْ حَامِلاً فَكَانَ الْوَلَدُ يُدْعَى إِلَى أُمِّهِ ‏.‏

Sahl ibn Saʼd as-Soidiy (roziyallohu anhu) aytadi: Men ularning ikkovining Nabiy ﷺ huzurlarida liʼon qilishlarida hozir boʻldim, men oʻshanda oʻn besh yoshda edim. Soʻng u hadisni davom ettirdi va unda: «Keyin u (ayol) homilador holida (ulardan) ajraldi, bola esa onasiga nisbat berilar edi», dedi.Саҳл ибн Саъд ас-Соидий (розияллоҳу анҳу) айтади: Мен уларнинг икковининг Набий ﷺ ҳузурларида лиъон қилишларида ҳозир бўлдим, мен ўшанда ўн беш ёшда эдим. Сўнг у ҳадисни давом эттирди ва унда: «Кейин у (аёл) ҳомиладор ҳолида (улардан) ажралди, бола эса онасига нисбат берилар эди», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ الْوَرَكَانِيُّ، أَخْبَرَنَا إِبْرَاهِيمُ، - يَعْنِي ابْنَ سَعْدٍ - عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ، فِي خَبَرِ الْمُتَلاَعِنَيْنِ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَبْصِرُوهَا فَإِنْ جَاءَتْ بِهِ أَدْعَجَ الْعَيْنَيْنِ عَظِيمَ الأَلْيَتَيْنِ فَلاَ أُرَاهُ إِلاَّ قَدْ صَدَقَ وَإِنْ جَاءَتْ بِهِ أُحَيْمِرَ كَأَنَّهُ وَحَرَةٌ فَلاَ أُرَاهُ إِلاَّ كَاذِبًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَجَاءَتْ بِهِ عَلَى النَّعْتِ الْمَكْرُوهِ ‏.‏

Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu)dan liʼon qilgan er-xotin haqidagi xabarda rivoyat qilinishicha, u aytdi: Rasululloh ﷺ: «Uni kuzatib turinglar. Agar u koʻzlari qop-qora, dumbalari katta bola tugʻsa, men uni (Uvaymirni) faqat rost soʻzlagan deb bilaman. Agar u xuddi qizil dogʻli kaltakesakdek qizgʻish bola tugʻsa, men uni faqat yolgʻonchi deb bilaman», dedilar. (Roviy) aytadi: Soʻng u (ayol) yomon koʻrilgan sifatdagi bolani tugʻdi.Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)дан лиъон қилган эр-хотин ҳақидаги хабарда ривоят қилинишича, у айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Уни кузатиб туринглар. Агар у кўзлари қоп-қора, думбалари катта бола туғса, мен уни (Уваймирни) фақат рост сўзлаган деб биламан. Агар у худди қизил доғли калтакесакдек қизғиш бола туғса, мен уни фақат ёлғончи деб биламан», дедилар. (Ровий) айтади: Сўнг у (аёл) ёмон кўрилган сифатдаги болани туғди.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ خَالِدٍ الدِّمَشْقِيُّ، حَدَّثَنَا الْفِرْيَابِيُّ، عَنِ الأَوْزَاعِيِّ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ السَّاعِدِيِّ، بِهَذَا الْخَبَرِ قَالَ فَكَانَ يُدْعَى - يَعْنِي الْوَلَدَ - لأُمِّهِ ‏.‏

Sahl ibn Saʼd as-Soidiy (roziyallohu anhu)dan shu xabar rivoyat qilinib, u (roviy) aytdi: «U — yaʼni bola — onasiga nisbat berilar edi», dedi.Саҳл ибн Саъд ас-Соидий (розияллоҳу анҳу)дан шу хабар ривоят қилиниб, у (ровий) айтди: «У — яъни бола — онасига нисбат берилар эди», деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ السَّرْحِ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، عَنْ عِيَاضِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْفِهْرِيِّ، وَغَيْرِهِ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ، فِي هَذَا الْخَبَرِ قَالَ فَطَلَّقَهَا ثَلاَثَ تَطْلِيقَاتٍ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَأَنْفَذَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَكَانَ مَا صُنِعَ عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم سُنَّةً ‏.‏ قَالَ سَهْلٌ حَضَرْتُ هَذَا عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَمَضَتِ السُّنَّةُ بَعْدُ فِي الْمُتَلاَعِنَيْنِ أَنْ يُفَرَّقَ بَيْنَهُمَا ثُمَّ لاَ يَجْتَمِعَانِ أَبَدًا ‏.‏

Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu)dan shu xabarda rivoyat qilinishicha, u aytdi: Soʻng u (Uvaymir) uni Rasululloh ﷺning huzurlarida uch taloq qildi. Rasululloh ﷺ buni joriy qildilar (amalga oshirdilar) va Nabiy ﷺning huzurlarida qilingan narsa sunnat boʻlib qoldi. Sahl aytadi: Men buni Rasululloh ﷺning huzurlarida hozir boʻlib koʻrdim. Keyinchalik liʼon qiluvchi er-xotin haqida ular orasi ajratilishi, soʻng ular hech qachon birlashmasliklari sunnat boʻlib oʻtdi.Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)дан шу хабарда ривоят қилинишича, у айтди: Сўнг у (Уваймир) уни Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларида уч талоқ қилди. Расулуллоҳ ﷺ буни жорий қилдилар (амалга оширдилар) ва Набий ﷺнинг ҳузурларида қилинган нарса суннат бўлиб қолди. Саҳл айтади: Мен буни Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларида ҳозир бўлиб кўрдим. Кейинчалик лиъон қилувчи эр-хотин ҳақида улар ораси ажратилиши, сўнг улар ҳеч қачон бирлашмасликлари суннат бўлиб ўтди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، وَوَهْبُ بْنُ بَيَانٍ، وَأَحْمَدُ بْنُ عَمْرِو بْنِ السَّرْحِ، وَعَمْرُو بْنُ عُثْمَانَ، قَالُوا حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ، قَالَ مُسَدَّدٌ قَالَ شَهِدْتُ الْمُتَلاَعِنَيْنِ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَنَا ابْنُ خَمْسَ عَشْرَةَ فَفَرَّقَ بَيْنَهُمَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ تَلاَعَنَا ‏.‏ وَتَمَّ حَدِيثُ مُسَدَّدٍ ‏.‏ وَقَالَ الآخَرُونَ إِنَّهُ شَهِدَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَرَّقَ بَيْنَ الْمُتَلاَعِنَيْنِ فَقَالَ الرَّجُلُ كَذَبْتُ عَلَيْهَا يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنْ أَمْسَكْتُهَا - لَمْ يَقُلْ بَعْضُهُمْ عَلَيْهَا - قَالَ أَبُو دَاوُدَ لَمْ يُتَابِعِ ابْنَ عُيَيْنَةَ أَحَدٌ عَلَى أَنَّهُ فَرَّقَ بَيْنَ الْمُتَلاَعِنَيْنِ ‏.‏

Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi — Musaddad (oʻz rivoyatida shunday) dedi: U aytdi: Men Rasululloh ﷺ zamonlarida liʼon qiluvchi er-xotinning (liʼon qilishida) guvoh boʻldim, men oʻshanda oʻn besh yoshda edim. Soʻng ular liʼon qilganlarida Rasululloh ﷺ ularning orasini ajratdilar. Musaddadning hadisi shu yerda tugadi. Boshqalar esa (shunday) dedilar: U (Sahl) Nabiy ﷺning liʼon qiluvchi er-xotin orasini ajratganlarida guvoh boʻldi. Soʻng u erkak: «Ey Rasululloh, agar uni (oʻzimda) ushlab tursam, men unga yolgʻon toʻnkagan boʻlaman», dedi. — Ulardan baʼzilari «unga» (alayho) soʻzini aytmadi. — Abu Dovud aytdi: Ibn Uyaynaga «u liʼon qiluvchi er-xotinning orasini ajratdi» degan rivoyatda hech kim mutobaat qilmadi (qoʻshilmadi).Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади — Мусаддад (ўз ривоятида шундай) деди: У айтди: Мен Расулуллоҳ ﷺ замонларида лиъон қилувчи эр-хотиннинг (лиъон қилишида) гувоҳ бўлдим, мен ўшанда ўн беш ёшда эдим. Сўнг улар лиъон қилганларида Расулуллоҳ ﷺ уларнинг орасини ажратдилар. Мусаддаднинг ҳадиси шу ерда тугади. Бошқалар эса (шундай) дедилар: У (Саҳл) Набий ﷺнинг лиъон қилувчи эр-хотин орасини ажратганларида гувоҳ бўлди. Сўнг у эркак: «Эй Расулуллоҳ, агар уни (ўзимда) ушлаб турсам, мен унга ёлғон тўнкаган бўламан», деди. — Улардан баъзилари «унга» (алайҳо) сўзини айтмади. — Абу Довуд айтди: Ибн Уяйнага «у лиъон қилувчи эр-хотиннинг орасини ажратди» деган ривоятда ҳеч ким мутобаат қилмади (қўшилмади).

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ الْعَتَكِيُّ، حَدَّثَنَا فُلَيْحٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ، فِي هَذَا الْحَدِيثِ وَكَانَتْ حَامِلاً فَأَنْكَرَ حَمْلَهَا فَكَانَ ابْنُهَا يُدْعَى إِلَيْهَا ثُمَّ جَرَتِ السُّنَّةُ فِي الْمِيرَاثِ أَنْ يَرِثَهَا وَتَرِثَ مِنْهُ مَا فَرَضَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ لَهَا ‏.‏

Sahl ibn Saʼd (roziyallohu anhu)dan shu hadisda rivoyat qilinishicha: U (ayol) homilador edi, u (er) uning homilasini (oʻzidan) inkor qildi. Soʻng uning oʻgʻli unga (onasiga) nisbat berilar edi. Keyin meros haqida shunday sunnat joriy boʻldiki, u (oʻgʻil) undan (onasidan) meros oladi va u (ona) undan Alloh azza va jalla unga farz qilgan narsani meros oladi.Саҳл ибн Саъд (розияллоҳу анҳу)дан шу ҳадисда ривоят қилинишича: У (аёл) ҳомиладор эди, у (эр) унинг ҳомиласини (ўзидан) инкор қилди. Сўнг унинг ўғли унга (онасига) нисбат берилар эди. Кейин мерос ҳақида шундай суннат жорий бўлдики, у (ўғил) ундан (онасидан) мерос олади ва у (она) ундан Аллоҳ азза ва жалла унга фарз қилган нарсани мерос олади.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ عَلْقَمَةَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ إِنَّا لَلَيْلَةُ جُمْعَةٍ فِي الْمَسْجِدِ إِذْ دَخَلَ رَجُلٌ مِنَ الأَنْصَارِ فِي الْمَسْجِدِ فَقَالَ لَوْ أَنَّ رَجُلاً وَجَدَ مَعَ امْرَأَتِهِ رَجُلاً فَتَكَلَّمَ بِهِ جَلَدْتُمُوهُ أَوْ قَتَلَ قَتَلْتُمُوهُ فَإِنْ سَكَتَ سَكَتَ عَلَى غَيْظٍ وَاللَّهِ لأَسْأَلَنَّ عَنْهُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ فَلَمَّا كَانَ مِنَ الْغَدِ أَتَى رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَسَأَلَهُ فَقَالَ لَوْ أَنَّ رَجُلاً وَجَدَ مَعَ امْرَأَتِهِ رَجُلاً فَتَكَلَّمَ بِهِ جَلَدْتُمُوهُ أَوْ قَتَلَ قَتَلْتُمُوهُ أَوْ سَكَتَ سَكَتَ عَلَى غَيْظٍ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ افْتَحْ ‏"‏ ‏.‏ وَجَعَلَ يَدْعُو فَنَزَلَتْ آيَةُ اللِّعَانِ ‏{‏ وَالَّذِينَ يَرْمُونَ أَزْوَاجَهُمْ وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ شُهَدَاءُ إِلاَّ أَنْفُسُهُمْ ‏}‏ هَذِهِ الآيَةُ فَابْتُلِيَ بِهِ ذَلِكَ الرَّجُلُ مِنْ بَيْنِ النَّاسِ فَجَاءَ هُوَ وَامْرَأَتُهُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَتَلاَعَنَا فَشَهِدَ الرَّجُلُ أَرْبَعَ شَهَادَاتٍ بِاللَّهِ إِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ ثُمَّ لَعَنَ الْخَامِسَةَ عَلَيْهِ إِنْ كَانَ مِنَ الْكَاذِبِينَ قَالَ فَذَهَبَتْ لِتَلْتَعِنَ فَقَالَ لَهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَهْ ‏"‏ ‏.‏ فَأَبَتْ فَفَعَلَتْ فَلَمَّا أَدْبَرَا قَالَ ‏"‏ لَعَلَّهَا أَنْ تَجِيءَ بِهِ أَسْوَدَ جَعْدًا ‏"‏ ‏.‏ فَجَاءَتْ بِهِ أَسْوَدَ جَعْدًا ‏.‏

Abdulloh (ibn Masʼud) (roziyallohu anhu) aytadi: Biz juma kechasi masjidda edik. Shu payt ansorlardan bir kishi masjidga kirdi va: «Agar bir kishi xotini bilan birga boshqa bir erkakni topib qolsa-yu, buni (oshkor) gapirsa, uni darra urasizlar; agar (o erkakni) oʻldirsa, uni oʻldirasizlar; agar jim tursa, gʻazab ustida jim turgan boʻladi. Vallohi, men bu haqda albatta Rasululloh ﷺdan soʻrayman», dedi. Ertasi kuni boʻlganda u Rasululloh ﷺning oldilariga keldi va u zotdan soʻrab: «Agar bir kishi xotini bilan birga boshqa bir erkakni topib qolsa-yu, buni gapirsa, uni darra urasizlar; agar oʻldirsa, uni oʻldirasizlar; yoki jim tursa, gʻazab ustida jim turgan boʻladi (bu qanday boʻladi)?» dedi. Shunda u zot: «Allohim, (yechim) ber», deb duo qila boshladilar. Soʻng liʼon oyati — {Xotinlariga (zino) tuhmati qilib, oʻzlaridan boshqa guvohlari boʻlmaganlar...} degan shu oyat nozil boʻldi. Soʻng odamlar orasidan oʻsha kishi shu bilan imtihon qilindi (oʻsha voqea uning boshiga tushdi). U va xotini Rasululloh ﷺning oldilariga keldilar va liʼon qildilar. Erkak: «Vallohi, men rost soʻzlovchilardanman», deb toʻrt marta guvohlik berdi, soʻng beshinchisida: «Agar yolgʻonchilardan boʻlsam, Allohning laʼnati uning ustiga boʻlsin», dedi. (Roviy) aytadi: Soʻng u (ayol) liʼon qilmoqchi boʻldi. Shunda Nabiy ﷺ unga: «Toʻxta!» dedilar. Lekin u koʻnmadi va (liʼonni) qildi. Ular ikkovi orqaga qaytib ketishganda u zot: «Ehtimol, u qop-qora, jingalak sochli bola tugʻib kelar», dedilar. Soʻng u qop-qora, jingalak sochli bola tugʻib keldi.Абдуллоҳ (ибн Масъуд) (розияллоҳу анҳу) айтади: Биз жума кечаси масжидда эдик. Шу пайт ансорлардан бир киши масжидга кирди ва: «Агар бир киши хотини билан бирга бошқа бир эркакни топиб қолса-ю, буни (ошкор) гапирса, уни дарра урасизлар; агар (о эркакни) ўлдирса, уни ўлдирасизлар; агар жим турса, ғазаб устида жим турган бўлади. Валлоҳи, мен бу ҳақда албатта Расулуллоҳ ﷺдан сўрайман», деди. Эртаси куни бўлганда у Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига келди ва у зотдан сўраб: «Агар бир киши хотини билан бирга бошқа бир эркакни топиб қолса-ю, буни гапирса, уни дарра урасизлар; агар ўлдирса, уни ўлдирасизлар; ёки жим турса, ғазаб устида жим турган бўлади (бу қандай бўлади)?» деди. Шунда у зот: «Аллоҳим, (ечим) бер», деб дуо қила бошладилар. Сўнг лиъон ояти — {Хотинларига (зино) туҳмати қилиб, ўзларидан бошқа гувоҳлари бўлмаганлар...} деган шу оят нозил бўлди. Сўнг одамлар орасидан ўша киши шу билан имтиҳон қилинди (ўша воқеа унинг бошига тушди). У ва хотини Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига келдилар ва лиъон қилдилар. Эркак: «Валлоҳи, мен рост сўзловчиларданман», деб тўрт марта гувоҳлик берди, сўнг бешинчисида: «Агар ёлғончилардан бўлсам, Аллоҳнинг лаънати унинг устига бўлсин», деди. (Ровий) айтади: Сўнг у (аёл) лиъон қилмоқчи бўлди. Шунда Набий ﷺ унга: «Тўхта!» дедилар. Лекин у кўнмади ва (лиъонни) қилди. Улар иккови орқага қайтиб кетишганда у зот: «Эҳтимол, у қоп-қора, жингалак сочли бола туғиб келар», дедилар. Сўнг у қоп-қора, жингалак сочли бола туғиб келди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَشَّارٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، أَخْبَرَنَا هِشَامُ بْنُ حَسَّانَ، حَدَّثَنِي عِكْرِمَةُ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ هِلاَلَ بْنَ أُمَيَّةَ، قَذَفَ امْرَأَتَهُ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِشَرِيكِ بْنِ سَحْمَاءَ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الْبَيِّنَةَ أَوْ حَدٌّ فِي ظَهْرِكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِذَا رَأَى أَحَدُنَا رَجُلاً عَلَى امْرَأَتِهِ يَلْتَمِسُ الْبَيِّنَةَ فَجَعَلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ الْبَيِّنَةَ وَإِلاَّ فَحَدٌّ فِي ظَهْرِكَ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ هِلاَلٌ وَالَّذِي بَعَثَكَ بِالْحَقِّ نَبِيًّا إِنِّي لَصَادِقٌ وَلَيُنْزِلَنَّ اللَّهُ فِي أَمْرِي مَا يُبَرِّئُ ظَهْرِي مِنَ الْحَدِّ فَنَزَلَتْ ‏{‏ وَالَّذِينَ يَرْمُونَ أَزْوَاجَهُمْ وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ شُهَدَاءُ إِلاَّ أَنْفُسُهُمْ ‏}‏ فَقَرَأَ حَتَّى بَلَغَ ‏{‏ مِنَ الصَّادِقِينَ ‏}‏ فَانْصَرَفَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَأَرْسَلَ إِلَيْهِمَا فَجَاءَا فَقَامَ هِلاَلُ بْنُ أُمَيَّةَ فَشَهِدَ وَالنَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ اللَّهُ يَعْلَمُ أَنَّ أَحَدَكُمَا كَاذِبٌ فَهَلْ مِنْكُمَا مِنْ تَائِبٍ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَامَتْ فَشَهِدَتْ فَلَمَّا كَانَ عِنْدَ الْخَامِسَةِ أَنَّ غَضَبَ اللَّهِ عَلَيْهَا إِنْ كَانَ مِنَ الصَّادِقِينَ وَقَالُوا لَهَا إِنَّهَا مُوجِبَةٌ ‏.‏ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ فَتَلَكَّأَتْ وَنَكَصَتْ حَتَّى ظَنَنَّا أَنَّهَا سَتَرْجِعُ فَقَالَتْ لاَ أَفْضَحُ قَوْمِي سَائِرَ الْيَوْمِ ‏.‏ فَمَضَتْ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَبْصِرُوهَا فَإِنْ جَاءَتْ بِهِ أَكْحَلَ الْعَيْنَيْنِ سَابِغَ الأَلْيَتَيْنِ خَدَلَّجَ السَّاقَيْنِ فَهُوَ لِشَرِيكِ بْنِ سَحْمَاءَ ‏"‏ ‏.‏ فَجَاءَتْ بِهِ كَذَلِكَ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَوْلاَ مَا مَضَى مِنْ كِتَابِ اللَّهِ لَكَانَ لِي وَلَهَا شَأْنٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَهَذَا مِمَّا تَفَرَّدَ بِهِ أَهْلُ الْمَدِينَةِ حَدِيثُ ابْنِ بَشَّارٍ حَدِيثُ هِلاَلٍ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinishicha, Hilol ibn Umayya Rasululloh ﷺning huzurlarida xotinini Sharik ibn Sahmo bilan (zino qildi deb) ayblab tuhmat qildi. Shunda Nabiy ﷺ: «Dalil (keltirasan), yo boʻlmasa orqangga had (jazo) bor», dedilar. U: «Ey Rasululloh, birortamiz xotinining ustida bir erkakni koʻrsa, dalil izlab yursinmi?» dedi. Nabiy ﷺ esa: «Dalil (keltir), boʻlmasa orqangga had bor», deyaverdilar. Shunda Hilol: «Seni haq bilan Nabiy qilib yuborgan Zotga qasamki, men albatta rost soʻzlovchiman. Alloh mening ishimda orqamni haddan xalos qiladigan narsani nozil qiladi», dedi. Soʻng {Xotinlariga (zino) tuhmati qilib, oʻzlaridan boshqa guvohlari boʻlmaganlar...} oyati nozil boʻldi va u zot {...rost soʻzlovchilardandir} (degan joygacha) oʻqidilar. Soʻng Nabiy ﷺ (odamlardan) burilib, ularning ikkoviga (odam) yubordilar. Ular ikkovi keldi. Hilol ibn Umayya turib guvohlik berdi, Nabiy ﷺ esa: «Alloh ikkovingizdan biringiz yolgʻonchi ekanini biladi. Ikkovingizdan birortangiz tavba qiluvchimi?» derdilar. Soʻng u (ayol) turib guvohlik berdi. Beshinchisiga yetganda — «Agar u (er) rost soʻzlovchilardan boʻlsa, Allohning gʻazabi uning (ayolning) ustiga boʻlsin» (deyish kerak boʻlganda) — unga: «Albatta bu (beshinchisi) vojib qiluvchidir (jazoni vojib qiladi)», deyishdi. Ibn Abbos aytadi: Shunda u (ayol) duduqlanib, orqaga tisarildi, hatto biz uni qaytib oladi (eʼtirof qiladi) deb oʻyladik. Soʻng u: «Men butun umrim davomida qavmimni sharmanda qilmayman», dedi va (liʼonni) davom ettirdi. Nabiy ﷺ: «Uni kuzatib turinglar. Agar u koʻzlari surmali, dumbalari toʻla, boldirlari yoʻgʻon bola tugʻsa, u Sharik ibn Sahmoga (mansub)dir», dedilar. Soʻng u shunday (sifatdagi) bola tugʻdi. Shunda Nabiy ﷺ: «Agar Allohning Kitobida oʻtgan narsa (hukm) boʻlmaganida, men bilan uning oʻrtasida boshqacha ish (jazo) boʻlardi», dedilar. Abu Dovud aytdi: Bu Madina ahli yakka oʻzi rivoyat qilgan narsalardandir. Ibn Bashshorning hadisi — Hilolning hadisidir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинишича, Ҳилол ибн Умайя Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларида хотинини Шарик ибн Саҳмо билан (зино қилди деб) айблаб туҳмат қилди. Шунда Набий ﷺ: «Далил (келтирасан), ё бўлмаса орқангга ҳад (жазо) бор», дедилар. У: «Эй Расулуллоҳ, бирортамиз хотинининг устида бир эркакни кўрса, далил излаб юрсинми?» деди. Набий ﷺ эса: «Далил (келтир), бўлмаса орқангга ҳад бор», деявердилар. Шунда Ҳилол: «Сени ҳақ билан Набий қилиб юборган Зотга қасамки, мен албатта рост сўзловчиман. Аллоҳ менинг ишимда орқамни ҳаддан халос қиладиган нарсани нозил қилади», деди. Сўнг {Хотинларига (зино) туҳмати қилиб, ўзларидан бошқа гувоҳлари бўлмаганлар...} ояти нозил бўлди ва у зот {...рост сўзловчилардандир} (деган жойгача) ўқидилар. Сўнг Набий ﷺ (одамлардан) бурилиб, уларнинг икковига (одам) юбордилар. Улар иккови келди. Ҳилол ибн Умайя туриб гувоҳлик берди, Набий ﷺ эса: «Аллоҳ икковингиздан бирингиз ёлғончи эканини билади. Икковингиздан бирортангиз тавба қилувчими?» дердилар. Сўнг у (аёл) туриб гувоҳлик берди. Бешинчисига етганда — «Агар у (эр) рост сўзловчилардан бўлса, Аллоҳнинг ғазаби унинг (аёлнинг) устига бўлсин» (дейиш керак бўлганда) — унга: «Албатта бу (бешинчиси) вожиб қилувчидир (жазони вожиб қилади)», дейишди. Ибн Аббос айтади: Шунда у (аёл) дудуқланиб, орқага тисарилди, ҳатто биз уни қайтиб олади (эътироф қилади) деб ўйладик. Сўнг у: «Мен бутун умрим давомида қавмимни шарманда қилмайман», деди ва (лиъонни) давом эттирди. Набий ﷺ: «Уни кузатиб туринглар. Агар у кўзлари сурмали, думбалари тўла, болдирлари йўғон бола туғса, у Шарик ибн Саҳмога (мансуб)дир», дедилар. Сўнг у шундай (сифатдаги) бола туғди. Шунда Набий ﷺ: «Агар Аллоҳнинг Китобида ўтган нарса (ҳукм) бўлмаганида, мен билан унинг ўртасида бошқача иш (жазо) бўларди», дедилар. Абу Довуд айтди: Бу Мадина аҳли якка ўзи ривоят қилган нарсалардандир. Ибн Башшорнинг ҳадиси — Ҳилолнинг ҳадисидир.

حَدَّثَنَا مَخْلَدُ بْنُ خَالِدٍ الشَّعِيرِيُّ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ كُلَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَمَرَ رَجُلاً حِينَ أَمَرَ الْمُتَلاَعِنَيْنِ أَنْ يَتَلاَعَنَا أَنْ يَضَعَ يَدَهُ عَلَى فِيهِ عِنْدَ الْخَامِسَةِ يَقُولُ إِنَّهَا مُوجِبَةٌ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinishicha, Nabiy ﷺ liʼon qiluvchi er-xotinga liʼon qilishni buyurganlarida, bir kishiga (etning) beshinchisida uning (erning) ogʻziga qoʻlini qoʻyishni buyurib: «Albatta bu (beshinchisi jazoni) vojib qiluvchidir», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинишича, Набий ﷺ лиъон қилувчи эр-хотинга лиъон қилишни буюрганларида, бир кишига (этнинг) бешинчисида унинг (эрнинг) оғзига қўлини қўйишни буюриб: «Албатта бу (бешинчиси жазони) вожиб қилувчидир», дедилар.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، حَدَّثَنَا عَبَّادُ بْنُ مَنْصُورٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ جَاءَ هِلاَلُ بْنُ أُمَيَّةَ وَهُوَ أَحَدُ الثَّلاَثَةِ الَّذِينَ تَابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ فَجَاءَ مِنْ أَرْضِهِ عَشِيًّا فَوَجَدَ عِنْدَ أَهْلِهِ رَجُلاً فَرَأَى بِعَيْنَيْهِ وَسَمِعَ بِأُذُنَيْهِ فَلَمْ يَهِجْهُ حَتَّى أَصْبَحَ ثُمَّ غَدَا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي جِئْتُ أَهْلِي عِشَاءً فَوَجَدْتُ عِنْدَهُمْ رَجُلاً فَرَأَيْتُ بِعَيْنِي وَسَمِعْتُ بِأُذُنِي فَكَرِهَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مَا جَاءَ بِهِ وَاشْتَدَّ عَلَيْهِ فَنَزَلَتْ ‏{‏ وَالَّذِينَ يَرْمُونَ أَزْوَاجَهُمْ وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ شُهَدَاءُ إِلاَّ أَنْفُسُهُمْ فَشَهَادَةُ أَحَدِهِمْ ‏}‏ الآيَتَيْنِ كِلْتَيْهِمَا فَسُرِّيَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ أَبْشِرْ يَا هِلاَلُ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ لَكَ فَرَجًا وَمَخْرَجًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هِلاَلٌ قَدْ كُنْتُ أَرْجُو ذَلِكَ مِنْ رَبِّي ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَرْسِلُوا إِلَيْهَا ‏"‏ ‏.‏ فَجَاءَتْ فَتَلاَ عَلَيْهِمَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَذَكَّرَهُمَا وَأَخْبَرَهُمَا أَنَّ عَذَابَ الآخِرَةِ أَشَدُّ مِنْ عَذَابِ الدُّنْيَا فَقَالَ هِلاَلٌ وَاللَّهِ لَقَدْ صَدَقْتُ عَلَيْهَا فَقَالَتْ قَدْ كَذَبَ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَعِنُوا بَيْنَهُمَا ‏"‏ ‏.‏ فَقِيلَ لِهِلاَلٍ اشْهَدْ ‏.‏ فَشَهِدَ أَرْبَعَ شَهَادَاتٍ بِاللَّهِ إِنَّهُ لَمِنَ الصَّادِقِينَ فَلَمَّا كَانَتِ الْخَامِسَةُ قِيلَ لَهُ يَا هِلاَلُ اتَّقِ اللَّهَ فَإِنَّ عَذَابَ الدُّنْيَا أَهْوَنُ مِنْ عَذَابِ الآخِرَةِ وَإِنَّ هَذِهِ الْمُوجِبَةُ الَّتِي تُوجِبُ عَلَيْكَ الْعَذَابَ ‏.‏ فَقَالَ وَاللَّهِ لاَ يُعَذِّبُنِي اللَّهُ عَلَيْهَا كَمَا لَمْ يَجْلِدْنِي عَلَيْهَا ‏.‏ فَشَهِدَ الْخَامِسَةَ أَنَّ لَعْنَةَ اللَّهِ عَلَيْهِ إِنْ كَانَ مِنَ الْكَاذِبِينَ ثُمَّ قِيلَ لَهَا اشْهَدِي ‏.‏ فَشَهِدَتْ أَرْبَعَ شَهَادَاتٍ بِاللَّهِ إِنَّهُ لَمِنَ الْكَاذِبِينَ فَلَمَّا كَانَتِ الْخَامِسَةُ قِيلَ لَهَا اتَّقِي اللَّهَ فَإِنَّ عَذَابَ الدُّنْيَا أَهْوَنُ مِنْ عَذَابِ الآخِرَةِ وَإِنَّ هَذِهِ الْمُوجِبَةُ الَّتِي تُوجِبُ عَلَيْكِ الْعَذَابَ ‏.‏ فَتَلَكَّأَتْ سَاعَةً ثُمَّ قَالَتْ وَاللَّهِ لاَ أَفْضَحُ قَوْمِي فَشَهِدَتِ الْخَامِسَةَ أَنَّ غَضَبَ اللَّهِ عَلَيْهَا إِنْ كَانَ مِنَ الصَّادِقِينَ فَفَرَّقَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَيْنَهُمَا وَقَضَى أَنْ لاَ يُدْعَى وَلَدُهَا لأَبٍ وَلاَ تُرْمَى وَلاَ يُرْمَى وَلَدُهَا وَمَنْ رَمَاهَا أَوْ رَمَى وَلَدَهَا فَعَلَيْهِ الْحَدُّ وَقَضَى أَنْ لاَ بَيْتَ لَهَا عَلَيْهِ وَلاَ قُوتَ مِنْ أَجْلِ أَنَّهُمَا يَتَفَرَّقَانِ مِنْ غَيْرِ طَلاَقٍ وَلاَ مُتَوَفَّى عَنْهَا وَقَالَ ‏"‏ إِنْ جَاءَتْ بِهِ أُصَيْهِبَ أُرَيْصِحَ أُثَيْبِجَ حَمْشَ السَّاقَيْنِ فَهُوَ لِهِلاَلٍ وَإِنْ جَاءَتْ بِهِ أَوْرَقَ جَعْدًا جُمَالِيًّا خَدَلَّجَ السَّاقَيْنِ سَابِغَ الأَلْيَتَيْنِ فَهُوَ لِلَّذِي رُمِيَتْ بِهِ فَجَاءَتْ بِهِ أَوْرَقَ جَعْدًا جُمَالِيًّا خَدَلَّجَ السَّاقَيْنِ سَابِغَ الأَلْيَتَيْنِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَوْلاَ الأَيْمَانُ لَكَانَ لِي وَلَهَا شَأْنٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ عِكْرِمَةُ فَكَانَ بَعْدَ ذَلِكَ أَمِيرًا عَلَى مُضَرَ وَمَا يُدْعَى لأَبٍ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytadi: Hilol ibn Umayya keldi. U Alloh tavbalarini qabul qilgan uch kishidan biri edi. U kechqurun yeridan kelib, ahli (xotini) oldida bir erkakni topdi. U buni koʻzlari bilan koʻrdi va quloqlari bilan eshitdi, lekin tonggacha unga tegmadi (qoʻzgʻalmadi). Soʻng tongda Rasululloh ﷺning oldilariga borib: «Ey Rasululloh, men kechasi ahlimning oldiga keldim va ularning oldida bir erkakni topdim. Buni oʻz koʻzim bilan koʻrdim va oʻz qulogʻim bilan eshitdim», dedi. Rasululloh ﷺ u keltirgan narsani yoqtirmadilar va bu u zotga ogʻir botdi. Soʻng {Xotinlariga (zino) tuhmati qilib, oʻzlaridan boshqa guvohlari boʻlmaganlar — ularning har birining guvohligi...} degan ikkala oyat nozil boʻldi. Soʻng Rasululloh ﷺdan (vahiy ogʻirligi) koʻtarildi va u zot: «Suyunchi boʻlsin, ey Hilol! Alloh azza va jalla sen uchun yengillik va chiqish yoʻlini yaratdi», dedilar. Hilol: «Men buni Robbimdan umid qilar edim», dedi. Rasululloh ﷺ: «Unga (ayolga odam) yuboringlar», dedilar. U (ayol) keldi. Soʻng Rasululloh ﷺ ularning ikkoviga (oyatlarni) oʻqib berdilar, ularga nasihat qildilar va ularga oxirat azobi dunyo azobidan qattiqroq ekanini xabar berdilar. Hilol: «Vallohi, men uning haqida rost soʻzladim», dedi. U (ayol): «U yolgʻon soʻzladi», dedi. Rasululloh ﷺ: «Ular ikkovini liʼon qildiringlar», dedilar. Hilolga: «Guvohlik ber», deyildi. U: «Vallohi, men albatta rost soʻzlovchilardanman», deb toʻrt marta guvohlik berdi. Beshinchisi boʻlganda unga: «Ey Hilol, Allohdan qoʻrq, chunki dunyo azobi oxirat azobidan yengilroqdir. Albatta mana shu (beshinchisi) senga azobni vojib qiladigan vojib qiluvchidir», deyildi. U: «Vallohi, Alloh meni uning sababli darra urmaganidek, uning sababli azoblamaydi ham», dedi va: «Agar yolgʻonchilardan boʻlsam, Allohning laʼnati uning (oʻzining) ustiga boʻlsin», deb beshinchisini guvohlik berdi. Soʻng unga (ayolga): «Guvohlik ber», deyildi. U: «Albatta u (er) yolgʻonchilardandir», deb toʻrt marta guvohlik berdi. Beshinchisi boʻlganda unga: «Allohdan qoʻrq, chunki dunyo azobi oxirat azobidan yengilroqdir. Albatta mana shu (beshinchisi) senga azobni vojib qiladigan vojib qiluvchidir», deyildi. U bir oz duduqlanib turdi, soʻng: «Vallohi, men qavmimni sharmanda qilmayman», dedi va: «Agar u (er) rost soʻzlovchilardan boʻlsa, Allohning gʻazabi uning ustiga boʻlsin», deb beshinchisini guvohlik berdi. Shunda Rasululloh ﷺ ular ikkovining orasini ajratdilar va uning (ayolning) bolasi otaga nisbat berilmasligini, uning oʻziga ham, bolasiga ham tuhmat qilinmasligini, kim unga yo uning bolasiga tuhmat qilsa, unga had (jazo) boʻlishini hukm qildilar. Yana ularning ikkovi taloqsiz ajralganliklari va er (xotini) vafot etib (beva) qoldirgan kishi boʻlmaganligi sababli, u (ayol) uchun u (er) zimmasida uy ham, ozuqa ham yoʻq deb hukm qildilar va: «Agar u (ayol) sargʻish-qizgʻish, kalta belli, oʻrtacha gavdali, ozgʻin boldirli bola tugʻsa, u Hilolnikidir. Agar boʻzrang, jingalak sochli, novcha-baquvvat, yoʻgʻon boldirli, toʻla dumbali bola tugʻsa, u (ayol) tuhmat qilingan kishinikidir», dedilar. Soʻng u (ayol) boʻzrang, jingalak sochli, novcha-baquvvat, yoʻgʻon boldirli, toʻla dumbali bola tugʻib keldi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Agar qasamlar (liʼon) boʻlmaganida, men bilan uning oʻrtasida boshqacha ish (jazo) boʻlardi», dedilar. Ikrima aytadi: Soʻng oʻsha (bola) shundan keyin Muzar (qabilasi) ustiga amir boʻldi, lekin u otaga nisbat berilmas edi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтади: Ҳилол ибн Умайя келди. У Аллоҳ тавбаларини қабул қилган уч кишидан бири эди. У кечқурун еридан келиб, аҳли (хотини) олдида бир эркакни топди. У буни кўзлари билан кўрди ва қулоқлари билан эшитди, лекин тонггача унга тегмади (қўзғалмади). Сўнг тонгда Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига бориб: «Эй Расулуллоҳ, мен кечаси аҳлимнинг олдига келдим ва уларнинг олдида бир эркакни топдим. Буни ўз кўзим билан кўрдим ва ўз қулоғим билан эшитдим», деди. Расулуллоҳ ﷺ у келтирган нарсани ёқтирмадилар ва бу у зотга оғир ботди. Сўнг {Хотинларига (зино) туҳмати қилиб, ўзларидан бошқа гувоҳлари бўлмаганлар — уларнинг ҳар бирининг гувоҳлиги...} деган иккала оят нозил бўлди. Сўнг Расулуллоҳ ﷺдан (ваҳий оғирлиги) кўтарилди ва у зот: «Суюнчи бўлсин, эй Ҳилол! Аллоҳ азза ва жалла сен учун енгиллик ва чиқиш йўлини яратди», дедилар. Ҳилол: «Мен буни Роббимдан умид қилар эдим», деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Унга (аёлга одам) юборинглар», дедилар. У (аёл) келди. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ уларнинг икковига (оятларни) ўқиб бердилар, уларга насиҳат қилдилар ва уларга охират азоби дунё азобидан қаттиқроқ эканини хабар бердилар. Ҳилол: «Валлоҳи, мен унинг ҳақида рост сўзладим», деди. У (аёл): «У ёлғон сўзлади», деди. Расулуллоҳ ﷺ: «Улар икковини лиъон қилдиринглар», дедилар. Ҳилолга: «Гувоҳлик бер», дейилди. У: «Валлоҳи, мен албатта рост сўзловчиларданман», деб тўрт марта гувоҳлик берди. Бешинчиси бўлганда унга: «Эй Ҳилол, Аллоҳдан қўрқ, чунки дунё азоби охират азобидан енгилроқдир. Албатта мана шу (бешинчиси) сенга азобни вожиб қиладиган вожиб қилувчидир», дейилди. У: «Валлоҳи, Аллоҳ мени унинг сабабли дарра урмаганидек, унинг сабабли азобламайди ҳам», деди ва: «Агар ёлғончилардан бўлсам, Аллоҳнинг лаънати унинг (ўзининг) устига бўлсин», деб бешинчисини гувоҳлик берди. Сўнг унга (аёлга): «Гувоҳлик бер», дейилди. У: «Албатта у (эр) ёлғончилардандир», деб тўрт марта гувоҳлик берди. Бешинчиси бўлганда унга: «Аллоҳдан қўрқ, чунки дунё азоби охират азобидан енгилроқдир. Албатта мана шу (бешинчиси) сенга азобни вожиб қиладиган вожиб қилувчидир», дейилди. У бир оз дудуқланиб турди, сўнг: «Валлоҳи, мен қавмимни шарманда қилмайман», деди ва: «Агар у (эр) рост сўзловчилардан бўлса, Аллоҳнинг ғазаби унинг устига бўлсин», деб бешинчисини гувоҳлик берди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ улар икковининг орасини ажратдилар ва унинг (аёлнинг) боласи отага нисбат берилмаслигини, унинг ўзига ҳам, боласига ҳам туҳмат қилинмаслигини, ким унга ё унинг боласига туҳмат қилса, унга ҳад (жазо) бўлишини ҳукм қилдилар. Яна уларнинг иккови талоқсиз ажралганликлари ва эр (хотини) вафот этиб (бева) қолдирган киши бўлмаганлиги сабабли, у (аёл) учун у (эр) зиммасида уй ҳам, озуқа ҳам йўқ деб ҳукм қилдилар ва: «Агар у (аёл) сарғиш-қизғиш, калта белли, ўртача гавдали, озғин болдирли бола туғса, у Ҳилолникидир. Агар бўзранг, жингалак сочли, новча-бақувват, йўғон болдирли, тўла думбали бола туғса, у (аёл) туҳмат қилинган кишиникидир», дедилар. Сўнг у (аёл) бўзранг, жингалак сочли, новча-бақувват, йўғон болдирли, тўла думбали бола туғиб келди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Агар қасамлар (лиъон) бўлмаганида, мен билан унинг ўртасида бошқача иш (жазо) бўларди», дедилар. Икрима айтади: Сўнг ўша (бола) шундан кейин Музар (қабиласи) устига амир бўлди, лекин у отага нисбат берилмас эди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ، قَالَ سَمِعَ عَمْرٌو، سَعِيدَ بْنَ جُبَيْرٍ يَقُولُ سَمِعْتُ ابْنَ عُمَرَ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم لِلْمُتَلاَعِنَيْنِ ‏"‏ حِسَابُكُمَا عَلَى اللَّهِ أَحَدُكُمَا كَاذِبٌ لاَ سَبِيلَ لَكَ عَلَيْهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَالِي ‏.‏ قَالَ ‏"‏ لاَ مَالَ لَكَ إِنْ كُنْتَ صَدَقْتَ عَلَيْهَا فَهُوَ بِمَا اسْتَحْلَلْتَ مِنْ فَرْجِهَا وَإِنْ كُنْتَ كَذَبْتَ عَلَيْهَا فَذَلِكَ أَبْعَدُ لَكَ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo) aytadi: Rasululloh ﷺ liʼon qiluvchi er-xotinga: «Ikkovingizning hisobingiz Alloh zimmasida. Ikkovingizdan biringiz yolgʻonchidir. (Ey er,) sen uchun unga (qaytishga) hech qanday yoʻl yoʻq», dedilar. U: «Ey Rasululloh, mening molim (mahrim) nima boʻladi?» dedi. U zot: «Sen uchun mol (qaytarib olish) yoʻq. Agar uning haqida rost soʻzlagan boʻlsang, u (mol) uning farjini oʻzingga halol qilib olganing evaziga ketgan. Agar unga yolgʻon toʻnkagan boʻlsang, u (molni qaytarib olish) sen uchun yana ham uzoqroqdir», dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) айтади: Расулуллоҳ ﷺ лиъон қилувчи эр-хотинга: «Икковингизнинг ҳисобингиз Аллоҳ зиммасида. Икковингиздан бирингиз ёлғончидир. (Эй эр,) сен учун унга (қайтишга) ҳеч қандай йўл йўқ», дедилар. У: «Эй Расулуллоҳ, менинг молим (маҳрим) нима бўлади?» деди. У зот: «Сен учун мол (қайтариб олиш) йўқ. Агар унинг ҳақида рост сўзлаган бўлсанг, у (мол) унинг фаржини ўзингга ҳалол қилиб олганинг эвазига кетган. Агар унга ёлғон тўнкаган бўлсанг, у (молни қайтариб олиш) сен учун яна ҳам узоқроқдир», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، قَالَ قُلْتُ لاِبْنِ عُمَرَ رَجُلٌ قَذَفَ امْرَأَتَهُ ‏.‏ قَالَ فَرَّقَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَيْنَ أَخَوَىْ بَنِي الْعَجْلاَنِ وَقَالَ ‏"‏ اللَّهُ يَعْلَمُ أَنَّ أَحَدَكُمَا كَاذِبٌ ‏.‏ فَهَلْ مِنْكُمَا تَائِبٌ ‏"‏ ‏.‏ يُرَدِّدُهَا ثَلاَثَ مَرَّاتٍ فَأَبَيَا فَفَرَّقَ بَيْنَهُمَا ‏.‏

Said ibn Jubayr (rahimahulloh) aytadi: Men Ibn Umar (roziyallohu anhumo)ga: «Bir kishi xotinini (zinoda) ayblab tuhmat qildi (nima qilinadi)?» dedim. U: Rasululloh ﷺ banu Ajloندan boʻlgan ikki (er-xotin) ning orasini ajratdilar va: «Alloh biladiki, ikkovingizdan biringiz yolgʻonchidir. Ikkovingizdan birortangiz tavba qiluvchimi?» dedilar. U zot buni uch marta takrorladilar, ammo ikkovi koʻnmadilar. Shunda u zot ikkovining orasini ajratdilar.Саид ибн Жубайр (раҳимаҳуллоҳ) айтади: Мен Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)га: «Бир киши хотинини (зинода) айблаб туҳмат қилди (нима қилинади)?» дедим. У: Расулуллоҳ ﷺ бану Ажлоندан бўлган икки (эр-хотин) нинг орасини ажратдилар ва: «Аллоҳ биладики, икковингиздан бирингиз ёлғончидир. Икковингиздан бирортангиз тавба қилувчими?» дедилар. У зот буни уч марта такрорладилар, аммо иккови кўнмадилар. Шунда у зот икковининг орасини ажратдилар.

حَدَّثَنَا الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَجُلاً، لاَعَنَ امْرَأَتَهُ فِي زَمَانِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَانْتَفَى مِنْ وَلَدِهَا فَفَرَّقَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بَيْنَهُمَا وَأَلْحَقَ الْوَلَدَ بِالْمَرْأَةِ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ الَّذِي تَفَرَّدَ بِهِ مَالِكٌ قَوْلُهُ ‏"‏ وَأَلْحَقَ الْوَلَدَ بِالْمَرْأَةِ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ يُونُسُ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ سَهْلِ بْنِ سَعْدٍ فِي حَدِيثِ اللِّعَانِ وَأَنْكَرَ حَمْلَهَا فَكَانَ ابْنُهَا يُدْعَى إِلَيْهَا ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, bir kishi Rasululloh ﷺ zamonida xotini bilan liʼon qildi va uning farzandidan tonib chiqdi. Shunda Rasululloh ﷺ ularning oʻrtasini ajratdilar va bolani ayolga qoʻshdilar (nasabini ayolga bogʻladilar). Abu Dovud aytdi: Molik yolgʻiz rivoyat qilgan soʻz «va bolani ayolga qoʻshdilar» degan soʻzidir. Yunus az-Zuhriydan, u Sahl ibn Saʼddan liʼon haqidagi hadisda: «U xotinining homiladorligini inkor qildi, shuning uchun uning oʻgʻli (ayolning nomi bilan) ayolga nisbat berilib chaqirilar edi», deb rivoyat qildi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, бир киши Расулуллоҳ ﷺ замонида хотини билан лиъон қилди ва унинг фарзандидан тониб чиқди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ уларнинг ўртасини ажратдилар ва болани аёлга қўшдилар (насабини аёлга боғладилар). Абу Довуд айтди: Молик ёлғиз ривоят қилган сўз «ва болани аёлга қўшдилар» деган сўзидир. Юнус аз-Зуҳрийдан, у Саҳл ибн Саъддан лиъон ҳақидаги ҳадисда: «У хотинининг ҳомиладорлигини инкор қилди, шунинг учун унинг ўғли (аёлнинг номи билан) аёлга нисбат берилиб чақирилар эди», деб ривоят қилди.

حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي خَلَفٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم مِنْ بَنِي فَزَارَةَ فَقَالَ إِنَّ امْرَأَتِي جَاءَتْ بِوَلَدٍ أَسْوَدَ فَقَالَ ‏"‏ هَلْ لَكَ مِنْ إِبِلٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ مَا أَلْوَانُهَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ حُمْرٌ قَالَ ‏"‏ فَهَلْ فِيهَا مِنْ أَوْرَقَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ إِنَّ فِيهَا لَوُرْقًا ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَأَنَّى تُرَاهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ عَسَى أَنْ يَكُونَ نَزَعَهُ عِرْقٌ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ وَهَذَا عَسَى أَنْ يَكُونَ نَزَعَهُ عِرْقٌ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u aytdi: Banu Fazora qabilasidan bir kishi Nabiy ﷺ huzurlariga kelib: «Xotinim qora bola tugʻib berdi», dedi. (Nabiy ﷺ): «Senda tuyalar bormi?» dedilar. U: «Ha», dedi. (Nabiy ﷺ): «Ularning rangi qanday?» dedilar. U: «Qizil», dedi. (Nabiy ﷺ): «Ularning orasida kulrang(boʻzrang)i bormi?» dedilar. U: «Albatta, ular orasida kulranglari bor», dedi. (Nabiy ﷺ): «Bunday boʻlishini qaydan deb oʻylaysan?» dedilar. U: «Boʻlishi mumkinki, uni bir tomir tortgandir», dedi. (Nabiy ﷺ): «Mana buni ham boʻlishi mumkinki, bir tomir tortgandir», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у айтди: Бану Фазора қабиласидан бир киши Набий ﷺ ҳузурларига келиб: «Хотиним қора бола туғиб берди», деди. (Набий ﷺ): «Сенда туялар борми?» дедилар. У: «Ҳа», деди. (Набий ﷺ): «Уларнинг ранги қандай?» дедилар. У: «Қизил», деди. (Набий ﷺ): «Уларнинг орасида кулранг(бўзранг)и борми?» дедилар. У: «Албатта, улар орасида кулранглари бор», деди. (Набий ﷺ): «Бундай бўлишини қайдан деб ўйлайсан?» дедилар. У: «Бўлиши мумкинки, уни бир томир тортгандир», деди. (Набий ﷺ): «Мана буни ҳам бўлиши мумкинки, бир томир тортгандир», дедилар.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، بِإِسْنَادِهِ وَمَعْنَاهُ قَالَ وَهُوَ حِينَئِذٍ يُعَرِّضُ بِأَنْ يَنْفِيَهُ ‏.‏

Az-Zuhriy (rahimahulloh)dan oʻz sanadi bilan, xuddi shu maʼnoda rivoyat qilinadi. U: «Oʻsha vaqtda u (kishi) bolaga (oʻz farzandi emasligini) ishora qilib, undan tonayotgan edi», deb (qoʻshimcha qilib) aytdi.Аз-Зуҳрий (раҳимаҳуллоҳ)дан ўз санади билан, худди шу маънода ривоят қилинади. У: «Ўша вақтда у (киши) болага (ўз фарзанди эмаслигини) ишора қилиб, ундан тонаётган эди», деб (қўшимча қилиб) айтди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ أَعْرَابِيًّا، أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ إِنَّ امْرَأَتِي وَلَدَتْ غُلاَمًا أَسْوَدَ وَإِنِّي أُنْكِرُهُ ‏.‏ فَذَكَرَ مَعْنَاهُ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, bir aʼrobiy (sahroyi arab) Nabiy ﷺ huzurlariga kelib: «Xotinim qora oʻgʻil tugʻib berdi, men esa undan tonyapman (uni oʻz farzandim deb tan olmayapman)», dedi. Soʻng (rovi) hadisni xuddi shu maʼnoda zikr qildi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, бир аъробий (саҳройи араб) Набий ﷺ ҳузурларига келиб: «Хотиним қора ўғил туғиб берди, мен эса ундан тоняпман (уни ўз фарзандим деб тан олмаяпман)», деди. Сўнг (рови) ҳадисни худди шу маънода зикр қилди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي عَمْرٌو، - يَعْنِي ابْنَ الْحَارِثِ - عَنِ ابْنِ الْهَادِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يُونُسَ، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ حِينَ نَزَلَتْ آيَةُ الْمُتَلاَعِنَيْنِ ‏"‏ أَيُّمَا امْرَأَةٍ أَدْخَلَتْ عَلَى قَوْمٍ مَنْ لَيْسَ مِنْهُمْ فَلَيْسَتْ مِنَ اللَّهِ فِي شَىْءٍ وَلَنْ يُدْخِلَهَا اللَّهُ جَنَّتَهُ وَأَيُّمَا رَجُلٍ جَحَدَ وَلَدَهُ وَهُوَ يَنْظُرُ إِلَيْهِ احْتَجَبَ اللَّهُ مِنْهُ وَفَضَحَهُ عَلَى رُءُوسِ الأَوَّلِينَ وَالآخِرِينَ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u Rasululloh ﷺ liʼon qiluvchilar (oʻzaro laʼnatlashuvchilar) haqidagi oyat nozil boʻlgan vaqtda bunday deganlarini eshitdi: «Qaysi bir ayol biror qavmga undan boʻlmagan kishini (oʻzga erkakdan boʻlgan bolasini er qavmiga) kiritsa, u Allohning (rahmatidan) hech narsaga ega emasdir va Alloh uni hech qachon jannatiga kiritmas. Va qaysi bir kishi oʻz bolasini koʻrib turib uni inkor qilsa (undan tonsa), Alloh undan oʻzini pardalab oladi (rahmatini undan toʻsadi) va uni avvalgi va keyingilar (butun xaloyiq) oldida sharmanda qiladi».Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у Расулуллоҳ ﷺ лиъон қилувчилар (ўзаро лаънатлашувчилар) ҳақидаги оят нозил бўлган вақтда бундай деганларини эшитди: «Қайси бир аёл бирор қавмга ундан бўлмаган кишини (ўзга эркакдан бўлган боласини эр қавмига) киритса, у Аллоҳнинг (раҳматидан) ҳеч нарсага эга эмасдир ва Аллоҳ уни ҳеч қачон жаннатига киритмас. Ва қайси бир киши ўз боласини кўриб туриб уни инкор қилса (ундан тонса), Аллоҳ ундан ўзини пардалаб олади (раҳматини ундан тўсади) ва уни аввалги ва кейингилар (бутун халойиқ) олдида шарманда қилади».

حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا مُعْتَمِرٌ، عَنْ سَلْمٍ، - يَعْنِي ابْنَ أَبِي الذَّيَّالِ - حَدَّثَنِي بَعْضُ، أَصْحَابِنَا عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّهُ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ مُسَاعَاةَ فِي الإِسْلاَمِ مَنْ سَاعَى فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَقَدْ لَحِقَ بِعَصَبَتِهِ وَمَنِ ادَّعَى وَلَدًا مِنْ غَيْرِ رِشْدَةٍ فَلاَ يَرِثُ وَلاَ يُورَثُ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, u aytdi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Islomda zino (orqali nasab biriktirish) yoʻq. Kim johiliyat davrida zino qilgan boʻlsa, (oʻsha davrda tugʻilgan bola) oʻz nasabiga (xojasiga) qoʻshilgan. Kim toʻgʻri nikoh (yoki egalik)siz bir bolani daʼvo qilsa, u na meros oladi va na merosga olinadi».Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, у айтди: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Исломда зино (орқали насаб бириктириш) йўқ. Ким жоҳилият даврида зино қилган бўлса, (ўша даврда туғилган бола) ўз насабига (хожасига) қўшилган. Ким тўғри никоҳ (ёки эгалик)сиз бир болани даъво қилса, у на мерос олади ва на меросга олинади».

حَدَّثَنَا شَيْبَانُ بْنُ فَرُّوخَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَاشِدٍ، ح وَحَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ رَاشِدٍ، - وَهُوَ أَشْبَعُ - عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ مُوسَى، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ إِنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَضَى أَنَّ كُلَّ مُسْتَلْحَقٍ اسْتُلْحِقَ بَعْدَ أَبِيهِ الَّذِي يُدْعَى لَهُ ادَّعَاهُ وَرَثَتُهُ فَقَضَى أَنَّ كُلَّ مَنْ كَانَ مِنْ أَمَةٍ يَمْلِكُهَا يَوْمَ أَصَابَهَا فَقَدْ لَحِقَ بِمَنِ اسْتَلْحَقَهُ وَلَيْسَ لَهُ مِمَّا قُسِمَ قَبْلَهُ مِنَ الْمِيرَاثِ شَىْءٌ وَمَا أَدْرَكَ مِنْ مِيرَاثٍ لَمْ يُقْسَمْ فَلَهُ نَصِيبُهُ وَلاَ يُلْحَقُ إِذَا كَانَ أَبُوهُ الَّذِي يُدْعَى لَهُ أَنْكَرَهُ وَإِنْ كَانَ مِنْ أَمَةٍ لَمْ يَمْلِكْهَا أَوْ مِنْ حُرَّةٍ عَاهَرَ بِهَا فَإِنَّهُ لاَ يُلْحَقُ بِهِ وَلاَ يَرِثُ وَإِنْ كَانَ الَّذِي يُدْعَى لَهُ هُوَ ادَّعَاهُ فَهُوَ وَلَدُ زِنْيَةٍ مِنْ حُرَّةٍ كَانَ أَوْ أَمَةٍ ‏.‏

Amr ibn Shuayb otasidan, u esa bobosidan rivoyat qilib aytdi: Nabiy ﷺ otasi vafot etgandan keyin oʻziga nisbat berilgan, vorislari uni oʻzlaridan biri deb daʼvo qilgan har bir kishi haqida shunday hukm qildilarki: agar u (ota) jimo qilgan kunida oʻz mulkidagi choʻridan boʻlgan bola boʻlsa, u oʻzini (nasabga) biriktirib olganlarga qoʻshiladi, lekin undan oldin taqsimlangan merosdan unga hech narsa tegmaydi; ammo hali taqsimlanmagan merosga yetishgan boʻlsa, undan oʻz ulushiga ega boʻladi. Agar oʻziga nisbat berilayotgan otasi uni inkor qilgan boʻlsa, u (nasabga) qoʻshilmaydi. Agar u oʻz mulki boʻlmagan choʻridan yoki zino qilingan ozod ayoldan boʻlgan boʻlsa, u (otaga) qoʻshilmaydi va merosga ega boʻlmaydi, garchi oʻziga nisbat berilayotgan kishi uni daʼvo qilgan boʻlsa ham. Zero, u ozod ayoldan boʻladimi yoki choʻridan, zinodan boʻlgan boladir.Амр ибн Шуайб отасидан, у эса бобосидан ривоят қилиб айтди: Набий ﷺ отаси вафот этгандан кейин ўзига нисбат берилган, ворислари уни ўзларидан бири деб даъво қилган ҳар бир киши ҳақида шундай ҳукм қилдиларки: агар у (ота) жимо қилган кунида ўз мулкидаги чўридан бўлган бола бўлса, у ўзини (насабга) бириктириб олганларга қўшилади, лекин ундан олдин тақсимланган меросдан унга ҳеч нарса тегмайди; аммо ҳали тақсимланмаган меросга етишган бўлса, ундан ўз улушига эга бўлади. Агар ўзига нисбат берилаётган отаси уни инкор қилган бўлса, у (насабга) қўшилмайди. Агар у ўз мулки бўлмаган чўридан ёки зино қилинган озод аёлдан бўлган бўлса, у (отага) қўшилмайди ва меросга эга бўлмайди, гарчи ўзига нисбат берилаётган киши уни даъво қилган бўлса ҳам. Зеро, у озод аёлдан бўладими ёки чўридан, зинодан бўлган боладир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ رَاشِدٍ، بِإِسْنَادِهِ وَمَعْنَاهُ زَادَ وَهُوَ وَلَدُ زِنًا لأَهْلِ أُمِّهِ مَنْ كَانُوا حُرَّةً أَوْ أَمَةً وَذَلِكَ فِيمَا اسْتُلْحِقَ فِي أَوَّلِ الإِسْلاَمِ فَمَا اقْتُسِمَ مِنْ مَالٍ قَبْلَ الإِسْلاَمِ فَقَدْ مَضَى ‏.‏

Muhammad ibn Roshiddan oʻz sanadi bilan, xuddi shu maʼnoda rivoyat qilinadi. U (quyidagini) qoʻshib aytdi: «U onasining ahli uchun zino bolasidir, ular ozod boʻlsinmi yoki choʻri. Bu esa Islomning boshlanishida nasabga biriktirib olingan (bolalar) haqidadir. Islomdan oldin (johiliyatda) taqsimlangan moldan esa oʻtgani oʻtib ketgan (qaytarib olinmaydi)».Муҳаммад ибн Рошиддан ўз санади билан, худди шу маънода ривоят қилинади. У (қуйидагини) қўшиб айтди: «У онасининг аҳли учун зино боласидир, улар озод бўлсинми ёки чўри. Бу эса Исломнинг бошланишида насабга бириктириб олинган (болалар) ҳақидадир. Исломдан олдин (жоҳилиятда) тақсимланган молдан эса ўтгани ўтиб кетган (қайтариб олинмайди)».

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، وَعُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، - الْمَعْنَى - وَابْنُ السَّرْحِ قَالُوا حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ دَخَلَ عَلَىَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ مُسَدَّدٌ وَابْنُ السَّرْحِ يَوْمًا مَسْرُورًا وَقَالَ عُثْمَانُ يُعْرَفُ أَسَارِيرُ وَجْهِهِ فَقَالَ ‏"‏ أَىْ عَائِشَةُ أَلَمْ تَرَىْ أَنَّ مُجَزِّزًا الْمُدْلِجِيَّ رَأَى زَيْدًا وَأُسَامَةَ قَدْ غَطَّيَا رُءُوسَهُمَا بِقَطِيفَةٍ وَبَدَتْ أَقْدَامُهُمَا فَقَالَ إِنَّ هَذِهِ الأَقْدَامَ بَعْضُهَا مِنْ بَعْضٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ كَانَ أُسَامَةُ أَسْوَدَ وَكَانَ زَيْدٌ أَبْيَضَ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, u aytdi: Rasululloh ﷺ huzurimga kirdilar — Musaddad va Ibn as-Sarh: «bir kuni xursand holatda», dedilar, Usmon esa: «yuzlaridagi quvonch chiziqlari sezilib turardi», dedi — va: «Ey Oisha, Mujazziz al-Mudlajiy Zayd bilan Usomani yopinchiq bilan boshlarini berkitib, oyoqlari ochilib qolgan holatda koʻrib: ‹Bu oyoqlarning baʼzisi baʼzisidan (bir-biriga oʻxshash, yaʼni ota-bola)dir›, deganini koʻrmadingmi (bilmadingmi)?» dedilar. Abu Dovud aytdi: Usoma qora rangli, Zayd esa oq rangli edi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, у айтди: Расулуллоҳ ﷺ ҳузуримга кирдилар — Мусаддад ва Ибн ас-Сарҳ: «бир куни хурсанд ҳолатда», дедилар, Усмон эса: «юзларидаги қувонч чизиқлари сезилиб турарди», деди — ва: «Эй Оиша, Мужаззиз ал-Мудлажий Зайд билан Усомани ёпинчиқ билан бошларини беркитиб, оёқлари очилиб қолган ҳолатда кўриб: ‹Бу оёқларнинг баъзиси баъзисидан (бир-бирига ўхшаш, яъни ота-бола)дир›, деганини кўрмадингми (билмадингми)?» дедилар. Абу Довуд айтди: Усома қора рангли, Зайд эса оқ рангли эди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، بِإِسْنَادِهِ وَمَعْنَاهُ قَالَ قَالَتْ دَخَلَ عَلَىَّ مَسْرُورًا تَبْرُقُ أَسَارِيرُ وَجْهِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَأَسَارِيرُ وَجْهِهِ ‏.‏ لَمْ يَحْفَظْهُ ابْنُ عُيَيْنَةَ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ أَسَارِيرُ وَجْهِهِ هُوَ تَدْلِيسٌ مِنِ ابْنِ عُيَيْنَةَ لَمْ يَسْمَعْهُ مِنَ الزُّهْرِيِّ إِنَّمَا سَمِعَ الأَسَارِيرَ مِنْ غَيْرِ الزُّهْرِيِّ ‏.‏ قَالَ وَالأَسَارِيرُ مِنْ حَدِيثِ اللَّيْثِ وَغَيْرِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَسَمِعْتُ أَحْمَدَ بْنَ صَالِحٍ يَقُولُ كَانَ أُسَامَةُ أَسْوَدَ شَدِيدَ السَّوَادِ مِثْلَ الْقَارِ وَكَانَ زَيْدٌ أَبْيَضَ مِثْلَ الْقُطْنِ ‏.‏

Ibn Shihob (rahimahulloh)dan oʻz sanadi bilan, xuddi shu maʼnoda rivoyat qilinadi. U: «(Oisha) aytdi: U zot huzurimga xursand holatda, yuzlaridagi quvonch chiziqlari porlab kirdilar», dedi. Abu Dovud aytdi: «Yuzlaridagi quvonch chiziqlari» (degan soʻzni) Ibn Uyayna yodida saqlay olmagan. Abu Dovud aytdi: «Yuzlaridagi quvonch chiziqlari» (degan soʻz) Ibn Uyaynaning tadlisidir; u buni az-Zuhriydan eshitmagan, balki «al-asoriyr» (chiziqlar)ni az-Zuhriydan boshqasidan eshitgan. (Abu Dovud) aytdi: «Al-asoriyr» (soʻzi) Lays va boshqalarning hadisidandir. Abu Dovud aytdi: Men Ahmad ibn Solihni shunday deganini eshitdim: Usoma qoramoyga oʻxshagan qoramtir, qattiq qora rangli, Zayd esa paxtaday oppoq edi.Ибн Шиҳоб (раҳимаҳуллоҳ)дан ўз санади билан, худди шу маънода ривоят қилинади. У: «(Оиша) айтди: У зот ҳузуримга хурсанд ҳолатда, юзларидаги қувонч чизиқлари порлаб кирдилар», деди. Абу Довуд айтди: «Юзларидаги қувонч чизиқлари» (деган сўзни) Ибн Уяйна ёдида сақлай олмаган. Абу Довуд айтди: «Юзларидаги қувонч чизиқлари» (деган сўз) Ибн Уяйнанинг тадлисидир; у буни аз-Зуҳрийдан эшитмаган, балки «ал-асорийр» (чизиқлар)ни аз-Зуҳрийдан бошқасидан эшитган. (Абу Довуд) айтди: «Ал-асорийр» (сўзи) Лайс ва бошқаларнинг ҳадисидандир. Абу Довуд айтди: Мен Аҳмад ибн Солиҳни шундай деганини эшитдим: Усома қорамойга ўхшаган қорамтир, қаттиқ қора рангли, Зайд эса пахтадай оппоқ эди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنِ الأَجْلَحِ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْخَلِيلِ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ، قَالَ كُنْتُ جَالِسًا عِنْدَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَجَاءَ رَجُلٌ مِنَ الْيَمَنِ فَقَالَ إِنَّ ثَلاَثَةَ نَفَرٍ مِنْ أَهْلِ الْيَمَنِ أَتَوْا عَلِيًّا يَخْتَصِمُونَ إِلَيْهِ فِي وَلَدٍ وَقَدْ وَقَعُوا عَلَى امْرَأَةٍ فِي طُهْرٍ وَاحِدٍ فَقَالَ لاِثْنَيْنِ مِنْهُمَا طِيبَا بِالْوَلَدِ لِهَذَا ‏.‏ فَغَلَيَا ثُمَّ قَالَ لاِثْنَيْنِ طِيبَا بِالْوَلَدِ لِهَذَا ‏.‏ فَغَلَبَا ثُمَّ قَالَ لاِثْنَيْنِ طِيبَا بِالْوَلَدِ لِهَذَا ‏.‏ فَغَلَبَا فَقَالَ أَنْتُمْ شُرَكَاءُ مُتَشَاكِسُونَ إِنِّي مُقْرِعٌ بَيْنَكُمْ فَمَنْ قُرِعَ فَلَهُ الْوَلَدُ وَعَلَيْهِ لِصَاحِبَيْهِ ثُلُثَا الدِّيَةِ ‏.‏ فَأَقْرَعَ بَيْنَهُمْ فَجَعَلَهُ لِمَنْ قُرِعَ فَضَحِكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى بَدَتْ أَضْرَاسُهُ أَوْ نَوَاجِذُهُ ‏.‏

Zayd ibn Arqam (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u aytdi: Men Nabiy ﷺ huzurlarida oʻtirgan edim. Shunda Yamandan bir kishi kelib aytdi: Yaman ahlidan uch kishi Ali huzuriga bir bola toʻgʻrisida daʼvolashib kelishdi. Ular bir ayolga bitta poklik (tuhr) davrida (jimo bilan) yaqinlashgan edilar. (Ali) ulardan ikkitasiga: «Bolani mana bunga (uchinchisiga) rozilik bilan bering», dedi. Lekin ular qattiq baqirishdi. Soʻng ikkovga: «Bolani mana bunga rozilik bilan bering», dedi. Lekin ular boʻysunmadilar. Soʻng yana ikkovga: «Bolani mana bunga rozilik bilan bering», dedi. Lekin ular boʻysunmadilar. Shunda (Ali): «Sizlar bir-biringiz bilan tortishuvchi sheriklarsiz. Men oʻrtangizda qurʼa tashlayman. Kimga qurʼa chiqsa, bola oʻshaniki boʻladi va u oʻz ikki sherigiga diyatning uchdan ikki qismini berishi lozim», dedi. Soʻng ular oʻrtasida qurʼa tashladi va (bolani) qurʼa chiqqan kishiga berdi. (Buni eshitib) Rasululloh ﷺ ozish tishlari yoki oziq tishlari koʻrinib ketguncha kuldilar.Зайд ибн Арқам (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у айтди: Мен Набий ﷺ ҳузурларида ўтирган эдим. Шунда Ямандан бир киши келиб айтди: Яман аҳлидан уч киши Али ҳузурига бир бола тўғрисида даъволашиб келишди. Улар бир аёлга битта поклик (туҳр) даврида (жимо билан) яқинлашган эдилар. (Али) улардан иккитасига: «Болани мана бунга (учинчисига) розилик билан беринг», деди. Лекин улар қаттиқ бақиришди. Сўнг икковга: «Болани мана бунга розилик билан беринг», деди. Лекин улар бўйсунмадилар. Сўнг яна икковга: «Болани мана бунга розилик билан беринг», деди. Лекин улар бўйсунмадилар. Шунда (Али): «Сизлар бир-бирингиз билан тортишувчи шерикларсиз. Мен ўртангизда қуръа ташлайман. Кимга қуръа чиқса, бола ўшаники бўлади ва у ўз икки шеригига диятнинг учдан икки қисмини бериши лозим», деди. Сўнг улар ўртасида қуръа ташлади ва (болани) қуръа чиққан кишига берди. (Буни эшитиб) Расулуллоҳ ﷺ озиш тишлари ёки озиқ тишлари кўриниб кетгунча кулдилар.

حَدَّثَنَا خُشَيْشُ بْنُ أَصْرَمَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا الثَّوْرِيُّ، عَنْ صَالِحٍ الْهَمْدَانِيِّ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ عَبْدِ خَيْرٍ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَرْقَمَ، قَالَ أُتِيَ عَلِيٌّ - رضى الله عنه - بِثَلاَثَةٍ وَهُوَ بِالْيَمَنِ وَقَعُوا عَلَى امْرَأَةٍ فِي طُهْرٍ وَاحِدٍ فَسَأَلَ اثْنَيْنِ أَتُقِرَّانِ لِهَذَا بِالْوَلَدِ قَالاَ لاَ ‏.‏ حَتَّى سَأَلَهُمْ جَمِيعًا فَجَعَلَ كُلَّمَا سَأَلَ اثْنَيْنِ قَالاَ لاَ ‏.‏ فَأَقْرَعَ بَيْنَهُمْ فَأَلْحَقَ الْوَلَدَ بِالَّذِي صَارَتْ عَلَيْهِ الْقُرْعَةُ وَجَعَلَ عَلَيْهِ ثُلُثَىِ الدِّيَةِ قَالَ فَذُكِرَ ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَضَحِكَ حَتَّى بَدَتْ نَوَاجِذُهُ ‏.‏

Zayd ibn Arqam (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u aytdi: Ali (roziyallohu anhu) Yamanda boʻlgan paytida uning huzuriga uch kishi keltirildi. Ular bir ayolga bitta poklik (tuhr) davrida yaqinlashgan edilar. (Ali) ulardan ikkitasidan: «Mana bu bolani bunisiniki deb tan olasizlarmi?» deb soʻradi. Ular: «Yoʻq», deyishdi. Toki barchasidan soʻrab chiqdi; har ikki kishidan soʻraganida, ular: «Yoʻq», deb javob berdilar. Shunda ular oʻrtasida qurʼa tashladi va bolani qurʼa chiqqan kishiga qoʻshib berdi hamda unga diyatning uchdan ikki qismini yukladi. (Rovi) aytdi: Bu (voqea) Nabiy ﷺga zikr qilindi. Shunda u zot oziq tishlari koʻrinib ketguncha kuldilar.Зайд ибн Арқам (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у айтди: Али (розияллоҳу анҳу) Яманда бўлган пайтида унинг ҳузурига уч киши келтирилди. Улар бир аёлга битта поклик (туҳр) даврида яқинлашган эдилар. (Али) улардан иккитасидан: «Мана бу болани бунисиники деб тан оласизларми?» деб сўради. Улар: «Йўқ», дейишди. Токи барчасидан сўраб чиқди; ҳар икки кишидан сўраганида, улар: «Йўқ», деб жавоб бердилар. Шунда улар ўртасида қуръа ташлади ва болани қуръа чиққан кишига қўшиб берди ҳамда унга диятнинг учдан икки қисмини юклади. (Рови) айтди: Бу (воқеа) Набий ﷺга зикр қилинди. Шунда у зот озиқ тишлари кўриниб кетгунча кулдилар.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُعَاذٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ سَلَمَةَ، سَمِعَ الشَّعْبِيَّ، عَنِ الْخَلِيلِ، أَوِ ابْنِ الْخَلِيلِ قَالَ أُتِيَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ - رضى الله عنه - فِي امْرَأَةٍ وَلَدَتْ مِنْ ثَلاَثٍ نَحْوَهُ لَمْ يَذْكُرِ الْيَمَنَ وَلاَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم وَلاَ قَوْلَهُ طِيبَا بِالْوَلَدِ ‏.‏

Xaliyl yoki Ibn Xaliyl (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u aytdi: Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu) huzuriga uch kishidan (yaqinlikdan) tuqqan bir ayol haqida (masala) keltirildi — yuqoridagiga oʻxshash. (Bu rivoyatda rovi) Yaman(ni)ni ham, Nabiy ﷺ(ni)ni ham va (Alining) «Bolani rozilik bilan bering» degan soʻzini ham zikr qilmadi.Халийл ёки Ибн Халийл (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у айтди: Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу) ҳузурига уч кишидан (яқинликдан) туққан бир аёл ҳақида (масала) келтирилди — юқоридагига ўхшаш. (Бу ривоятда рови) Яман(ни)ни ҳам, Набий ﷺ(ни)ни ҳам ва (Алининг) «Болани розилик билан беринг» деган сўзини ҳам зикр қилмади.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا عَنْبَسَةُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنِي يُونُسُ بْنُ يَزِيدَ، قَالَ قَالَ مُحَمَّدُ بْنُ مُسْلِمِ بْنِ شِهَابٍ أَخْبَرَنِي عُرْوَةُ بْنُ الزُّبَيْرِ، أَنَّ عَائِشَةَ، - رضى الله عنها - زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَخْبَرَتْهُ أَنَّ النِّكَاحَ كَانَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ عَلَى أَرْبَعَةِ أَنْحَاءٍ فَنِكَاحٌ مِنْهَا نِكَاحُ النَّاسِ الْيَوْمَ يَخْطُبُ الرَّجُلُ إِلَى الرَّجُلِ وَلِيَّتَهُ فَيُصْدِقُهَا ثُمَّ يَنْكِحُهَا وَنِكَاحٌ آخَرُ كَانَ الرَّجُلُ يَقُولُ لاِمْرَأَتِهِ إِذَا طَهُرَتْ مِنْ طَمْثِهَا أَرْسِلِي إِلَى فُلاَنٍ فَاسْتَبْضِعِي مِنْهُ وَيَعْتَزِلُهَا زَوْجُهَا وَلاَ يَمَسُّهَا أَبَدًا حَتَّى يَتَبَيَّنَ حَمْلُهَا مِنْ ذَلِكَ الرَّجُلِ الَّذِي تَسْتَبْضِعُ مِنْهُ فَإِذَا تَبَيَّنَ حَمْلُهَا أَصَابَهَا زَوْجُهَا إِنْ أَحَبَّ وَإِنَّمَا يَفْعَلُ ذَلِكَ رَغْبَةً فِي نَجَابَةِ الْوَلَدِ فَكَانَ هَذَا النِّكَاحُ يُسَمَّى نِكَاحَ الاِسْتِبْضَاعِ وَنِكَاحٌ آخَرُ يَجْتَمِعُ الرَّهْطُ دُونَ الْعَشَرَةِ فَيَدْخُلُونَ عَلَى الْمَرْأَةِ كُلُّهُمْ يُصِيبُهَا فَإِذَا حَمَلَتْ وَوَضَعَتْ وَمَرَّ لَيَالٍ بَعْدَ أَنْ تَضَعَ حَمْلَهَا أَرْسَلَتْ إِلَيْهِمْ فَلَمْ يَسْتَطِعْ رَجُلٌ مِنْهُمْ أَنْ يَمْتَنِعَ حَتَّى يَجْتَمِعُوا عِنْدَهَا فَتَقُولُ لَهُمْ قَدْ عَرَفْتُمُ الَّذِي كَانَ مِنْ أَمْرِكُمْ وَقَدْ وَلَدْتُ وَهُوَ ابْنُكَ يَا فُلاَنُ فَتُسَمِّي مَنْ أَحَبَّتْ مِنْهُمْ بِاسْمِهِ فَيُلْحَقُ بِهِ وَلَدُهَا وَنِكَاحٌ رَابِعٌ يَجْتَمِعُ النَّاسُ الْكَثِيرُ فَيَدْخُلُونَ عَلَى الْمَرْأَةِ لاَ تَمْتَنِعُ مِمَّنْ جَاءَهَا وَهُنَّ الْبَغَايَا كُنَّ يَنْصِبْنَ عَلَى أَبْوَابِهِنَّ رَايَاتٍ يَكُنَّ عَلَمًا لِمَنْ أَرَادَهُنَّ دَخَلَ عَلَيْهِنَّ فَإِذَا حَمَلَتْ فَوَضَعَتْ حَمْلَهَا جُمِعُوا لَهَا وَدَعَوْا لَهُمُ الْقَافَةَ ثُمَّ أَلْحَقُوا وَلَدَهَا بِالَّذِي يَرَوْنَ فَالْتَاطَهُ وَدُعِيَ ابْنَهُ لاَ يَمْتَنِعُ مِنْ ذَلِكَ فَلَمَّا بَعَثَ اللَّهُ مُحَمَّدًا صلى الله عليه وسلم هَدَمَ نِكَاحَ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ كُلَّهُ إِلاَّ نِكَاحَ أَهْلِ الإِسْلاَمِ الْيَوْمَ ‏.‏

Nabiy ﷺning ayollari Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, u johiliyat davridagi nikoh toʻrt xil boʻlganini xabar berdi: Ulardan biri bugungi kunda odamlar qiladigan nikohdir — bir kishi boshqa kishidan uning vasiyligidagi (qaramogʻidagi) ayolni soʻraydi, soʻng unga mahr beradi va keyin unga uylanadi. Yana bir nikoh shunday edi: bir kishi xotini hayzdan poklangach, unga: «Falonchining oldiga borib, undan istibzoʻ qil (homila olib kel)», der edi. Eri esa undan chetlanib turardi va oʻsha ayol yaqinlashgan kishidan homiladorligi ayon boʻlgunicha unga aslo tegmasdi. Homiladorligi ayon boʻlgach, eri xohlasa, unga yaqinlashardi. Buni esa faqat bolaning asl-nasli (sara) boʻlishini istab qilardi. Bu nikoh «istibzoʻ nikohi» deb atalardi. Yana bir nikoh shunday edi: oʻndan kam guruh (raht) toʻplanib, ayolning oldiga kirardi, barchasi unga yaqinlashardi. U homilador boʻlib, tuqqach, tuqqanidan keyin bir necha kecha oʻtgach, ularga (odam) yuborardi va ulardan birorta kishi kelmaslikka qodir boʻlmasdi, toki ular uning oldida toʻplanishardi. Shunda u ularga: «Ishingiz qanday boʻlganini bildingiz, men tugʻdim. Bu — sening oʻgʻling, ey falonchi», derdi va ulardan oʻzi xohlagan kishini nomi bilan atardi, bola esa oʻshanga qoʻshib berilardi. Toʻrtinchi nikoh shunday edi: koʻp odamlar toʻplanib, ayolning oldiga kirardi, u oʻziga kelgan hech kimni qaytarmasdi. Bular fohishalar edi; ular eshiklariga bayroqlar tikib qoʻyardilar, bu ularni istagan kishiga belgi boʻlardi, (oʻsha kishi) ularning oldiga kirardi. Ayol homilador boʻlib, tuqqach, oʻsha (erkak)lar uning huzuriga toʻplanardi va ular uchun qiyofashunoslarni (qofa) chaqirardilar. Soʻng qiyofashunoslar koʻrsatgan kishiga bolani qoʻshib berardilar, u (erkak) bolani oʻziga qoʻshib olardi va bola uning oʻgʻli deb chaqirilardi, u esa bundan bosh tortolmasdi. Alloh Muhammad ﷺni (paygʻambar qilib) yuborgach, johiliyat ahlining barcha nikohlarini buzdi, faqat bugungi Islom ahlining nikohini (qoldirdi).Набий ﷺнинг аёллари Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, у жоҳилият давридаги никоҳ тўрт хил бўлганини хабар берди: Улардан бири бугунги кунда одамлар қиладиган никоҳдир — бир киши бошқа кишидан унинг васийлигидаги (қарамоғидаги) аёлни сўрайди, сўнг унга маҳр беради ва кейин унга уйланади. Яна бир никоҳ шундай эди: бир киши хотини ҳайздан поклангач, унга: «Фалончининг олдига бориб, ундан истибзў қил (ҳомила олиб кел)», дер эди. Эри эса ундан четланиб турарди ва ўша аёл яқинлашган кишидан ҳомиладорлиги аён бўлгунича унга асло тегмасди. Ҳомиладорлиги аён бўлгач, эри хоҳласа, унга яқинлашарди. Буни эса фақат боланинг асл-насли (сара) бўлишини истаб қиларди. Бу никоҳ «истибзў никоҳи» деб аталарди. Яна бир никоҳ шундай эди: ўндан кам гуруҳ (раҳт) тўпланиб, аёлнинг олдига кирарди, барчаси унга яқинлашарди. У ҳомиладор бўлиб, туққач, туққанидан кейин бир неча кеча ўтгач, уларга (одам) юборарди ва улардан бирорта киши келмасликка қодир бўлмасди, токи улар унинг олдида тўпланишарди. Шунда у уларга: «Ишингиз қандай бўлганини билдингиз, мен туғдим. Бу — сенинг ўғлинг, эй фалончи», дерди ва улардан ўзи хоҳлаган кишини номи билан атарди, бола эса ўшанга қўшиб бериларди. Тўртинчи никоҳ шундай эди: кўп одамлар тўпланиб, аёлнинг олдига кирарди, у ўзига келган ҳеч кимни қайтармасди. Булар фоҳишалар эди; улар эшикларига байроқлар тикиб қўярдилар, бу уларни истаган кишига белги бўларди, (ўша киши) уларнинг олдига кирарди. Аёл ҳомиладор бўлиб, туққач, ўша (эркак)лар унинг ҳузурига тўпланарди ва улар учун қиёфашуносларни (қофа) чақирардилар. Сўнг қиёфашунослар кўрсатган кишига болани қўшиб берардилар, у (эркак) болани ўзига қўшиб оларди ва бола унинг ўғли деб чақириларди, у эса бундан бош тортолмасди. Аллоҳ Муҳаммад ﷺни (пайғамбар қилиб) юборгач, жоҳилият аҳлининг барча никоҳларини бузди, фақат бугунги Ислом аҳлининг никоҳини (қолдирди).

حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَمُسَدَّدٌ، قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، اخْتَصَمَ سَعْدُ بْنُ أَبِي وَقَّاصٍ وَعَبْدُ بْنُ زَمْعَةَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي ابْنِ أَمَةِ زَمْعَةَ فَقَالَ سَعْدٌ أَوْصَانِي أَخِي عُتْبَةُ إِذَا قَدِمْتُ مَكَّةَ أَنْ أَنْظُرَ إِلَى ابْنِ أَمَةِ زَمْعَةَ فَأَقْبِضَهُ فَإِنَّهُ ابْنُهُ ‏.‏ وَقَالَ عَبْدُ بْنُ زَمْعَةَ أَخِي ابْنُ أَمَةِ أَبِي وُلِدَ عَلَى فِرَاشِ أَبِي ‏.‏ فَرَأَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم شَبَهًا بَيِّنًا بِعُتْبَةَ فَقَالَ ‏"‏ الْوَلَدُ لِلْفِرَاشِ وَلِلْعَاهِرِ الْحَجَرُ وَاحْتَجِبِي عَنْهُ يَا سَوْدَةُ ‏"‏ ‏.‏ زَادَ مُسَدَّدٌ فِي حَدِيثِهِ وَقَالَ ‏"‏ هُوَ أَخُوكَ يَا عَبْدُ ‏"‏ ‏.‏ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Saʼd ibn Abu Vaqqos va Abd ibn Zamʼa Zamʼaning choʻrisining oʻgʻli haqida Rasululloh ﷺ huzurlarida nizolashdilar. Saʼd: «Akam Utba ‹Makkaga borganingda, Zamʼaning choʻrisining oʻgʻliga qara va uni oʻz qoʻlingga ol, chunki u uning oʻgʻlidir› deb menga vasiyat qilgan edi», dedi. Abd ibn Zamʼa esa: «U mening akamdir, otamning choʻrisining oʻgʻli boʻlib, otamning toʻshagida tugʻilgan», dedi. Rasululloh ﷺ uning Utbaga ochiq oʻxshashligini koʻrdilar va: «Bola toʻshakka tegishlidir, zinokorga esa tosh (mahrumlik) bordir. Ey Savda, sen undan parda tutgin (ondan oʻzingni berkitgin)», dedilar. Musaddad oʻz rivoyatida shuni ziyoda qildi: «Ey Abd, u sening akangdir», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Саъд ибн Абу Ваққос ва Абд ибн Замъа Замъанинг чўрисининг ўғли ҳақида Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларида низолашдилар. Саъд: «Акам Утба ‹Маккага борганингда, Замъанинг чўрисининг ўғлига қара ва уни ўз қўлингга ол, чунки у унинг ўғлидир› деб менга васият қилган эди», деди. Абд ибн Замъа эса: «У менинг акамдир, отамнинг чўрисининг ўғли бўлиб, отамнинг тўшагида туғилган», деди. Расулуллоҳ ﷺ унинг Утбага очиқ ўхшашлигини кўрдилар ва: «Бола тўшакка тегишлидир, зинокорга эса тош (маҳрумлик) бордир. Эй Савда, сен ундан парда тутгин (ондан ўзингни беркитгин)», дедилар. Мусаддад ўз ривоятида шуни зиёда қилди: «Эй Абд, у сенинг акангдир», дедилар.

حَدَّثَنَا زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، أَخْبَرَنَا حُسَيْنٌ الْمُعَلِّمُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، قَالَ قَامَ رَجُلٌ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ فُلاَنًا ابْنِي عَاهَرْتُ بِأُمِّهِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ دِعْوَةَ فِي الإِسْلاَمِ ذَهَبَ أَمْرُ الْجَاهِلِيَّةِ الْوَلَدُ لِلْفِرَاشِ وَلِلْعَاهِرِ الْحَجَرُ ‏"‏ ‏.‏

Amr ibn Shuʼayb otasidan, u esa bobosidan rivoyat qilib aytadi: Bir kishi oʻrnidan turib: «Ey Allohning Rasuli, falonchi mening oʻgʻlimdir, men johiliyat davrida uning onasi bilan zino qilgan edim», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Islomda (zinodan boʻlgan bola uchun) daʼvo (nasab biriktirish) yoʻqdir. Johiliyat ishi ketdi. Bola toʻshakka tegishlidir, zinokorga esa tosh (mahrumlik) bordir», dedilar.Амр ибн Шуъайб отасидан, у эса бобосидан ривоят қилиб айтади: Бир киши ўрнидан туриб: «Эй Аллоҳнинг Расули, фалончи менинг ўғлимдир, мен жоҳилият даврида унинг онаси билан зино қилган эдим», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Исломда (зинодан бўлган бола учун) даъво (насаб бириктириш) йўқдир. Жоҳилият иши кетди. Бола тўшакка тегишлидир, зинокорга эса тош (маҳрумлик) бордир», дедилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا مَهْدِيُّ بْنُ مَيْمُونٍ أَبُو يَحْيَى، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي يَعْقُوبَ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ سَعْدٍ، مَوْلَى الْحَسَنِ بْنِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ - رضى الله عنه - عَنْ رَبَاحٍ، قَالَ زَوَّجَنِي أَهْلِي أَمَةً لَهُمْ رُومِيَّةً فَوَقَعْتُ عَلَيْهَا فَوَلَدَتْ غُلاَمًا أَسْوَدَ مِثْلِي فَسَمَّيْتُهُ عَبْدَ اللَّهِ ثُمَّ وَقَعْتُ عَلَيْهَا فَوَلَدَتْ غُلاَمًا أَسْوَدَ مِثْلِي فَسَمَّيْتُهُ عُبَيْدَ اللَّهِ ثُمَّ طَبَنَ لَهَا غُلاَمٌ لأَهْلِي رُومِيٌّ يُقَالُ لَهُ يُوحَنَّهْ فَرَاطَنَهَا بِلِسَانِهِ فَوَلَدَتْ غُلاَمًا كَأَنَّهُ وَزَغَةٌ مِنَ الْوَزَغَاتِ فَقُلْتُ لَهَا مَا هَذَا فَقَالَتْ هَذَا لِيُوحَنَّهْ ‏.‏ فَرَفَعْنَا إِلَى عُثْمَانَ أَحْسِبُهُ قَالَ مَهْدِيٌّ قَالَ فَسَأَلَهُمَا فَاعْتَرَفَا فَقَالَ لَهُمَا أَتَرْضَيَانِ أَنْ أَقْضِيَ بَيْنَكُمَا بِقَضَاءِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَضَى أَنَّ الْوَلَدَ لِلْفِرَاشِ ‏.‏ وَأَحْسِبُهُ قَالَ فَجَلَدَهَا وَجَلَدَهُ وَكَانَا مَمْلُوكَيْنِ ‏.‏

Raboh (rahimahulloh) aytadi: Egalarim meni oʻzlarining rumlik bir choʻrisiga uylantirdilar. Men u bilan yaqinlik qildim, u menga oʻxshagan qora bir oʻgʻil tugʻdi. Men uni Abdulloh deb nomladim. Soʻng yana u bilan yaqinlik qildim, u menga oʻxshagan qora bir oʻgʻil tugʻdi. Men uni Ubaydulloh deb nomladim. Soʻng egalarimning Yuhanna deb nomlanadigan rumlik bir quli unga koʻngil qoʻyib, oʻz tili bilan u bilan tushunarsiz gaplashdi. U esa kaltakesaklardan biriga oʻxshagan bir oʻgʻil tugʻdi. Men unga: «Bu nima?», dedim. U: «Bu Yuhannaga tegishli», dedi. Shunda biz (bu ishni) Usmon (roziyallohu anhu)ga koʻtardik. — Mahdiy aytdi deb oʻylayman: — Usmon ikkovidan soʻradi, ular esa iqror boʻlishdi. Usmon ularga: «Oraingizda Rasululloh ﷺning hukmlari bilan hukm chiqarishimga rozimisiz? Albatta Rasululloh ﷺ bola toʻshakka tegishlidir deb hukm qilgan edilar», dedi. Shuningdek u (Raboh): «Usmon uni (ayolni) qamchiladi va uni (erkakni) qamchiladi, chunki ular ikkovi qul edilar», dedi deb oʻylayman.Рабоҳ (раҳимаҳуллоҳ) айтади: Эгаларим мени ўзларининг румлик бир чўрисига уйлантирдилар. Мен у билан яқинлик қилдим, у менга ўхшаган қора бир ўғил туғди. Мен уни Абдуллоҳ деб номладим. Сўнг яна у билан яқинлик қилдим, у менга ўхшаган қора бир ўғил туғди. Мен уни Убайдуллоҳ деб номладим. Сўнг эгаларимнинг Юҳанна деб номланадиган румлик бир қули унга кўнгил қўйиб, ўз тили билан у билан тушунарсиз гаплашди. У эса калтакесаклардан бирига ўхшаган бир ўғил туғди. Мен унга: «Бу нима?», дедим. У: «Бу Юҳаннага тегишли», деди. Шунда биз (бу ишни) Усмон (розияллоҳу анҳу)га кўтардик. — Маҳдий айтди деб ўйлайман: — Усмон икковидан сўради, улар эса иқрор бўлишди. Усмон уларга: «Ораингизда Расулуллоҳ ﷺнинг ҳукмлари билан ҳукм чиқаришимга розимисиз? Албатта Расулуллоҳ ﷺ бола тўшакка тегишлидир деб ҳукм қилган эдилар», деди. Шунингдек у (Рабоҳ): «Усмон уни (аёлни) қамчилади ва уни (эркакни) қамчилади, чунки улар иккови қул эдилар», деди деб ўйлайман.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ خَالِدٍ السُّلَمِيُّ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ، عَنْ أَبِي عَمْرٍو، - يَعْنِي الأَوْزَاعِيَّ - حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ شُعَيْبٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، أَنَّ امْرَأَةً، قَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ ابْنِي هَذَا كَانَ بَطْنِي لَهُ وِعَاءً وَثَدْيِي لَهُ سِقَاءً وَحِجْرِي لَهُ حِوَاءً وَإِنَّ أَبَاهُ طَلَّقَنِي وَأَرَادَ أَنْ يَنْتَزِعَهُ مِنِّي فَقَالَ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَنْتِ أَحَقُّ بِهِ مَا لَمْ تَنْكِحِي ‏"‏ ‏.‏ ‏.‏

Amr ibn Shuʼayb otasidan, u esa bobosi Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qiladiki, bir ayol: «Ey Allohning Rasuli, mana shu oʻgʻlim uchun qornim idish, koʻkragim mesh, bagʻrim esa goʻsha boʻlgan edi. Endi uning otasi meni taloq qildi va uni mendan tortib olmoqchi boʻlyapti», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ unga: «Sen turmushga chiqmaguningcha, unga haqliroqsan», dedilar.Амр ибн Шуъайб отасидан, у эса бобоси Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қиладики, бир аёл: «Эй Аллоҳнинг Расули, мана шу ўғлим учун қорним идиш, кўкрагим меш, бағрим эса гўша бўлган эди. Энди унинг отаси мени талоқ қилди ва уни мендан тортиб олмоқчи бўляпти», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ унга: «Сен турмушга чиқмагунингча, унга ҳақлироқсан», дедилар.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ الْحُلْوَانِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَأَبُو عَاصِمٍ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَنِي زِيَادٌ، عَنْ هِلاَلِ بْنِ أُسَامَةَ، أَنَّ أَبَا مَيْمُونَةَ، سَلْمَى - مَوْلًى مِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ رَجُلَ صِدْقٍ - قَالَ بَيْنَمَا أَنَا جَالِسٌ مَعَ أَبِي هُرَيْرَةَ جَاءَتْهُ امْرَأَةٌ فَارِسِيَّةٌ مَعَهَا ابْنٌ لَهَا فَادَّعَيَاهُ وَقَدْ طَلَّقَهَا زَوْجُهَا فَقَالَتْ يَا أَبَا هُرَيْرَةَ - وَرَطَنَتْ لَهُ بِالْفَارِسِيَّةِ - زَوْجِي يُرِيدُ أَنْ يَذْهَبَ بِابْنِي فَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ اسْتَهِمَا عَلَيْهِ وَرَطَنَ لَهَا بِذَلِكَ فَجَاءَ زَوْجُهَا فَقَالَ مَنْ يُحَاقُّنِي فِي وَلَدِي فَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ اللَّهُمَّ إِنِّي لاَ أَقُولُ هَذَا إِلاَّ أَنِّي سَمِعْتُ امْرَأَةً جَاءَتْ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَنَا قَاعِدٌ عِنْدَهُ فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ زَوْجِي يُرِيدُ أَنْ يَذْهَبَ بِابْنِي وَقَدْ سَقَانِي مِنْ بِئْرِ أَبِي عِنَبَةَ وَقَدْ نَفَعَنِي ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اسْتَهِمَا عَلَيْهِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ زَوْجُهَا مَنْ يُحَاقُّنِي فِي وَلَدِي فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَذَا أَبُوكَ وَهَذِهِ أُمُّكَ فَخُذْ بِيَدِ أَيِّهِمَا شِئْتَ ‏"‏ ‏.‏ فَأَخَذَ بِيَدِ أُمِّهِ فَانْطَلَقَتْ بِهِ ‏.‏

Madina ahlidan boʻlgan ozod qilingan, rostgoʻy kishi Abu Maymuna Salma aytadi: Men Abu Hurayra (roziyallohu anhu) bilan oʻtirgan edim, uning oldiga forslik bir ayol oʻgʻli bilan keldi. Erი uni taloq qilgan edi, ular ikkovlari ham bolani daʼvo qilishar edi. Ayol: «Ey Abu Hurayra», dedi va unga forschada (tushunarsiz) gapirdi: «Erim oʻgʻlimni olib ketmoqchi». Abu Hurayra: «Bola haqida qurʼa tashlanglar», dedi va unga buni (forschada) gapirib berdi. Soʻng uning eri keldi va: «Bolam haqida men bilan kim nizolashadi?», dedi. Abu Hurayra: «Ey Allohim, men buni faqat shuning uchun aytyapmanki, men huzurlarida oʻtirganimda Rasululloh ﷺning oldilariga bir ayol kelib: ‹Ey Allohning Rasuli, erim oʻgʻlimni olib ketmoqchi, holbuki u menga Abu Inaba quduqidan suv olib berar va menga foydasi tegar edi› deganini eshitganman. Shunda Rasululloh ﷺ: ‹Bola haqida qurʼa tashlanglar› dedilar. Uning eri: ‹Bolam haqida men bilan kim nizolashadi?› dedi. Nabiy ﷺ esa: ‹Mana bu otang, mana bu onang, ikkovidan xohlaganingning qoʻlidan tut› dedilar. Bola onasining qoʻlidan ushladi, u esa uni olib ketdi», dedi.Мадина аҳлидан бўлган озод қилинган, ростгўй киши Абу Маймуна Салма айтади: Мен Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) билан ўтирган эдим, унинг олдига форслик бир аёл ўғли билан келди. Эрი уни талоқ қилган эди, улар икковлари ҳам болани даъво қилишар эди. Аёл: «Эй Абу Ҳурайра», деди ва унга форсчада (тушунарсиз) гапирди: «Эрим ўғлимни олиб кетмоқчи». Абу Ҳурайра: «Бола ҳақида қуръа ташланглар», деди ва унга буни (форсчада) гапириб берди. Сўнг унинг эри келди ва: «Болам ҳақида мен билан ким низолашади?», деди. Абу Ҳурайра: «Эй Аллоҳим, мен буни фақат шунинг учун айтяпманки, мен ҳузурларида ўтирганимда Расулуллоҳ ﷺнинг олдиларига бир аёл келиб: ‹Эй Аллоҳнинг Расули, эрим ўғлимни олиб кетмоқчи, ҳолбуки у менга Абу Инаба қудуқидан сув олиб берар ва менга фойдаси тегар эди› деганини эшитганман. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: ‹Бола ҳақида қуръа ташланглар› дедилар. Унинг эри: ‹Болам ҳақида мен билан ким низолашади?› деди. Набий ﷺ эса: ‹Мана бу отанг, мана бу онанг, икковидан хоҳлаганингнинг қўлидан тут› дедилар. Бола онасининг қўлидан ушлади, у эса уни олиб кетди», деди.

حَدَّثَنَا الْعَبَّاسُ بْنُ عَبْدِ الْعَظِيمِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ عَمْرٍو، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ الْهَادِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ نَافِعِ بْنِ عُجَيْرٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَلِيٍّ، - رضى الله عنه - قَالَ خَرَجَ زَيْدُ بْنُ حَارِثَةَ إِلَى مَكَّةَ فَقَدِمَ بِابْنَةِ حَمْزَةَ فَقَالَ جَعْفَرٌ أَنَا آخُذُهَا أَنَا أَحَقُّ بِهَا ابْنَةُ عَمِّي وَعِنْدِي خَالَتُهَا وَإِنَّمَا الْخَالَةُ أُمٌّ ‏.‏ فَقَالَ عَلِيٌّ أَنَا أَحَقُّ بِهَا ابْنَةُ عَمِّي وَعِنْدِي ابْنَةُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهِيَ أَحَقُّ بِهَا ‏.‏ فَقَالَ زَيْدٌ أَنَا أَحَقُّ بِهَا أَنَا خَرَجْتُ إِلَيْهَا وَسَافَرْتُ وَقَدِمْتُ بِهَا ‏.‏ فَخَرَجَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَ حَدِيثًا قَالَ ‏"‏ وَأَمَّا الْجَارِيَةُ فَأَقْضِي بِهَا لِجَعْفَرٍ تَكُونُ مَعَ خَالَتِهَا وَإِنَّمَا الْخَالَةُ أُمٌّ ‏"‏ ‏.‏ ‏.‏

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu) aytadi: Zayd ibn Horisa Makkaga chiqdi va Hamzaning qizini olib keldi. Shunda Jaʼfar: «Men uni olaman, men unga haqliroqman, u mening amakimning qizi, xolasi esa mening nikohimda, xola esa onadek», dedi. Ali: «Men unga haqliroqman, u mening amakimning qizi, Rasululloh ﷺning qizlari mening nikohimda, u esa unga haqliroqdir», dedi. Zayd esa: «Men unga haqliroqman, men uning oldiga chiqdim, safar qildim va uni olib keldim», dedi. Soʻng Nabiy ﷺ chiqdilar — (roviy) hadisni zikr qildi — va: «Qizga kelsak, men uni Jaʼfarga hukm qildim, u xolasi bilan birga boʻladi, xola esa onadek», dedilar.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу) айтади: Зайд ибн Ҳориса Маккага чиқди ва Ҳамзанинг қизини олиб келди. Шунда Жаъфар: «Мен уни оламан, мен унга ҳақлироқман, у менинг амакимнинг қизи, холаси эса менинг никоҳимда, хола эса онадек», деди. Али: «Мен унга ҳақлироқман, у менинг амакимнинг қизи, Расулуллоҳ ﷺнинг қизлари менинг никоҳимда, у эса унга ҳақлироқдир», деди. Зайд эса: «Мен унга ҳақлироқман, мен унинг олдига чиқдим, сафар қилдим ва уни олиб келдим», деди. Сўнг Набий ﷺ чиқдилар — (ровий) ҳадисни зикр қилди — ва: «Қизга келсак, мен уни Жаъфарга ҳукм қилдим, у холаси билан бирга бўлади, хола эса онадек», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي فَرْوَةَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، بِهَذَا الْخَبَرِ وَلَيْسَ بِتَمَامِهِ قَالَ وَقَضَى بِهَا لِجَعْفَرٍ وَقَالَ ‏"‏ إِنَّ خَالَتَهَا عِنْدَهُ ‏"‏ ‏.‏

Abdurahmon ibn Abu Laylo (rahimahulloh)dan boshqa bir sanad bilan mana shu xabar toʻliq boʻlmagan holda rivoyat qilinadi. U: «(Nabiy ﷺ) uni Jaʼfarga hukm qildilar va: ‹Albatta uning xolasi uning (Jaʼfarning) nikohidadir› dedilar», dedi.Абдураҳмон ибн Абу Лайло (раҳимаҳуллоҳ)дан бошқа бир санад билан мана шу хабар тўлиқ бўлмаган ҳолда ривоят қилинади. У: «(Набий ﷺ) уни Жаъфарга ҳукм қилдилар ва: ‹Албатта унинг холаси унинг (Жаъфарнинг) никоҳидадир› дедилар», деди.

حَدَّثَنَا عَبَّادُ بْنُ مُوسَى، أَنَّ إِسْمَاعِيلَ بْنَ جَعْفَرٍ، حَدَّثَهُمْ عَنْ إِسْرَائِيلَ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ هَانِئٍ، وَهُبَيْرَةَ، عَنْ عَلِيٍّ، قَالَ لَمَّا خَرَجْنَا مِنْ مَكَّةَ تَبِعَتْنَا بِنْتُ حَمْزَةَ تُنَادِي يَا عَمِّ يَا عَمِّ ‏.‏ فَتَنَاوَلَهَا عَلِيٌّ فَأَخَذَ بِيَدِهَا وَقَالَ دُونَكِ بِنْتَ عَمِّكِ ‏.‏ فَحَمَلَتْهَا فَقَصَّ الْخَبَرَ قَالَ وَقَالَ جَعْفَرٌ ابْنَةُ عَمِّي وَخَالَتُهَا تَحْتِي ‏.‏ فَقَضَى بِهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم لِخَالَتِهَا وَقَالَ ‏"‏ الْخَالَةُ بِمَنْزِلَةِ الأُمِّ ‏"‏ ‏.‏

Ali ibn Abu Tolib (roziyallohu anhu) aytadi: Biz Makkadan chiqqanimizda, Hamzaning qizi: «Ey amaki, ey amaki», deb chaqirib bizning ortimizdan ergashdi. Ali uni koʻtarib qoʻlidan ushladi va (Fotimaga qarab): «Mana amakingning qizini ol», dedi. U esa uni koʻtardi. (Roviy) xabarni soʻzlab berdi. (Ali) dedi: Jaʼfar: «U mening amakimning qizi, uning xolasi esa mening nikohimdadir», dedi. Shunda Nabiy ﷺ uni xolasiga hukm qildilar va: «Xola onaning oʻrnidadir», dedilar.Али ибн Абу Толиб (розияллоҳу анҳу) айтади: Биз Маккадан чиққанимизда, Ҳамзанинг қизи: «Эй амаки, эй амаки», деб чақириб бизнинг ортимиздан эргашди. Али уни кўтариб қўлидан ушлади ва (Фотимага қараб): «Мана амакингнинг қизини ол», деди. У эса уни кўтарди. (Ровий) хабарни сўзлаб берди. (Али) деди: Жаъфар: «У менинг амакимнинг қизи, унинг холаси эса менинг никоҳимдадир», деди. Шунда Набий ﷺ уни холасига ҳукм қилдилар ва: «Хола онанинг ўрнидадир», дедилар.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ عَبْدِ الْحَمِيدِ الْبَهْرَانِيُّ، حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَيَّاشٍ، حَدَّثَنِي عَمْرُو بْنُ مُهَاجِرٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ يَزِيدَ بْنِ السَّكَنِ الأَنْصَارِيَّةِ، أَنَّهَا طُلِّقَتْ عَلَى عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَلَمْ يَكُنْ لِلْمُطَلَّقَةِ عِدَّةٌ فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ حِينَ طُلِّقَتْ أَسْمَاءُ بِالْعِدَّةِ لِلطَّلاَقِ فَكَانَتْ أَوَّلَ مَنْ أُنْزِلَتْ فِيهَا الْعِدَّةُ لِلْمُطَلَّقَاتِ ‏.‏

Amr ibn Muhojir otasidan, u esa Asmo binti Yazid ibn Sakan al-Ansoriya (roziyallohu anho)dan rivoyat qiladiki, u Rasululloh ﷺ zamonlarida taloq qilingan edi. (Oʻsha paytda) taloq qilingan ayol uchun idda boʻlmas edi. Asmo taloq qilinganida Alloh azza va jalla taloq uchun iddani nozil qildi. Shunday qilib, u taloq qilingan ayollar orasida idda toʻgʻrisida (oyat) birinchi boʻlib nozil qilingan ayol boʻldi.Амр ибн Муҳожир отасидан, у эса Асмо бинти Язид ибн Сакан ал-Ансория (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қиладики, у Расулуллоҳ ﷺ замонларида талоқ қилинган эди. (Ўша пайтда) талоқ қилинган аёл учун идда бўлмас эди. Асмо талоқ қилинганида Аллоҳ азза ва жалла талоқ учун иддани нозил қилди. Шундай қилиб, у талоқ қилинган аёллар орасида идда тўғрисида (оят) биринчи бўлиб нозил қилинган аёл бўлди.

حَدَّثَنِي أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ ثَابِتٍ الْمَرْوَزِيُّ، حَدَّثَنِي عَلِيُّ بْنُ حُسَيْنٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ يَزِيدَ النَّحْوِيِّ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ ‏{‏ وَالْمُطَلَّقَاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلاَثَةَ قُرُوءٍ ‏}‏ ‏.‏ وَقَالَ ‏{‏ وَاللاَّئِي يَئِسْنَ مِنَ الْمَحِيضِ مِنْ نِسَائِكُمْ إِنِ ارْتَبْتُمْ فَعِدَّتُهُنَّ ثَلاَثَةُ أَشْهُرٍ ‏}‏ فَنُسِخَ مِنْ ذَلِكَ وَقَالَ ‏{‏ وَإِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ ‏}‏ ‏{‏ فَمَا لَكُمْ عَلَيْهِنَّ مِنْ عِدَّةٍ تَعْتَدُّونَهَا ‏}‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) {Taloq qilingan ayollar uch hayz (oʻtguncha) oʻzlarini kutib turadilar} (Baqara 228) oyatini oʻqidi. Yana: {Ayollaringizdan hayzdan umidini uzganlari, agar shubha qilsangiz, ularning iddasi uch oydir} (Taloq 4) oyatini oʻqidi va: «Bundan (avvalgi oyatning hukmidan baʼzisi) nasx qilindi», dedi. Soʻng: {Agar ularni teginishingizdan oldin taloq qilsangiz} {ular zimmasida siz uchun hisoblaydigan idda yoʻqdir} (Ahzob 49) oyatini oʻqidi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) {Талоқ қилинган аёллар уч ҳайз (ўтгунча) ўзларини кутиб турадилар} (Бақара 228) оятини ўқиди. Яна: {Аёлларингиздан ҳайздан умидини узганлари, агар шубҳа қилсангиз, уларнинг иддаси уч ойдир} (Талоқ 4) оятини ўқиди ва: «Бундан (аввалги оятнинг ҳукмидан баъзиси) насх қилинди», деди. Сўнг: {Агар уларни тегинишингиздан олдин талоқ қилсангиз} {улар зиммасида сиз учун ҳисоблайдиган идда йўқдир} (Аҳзоб 49) оятини ўқиди.

حَدَّثَنَا سَهْلُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ الزُّبَيْرِ الْعَسْكَرِيُّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ زَكَرِيَّا بْنِ أَبِي زَائِدَةَ، عَنْ صَالِحِ بْنِ صَالِحٍ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ كُهَيْلٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، عَنْ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم طَلَّقَ حَفْصَةَ ثُمَّ رَاجَعَهَا ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) Umar (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladiki, Rasululloh ﷺ Hafsani taloq qildilar, soʻng uni qaytarib oldilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) Умар (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қиладики, Расулуллоҳ ﷺ Ҳафсани талоқ қилдилар, сўнг уни қайтариб олдилар.

حَدَّثَنَا الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ يَزِيدَ، مَوْلَى الأَسْوَدِ بْنِ سُفْيَانَ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ، أَنَّ أَبَا عَمْرِو بْنَ حَفْصٍ، طَلَّقَهَا الْبَتَّةَ وَهُوَ غَائِبٌ فَأَرْسَلَ إِلَيْهَا وَكِيلَهُ بِشَعِيرٍ فَتَسَخَّطَتْهُ فَقَالَ وَاللَّهِ مَا لَكِ عَلَيْنَا مِنْ شَىْءٍ ‏.‏ فَجَاءَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَتْ ذَلِكَ لَهُ فَقَالَ لَهَا ‏"‏ لَيْسَ لَكِ عَلَيْهِ نَفَقَةٌ ‏"‏ ‏.‏ وَأَمَرَهَا أَنْ تَعْتَدَّ فِي بَيْتِ أُمِّ شَرِيكٍ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ إِنَّ تِلْكَ امْرَأَةٌ يَغْشَاهَا أَصْحَابِي اعْتَدِّي فِي بَيْتِ ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ فَإِنَّهُ رَجُلٌ أَعْمَى تَضَعِينَ ثِيَابَكِ وَإِذَا حَلَلْتِ فَآذِنِينِي ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ فَلَمَّا حَلَلْتُ ذَكَرْتُ لَهُ أَنَّ مُعَاوِيَةَ بْنَ أَبِي سُفْيَانَ وَأَبَا جَهْمٍ خَطَبَانِي فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَمَّا أَبُو جَهْمٍ فَلاَ يَضَعُ عَصَاهُ عَنْ عَاتِقِهِ وَأَمَّا مُعَاوِيَةُ فَصُعْلُوكٌ لاَ مَالَ لَهُ انْكِحِي أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ فَكَرِهْتُهُ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ انْكِحِي أُسَامَةَ بْنَ زَيْدٍ ‏.‏ فَنَكَحْتُهُ فَجَعَلَ اللَّهُ تَعَالَى فِيهِ خَيْرًا كَثِيرًا وَاغْتَبَطْتُ بِهِ ‏.‏

Abu Salama ibn Abdurahmon (rahimahulloh) Fotima binti Qays (roziyallohu anho)dan rivoyat qiladiki, Abu Amr ibn Hafs uni uydan gʻoyib boʻlgan holida butunlay (qaytarib olib boʻlmaydigan taloq bilan) taloq qildi va unga oʻz vakili orqali arpa yubordi. U esa bundan norozi boʻldi. (Vakil): «Vallohi, sening bizning zimmamizda hech narsang yoʻq», dedi. Shunda u Rasululloh ﷺ huzurlariga keldi va buni u zotga aytdi. U zot unga: «Senga undan nafaqa yoʻqdir», dedilar va uni Umm Sharik uyida idda oʻtkazishga buyurdilar. Soʻng: «Albatta u (Umm Sharik) shunday ayolki, uning oldiga sahobalarim kelib turadi. Ibn Umm Maktumning uyida idda oʻtgin, chunki u koʻr kishi, kiyimingni yechsang (koʻrmaydi). Idda tamom boʻlganda menga xabar bergin», dedilar. (Fotima) aytadi: Idda tamom boʻlganda men u zotga Muoviya ibn Abu Sufyon va Abu Jahm meni soʻrab sovchi qoʻyganini aytdim. Shunda Rasululloh ﷺ: «Abu Jahmga kelsak, u tayogʻini yelkasidan qoʻymaydi (xotinlarni urib turadi), Muoviyaga kelsak, u kambagʻal, moli yoʻq kishi. Usoma ibn Zaydga tegib (turmushga chiqib) ol», dedilar. (Fotima) aytadi: Men uni yoqtirmadim. Soʻng u zot: «Usoma ibn Zaydga tegib ol», dedilar. Shunda men unga tegdim. Alloh taolo unda koʻp yaxshilik berdi va men u bilan havas qilinadigan boʻldim.Абу Салама ибн Абдураҳмон (раҳимаҳуллоҳ) Фотима бинти Қайс (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қиладики, Абу Амр ибн Ҳафс уни уйдан ғойиб бўлган ҳолида бутунлай (қайтариб олиб бўлмайдиган талоқ билан) талоқ қилди ва унга ўз вакили орқали арпа юборди. У эса бундан норози бўлди. (Вакил): «Валлоҳи, сенинг бизнинг зиммамизда ҳеч нарсанг йўқ», деди. Шунда у Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига келди ва буни у зотга айтди. У зот унга: «Сенга ундан нафақа йўқдир», дедилар ва уни Умм Шарик уйида идда ўтказишга буюрдилар. Сўнг: «Албатта у (Умм Шарик) шундай аёлки, унинг олдига саҳобаларим келиб туради. Ибн Умм Мактумнинг уйида идда ўтгин, чунки у кўр киши, кийимингни ечсанг (кўрмайди). Идда тамом бўлганда менга хабар бергин», дедилар. (Фотима) айтади: Идда тамом бўлганда мен у зотга Муовия ибн Абу Суфён ва Абу Жаҳм мени сўраб совчи қўйганини айтдим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Абу Жаҳмга келсак, у таёғини елкасидан қўймайди (хотинларни уриб туради), Муовияга келсак, у камбағал, моли йўқ киши. Усома ибн Зайдга тегиб (турмушга чиқиб) ол», дедилар. (Фотима) айтади: Мен уни ёқтирмадим. Сўнг у зот: «Усома ибн Зайдга тегиб ол», дедилар. Шунда мен унга тегдим. Аллоҳ таоло унда кўп яхшилик берди ва мен у билан ҳавас қилинадиган бўлдим.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبَانُ بْنُ يَزِيدَ الْعَطَّارُ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ أَبِي كَثِيرٍ، حَدَّثَنِي أَبُو سَلَمَةَ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَنَّ فَاطِمَةَ بِنْتَ قَيْسٍ، حَدَّثَتْهُ أَنَّ أَبَا حَفْصِ بْنَ الْمُغِيرَةِ طَلَّقَهَا ثَلاَثًا وَسَاقَ الْحَدِيثَ فِيهِ وَأَنَّ خَالِدَ بْنَ الْوَلِيدِ وَنَفَرًا مِنْ بَنِي مَخْزُومٍ أَتَوُا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالُوا يَا نَبِيَّ اللَّهِ إِنَّ أَبَا حَفْصِ بْنَ الْمُغِيرَةِ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ ثَلاَثًا وَإِنَّهُ تَرَكَ لَهَا نَفَقَةً يَسِيرَةً فَقَالَ ‏"‏ لاَ نَفَقَةَ لَهَا ‏"‏ ‏.‏ وَسَاقَ الْحَدِيثَ وَحَدِيثُ مَالِكٍ أَتَمُّ ‏.‏

Abu Salama ibn Abdurahmon (rahimahulloh) aytadiki, Fotima binti Qays (roziyallohu anho) unga rivoyat qildiki, Abu Hafs ibn Mugʻiyra uni uch (taloq) bilan taloq qildi. — (Roviy) hadisni soʻzlab berdi — Xolid ibn Valid va Banu Maxzumdan bir nechta kishi Nabiy ﷺ huzurlariga kelib: «Ey Allohning Nabiysi, Abu Hafs ibn Mugʻiyra xotinini uch (taloq) bilan taloq qildi va unga ozgina nafaqa qoldirdi», dedilar. Shunda u zot: «Unga nafaqa yoʻqdir», dedilar. — (Roviy) hadisni soʻzlab berdi. — Molikning hadisi (rivoyati) toʻliqroqdir.Абу Салама ибн Абдураҳмон (раҳимаҳуллоҳ) айтадики, Фотима бинти Қайс (розияллоҳу анҳо) унга ривоят қилдики, Абу Ҳафс ибн Муғийра уни уч (талоқ) билан талоқ қилди. — (Ровий) ҳадисни сўзлаб берди — Холид ибн Валид ва Бану Махзумдан бир нечта киши Набий ﷺ ҳузурларига келиб: «Эй Аллоҳнинг Набийси, Абу Ҳафс ибн Муғийра хотинини уч (талоқ) билан талоқ қилди ва унга озгина нафақа қолдирди», дедилар. Шунда у зот: «Унга нафақа йўқдир», дедилар. — (Ровий) ҳадисни сўзлаб берди. — Моликнинг ҳадиси (ривояти) тўлиқроқдир.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ، حَدَّثَنَا أَبُو عَمْرٍو، عَنْ يَحْيَى، حَدَّثَنِي أَبُو سَلَمَةَ، حَدَّثَتْنِي فَاطِمَةُ بِنْتُ قَيْسٍ، أَنَّ أَبَا عَمْرِو بْنَ حَفْصٍ الْمَخْزُومِيَّ، طَلَّقَهَا ثَلاَثًا وَسَاقَ الْحَدِيثَ وَخَبَرَ خَالِدِ بْنِ الْوَلِيدِ قَالَ فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لَيْسَتْ لَهَا نَفَقَةٌ وَلاَ مَسْكَنٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فِيهِ وَأَرْسَلَ إِلَيْهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَنْ لاَ تَسْبِقِينِي بِنَفْسِكِ ‏.‏

Abu Salama (rahimahulloh) aytadiki, menga Fotima binti Qays (roziyallohu anho) rivoyat qildiki, Abu Amr ibn Hafs al-Maxzumiy uni uch (taloq) bilan taloq qildi. — (Roviy) hadisni va Xolid ibn Validning xabarini soʻzlab berdi. — (Fotima) aytdi: Nabiy ﷺ: «Unga na nafaqa, na turar joy bordir», dedilar. U (roviy) shuni ham aytdi: Nabiy ﷺ unga: «Mendan oldin oʻzing haqingda (turmushga chiqishga) shoshilmagin», deb (odam yuborib) xabar qildilar.Абу Салама (раҳимаҳуллоҳ) айтадики, менга Фотима бинти Қайс (розияллоҳу анҳо) ривоят қилдики, Абу Амр ибн Ҳафс ал-Махзумий уни уч (талоқ) билан талоқ қилди. — (Ровий) ҳадисни ва Холид ибн Валиднинг хабарини сўзлаб берди. — (Фотима) айтди: Набий ﷺ: «Унга на нафақа, на турар жой бордир», дедилар. У (ровий) шуни ҳам айтди: Набий ﷺ унга: «Мендан олдин ўзинг ҳақингда (турмушга чиқишга) шошилмагин», деб (одам юбориб) хабар қилдилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، أَنَّ إِسْمَاعِيلَ بْنَ جَعْفَرٍ، حَدَّثَهُمْ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَمْرٍو، عَنْ يَحْيَى، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ، قَالَتْ كُنْتُ عِنْدَ رَجُلٍ مِنْ بَنِي مَخْزُومٍ فَطَلَّقَنِي الْبَتَّةَ ثُمَّ سَاقَ نَحْوَ حَدِيثِ مَالِكٍ قَالَ فِيهِ ‏"‏ وَلاَ تَفُوتِينِي بِنَفْسِكِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَكَذَلِكَ رَوَاهُ الشَّعْبِيُّ وَالْبَهِيُّ وَعَطَاءٌ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَاصِمٍ وَأَبُو بَكْرِ بْنُ أَبِي الْجَهْمِ كُلُّهُمْ عَنْ فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ أَنَّ زَوْجَهَا طَلَّقَهَا ثَلاَثًا ‏.‏

Fotima binti Qays (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Men Banu Maxzum (qabilasi)dan boʻlgan bir kishining nikohida edim. U meni qatʼiy (uch taloq bilan) taloq qildi». Soʻngra (roviy) Molikning hadisiga oʻxshash (rivoyatni) keltirdi. Unda (Paygʻambar ﷺ): «Mendan (ruxsat olmasdan) oʻzingni (boshqaga) nikohlab qoʻyma», deganlari (zikr qilingan). Abu Dovud aytdi: Shuningdek, buni Shaʼbiy, Bahiy va Atoʼ Abdurrahmon ibn Osimdan, hamda Abu Bakr ibn Abil Jahm — barchasi Fotima binti Qaysdan, eri uni uch taloq bilan taloq qilgani haqida rivoyat qilganlar.Фотима бинти Қайс (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Мен Бану Махзум (қабиласи)дан бўлган бир кишининг никоҳида эдим. У мени қатъий (уч талоқ билан) талоқ қилди». Сўнгра (ровий) Моликнинг ҳадисига ўхшаш (ривоятни) келтирди. Унда (Пайғамбар ﷺ): «Мендан (рухсат олмасдан) ўзингни (бошқага) никоҳлаб қўйма», деганлари (зикр қилинган). Абу Довуд айтди: Шунингдек, буни Шаъбий, Баҳий ва Атў Абдурраҳмон ибн Осимдан, ҳамда Абу Бакр ибн Абил Жаҳм — барчаси Фотима бинти Қайсдан, эри уни уч талоқ билан талоқ қилгани ҳақида ривоят қилганлар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، حَدَّثَنَا سَلَمَةُ بْنُ كُهَيْلٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ، أَنَّ زَوْجَهَا، طَلَّقَهَا ثَلاَثًا فَلَمْ يَجْعَلْ لَهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم نَفَقَةً وَلاَ سُكْنَى ‏.‏

Shaʼbiy (rahimahulloh) Fotima binti Qays (roziyallohu anho)dan rivoyat qiladiki, uning eri uni uch taloq bilan taloq qildi. Nabiy ﷺ unga na nafaqa va na turar joy belgilab berdilar.Шаъбий (раҳимаҳуллоҳ) Фотима бинти Қайс (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қиладики, унинг эри уни уч талоқ билан талоқ қилди. Набий ﷺ унга на нафақа ва на турар жой белгилаб бердилар.

حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ خَالِدٍ الرَّمْلِيُّ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ، أَنَّهَا أَخْبَرَتْهُ أَنَّهَا، كَانَتْ عِنْدَ أَبِي حَفْصِ بْنِ الْمُغِيرَةِ وَأَنَّ أَبَا حَفْصِ بْنَ الْمُغِيرَةِ طَلَّقَهَا آخِرَ ثَلاَثِ تَطْلِيقَاتٍ فَزَعَمَتْ أَنَّهَا جَاءَتْ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَاسْتَفْتَتْهُ فِي خُرُوجِهَا مِنْ بَيْتِهَا فَأَمَرَهَا أَنْ تَنْتَقِلَ إِلَى ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ الأَعْمَى فَأَبَى مَرْوَانُ أَنْ يُصَدِّقَ حَدِيثَ فَاطِمَةَ فِي خُرُوجِ الْمُطَلَّقَةِ مِنْ بَيْتِهَا ‏.‏ قَالَ عُرْوَةُ وَأَنْكَرَتْ عَائِشَةُ - رضى الله عنها - عَلَى فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَكَذَلِكَ رَوَاهُ صَالِحُ بْنُ كَيْسَانَ وَابْنُ جُرَيْجٍ وَشُعَيْبُ بْنُ أَبِي حَمْزَةَ كُلُّهُمْ عَنِ الزُّهْرِيِّ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَشُعَيْبُ بْنُ أَبِي حَمْزَةَ وَاسْمُ أَبِي حَمْزَةَ دِينَارٌ وَهُوَ مَوْلَى زِيَادٍ ‏.‏

Abu Salama (rahimahulloh) Fotima binti Qays (roziyallohu anho)dan rivoyat qiladiki, u (Abu Salamaga) xabar berib (aytdi): U Abu Hafs ibnul Mugʻiyraning nikohida edi va Abu Hafs ibnul Mugʻiyra uni uchinchi (oxirgi) taloq bilan taloq qildi. U (Fotima) gumon qilib (aytishicha), u Rasululloh ﷺ huzurlariga kelib, uydan chiqishi haqida fatvo soʻradi. U zot unga koʻr boʻlgan Ibn Ummi Maktum (huzuriga) koʻchib oʻtishni buyurdilar. Marvon esa Fotimaning taloq qilingan ayolning oʻz uyidan chiqishi haqidagi hadisini tasdiqlashdan bosh tortdi. Urva aytdi: Oisha (roziyallohu anho) Fotima binti Qaysga (bu rivoyat yuzasidan) eʼtiroz bildirdi. Abu Dovud aytdi: Shuningdek, buni Solih ibn Kayson, Ibn Jurayj va Shuʼayb ibn Abu Hamza — barchasi Zuhriydan rivoyat qilganlar. Abu Dovud aytdi: Shuʼayb ibn Abu Hamza (boʻlib), Abu Hamzaning ismi Dinor boʻlib, u Ziyodning ozod qilgan quli edi.Абу Салама (раҳимаҳуллоҳ) Фотима бинти Қайс (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қиладики, у (Абу Саламага) хабар бериб (айтди): У Абу Ҳафс ибнул Муғийранинг никоҳида эди ва Абу Ҳафс ибнул Муғийра уни учинчи (охирги) талоқ билан талоқ қилди. У (Фотима) гумон қилиб (айтишича), у Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига келиб, уйдан чиқиши ҳақида фатво сўради. У зот унга кўр бўлган Ибн Умми Мактум (ҳузурига) кўчиб ўтишни буюрдилар. Марвон эса Фотиманинг талоқ қилинган аёлнинг ўз уйидан чиқиши ҳақидаги ҳадисини тасдиқлашдан бош тортди. Урва айтди: Оиша (розияллоҳу анҳо) Фотима бинти Қайсга (бу ривоят юзасидан) эътироз билдирди. Абу Довуд айтди: Шунингдек, буни Солиҳ ибн Кайсон, Ибн Журайж ва Шуъайб ибн Абу Ҳамза — барчаси Зуҳрийдан ривоят қилганлар. Абу Довуд айтди: Шуъайб ибн Абу Ҳамза (бўлиб), Абу Ҳамзанинг исми Динор бўлиб, у Зиёднинг озод қилган қули эди.

حَدَّثَنَا مَخْلَدُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، عَنْ مَعْمَرٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، قَالَ أَرْسَلَ مَرْوَانُ إِلَى فَاطِمَةَ فَسَأَلَهَا فَأَخْبَرَتْهُ أَنَّهَا كَانَتْ عِنْدَ أَبِي حَفْصٍ وَكَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أَمَّرَ عَلِيَّ بْنَ أَبِي طَالِبٍ - يَعْنِي عَلَى بَعْضِ الْيَمَنِ - فَخَرَجَ مَعَهُ زَوْجُهَا فَبَعَثَ إِلَيْهَا بِتَطْلِيقَةٍ كَانَتْ بَقِيَتْ لَهَا وَأَمَرَ عَيَّاشَ بْنَ أَبِي رَبِيعَةَ وَالْحَارِثَ بْنَ هِشَامٍ أَنْ يُنْفِقَا عَلَيْهَا فَقَالاَ وَاللَّهِ مَا لَهَا نَفَقَةٌ إِلاَّ أَنْ تَكُونَ حَامِلاً ‏.‏ فَأَتَتِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ لاَ نَفَقَةَ لَكِ إِلاَّ أَنْ تَكُونِي حَامِلاً ‏"‏ ‏.‏ وَاسْتَأْذَنَتْهُ فِي الاِنْتِقَالِ فَأَذِنَ لَهَا فَقَالَتْ أَيْنَ أَنْتَقِلُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ عِنْدَ ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ ‏"‏ ‏.‏ وَكَانَ أَعْمَى تَضَعُ ثِيَابَهَا عِنْدَهُ وَلاَ يُبْصِرُهَا فَلَمْ تَزَلْ هُنَاكَ حَتَّى مَضَتْ عِدَّتُهَا فَأَنْكَحَهَا النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم أُسَامَةَ فَرَجَعَ قَبِيصَةُ إِلَى مَرْوَانَ فَأَخْبَرَهُ بِذَلِكَ فَقَالَ مَرْوَانُ لَمْ نَسْمَعْ هَذَا الْحَدِيثَ إِلاَّ مِنَ امْرَأَةٍ فَسَنَأْخُذُ بِالْعِصْمَةِ الَّتِي وَجَدْنَا النَّاسَ عَلَيْهَا فَقَالَتْ فَاطِمَةُ حِينَ بَلَغَهَا ذَلِكَ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ كِتَابُ اللَّهِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى ‏{‏ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ ‏}‏ حَتَّى ‏{‏ لاَ تَدْرِي لَعَلَّ اللَّهَ يُحْدِثُ بَعْدَ ذَلِكَ أَمْرًا ‏}‏ قَالَتْ فَأَىُّ أَمْرٍ يَحْدُثُ بَعْدَ الثَّلاَثِ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَكَذَلِكَ رَوَاهُ يُونُسُ عَنِ الزُّهْرِيِّ وَأَمَّا الزُّبَيْدِيُّ فَرَوَى الْحَدِيثَيْنِ جَمِيعًا حَدِيثَ عُبَيْدِ اللَّهِ بِمَعْنَى مَعْمَرٍ وَحَدِيثَ أَبِي سَلَمَةَ بِمَعْنَى عُقَيْلٍ وَرَوَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ عَنِ الزُّهْرِيِّ أَنَّ قَبِيصَةَ بْنَ ذُؤَيْبٍ حَدَّثَهُ بِمَعْنًى دَلَّ عَلَى خَبَرِ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ حِينَ قَالَ فَرَجَعَ قَبِيصَةُ إِلَى مَرْوَانَ فَأَخْبَرَهُ بِذَلِكَ ‏.‏

Ubaydulloh (rahimahulloh) aytdi: Marvon Fotima(ning oldi)ga (Qabiysani) yuborib, undan (bu ish haqida) soʻradi. U (Marvonga) xabar berib, oʻzi Abu Hafsning nikohida boʻlganini aytdi. Nabiy ﷺ Ali ibn Abu Tolibni — yaʼni Yamanning baʼzi (qismi)ga — amir qilib tayinlagan edilar. Uning eri ham u bilan (birga) chiqib ketdi va (yoʻldan) unga oʻzida qolgan (oxirgi) bir taloqni yubordi hamda Ayyosh ibn Abu Rabiya va Horis ibn Hishomga unga nafaqa berishlarini buyurdi. Ular ikkovlari: «Ollohga qasamki, agar homilador boʻlmasa, unga nafaqa yoʻq», dedilar. Shunda u Nabiy ﷺ huzurlariga keldi. U zot: «Sen homilador boʻlmasang, senga nafaqa yoʻq», dedilar. U koʻchib oʻtishga (uydan chiqishga) izn soʻradi, u zot unga izn berdilar. U: «Qayerga koʻchib oʻtay, ey Rasululloh?» dedi. U zot: «Ibn Ummi Maktumning oldiga», dedilar. U koʻr edi, (Fotima) uning oldida kiyimlarini yechar, u esa uni koʻrmas edi. U iddasi tugaguncha oʻsha yerda turdi. Soʻngra Nabiy ﷺ uni Usomaga nikohlab berdilar. Qabiysa Marvonning oldiga qaytib, unga bu haqda xabar berdi. Marvon: «Biz bu hadisni faqat bir ayoldan eshitdik, shu sababli biz odamlar amal qilib turgan ishonchli (yoʻl)ni tutamiz», dedi. Fotimaga bu (gap) yetib borganda u: «Mening bilan sizlarning oraingizda Ollohning Kitobi (hakam) boʻlsin», dedi. Olloh taolo: {Ularni iddalarini (kuzatib) taloq qilinglar} deb, toki {(Ey Paygʻambar,) bilmaysan, ehtimol Olloh shundan keyin (yana) bir ishni paydo qilar} (degan oyatgacha aytdi. Soʻngra Fotima): «Uch (taloq)dan keyin yana qanday ish paydo boʻlardi?» dedi. Abu Dovud aytdi: Shuningdek, buni Yunus Zuhriydan rivoyat qilgan. Zubaydiy esa har ikkala hadisni — Ubaydullohning hadisini Maʼmarning maʼnosida, Abu Salamaning hadisini esa Uqaylning maʼnosida — rivoyat qilgan. Buni Muhammad ibn Ishoq Zuhriydan, Qabiysa ibn Zuʼayb unga hadis aytib bergani (haqida) rivoyat qilgan boʻlib, (bu rivoyat) Ubaydulloh ibn Abdulloh xabariga dalolat qiladi, chunki u: «Qabiysa Marvonning oldiga qaytib, unga bu haqda xabar berdi», degan.Убайдуллоҳ (раҳимаҳуллоҳ) айтди: Марвон Фотима(нинг олди)га (Қабийсани) юбориб, ундан (бу иш ҳақида) сўради. У (Марвонга) хабар бериб, ўзи Абу Ҳафснинг никоҳида бўлганини айтди. Набий ﷺ Али ибн Абу Толибни — яъни Яманнинг баъзи (қисми)га — амир қилиб тайинлаган эдилар. Унинг эри ҳам у билан (бирга) чиқиб кетди ва (йўлдан) унга ўзида қолган (охирги) бир талоқни юборди ҳамда Айёш ибн Абу Рабия ва Ҳорис ибн Ҳишомга унга нафақа беришларини буюрди. Улар икковлари: «Оллоҳга қасамки, агар ҳомиладор бўлмаса, унга нафақа йўқ», дедилар. Шунда у Набий ﷺ ҳузурларига келди. У зот: «Сен ҳомиладор бўлмасанг, сенга нафақа йўқ», дедилар. У кўчиб ўтишга (уйдан чиқишга) изн сўради, у зот унга изн бердилар. У: «Қаерга кўчиб ўтай, эй Расулуллоҳ?» деди. У зот: «Ибн Умми Мактумнинг олдига», дедилар. У кўр эди, (Фотима) унинг олдида кийимларини ечар, у эса уни кўрмас эди. У иддаси тугагунча ўша ерда турди. Сўнгра Набий ﷺ уни Усомага никоҳлаб бердилар. Қабийса Марвоннинг олдига қайтиб, унга бу ҳақда хабар берди. Марвон: «Биз бу ҳадисни фақат бир аёлдан эшитдик, шу сабабли биз одамлар амал қилиб турган ишончли (йўл)ни тутамиз», деди. Фотимага бу (гап) етиб борганда у: «Менинг билан сизларнинг ораингизда Оллоҳнинг Китоби (ҳакам) бўлсин», деди. Оллоҳ таоло: {Уларни иддаларини (кузатиб) талоқ қилинглар} деб, токи {(Эй Пайғамбар,) билмайсан, эҳтимол Оллоҳ шундан кейин (яна) бир ишни пайдо қилар} (деган оятгача айтди. Сўнгра Фотима): «Уч (талоқ)дан кейин яна қандай иш пайдо бўларди?» деди. Абу Довуд айтди: Шунингдек, буни Юнус Зуҳрийдан ривоят қилган. Зубайдий эса ҳар иккала ҳадисни — Убайдуллоҳнинг ҳадисини Маъмарнинг маъносида, Абу Саламанинг ҳадисини эса Уқайлнинг маъносида — ривоят қилган. Буни Муҳаммад ибн Ишоқ Зуҳрийдан, Қабийса ибн Зуъайб унга ҳадис айтиб бергани (ҳақида) ривоят қилган бўлиб, (бу ривоят) Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ хабарига далолат қилади, чунки у: «Қабийса Марвоннинг олдига қайтиб, унга бу ҳақда хабар берди», деган.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، أَخْبَرَنِي أَبُو أَحْمَدَ، حَدَّثَنَا عَمَّارُ بْنُ رُزَيْقٍ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، قَالَ كُنْتُ فِي الْمَسْجِدِ الْجَامِعِ مَعَ الأَسْوَدِ فَقَالَ أَتَتْ فَاطِمَةُ بِنْتُ قَيْسٍ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ - رضى الله عنه - فَقَالَ مَا كُنَّا لِنَدَعَ كِتَابَ رَبِّنَا وَسُنَّةَ نَبِيِّنَا صلى الله عليه وسلم لِقَوْلِ امْرَأَةٍ لاَ نَدْرِي أَحَفِظَتْ ذَلِكَ أَمْ لاَ ‏.‏

Abu Ishoq (rahimahulloh) aytdi: Men jome masjidda Asvad bilan birga edim. U aytdi: Fotima binti Qays Umar ibnul Xattob (roziyallohu anhu) huzuriga keldi. Shunda u (Umar): «Biz bir ayolning soʻzi uchun — uni eslab qolgan-qolmaganini ham bilmasak — Robbimizning Kitobi va Nabiyimiz ﷺ ning Sunnatini tark etmaymiz», dedi.Абу Ишоқ (раҳимаҳуллоҳ) айтди: Мен жоме масжидда Асвад билан бирга эдим. У айтди: Фотима бинти Қайс Умар ибнул Хаттоб (розияллоҳу анҳу) ҳузурига келди. Шунда у (Умар): «Биз бир аёлнинг сўзи учун — уни эслаб қолган-қолмаганини ҳам билмасак — Роббимизнинг Китоби ва Набийимиз ﷺ нинг Суннатини тарк этмаймиз», деди.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي الزِّنَادِ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ لَقَدْ عَابَتْ ذَلِكَ عَائِشَةُ - رضى الله عنها - أَشَدَّ الْعَيْبِ يَعْنِي حَدِيثَ فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ وَقَالَتْ إِنَّ فَاطِمَةَ كَانَتْ فِي مَكَانٍ وَحْشٍ فَخِيفَ عَلَى نَاحِيَتِهَا فَلِذَلِكَ رَخَّصَ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Urva (rahimahulloh) otasidan rivoyat qiladi: U aytdi: Oisha (roziyallohu anho) buni — yaʼni Fotima binti Qaysning hadisini — qattiq aybladi va: «Albatta, Fotima xilvat (kimsasiz) bir joyda edi, uning atrofidan xavfsirashdi, shuning uchun Rasululloh ﷺ unga (uydan chiqishga) ruxsat berdilar», dedi.Урва (раҳимаҳуллоҳ) отасидан ривоят қилади: У айтди: Оиша (розияллоҳу анҳо) буни — яъни Фотима бинти Қайснинг ҳадисини — қаттиқ айблади ва: «Албатта, Фотима хилват (кимсасиз) бир жойда эди, унинг атрофидан хавфсирашди, шунинг учун Расулуллоҳ ﷺ унга (уйдан чиқишга) рухсат бердилар», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، أَنَّهُ قِيلَ لِعَائِشَةَ أَلَمْ تَرَىْ إِلَى قَوْلِ فَاطِمَةَ قَالَتْ أَمَا إِنَّهُ لاَ خَيْرَ لَهَا فِي ذِكْرِ ذَلِكَ ‏.‏

Urva ibn Zubayr (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Oishaga: «Fotimaning soʻzini koʻrmadingmi (bilmadingmi)?» deyildi. U: «Bilginki, buni eslab yurishida unga hech qanday yaxshilik yoʻq», dedi.Урва ибн Зубайр (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Оишага: «Фотиманинг сўзини кўрмадингми (билмадингми)?» дейилди. У: «Билгинки, буни эслаб юришида унга ҳеч қандай яхшилик йўқ», деди.

حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ زَيْدٍ، حَدَّثَنَا أَبِي، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ سُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، فِي خُرُوجِ فَاطِمَةَ قَالَ إِنَّمَا كَانَ ذَلِكَ مِنْ سُوءِ الْخُلُقِ ‏.‏

Sulaymon ibn Yasor (rahimahulloh) Fotimaning (uydan) chiqishi haqida aytdi: «Bu faqat (uning) yomon xulqi sababidan boʻlgan edi».Сулаймон ибн Ясор (раҳимаҳуллоҳ) Фотиманинг (уйдан) чиқиши ҳақида айтди: «Бу фақат (унинг) ёмон хулқи сабабидан бўлган эди».

حَدَّثَنَا الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ، وَسُلَيْمَانَ بْنِ يَسَارٍ، أَنَّهُ سَمِعَهُمَا يَذْكُرَانِ، أَنَّ يَحْيَى بْنَ سَعِيدِ بْنِ الْعَاصِ، طَلَّقَ بِنْتَ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَكَمِ الْبَتَّةَ فَانْتَقَلَهَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ فَأَرْسَلَتْ عَائِشَةُ - رضى الله عنها - إِلَى مَرْوَانَ بْنِ الْحَكَمِ وَهُوَ أَمِيرُ الْمَدِينَةِ فَقَالَتْ لَهُ اتَّقِ اللَّهَ وَارْدُدِ الْمَرْأَةَ إِلَى بَيْتِهَا ‏.‏ فَقَالَ مَرْوَانُ فِي حَدِيثِ سُلَيْمَانَ إِنَّ عَبْدَ الرَّحْمَنِ غَلَبَنِي ‏.‏ وَقَالَ مَرْوَانُ فِي حَدِيثِ الْقَاسِمِ أَوَمَا بَلَغَكِ شَأْنُ فَاطِمَةَ بِنْتِ قَيْسٍ فَقَالَتْ عَائِشَةُ لاَ يَضُرُّكَ أَنْ لاَ تَذْكُرَ حَدِيثَ فَاطِمَةَ ‏.‏ فَقَالَ مَرْوَانُ إِنْ كَانَ بِكِ الشَّرُّ فَحَسْبُكِ مَا كَانَ بَيْنَ هَذَيْنِ مِنَ الشَّرِّ ‏.‏

(Yahyo ibn Said) Qosim ibn Muhammad va Sulaymon ibn Yasor (rahimahumalloh)dan — ikkalovini shunday zikr qilayotganlarini eshitganini (rivoyat qiladi): Yahyo ibn Said ibnul Os Abdurrahmon ibnul Hakamning qizini qatʼiy (uch) taloq qildi, shunda Abdurrahmon uni (otasinikiga) koʻchirib oldi. Oisha (roziyallohu anho) Madina amiri boʻlgan Marvon ibnul Hakamga (kishi) yuborib, unga: «Ollohdan qoʻrq va ayolni oʻz uyiga qaytar», dedi. Marvon — Sulaymonning rivoyatida — : «Abdurrahmon meni yengdi (majbur qildi)», dedi. Marvon — Qosimning rivoyatida — : «Senga Fotima binti Qaysning voqeasi yetib bormadimi?» dedi. Oisha: «Fotimaning hadisini eslamaganing senga zarar qilmaydi», dedi. Marvon: «Agar (bu masalada) sen yomonlikni (sabab deb) bilsang, mana shu ikkovining orasidagi yomonlik senga yetarli (dalil)dir», dedi.(Яҳё ибн Саид) Қосим ибн Муҳаммад ва Сулаймон ибн Ясор (раҳимаҳумаллоҳ)дан — иккаловини шундай зикр қилаётганларини эшитганини (ривоят қилади): Яҳё ибн Саид ибнул Ос Абдурраҳмон ибнул Ҳакамнинг қизини қатъий (уч) талоқ қилди, шунда Абдурраҳмон уни (отасиникига) кўчириб олди. Оиша (розияллоҳу анҳо) Мадина амири бўлган Марвон ибнул Ҳакамга (киши) юбориб, унга: «Оллоҳдан қўрқ ва аёлни ўз уйига қайтар», деди. Марвон — Сулаймоннинг ривоятида — : «Абдурраҳмон мени енгди (мажбур қилди)», деди. Марвон — Қосимнинг ривоятида — : «Сенга Фотима бинти Қайснинг воқеаси етиб бормадими?» деди. Оиша: «Фотиманинг ҳадисини эсламаганинг сенга зарар қилмайди», деди. Марвон: «Агар (бу масалада) сен ёмонликни (сабаб деб) билсанг, мана шу икковининг орасидаги ёмонлик сенга етарли (далил)дир», деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ بُرْقَانَ، حَدَّثَنَا مَيْمُونُ بْنُ مِهْرَانَ، قَالَ قَدِمْتُ الْمَدِينَةَ فَدُفِعْتُ إِلَى سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ فَقُلْتُ فَاطِمَةُ بِنْتُ قَيْسٍ طُلِّقَتْ فَخَرَجَتْ مِنْ بَيْتِهَا فَقَالَ سَعِيدٌ تِلْكَ امْرَأَةٌ فَتَنَتِ النَّاسَ إِنَّهَا كَانَتْ لَسِنَةً فَوُضِعَتْ عَلَى يَدَىِ ابْنِ أُمِّ مَكْتُومٍ الأَعْمَى ‏.‏

Maymun ibn Mehron (rahimahulloh) aytdi: Men Madinaga keldim va Said ibnul Musayyabning oldiga borib qoldim. Men (unga): «Fotima binti Qays taloq qilingach, oʻz uyidan chiqib ketdi», dedim. Said: «U odamlarni fitnaga solgan ayoldir. U til (tortishuvi)ga usta edi, shu sababli koʻr boʻlgan Ibn Ummi Maktumning qoʻliga (huzuriga) qoʻyildi», dedi.Маймун ибн Меҳрон (раҳимаҳуллоҳ) айтди: Мен Мадинага келдим ва Саид ибнул Мусайябнинг олдига бориб қолдим. Мен (унга): «Фотима бинти Қайс талоқ қилингач, ўз уйидан чиқиб кетди», дедим. Саид: «У одамларни фитнага солган аёлдир. У тил (тортишуви)га уста эди, шу сабабли кўр бўлган Ибн Умми Мактумнинг қўлига (ҳузурига) қўйилди», деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو الزُّبَيْرِ، عَنْ جَابِرٍ، قَالَ طُلِّقَتْ خَالَتِي ثَلاَثًا فَخَرَجَتْ تَجُدُّ نَخْلاً لَهَا فَلَقِيَهَا رَجُلٌ فَنَهَاهَا فَأَتَتِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَتْ ذَلِكَ لَهُ فَقَالَ لَهَا ‏"‏ اخْرُجِي فَجُدِّي نَخْلَكِ لَعَلَّكِ أَنْ تَصَدَّقِي مِنْهُ أَوْ تَفْعَلِي خَيْرًا ‏"‏ ‏.‏

Jobir (roziyallohu anhu) aytdi: Xolam uch taloq bilan taloq qilindi, soʻngra u oʻzining xurmolarini terish (oʻrish) uchun chiqdi. Bir kishi unga duch kelib, uni (chiqishdan) qaytardi. Shunda u Nabiy ﷺ huzurlariga kelib, buni u zotga aytdi. U zot unga: «Chiqaver va xurmolaringni terib ol, ehtimol sen undan sadaqa qilarsan yoki (boshqa) bir yaxshilik qilarsan», dedilar.Жобир (розияллоҳу анҳу) айтди: Холам уч талоқ билан талоқ қилинди, сўнгра у ўзининг хурмоларини териш (ўриш) учун чиқди. Бир киши унга дуч келиб, уни (чиқишдан) қайтарди. Шунда у Набий ﷺ ҳузурларига келиб, буни у зотга айтди. У зот унга: «Чиқавер ва хурмоларингни териб ол, эҳтимол сен ундан садақа қиларсан ёки (бошқа) бир яхшилик қиларсан», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْمَرْوَزِيُّ، حَدَّثَنِي عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ بْنِ وَاقِدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ يَزِيدَ النَّحْوِيِّ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، ‏{‏ وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا وَصِيَّةً لأَزْوَاجِهِمْ مَتَاعًا إِلَى الْحَوْلِ غَيْرَ إِخْرَاجٍ ‏}‏ فَنُسِخَ ذَلِكَ بِآيَةِ الْمِيرَاثِ بِمَا فُرِضَ لَهُنَّ مِنَ الرُّبُعِ وَالثُّمُنِ وَنُسِخَ أَجَلُ الْحَوْلِ بِأَنْ جُعِلَ أَجَلُهَا أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا ‏.‏

Ikrima Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan: {Sizlardan vafot etib, (ortidan) xotinlar qoldiradiganlar oʻz xotinlari foydasiga — (ularni) chiqarmay, bir yilgacha taʼminlash — vasiyatini (qilsinlar)} (Baqara 240) (oyati haqida aytishicha), bu (oyat) meros oyati bilan — ularga choragu sakkizdan bir (ulush) farz qilingani sababli — bekor qilindi, hamda bir yillik muddat ularning muddati toʻrt oyu oʻn kun qilingani bilan bekor qilindi.Икрима Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан: {Сизлардан вафот этиб, (ортидан) хотинлар қолдирадиганлар ўз хотинлари фойдасига — (уларни) чиқармай, бир йилгача таъминлаш — васиятини (қилсинлар)} (Бақара 240) (ояти ҳақида айтишича), бу (оят) мерос ояти билан — уларга чорагу саккиздан бир (улуш) фарз қилингани сабабли — бекор қилинди, ҳамда бир йиллик муддат уларнинг муддати тўрт ою ўн кун қилингани билан бекор қилинди.

حَدَّثَنَا الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ نَافِعٍ، عَنْ زَيْنَبَ بِنْتِ أَبِي سَلَمَةَ، أَنَّهَا أَخْبَرَتْهُ بِهَذِهِ الأَحَادِيثِ الثَّلاَثَةِ، قَالَتْ زَيْنَبُ دَخَلْتُ عَلَى أُمِّ حَبِيبَةَ حِينَ تُوُفِّيَ أَبُوهَا أَبُو سُفْيَانَ فَدَعَتْ بِطِيبٍ فِيهِ صُفْرَةٌ خَلُوقٌ أَوْ غَيْرُهُ فَدَهَنَتْ مِنْهُ جَارِيَةً ثُمَّ مَسَّتْ بِعَارِضَيْهَا ثُمَّ قَالَتْ وَاللَّهِ مَا لِي بِالطِّيبِ مِنْ حَاجَةٍ غَيْرَ أَنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ لاَ يَحِلُّ لاِمْرَأَةٍ تُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ أَنْ تُحِدَّ عَلَى مَيِّتٍ فَوْقَ ثَلاَثِ لَيَالٍ إِلاَّ عَلَى زَوْجٍ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ زَيْنَبُ وَدَخَلْتُ عَلَى زَيْنَبَ بِنْتِ جَحْشٍ حِينَ تُوُفِّيَ أَخُوهَا فَدَعَتْ بِطِيبٍ فَمَسَّتْ مِنْهُ ثُمَّ قَالَتْ وَاللَّهِ مَا لِي بِالطِّيبِ مِنْ حَاجَةٍ غَيْرَ أَنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ وَهُوَ عَلَى الْمِنْبَرِ ‏"‏ لاَ يَحِلُّ لاِمْرَأَةٍ تُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ أَنْ تُحِدَّ عَلَى مَيِّتٍ فَوْقَ ثَلاَثِ لَيَالٍ إِلاَّ عَلَى زَوْجٍ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ زَيْنَبُ وَسَمِعْتُ أُمِّي أُمَّ سَلَمَةَ تَقُولُ جَاءَتِ امْرَأَةٌ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ ابْنَتِي تُوُفِّيَ عَنْهَا زَوْجُهَا وَقَدِ اشْتَكَتْ عَيْنَهَا أَفَنَكْحُلُهَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ ‏"‏ ‏.‏ مَرَّتَيْنِ أَوْ ثَلاَثًا كُلُّ ذَلِكَ يَقُولُ ‏"‏ لاَ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّمَا هِيَ أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ وَعَشْرٌ وَقَدْ كَانَتْ إِحْدَاكُنَّ فِي الْجَاهِلِيَّةِ تَرْمِي بِالْبَعْرَةِ عَلَى رَأْسِ الْحَوْلِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ حُمَيْدٌ فَقُلْتُ لِزَيْنَبَ وَمَا تَرْمِي بِالْبَعْرَةِ عَلَى رَأْسِ الْحَوْلِ فَقَالَتْ زَيْنَبُ كَانَتِ الْمَرْأَةُ إِذَا تُوُفِّيَ عَنْهَا زَوْجُهَا دَخَلَتْ حِفْشًا وَلَبِسَتْ شَرَّ ثِيَابِهَا وَلَمْ تَمَسَّ طِيبًا وَلاَ شَيْئًا حَتَّى تَمُرَّ بِهَا سَنَةٌ ثُمَّ تُؤْتَى بِدَابَّةٍ حِمَارٍ أَوْ شَاةٍ أَوْ طَائِرٍ فَتَفْتَضُّ بِهِ فَقَلَّمَا تَفْتَضُّ بِشَىْءٍ إِلاَّ مَاتَ ثُمَّ تَخْرُجُ فَتُعْطَى بَعْرَةً فَتَرْمِي بِهَا ثُمَّ تُرَاجِعُ بَعْدُ مَا شَاءَتْ مِنْ طِيبٍ أَوْ غَيْرِهِ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ الْحِفْشُ بَيْتٌ صَغِيرٌ ‏.‏

Humayd ibn Nofeʼ (rahimahulloh) Zaynab binti Abu Salama (roziyallohu anho)dan rivoyat qiladiki, u (Humaydga) ushbu uch hadisni xabar qilib aytdi: Zaynab aytdi: Men Ummu Habibaning otasi Abu Sufyon vafot etganda uning oldiga kirdim. U sarigʻ rangli xaluq atridan yoki boshqasidan keltirishni soʻradi va undan bir choʻriga surtdi, soʻngra (uni) oʻzining ikki yonogʻiga tegizdi. Soʻngra: «Ollohga qasamki, menga atirning hojati yoʻq edi, faqat men Rasululloh ﷺ: ‹Ollohga va oxirat kuniga iymon keltirgan ayolga, er(i ustida) toʻrt oyu oʻn kundan boshqada, biror oʻlik ustida uch kechadan ortiq aza tutishi halol emas›, deganlarini eshitganman», dedi. Zaynab aytdi: Yana men Zaynab binti Jahshning oldiga uning akasi vafot etganda kirdim. U atir keltirishni soʻrab, undan (oʻziga) surtdi. Soʻngra: «Ollohga qasamki, menga atirning hojati yoʻq edi, faqat men Rasululloh ﷺ minbar ustida turib: ‹Ollohga va oxirat kuniga iymon keltirgan ayolga, er(i ustida) toʻrt oyu oʻn kundan boshqada, biror oʻlik ustida uch kechadan ortiq aza tutishi halol emas›, deganlarini eshitganman», dedi. Zaynab aytdi: Men onam Ummu Salamani: «Bir ayol Rasululloh ﷺ huzurlariga kelib: ‹Ey Rasululloh, qizimning eri vafot etdi, uning koʻzi ogʻrib qoldi, unga surma qoʻysak boʻladimi?› dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: ‹Yoʻq›, dedilar», deganini eshitdim. (U zot buni) ikki yoki uch marta (takrorladilar), har safar: «Yoʻq», dedilar. Soʻngra Rasululloh ﷺ: «(Idda muddati) faqat toʻrt oyu oʻn kundir. Holbuki, johiliyatda sizlardan biringiz bir yil oʻtganda tezak otardi», dedilar. Humayd aytdi: Men Zaynabdan: «Bir yil oʻtganda tezak otish nima (degani)?» deb soʻradim. Zaynab aytdi: Ayolning eri vafot etganda, u kichik (past) bir kulbaga kirar, eng yomon kiyimlarini kiyar va bir yil oʻtguncha na atir, na biror narsaga qoʻl tegizmas edi. Soʻngra unga ulov — eshak yoki qoʻy yoki qush — keltirilar, u (oʻzini) shu bilan ishqalar (idda tugashini bildirar) edi. U qaysi narsa bilan ishqalasa, oʻsha kamdan-kam tirik qolardi. Soʻngra u chiqib, unga bir tezak berilar, u uni otib (irgʻitib) yuborar, soʻngra atirdan yoki boshqasidan xohlagan narsasini (yana) ishlatishni boshlar edi. Abu Dovud aytdi: Hifsh — kichik uy (kulba) demakdir.Ҳумайд ибн Нофеъ (раҳимаҳуллоҳ) Зайнаб бинти Абу Салама (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қиладики, у (Ҳумайдга) ушбу уч ҳадисни хабар қилиб айтди: Зайнаб айтди: Мен Умму Ҳабибанинг отаси Абу Суфён вафот этганда унинг олдига кирдим. У сариғ рангли халуқ атридан ёки бошқасидан келтиришни сўради ва ундан бир чўрига суртди, сўнгра (уни) ўзининг икки ёноғига тегизди. Сўнгра: «Оллоҳга қасамки, менга атирнинг ҳожати йўқ эди, фақат мен Расулуллоҳ ﷺ: ‹Оллоҳга ва охират кунига иймон келтирган аёлга, эр(и устида) тўрт ою ўн кундан бошқада, бирор ўлик устида уч кечадан ортиқ аза тутиши ҳалол эмас›, деганларини эшитганман», деди. Зайнаб айтди: Яна мен Зайнаб бинти Жаҳшнинг олдига унинг акаси вафот этганда кирдим. У атир келтиришни сўраб, ундан (ўзига) суртди. Сўнгра: «Оллоҳга қасамки, менга атирнинг ҳожати йўқ эди, фақат мен Расулуллоҳ ﷺ минбар устида туриб: ‹Оллоҳга ва охират кунига иймон келтирган аёлга, эр(и устида) тўрт ою ўн кундан бошқада, бирор ўлик устида уч кечадан ортиқ аза тутиши ҳалол эмас›, деганларини эшитганман», деди. Зайнаб айтди: Мен онам Умму Саламани: «Бир аёл Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига келиб: ‹Эй Расулуллоҳ, қизимнинг эри вафот этди, унинг кўзи оғриб қолди, унга сурма қўйсак бўладими?› деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: ‹Йўқ›, дедилар», деганини эшитдим. (У зот буни) икки ёки уч марта (такрорладилар), ҳар сафар: «Йўқ», дедилар. Сўнгра Расулуллоҳ ﷺ: «(Идда муддати) фақат тўрт ою ўн кундир. Ҳолбуки, жоҳилиятда сизлардан бирингиз бир йил ўтганда тезак отарди», дедилар. Ҳумайд айтди: Мен Зайнабдан: «Бир йил ўтганда тезак отиш нима (дегани)?» деб сўрадим. Зайнаб айтди: Аёлнинг эри вафот этганда, у кичик (паст) бир кулбага кирар, энг ёмон кийимларини кияр ва бир йил ўтгунча на атир, на бирор нарсага қўл тегизмас эди. Сўнгра унга улов — эшак ёки қўй ёки қуш — келтирилар, у (ўзини) шу билан ишқалар (идда тугашини билдирар) эди. У қайси нарса билан ишқаласа, ўша камдан-кам тирик қоларди. Сўнгра у чиқиб, унга бир тезак берилар, у уни отиб (ирғитиб) юборар, сўнгра атирдан ёки бошқасидан хоҳлаган нарсасини (яна) ишлатишни бошлар эди. Абу Довуд айтди: Ҳифш — кичик уй (кулба) демакдир.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ، عَنْ عَمَّتِهِ، زَيْنَبَ بِنْتِ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ أَنَّ الْفُرَيْعَةَ بِنْتَ مَالِكِ بْنِ سِنَانٍ، - وَهِيَ أُخْتُ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ - أَخْبَرَتْهَا أَنَّهَا، جَاءَتْ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم تَسْأَلُهُ أَنْ تَرْجِعَ إِلَى أَهْلِهَا فِي بَنِي خُدْرَةَ فَإِنَّ زَوْجَهَا خَرَجَ فِي طَلَبِ أَعْبُدٍ لَهُ أَبَقُوا حَتَّى إِذَا كَانُوا بِطَرَفِ الْقَدُّومِ لَحِقَهُمْ فَقَتَلُوهُ فَسَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ أَرْجِعَ إِلَى أَهْلِي فَإِنِّي لَمْ يَتْرُكْنِي فِي مَسْكَنٍ يَمْلِكُهُ وَلاَ نَفَقَةٍ ‏.‏ قَالَتْ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ نَعَمْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ فَخَرَجْتُ حَتَّى إِذَا كُنْتُ فِي الْحُجْرَةِ أَوْ فِي الْمَسْجِدِ دَعَانِي أَوْ أَمَرَ بِي فَدُعِيتُ لَهُ فَقَالَ ‏"‏ كَيْفَ قُلْتِ ‏"‏ ‏.‏ فَرَدَدْتُ عَلَيْهِ الْقِصَّةَ الَّتِي ذَكَرْتُ مِنْ شَأْنِ زَوْجِي قَالَتْ فَقَالَ ‏"‏ امْكُثِي فِي بَيْتِكِ حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتَابُ أَجَلَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ فَاعْتَدَدْتُ فِيهِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا ‏.‏ قَالَتْ فَلَمَّا كَانَ عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ أَرْسَلَ إِلَىَّ فَسَأَلَنِي عَنْ ذَلِكَ فَأَخْبَرْتُهُ فَاتَّبَعَهُ وَقَضَى بِهِ ‏.‏

Zaynab binti Kaʼb ibn Ujra (rahimahalloh)dan rivoyat qilinadiki, Furayʼa binti Molik ibn Sinon — u Abu Said al-Xudriyning singlisi edi — unga xabar berib (aytdi): U Rasululloh ﷺ huzurlariga kelib, Banu Xudra(dagi) oʻz oilasiga qaytishi mumkinligini soʻradi. Chunki uning eri qochib ketgan qullarini izlab chiqqan, ularni Qadum chetida quvib yetganda, ular uni oʻldirib qoʻyishgan edi. (Furayʼa aytdi:) «Men Rasululloh ﷺ dan oʻz oilamga qaytishimni soʻradim, chunki u (erim) meni oʻzi egalik qiladigan turar joyda ham, nafaqasiz ham qoldirmagan edi». U (Furayʼa) aytdi: Rasululloh ﷺ: «Ha (qaytaver)», dedilar. U aytdi: Men chiqib ketdim, hujraga yoki masjidga yetganimda, u zot meni chaqirdilar yoki (kimsaga) buyurdilar, shunda men u zotga chaqirildim. U zot: «Qanday deding?» dedilar. Men erim haqida zikr qilgan voqeani u zotga qaytarib (takrorlab) aytdim. U (Furayʼa) aytdi: Shunda u zot: «(Idda) muddati yetib borguncha oʻz uyingda turgin», dedilar. U aytdi: Men oʻsha (uy)da toʻrt oyu oʻn kun idda oʻtirdim. U aytdi: Usmon ibn Affon (xalifa boʻlgan)da, u menga (kishi) yuborib, mendan bu haqda soʻradi, men unga xabar berdim, shunda u shunga ergashdi va shunga (muvofiq) hukm qildi.Зайнаб бинти Каъб ибн Ужра (раҳимаҳаллоҳ)дан ривоят қилинадики, Фурайъа бинти Молик ибн Синон — у Абу Саид ал-Худрийнинг синглиси эди — унга хабар бериб (айтди): У Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига келиб, Бану Худра(даги) ўз оиласига қайтиши мумкинлигини сўради. Чунки унинг эри қочиб кетган қулларини излаб чиққан, уларни Қадум четида қувиб етганда, улар уни ўлдириб қўйишган эди. (Фурайъа айтди:) «Мен Расулуллоҳ ﷺ дан ўз оиламга қайтишимни сўрадим, чунки у (эрим) мени ўзи эгалик қиладиган турар жойда ҳам, нафақасиз ҳам қолдирмаган эди». У (Фурайъа) айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳа (қайтавер)», дедилар. У айтди: Мен чиқиб кетдим, ҳужрага ёки масжидга етганимда, у зот мени чақирдилар ёки (кимсага) буюрдилар, шунда мен у зотга чақирилдим. У зот: «Қандай дединг?» дедилар. Мен эрим ҳақида зикр қилган воқеани у зотга қайтариб (такрорлаб) айтдим. У (Фурайъа) айтди: Шунда у зот: «(Идда) муддати етиб боргунча ўз уйингда тургин», дедилар. У айтди: Мен ўша (уй)да тўрт ою ўн кун идда ўтирдим. У айтди: Усмон ибн Аффон (халифа бўлган)да, у менга (киши) юбориб, мендан бу ҳақда сўради, мен унга хабар бердим, шунда у шунга эргашди ва шунга (мувофиқ) ҳукм қилди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْمَرْوَزِيُّ، حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ مَسْعُودٍ، حَدَّثَنَا شِبْلٌ، عَنِ ابْنِ أَبِي نَجِيحٍ، قَالَ قَالَ عَطَاءٌ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ نَسَخَتْ هَذِهِ الآيَةُ عِدَّتَهَا عِنْدَ أَهْلِهِ فَتَعْتَدُّ حَيْثُ شَاءَتْ وَهُوَ قَوْلُ اللَّهِ تَعَالَى ‏{‏ غَيْرَ إِخْرَاجٍ ‏}‏ قَالَ عَطَاءٌ إِنْ شَاءَتِ اعْتَدَّتْ عِنْدَ أَهْلِهِ وَسَكَنَتْ فِي وَصِيَّتِهَا وَإِنْ شَاءَتْ خَرَجَتْ لِقَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى ‏{‏ فَإِنْ خَرَجْنَ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا فَعَلْنَ ‏}‏ قَالَ عَطَاءٌ ثُمَّ جَاءَ الْمِيرَاثُ فَنَسَخَ السُّكْنَى تَعْتَدُّ حَيْثُ شَاءَتْ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) shunday dedi: «Bu oyat (ayolning) erining ahli oldida iddat oʻtkazishini bekor qildi, endi u xohlagan joyida iddat oʻtkazaveradi. Bu Allohu taoloning {(eridan) chiqarilmagan holda} degan soʻzidir». Atoʼ dedi: «Agar xohlasa, erining ahli oldida iddat oʻtkazadi va oʻziga vasiyat qilingan uyda yashaydi; agar xohlasa, chiqib ketadi — Allohu taoloning {Agar (ular) chiqib ketsalar, oʻzlari (oʻz haqlarida) qilgan ishlarda sizlarga gunoh yoʻq} degan soʻziga koʻra». Atoʼ dedi: «Soʻngra meros (oyati) keldi va (vojib) makonni bekor qildi: u xohlagan joyida iddat oʻtkazaveradi».Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) шундай деди: «Бу оят (аёлнинг) эрининг аҳли олдида иддат ўтказишини бекор қилди, энди у хоҳлаган жойида иддат ўтказаверади. Бу Аллоҳу таолонинг {(эридан) чиқарилмаган ҳолда} деган сўзидир». Атў деди: «Агар хоҳласа, эрининг аҳли олдида иддат ўтказади ва ўзига васият қилинган уйда яшайди; агар хоҳласа, чиқиб кетади — Аллоҳу таолонинг {Агар (улар) чиқиб кетсалар, ўзлари (ўз ҳақларида) қилган ишларда сизларга гуноҳ йўқ} деган сўзига кўра». Атў деди: «Сўнгра мерос (ояти) келди ва (вожиб) маконни бекор қилди: у хоҳлаган жойида иддат ўтказаверади».

حَدَّثَنَا يَعْقُوبُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ الدَّوْرَقِيُّ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ أَبِي بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ طَهْمَانَ، حَدَّثَنِي هِشَامُ بْنُ حَسَّانَ، ح وَحَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْجَرَّاحِ الْقُهُسْتَانِيُّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، - يَعْنِي ابْنَ بَكْرٍ - السَّهْمِيِّ عَنْ هِشَامٍ، - وَهَذَا لَفْظُ ابْنِ الْجَرَّاحِ - عَنْ حَفْصَةَ، عَنْ أُمِّ عَطِيَّةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ تُحِدُّ الْمَرْأَةُ فَوْقَ ثَلاَثٍ إِلاَّ عَلَى زَوْجٍ فَإِنَّهَا تُحِدُّ عَلَيْهِ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا لاَ تَلْبَسُ ثَوْبًا مَصْبُوغًا إِلاَّ ثَوْبَ عَصْبٍ وَلاَ تَكْتَحِلُ وَلاَ تَمَسُّ طِيبًا إِلاَّ أَدْنَى طُهْرَتِهَا إِذَا طَهُرَتْ مِنْ مَحِيضِهَا بِنُبْذَةٍ مِنْ قُسْطٍ أَوْ أَظْفَارٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ يَعْقُوبُ مَكَانَ عَصْبٍ ‏"‏ إِلاَّ مَغْسُولاً ‏"‏ ‏.‏ وَزَادَ يَعْقُوبُ ‏"‏ وَلاَ تَخْتَضِبُ ‏"‏ ‏.‏

Ummu Atiyya (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ: «Ayol kishi er(i)dan boshqa hech kim uchun uch (kun)dan ortiq aza tutmasin; eri uchun esa toʻrt oyu oʻn kun aza tutadi. (Shu muddatda) boʻyalgan kiyim kiymaydi, faqat asb (ipi boʻyab toʻqilgan) matodan boʻlsa mustasno; surma surtmaydi va xushboʻylik tegizmaydi, faqat hayzdan poklanganida ozgina qust yoki azfor (atridan) ishlatishi mustasno», dedilar. Yaʼqub «asb» oʻrniga «yuvilgan (kiyim)dan boshqa» dedi. Yaʼqub yana: «Va xina (qoʻymaydi)» deb qoʻshdi.Умму Атийя (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ: «Аёл киши эр(и)дан бошқа ҳеч ким учун уч (кун)дан ортиқ аза тутмасин; эри учун эса тўрт ою ўн кун аза тутади. (Шу муддатда) бўялган кийим киймайди, фақат асб (ипи бўяб тўқилган) матодан бўлса мустасно; сурма суртмайди ва хушбўйлик тегизмайди, фақат ҳайздан покланганида озгина қуст ёки азфор (атридан) ишлатиши мустасно», дедилар. Яъқуб «асб» ўрнига «ювилган (кийим)дан бошқа» деди. Яъқуб яна: «Ва хина (қўймайди)» деб қўшди.

حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، وَمَالِكُ بْنُ عَبْدِ الْوَاحِدِ الْمِسْمَعِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ هَارُونَ، عَنْ هِشَامٍ، عَنْ حَفْصَةَ، عَنْ أُمِّ عَطِيَّةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِهَذَا الْحَدِيثِ وَلَيْسَ فِي تَمَامِ حَدِيثِهِمَا ‏.‏ قَالَ الْمِسْمَعِيُّ قَالَ يَزِيدُ وَلاَ أَعْلَمُهُ إِلاَّ قَالَ فِيهِ ‏"‏ وَلاَ تَخْتَضِبُ ‏"‏ ‏.‏ وَزَادَ فِيهِ هَارُونُ ‏"‏ وَلاَ تَلْبَسُ ثَوْبًا مَصْبُوغًا إِلاَّ ثَوْبَ عَصْبٍ ‏"‏ ‏.‏

Ummu Atiyya (roziyallohu anho)dan, u Paygʻambar ﷺ dan ushbu hadisni rivoyat qildi, ammo (oldingi rivoyat singari) toʻliq emas. Mismaʼiy aytdi: Yazid dedi: «Bilishimcha, u (hadisda) ‹Va xina qoʻymaydi› deganini eslayman». Bunga Horun: «Va boʻyalgan kiyim kiymaydi, faqat asb (ipi boʻyab toʻqilgan) matodan boʻlsa mustasno» deb qoʻshdi.Умму Атийя (розияллоҳу анҳо)дан, у Пайғамбар ﷺ дан ушбу ҳадисни ривоят қилди, аммо (олдинги ривоят сингари) тўлиқ эмас. Мисмаъий айтди: Язид деди: «Билишимча, у (ҳадисда) ‹Ва хина қўймайди› деганини эслайман». Бунга Ҳорун: «Ва бўялган кийим киймайди, фақат асб (ипи бўяб тўқилган) матодан бўлса мустасно» деб қўшди.

حَدَّثَنَا زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ أَبِي بُكَيْرٍ، حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ طَهْمَانَ، حَدَّثَنِي بُدَيْلٌ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مُسْلِمٍ، عَنْ صَفِيَّةَ بِنْتِ شَيْبَةَ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ قَالَ الْمُتَوَفَّى عَنْهَا زَوْجُهَا لاَ تَلْبَسُ الْمُعَصْفَرَ مِنَ الثِّيَابِ وَلاَ الْمُمَشَّقَةَ وَلاَ الْحُلِيَّ وَلاَ تَخْتَضِبُ وَلاَ تَكْتَحِلُ ‏"‏ ‏.‏

Paygʻambar ﷺ ning zavjalari Ummu Salama (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ: «Eri vafot etgan ayol asfur (zaʼfaron rangi) bilan boʻyalgan kiyim ham, mishq (qizil tuproq) bilan boʻyalgan kiyim ham, taqinchoq ham kiymaydi; xina qoʻymaydi va surma surtmaydi», dedilar.Пайғамбар ﷺ нинг завжалари Умму Салама (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ: «Эри вафот этган аёл асфур (заъфарон ранги) билан бўялган кийим ҳам, мишқ (қизил тупроқ) билан бўялган кийим ҳам, тақинчоқ ҳам киймайди; хина қўймайди ва сурма суртмайди», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي مَخْرَمَةُ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ سَمِعْتُ الْمُغِيرَةَ بْنَ الضَّحَّاكِ، يَقُولُ أَخْبَرَتْنِي أُمُّ حَكِيمٍ بِنْتُ أُسَيْدٍ، عَنْ أُمِّهَا، أَنَّ زَوْجَهَا، تُوُفِّيَ وَكَانَتْ تَشْتَكِي عَيْنَيْهَا فَتَكْتَحِلُ بِالْجَلاَءِ - قَالَ أَحْمَدُ الصَّوَابُ بِكُحْلِ الْجَلاَءِ - فَأَرْسَلَتْ مَوْلاَةً لَهَا إِلَى أُمِّ سَلَمَةَ فَسَأَلَتْهَا عَنْ كُحْلِ الْجَلاَءِ فَقَالَتْ لاَ تَكْتَحِلِي بِهِ إِلاَّ مِنْ أَمْرٍ لاَ بُدَّ مِنْهُ يَشْتَدُّ عَلَيْكِ فَتَكْتَحِلِينَ بِاللَّيْلِ وَتَمْسَحِينَهُ بِالنَّهَارِ ‏.‏ ثُمَّ قَالَتْ عِنْدَ ذَلِكَ أُمُّ سَلَمَةَ دَخَلَ عَلَىَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ تُوُفِّيَ أَبُو سَلَمَةَ وَقَدْ جَعَلْتُ عَلَى عَيْنِي صَبِرًا فَقَالَ ‏"‏ مَا هَذَا يَا أُمَّ سَلَمَةَ ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْتُ إِنَّمَا هُوَ صَبِرٌ يَا رَسُولَ اللَّهِ لَيْسَ فِيهِ طِيبٌ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ إِنَّهُ يَشُبُّ الْوَجْهَ فَلاَ تَجْعَلِيهِ إِلاَّ بِاللَّيْلِ وَتَنْزِعِينَهُ بِالنَّهَارِ وَلاَ تَمْتَشِطِي بِالطِّيبِ وَلاَ بِالْحِنَّاءِ فَإِنَّهُ خِضَابٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ قُلْتُ بِأَىِّ شَىْءٍ أَمْتَشِطُ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ بِالسِّدْرِ تُغَلِّفِينَ بِهِ رَأْسَكِ ‏"‏ ‏.‏

Ummu Hakim binti Usayd (rahimahalloh) onasidan rivoyat qiladiki, onasining eri vafot etgan, oʻzi esa koʻzlaridan shikoyatlanib, jaloʼ (surmasi) bilan surma surtar edi — Ahmad: «Toʻgʻrisi ‹kuhl al-jaloʼ› (yaltiroq surma) deb aytishdir», dedi. U oʻzining bir choʻrisini Ummu Salama (roziyallohu anho)ning oldiga yubordi va undan jaloʼ surmasi haqida soʻradi. (Ummu Salama) dedi: «Uni surtma, faqat sen uchun ogʻir boʻladigan, chorasiz bir hol boʻlsa — unda kechasi surtasan-u, kunduzi artib tashlaysan». Soʻngra Ummu Salama (roziyallohu anho) shu oʻrinda dedi: «Abu Salama vafot etganida Rasululloh ﷺ huzurimga kirdilar, men koʻzimga sabr (oʻsimligini) qoʻygan edim. U zot: ‹Bu nima, ey Ummu Salama?› dedilar. Men: ‹Bu faqat sabr-da, ey Rasululloh, unda xushboʻylik yoʻq›, dedim. U zot: ‹U yuzni (qizartirib) yorqin qiladi, shuning uchun uni faqat kechasi qoʻy va kunduzi olib tashla; xushboʻylik bilan ham, xina bilan ham soch tarama, chunki u (xina) boʻyoqdir›, dedilar. Men: ‹U holda nima bilan tarayman, ey Rasululloh?› dedim. U zot: ‹Sidr (daraxti barglari) bilan, uni boshingga surtasan›, dedilar».Умму Ҳаким бинти Усайд (раҳимаҳаллоҳ) онасидан ривоят қиладики, онасининг эри вафот этган, ўзи эса кўзларидан шикоятланиб, жалў (сурмаси) билан сурма суртар эди — Аҳмад: «Тўғриси ‹куҳл ал-жалў› (ялтироқ сурма) деб айтишдир», деди. У ўзининг бир чўрисини Умму Салама (розияллоҳу анҳо)нинг олдига юборди ва ундан жалў сурмаси ҳақида сўради. (Умму Салама) деди: «Уни суртма, фақат сен учун оғир бўладиган, чорасиз бир ҳол бўлса — унда кечаси суртасан-у, кундузи артиб ташлайсан». Сўнгра Умму Салама (розияллоҳу анҳо) шу ўринда деди: «Абу Салама вафот этганида Расулуллоҳ ﷺ ҳузуримга кирдилар, мен кўзимга сабр (ўсимлигини) қўйган эдим. У зот: ‹Бу нима, эй Умму Салама?› дедилар. Мен: ‹Бу фақат сабр-да, эй Расулуллоҳ, унда хушбўйлик йўқ›, дедим. У зот: ‹У юзни (қизартириб) ёрқин қилади, шунинг учун уни фақат кечаси қўй ва кундузи олиб ташла; хушбўйлик билан ҳам, хина билан ҳам соч тарама, чунки у (хина) бўёқдир›, дедилар. Мен: ‹У ҳолда нима билан тарайман, эй Расулуллоҳ?› дедим. У зот: ‹Сидр (дарахти барглари) билан, уни бошингга суртасан›, дедилар».

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ الْمَهْرِيُّ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي يُونُسُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، حَدَّثَنِي عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ، أَنَّ أَبَاهُ، كَتَبَ إِلَى عُمَرَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الأَرْقَمِ الزُّهْرِيِّ يَأْمُرُهُ أَنْ يَدْخُلَ، عَلَى سُبَيْعَةَ بِنْتِ الْحَارِثِ الأَسْلَمِيَّةِ فَيَسْأَلَهَا عَنْ حَدِيثِهَا وَعَمَّا قَالَ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حِينَ اسْتَفْتَتْهُ فَكَتَبَ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ إِلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُتْبَةَ يُخْبِرُهُ أَنَّ سُبَيْعَةَ أَخْبَرَتْهُ أَنَّهَا كَانَتْ تَحْتَ سَعْدِ ابْنِ خَوْلَةَ - وَهُوَ مِنْ بَنِي عَامِرِ بْنِ لُؤَىٍّ وَهُوَ مِمَّنْ شَهِدَ بَدْرًا - فَتُوُفِّيَ عَنْهَا فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ وَهِيَ حَامِلٌ فَلَمْ تَنْشَبْ أَنْ وَضَعَتْ حَمْلَهَا بَعْدَ وَفَاتِهِ فَلَمَّا تَعَلَّتْ مِنْ نِفَاسِهَا تَجَمَّلَتْ لِلْخُطَّابِ فَدَخَلَ عَلَيْهَا أَبُو السَّنَابِلِ بْنُ بَعْكَكٍ - رَجُلٌ مِنْ بَنِي عَبْدِ الدَّارِ - فَقَالَ لَهَا مَا لِي أَرَاكِ مُتَجَمِّلَةً لَعَلَّكِ تَرْتَجِينَ النِّكَاحَ إِنَّكِ وَاللَّهِ مَا أَنْتِ بِنَاكِحٍ حَتَّى تَمُرَّ عَلَيْكِ أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ وَعَشْرٌ ‏.‏ قَالَتْ سُبَيْعَةُ فَلَمَّا قَالَ لِي ذَلِكَ جَمَعْتُ عَلَىَّ ثِيَابِي حِينَ أَمْسَيْتُ فَأَتَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَسَأَلْتُهُ عَنْ ذَلِكَ فَأَفْتَانِي بِأَنِّي قَدْ حَلَلْتُ حِينَ وَضَعْتُ حَمْلِي وَأَمَرَنِي بِالتَّزْوِيجِ إِنْ بَدَا لِي ‏.‏ قَالَ ابْنُ شِهَابٍ وَلاَ أَرَى بَأْسًا أَنْ تَتَزَوَّجَ حِينَ وَضَعَتْ وَإِنْ كَانَتْ فِي دَمِهَا غَيْرَ أَنَّهُ لاَ يَقْرَبُهَا زَوْجُهَا حَتَّى تَطْهُرَ ‏.‏

Ubaydulloh ibn Abdulloh ibn Utbadan rivoyat qilinadiki, otasi Umar ibn Abdulloh ibn al-Arqam az-Zuhriyga xat yozib, uni Subayʼa binti al-Horis al-Aslamiyyaning huzuriga kirib, undan oʻz voqeasini va undan fatvo soʻraganida Rasululloh ﷺ unga nima deganlarini soʻrashga buyurdi. Shunda Umar ibn Abdulloh, Abdulloh ibn Utbaga xat yozib, Subayʼa unga aytgan narsalardan xabar berdi: Subayʼa unga aytishicha, u Saʼd ibn Xavla — u Banu Omir ibn Luayydan boʻlib, Badrda qatnashganlardan edi — nikohida edi. U (Saʼd) Vidoʼ (Vidolashuv) hajida vafot etdi, ayol esa homilador edi. Eri vafotidan koʻp oʻtmay (Subayʼa) homilasini tugʻdi. Nifosidan poklangach, sovchilar uchun bezandi. Shunda Abu Sanobil ibn Baʼkak — Banu Abduddordan bir kishi — uning huzuriga kirib: «Nega seni bezangan koʻraman? Balki turmushga chiqishni umid qilayotgandirsan? Vallohi, toʻrt oyu oʻn kun oʻtmaguncha sen turmushga chiqolmaysan», dedi. Subayʼa aytdi: «U menga shuni aytganida, kechki payt kiyimlarimni egnimga oldim va Rasululloh ﷺ ning huzurlariga kelib, bu haqda soʻradim. U zot menga homilamni tugʻgan paytim (iddatdan) chiqqanligim haqida fatvo berdilar va istasam, turmushga chiqishimga buyurdilar». Ibn Shihob dedi: «Men ayol homilasini tugʻishi bilan, hatto qonida (nifosida) boʻlsa ham, turmushga chiqishida zarar deb bilmayman, faqat eri u poklanmaguncha unga yaqinlashmaydi».Убайдуллоҳ ибн Абдуллоҳ ибн Утбадан ривоят қилинадики, отаси Умар ибн Абдуллоҳ ибн ал-Арқам аз-Зуҳрийга хат ёзиб, уни Субайъа бинти ал-Ҳорис ал-Асламийянинг ҳузурига кириб, ундан ўз воқеасини ва ундан фатво сўраганида Расулуллоҳ ﷺ унга нима деганларини сўрашга буюрди. Шунда Умар ибн Абдуллоҳ, Абдуллоҳ ибн Утбага хат ёзиб, Субайъа унга айтган нарсалардан хабар берди: Субайъа унга айтишича, у Саъд ибн Хавла — у Бану Омир ибн Луаййдан бўлиб, Бадрда қатнашганлардан эди — никоҳида эди. У (Саъд) Видў (Видолашув) ҳажида вафот этди, аёл эса ҳомиладор эди. Эри вафотидан кўп ўтмай (Субайъа) ҳомиласини туғди. Нифосидан поклангач, совчилар учун безанди. Шунда Абу Санобил ибн Баъкак — Бану Абдуддордан бир киши — унинг ҳузурига кириб: «Нега сени безанган кўраман? Балки турмушга чиқишни умид қилаётгандирсан? Валлоҳи, тўрт ою ўн кун ўтмагунча сен турмушга чиқолмайсан», деди. Субайъа айтди: «У менга шуни айтганида, кечки пайт кийимларимни эгнимга олдим ва Расулуллоҳ ﷺ нинг ҳузурларига келиб, бу ҳақда сўрадим. У зот менга ҳомиламни туғган пайтим (иддатдан) чиққанлигим ҳақида фатво бердилар ва истасам, турмушга чиқишимга буюрдилар». Ибн Шиҳоб деди: «Мен аёл ҳомиласини туғиши билан, ҳатто қонида (нифосида) бўлса ҳам, турмушга чиқишида зарар деб билмайман, фақат эри у покланмагунча унга яқинлашмайди».

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ، - قَالَ عُثْمَانُ حَدَّثَنَا وَقَالَ ابْنُ الْعَلاَءِ، أَخْبَرَنَا - أَبُو مُعَاوِيَةَ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ مُسْلِمٍ، عَنْ مَسْرُوقٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ مَنْ شَاءَ لاَعَنْتُهُ لأُنْزِلَتْ سُورَةُ النِّسَاءِ الْقُصْرَى بَعْدَ الأَرْبَعَةِ الأَشْهُرِ وَعَشْرًا ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu) shunday dedi: «Kim xohlasa, u bilan laʼnatlashishga (mulaʼana qilishga) tayyorman: Niso surasining qisqasi (yaʼni Taloq surasi) ‹toʻrt oyu oʻn kun› (iddati) haqidagi (oyat)dan keyin nozil boʻlgan».Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу) шундай деди: «Ким хоҳласа, у билан лаънатлашишга (мулаъана қилишга) тайёрман: Нисо сурасининг қисқаси (яъни Талоқ сураси) ‹тўрт ою ўн кун› (иддати) ҳақидаги (оят)дан кейин нозил бўлган».

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، أَنَّ مُحَمَّدَ بْنَ جَعْفَرٍ، حَدَّثَهُمْ ح، وَحَدَّثَنَا ابْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ مَطَرٍ، عَنْ رَجَاءِ بْنِ حَيْوَةَ، عَنْ قَبِيصَةَ بْنِ ذُؤَيْبٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ، قَالَ لاَ تَلْبِسُوا عَلَيْنَا سُنَّتَهُ - قَالَ ابْنُ الْمُثَنَّى سُنَّةَ نَبِيِّنَا - صلى الله عليه وسلم عِدَّةُ الْمُتَوَفَّى عَنْهَا أَرْبَعَةُ أَشْهُرٍ وَعَشْرٌ ‏.‏ يَعْنِي أُمَّ الْوَلَدِ ‏.‏

Amr ibn al-Os (roziyallohu anhu) shunday dedi: «Uning sunnatini bizga chalkashtirib yubormanglar — Ibn al-Musanno: ‹Paygʻambarimiz ﷺ ning sunnatini› dedi — eri vafot etgan ayolning iddati toʻrt oyu oʻn kundir». Bu bilan u ummu valad (farzand tuqqan choʻri)ni nazarda tutgan edi.Амр ибн ал-Ос (розияллоҳу анҳу) шундай деди: «Унинг суннатини бизга чалкаштириб юборманглар — Ибн ал-Мусанно: ‹Пайғамбаримиз ﷺ нинг суннатини› деди — эри вафот этган аёлнинг иддати тўрт ою ўн кундир». Бу билан у умму валад (фарзанд туққан чўри)ни назарда тутган эди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ رَجُلٍ طَلَّقَ امْرَأَتَهُ - يَعْنِي ثَلاَثًا - فَتَزَوَّجَتْ زَوْجًا غَيْرَهُ فَدَخَلَ بِهَا ثُمَّ طَلَّقَهَا قَبْلَ أَنْ يُوَاقِعَهَا أَتَحِلُّ لِزَوْجِهَا الأَوَّلِ قَالَتْ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تَحِلُّ لِلأَوَّلِ حَتَّى تَذُوقَ عُسَيْلَةَ الآخَرِ وَيَذُوقَ عُسَيْلَتَهَا ‏"‏ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho) shunday dedi: Rasululloh ﷺ dan bir kishi haqida soʻraldi: u xotinini taloq qilibdi — yaʼni uch marta — ayol esa boshqa erga tegib, u (yangi er) unga qoʻshilibdi (jimoʼ qilibdi), soʻng unga qoʻshilishidan oldin uni taloq qilibdi; ayol birinchi eriga halol boʻladimi? (Oisha) aytdi: Paygʻambar ﷺ: «U birinchi (er)ga halol boʻlmaydi, toki u (ayol) keyingisining asalidan totmaguncha va u (keyingi er) uning asalidan totmaguncha», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо) шундай деди: Расулуллоҳ ﷺ дан бир киши ҳақида сўралди: у хотинини талоқ қилибди — яъни уч марта — аёл эса бошқа эрга тегиб, у (янги эр) унга қўшилибди (жимў қилибди), сўнг унга қўшилишидан олдин уни талоқ қилибди; аёл биринчи эрига ҳалол бўладими? (Оиша) айтди: Пайғамбар ﷺ: «У биринчи (эр)га ҳалол бўлмайди, токи у (аёл) кейингисининг асалидан тотмагунча ва у (кейинги эр) унинг асалидан тотмагунча», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ أَبِي وَائِلٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُرَحْبِيلَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَىُّ الذَّنْبِ أَعْظَمُ قَالَ ‏"‏ أَنْ تَجْعَلَ لِلَّهِ نِدًّا وَهُوَ خَلَقَكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَقُلْتُ ثُمَّ أَىٌّ قَالَ ‏"‏ أَنْ تَقْتُلَ وَلَدَكَ مَخَافَةَ أَنْ يَأْكُلَ مَعَكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ ثُمَّ أَىٌّ قَالَ ‏"‏ أَنْ تُزَانِيَ حَلِيلَةَ جَارِكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى تَصْدِيقَ قَوْلِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم ‏{‏ وَالَّذِينَ لاَ يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلَهًا آخَرَ وَلاَ يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلاَّ بِالْحَقِّ وَلاَ يَزْنُونَ ‏}‏ الآيَةَ ‏.‏

Abdulloh (ibn Masʼud) (roziyallohu anhu) shunday dedi: «Men: ‹Ey Rasululloh, qaysi gunoh eng katta?› deb soʻradim. U zot: ‹Seni yaratgan Allohga teng (sherik) qoʻyishingdir›, dedilar. Men: ‹Soʻng qaysi?› dedim. U zot: ‹Sen bilan birga (taom) yeyishidan qoʻrqib, oʻz farzandingni oʻldirishingdir›, dedilar. Men: ‹Soʻng qaysi?› dedim. U zot: ‹Qoʻshningning xotini bilan zino qilishingdir›, dedilar». U (Abdulloh) aytdi: Alloh taolo Paygʻambar ﷺ ning soʻzini tasdiqlab, ushbu (oyat)ni nozil qildi: {Ular Alloh bilan birga boshqa hech bir ilohga ibodat qilmaydilar; Alloh harom qilgan jonni nohaq oʻldirmaydilar va zino qilmaydilar} — oyat (oxirigacha).Абдуллоҳ (ибн Масъуд) (розияллоҳу анҳу) шундай деди: «Мен: ‹Эй Расулуллоҳ, қайси гуноҳ энг катта?› деб сўрадим. У зот: ‹Сени яратган Аллоҳга тенг (шерик) қўйишингдир›, дедилар. Мен: ‹Сўнг қайси?› дедим. У зот: ‹Сен билан бирга (таом) ейишидан қўрқиб, ўз фарзандингни ўлдиришингдир›, дедилар. Мен: ‹Сўнг қайси?› дедим. У зот: ‹Қўшнингнинг хотини билан зино қилишингдир›, дедилар». У (Абдуллоҳ) айтди: Аллоҳ таоло Пайғамбар ﷺ нинг сўзини тасдиқлаб, ушбу (оят)ни нозил қилди: {Улар Аллоҳ билан бирга бошқа ҳеч бир илоҳга ибодат қилмайдилар; Аллоҳ ҳаром қилган жонни ноҳақ ўлдирмайдилар ва зино қилмайдилар} — оят (охиригача).

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ حَجَّاجٍ، عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، قَالَ أَخْبَرَنِي أَبُو الزُّبَيْرِ، أَنَّهُ سَمِعَ جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ، يَقُولُ جَاءَتْ مُسَيْكَةُ لِبَعْضِ الأَنْصَارِ فَقَالَتْ إِنَّ سَيِّدِي يُكْرِهُنِي عَلَى الْبِغَاءِ فَنَزَلَ فِي ذَلِكَ ‏{‏ وَلاَ تُكْرِهُوا فَتَيَاتِكُمْ عَلَى الْبِغَاءِ ‏}‏ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo) shunday dedi: Ansorlardan birining (choʻrisi) Musayka kelib: «Xoʻjayinim meni fohishalik (zino)ga majbur qilyapti», dedi. Shu sababli ushbu (oyat) nozil boʻldi: {Choʻrilaringizni fohishalikka majbur qilmangiz}.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо) шундай деди: Ансорлардан бирининг (чўриси) Мусайка келиб: «Хўжайиним мени фоҳишалик (зино)га мажбур қиляпти», деди. Шу сабабли ушбу (оят) нозил бўлди: {Чўриларингизни фоҳишаликка мажбур қилмангиз}.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُعَاذٍ، حَدَّثَنَا مُعْتَمِرٌ، عَنْ أَبِيهِ، ‏{‏ وَمَنْ يُكْرِهْهُنَّ فَإِنَّ اللَّهَ مِنْ بَعْدِ إِكْرَاهِهِنَّ غَفُورٌ رَحِيمٌ ‏}‏ قَالَ قَالَ سَعِيدُ بْنُ أَبِي الْحَسَنِ غَفُورٌ لَهُنَّ الْمُكْرَهَاتِ ‏.‏

Muʼtamir otasidan rivoyat qiladi: {Kim ularni (zinoga) majbur qilsa, bas, ularning majbur qilinganidan soʻng albatta Alloh (ular uchun) magʻfiratli, rahmlidir} (oyati haqida) Said ibn Abulhasan dedi: «(Alloh) majbur qilingan (choʻri)lar uchun magʻfiratlidir».Муътамир отасидан ривоят қилади: {Ким уларни (зинога) мажбур қилса, бас, уларнинг мажбур қилинганидан сўнг албатта Аллоҳ (улар учун) мағфиратли, раҳмлидир} (ояти ҳақида) Саид ибн Абулҳасан деди: «(Аллоҳ) мажбур қилинган (чўри)лар учун мағфиратлидир».