حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ شَبُّويَةَ، حَدَّثَنِي عَلِيُّ بْنُ حُسَيْنِ بْنِ وَاقِدٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ يَزِيدَ النَّحْوِيِّ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، ‏{‏ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ ‏}‏ فَكَانَ النَّاسُ عَلَى عَهْدِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم إِذَا صَلَّوُا الْعَتَمَةَ حَرُمَ عَلَيْهِمُ الطَّعَامُ وَالشَّرَابُ وَالنِّسَاءُ وَصَامُوا إِلَى الْقَابِلَةِ فَاخْتَانَ رَجُلٌ نَفْسَهُ فَجَامَعَ امْرَأَتَهُ وَقَدْ صَلَّى الْعِشَاءَ وَلَمْ يُفْطِرْ فَأَرَادَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ أَنْ يَجْعَلَ ذَلِكَ يُسْرًا لِمَنْ بَقِيَ وَرُخْصَةً وَمَنْفَعَةً فَقَالَ سُبْحَانَهُ ‏{‏ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَخْتَانُونَ أَنْفُسَكُمْ ‏}‏ ‏.‏ وَكَانَ هَذَا مِمَّا نَفَعَ اللَّهُ بِهِ النَّاسَ وَرَخَّصَ لَهُمْ وَيَسَّرَ ‏.‏

Ahmad ibn Muhammad ibn Shabbuya bizga aytib berdi: Ali ibn Husayn ibn Voqid menga aytib berdi, otasidan, u Yazid an-Nahviydan, u Ikrimadan, u Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qiladi: {Ey iymon keltirganlar! Sizdan oldingilarga farz qilingani kabi, sizlarga ham roʻza tutish farz qilindi} (Baqara 183) degan oyat haqida (shunday dedi): Paygʻambar ﷺ davrida odamlar xufton namozini oʻqiganlaridan keyin ular uchun taom, ichimlik va ayollar (bilan yaqinlik) harom boʻlar, ertangi kechagacha roʻza tutar edilar. Bir kishi oʻziga xiyonat qildi: xufton namozini oʻqib boʻlganidan keyin, hali iftor qilmagan holida, ayoli bilan yaqinlik qildi. Shunda Alloh azza va jalla buni qolganlar uchun yengillik, ruxsat va manfaat qilishni iroda qildi va subhonahu (taolo): {Alloh, albatta, sizlar oʻzlaringizga xiyonat qilayotganingizni bildi} (Baqara 187) dedi. Bu Alloh odamlarga manfaat berib, ularga ruxsat berib va yengillik qilgan narsalardan boʻldi.Аҳмад ибн Муҳаммад ибн Шаббуя бизга айтиб берди: Али ибн Ҳусайн ибн Воқид менга айтиб берди, отасидан, у Язид ан-Наҳвийдан, у Икримадан, у Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилади: {Эй иймон келтирганлар! Сиздан олдингиларга фарз қилингани каби, сизларга ҳам рўза тутиш фарз қилинди} (Бақара 183) деган оят ҳақида (шундай деди): Пайғамбар ﷺ даврида одамлар хуфтон намозини ўқиганларидан кейин улар учун таом, ичимлик ва аёллар (билан яқинлик) ҳаром бўлар, эртанги кечагача рўза тутар эдилар. Бир киши ўзига хиёнат қилди: хуфтон намозини ўқиб бўлганидан кейин, ҳали ифтор қилмаган ҳолида, аёли билан яқинлик қилди. Шунда Аллоҳ азза ва жалла буни қолганлар учун енгиллик, рухсат ва манфаат қилишни ирода қилди ва субҳонаҳу (таоло): {Аллоҳ, албатта, сизлар ўзларингизга хиёнат қилаётганингизни билди} (Бақара 187) деди. Бу Аллоҳ одамларга манфаат бериб, уларга рухсат бериб ва енгиллик қилган нарсалардан бўлди.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيِّ بْنِ نَصْرٍ الْجَهْضَمِيُّ، أَخْبَرَنَا أَبُو أَحْمَدَ، أَخْبَرَنَا إِسْرَائِيلُ، عَنْ إِسْحَاقَ، عَنِ الْبَرَاءِ، قَالَ كَانَ الرَّجُلُ إِذَا صَامَ فَنَامَ لَمْ يَأْكُلْ إِلَى مِثْلِهَا وَإِنَّ صِرْمَةَ بْنَ قَيْسٍ الأَنْصَارِيَّ أَتَى امْرَأَتَهُ وَكَانَ صَائِمًا فَقَالَ عِنْدَكِ شَىْءٌ قَالَتْ لاَ لَعَلِّي أَذْهَبُ فَأَطْلُبُ لَكَ شَيْئًا ‏.‏ فَذَهَبَتْ وَغَلَبَتْهُ عَيْنُهُ فَجَاءَتْ فَقَالَتْ خَيْبَةً لَكَ ‏.‏ فَلَمْ يَنْتَصِفِ النَّهَارُ حَتَّى غُشِيَ عَلَيْهِ وَكَانَ يَعْمَلُ يَوْمَهُ فِي أَرْضِهِ فَذَكَرَ ذَلِكَ لِلنَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَنَزَلَتْ ‏{‏ أُحِلَّ لَكُمْ لَيْلَةَ الصِّيَامِ الرَّفَثُ إِلَى نِسَائِكُمْ ‏}‏ قَرَأَ إِلَى قَوْلِهِ ‏{‏ مِنَ الْفَجْرِ ‏}‏ ‏.‏

Nasr ibn Ali ibn Nasr al-Jahzamiy bizga aytib berdi: Abu Ahmad bizga xabar berdi: Isroil bizga xabar berdi, Ishoqdan, u al-Baro (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladi: U (al-Baro) dedi: Kishi roʻza tutib, soʻng uxlab qolsa, keyingi kun shu vaqtigacha (yana) yeya olmas edi. Sirma ibn Qays al-Ansoriy ayolining oldiga keldi, u roʻzador edi. (Ayoliga): «Sizda biror narsa (yegulik) bormi?» dedi. Ayoli: «Yoʻq, lekin men borib, sizga biror narsa topib kelay», dedi. Ayoli ketdi, (Sirmaning) koʻzini uyqu bosdi. (Ayoli qaytib) kelib: «(Ovqatdan) mahrum qolibsiz!» dedi. Tush boʻlmasidan u behush boʻlib yiqildi. U kunni yerida ishlab oʻtkazar edi. Bu (voqea) Paygʻambar ﷺ ga aytildi. Shunda: {Roʻza kechalarida ayollaringizga yaqinlashish sizlarga halol qilindi} (Baqara 187) oyati nozil boʻldi. (Roviy) {…tongdan} (Baqara 187) degan soʻzigacha oʻqidi.Наср ибн Али ибн Наср ал-Жаҳзамий бизга айтиб берди: Абу Аҳмад бизга хабар берди: Исроил бизга хабар берди, Ишоқдан, у ал-Баро (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилади: У (ал-Баро) деди: Киши рўза тутиб, сўнг ухлаб қолса, кейинги кун шу вақтигача (яна) ея олмас эди. Сирма ибн Қайс ал-Ансорий аёлининг олдига келди, у рўзадор эди. (Аёлига): «Сизда бирор нарса (егулик) борми?» деди. Аёли: «Йўқ, лекин мен бориб, сизга бирор нарса топиб келай», деди. Аёли кетди, (Сирманинг) кўзини уйқу босди. (Аёли қайтиб) келиб: «(Овқатдан) маҳрум қолибсиз!» деди. Туш бўлмасидан у беҳуш бўлиб йиқилди. У кунни ерида ишлаб ўтказар эди. Бу (воқеа) Пайғамбар ﷺ га айтилди. Шунда: {Рўза кечаларида аёлларингизга яқинлашиш сизларга ҳалол қилинди} (Бақара 187) ояти нозил бўлди. (Ровий) {…тонгдан} (Бақара 187) деган сўзигача ўқиди.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا بَكْرٌ، - يَعْنِي ابْنَ مُضَرَ - عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ بُكَيْرٍ، عَنْ يَزِيدَ، مَوْلَى سَلَمَةَ عَنْ سَلَمَةَ بْنِ الأَكْوَعِ، قَالَ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏{‏ وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ ‏}‏ كَانَ مَنْ أَرَادَ مِنَّا أَنْ يُفْطِرَ وَيَفْتَدِيَ فَعَلَ حَتَّى نَزَلَتِ الآيَةُ الَّتِي بَعْدَهَا فَنَسَخَتْهَا ‏.‏

Qutayba ibn Said bizga aytib berdi: Bakr — yaʼni ibn Muzar — bizga aytib berdi, Amr ibn al-Horisdan, u Bukayrdan, u Salamaning ozod qilingan quli Yaziddan, u Salama ibn al-Akvaʼ (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladi: U dedi: {(Roʻza tutishga) qodir boʻlganlar zimmasiga (tutmaganliklari uchun) fidya — bir miskinning taomi (vojibdir)} (Baqara 184) oyati nozil boʻlganida, bizdan kim iftor qilib, fidya berishni xohlasa, shunday qilar edi. Toki undan keyingi oyat nozil boʻlib, uni nasx (bekor) qilguncha (shunday davom etdi).Қутайба ибн Саид бизга айтиб берди: Бакр — яъни ибн Музар — бизга айтиб берди, Амр ибн ал-Ҳорисдан, у Букайрдан, у Саламанинг озод қилинган қули Язиддан, у Салама ибн ал-Акваъ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилади: У деди: {(Рўза тутишга) қодир бўлганлар зиммасига (тутмаганликлари учун) фидя — бир мискиннинг таоми (вожибдир)} (Бақара 184) ояти нозил бўлганида, биздан ким ифтор қилиб, фидя беришни хоҳласа, шундай қилар эди. Токи ундан кейинги оят нозил бўлиб, уни насх (бекор) қилгунча (шундай давом этди).

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنِي عَلِيُّ بْنُ حُسَيْنٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ يَزِيدَ النَّحْوِيِّ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، ‏{‏ وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ ‏}‏ فَكَانَ مَنْ شَاءَ مِنْهُمْ أَنْ يَفْتَدِيَ بِطَعَامِ مِسْكِينٍ افْتَدَى وَتَمَّ لَهُ صَوْمُهُ فَقَالَ ‏{‏ فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْرًا فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ وَأَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ ‏}‏ وَقَالَ ‏{‏ فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ وَمَنْ كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ ‏}‏ ‏.‏

Ahmad ibn Muhammad bizga aytib berdi: Ali ibn Husayn menga aytib berdi, otasidan, u Yazid an-Nahviydan, u Ikrimadan, u Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qiladi: {(Roʻza tutishga) qodir boʻlganlar zimmasiga fidya — bir miskinning taomi (vojibdir)} (Baqara 184) oyati haqida (shunday dedi): Ulardan kim bir miskinga taom berib fidya berishni xohlasa, fidya berar va uning roʻzasi (oʻrniga shu) yetib kifoya qilar edi. Soʻng (Alloh): {Kim oʻz ixtiyori bilan yaxshilik qilsa, bu oʻzi uchun yaxshidir. Roʻza tutishingiz esa siz uchun yanada yaxshidir} (Baqara 184) dedi. Yana: {Sizlardan kim bu oyga (Ramazonga) shohid boʻlsa, uni roʻza tutsin. Kim kasal yoki safarda boʻlsa, boshqa kunlarda (oʻsha kunlar) sanogʻicha (tutsin)} (Baqara 185) dedi.Аҳмад ибн Муҳаммад бизга айтиб берди: Али ибн Ҳусайн менга айтиб берди, отасидан, у Язид ан-Наҳвийдан, у Икримадан, у Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилади: {(Рўза тутишга) қодир бўлганлар зиммасига фидя — бир мискиннинг таоми (вожибдир)} (Бақара 184) ояти ҳақида (шундай деди): Улардан ким бир мискинга таом бериб фидя беришни хоҳласа, фидя берар ва унинг рўзаси (ўрнига шу) етиб кифоя қилар эди. Сўнг (Аллоҳ): {Ким ўз ихтиёри билан яхшилик қилса, бу ўзи учун яхшидир. Рўза тутишингиз эса сиз учун янада яхшидир} (Бақара 184) деди. Яна: {Сизлардан ким бу ойга (Рамазонга) шоҳид бўлса, уни рўза тутсин. Ким касал ёки сафарда бўлса, бошқа кунларда (ўша кунлар) саноғича (тутсин)} (Бақара 185) деди.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبَانُ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، أَنَّ عِكْرِمَةَ، حَدَّثَهُ أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ قَالَ أُثْبِتَتْ لِلْحُبْلَى وَالْمُرْضِعِ ‏.‏

Muso ibn Ismoil bizga aytib berdi: Abon bizga aytib berdi: Qatoda bizga aytib berdi, Ikrima unga aytib berishicha, Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) dedi: (Bu oyat) homilador va emizikli ayol haqida (oʻz hukmida) qoldi.Мусо ибн Исмоил бизга айтиб берди: Абон бизга айтиб берди: Қатода бизга айтиб берди, Икрима унга айтиб беришича, Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) деди: (Бу оят) ҳомиладор ва эмизикли аёл ҳақида (ўз ҳукмида) қолди.

حَدَّثَنَا ابْنُ الْمُثَنَّى، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي عَدِيٍّ، عَنْ سَعِيدٍ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ عَزْرَةَ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، ‏{‏ وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ ‏}‏ قَالَ كَانَتْ رُخْصَةً لِلشَّيْخِ الْكَبِيرِ وَالْمَرْأَةِ الْكَبِيرَةِ وَهُمَا يُطِيقَانِ الصِّيَامَ أَنْ يُفْطِرَا وَيُطْعِمَا مَكَانَ كُلِّ يَوْمٍ مِسْكِينًا وَالْحُبْلَى وَالْمُرْضِعُ إِذَا خَافَتَا - قَالَ أَبُو دَاوُدَ يَعْنِي عَلَى أَوْلاَدِهِمَا - أَفْطَرَتَا وَأَطْعَمَتَا ‏.‏

Ibn al-Musanno bizga aytib berdi: Ibn Abu Adiy bizga aytib berdi, Saiddan, u Qatodadan, u Azradan, u Said ibn Jubayrdan, u Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qiladi: {(Roʻza tutishga) qodir boʻlganlar zimmasiga fidya — bir miskinning taomi (vojibdir)} (Baqara 184) oyati haqida (u shunday) dedi: Bu — roʻza tutishga qodir boʻlgan keksa chol va keksa kampir uchun iftor qilib, har bir kun oʻrniga bir miskinga taom berishlariga (berilgan) ruxsat edi. Homilador va emizikli ayol esa, (oʻzlaridan yoki bolalaridan) qoʻrqsalar — Abu Dovud: yaʼni bolalaridan, dedi — iftor qilib, taom berar edilar.Ибн ал-Мусанно бизга айтиб берди: Ибн Абу Адий бизга айтиб берди, Саиддан, у Қатодадан, у Азрадан, у Саид ибн Жубайрдан, у Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилади: {(Рўза тутишга) қодир бўлганлар зиммасига фидя — бир мискиннинг таоми (вожибдир)} (Бақара 184) ояти ҳақида (у шундай) деди: Бу — рўза тутишга қодир бўлган кекса чол ва кекса кампир учун ифтор қилиб, ҳар бир кун ўрнига бир мискинга таом беришларига (берилган) рухсат эди. Ҳомиладор ва эмизикли аёл эса, (ўзларидан ёки болаларидан) қўрқсалар — Абу Довуд: яъни болаларидан, деди — ифтор қилиб, таом берар эдилар.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنِ الأَسْوَدِ بْنِ قَيْسٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ عَمْرٍو، - يَعْنِي ابْنَ سَعِيدِ بْنِ الْعَاصِ - عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّا أُمَّةٌ أُمِّيَّةٌ لاَ نَكْتُبُ وَلاَ نَحْسُبُ الشَّهْرُ هَكَذَا وَ هَكَذَا وَهَكَذَا ‏"‏ ‏.‏ وَخَنَسَ سُلَيْمَانُ أُصْبَعَهُ فِي الثَّالِثَةِ يَعْنِي تِسْعًا وَعِشْرِينَ وَثَلاَثِينَ ‏.‏

Sulaymon ibn Harb bizga aytib berdi: Shuʼba bizga aytib berdi, al-Asvad ibn Qaysdan, u Said ibn Amrdan — yaʼni ibn Said ibn al-Os — u Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qiladi: U dedi: Rasululloh ﷺ: «Biz ummiy ummatmiz, na yozamiz, na hisob qilamiz. Oy mana shunday, mana shunday va mana shunday boʻladi», dedilar. Sulaymon uchinchisida barmogʻini bukdi — yaʼni (oy) yigirma toʻqqiz va oʻttiz (kun boʻladi, demoqchi).Сулаймон ибн Ҳарб бизга айтиб берди: Шуъба бизга айтиб берди, ал-Асвад ибн Қайсдан, у Саид ибн Амрдан — яъни ибн Саид ибн ал-Ос — у Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилади: У деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Биз уммий умматмиз, на ёзамиз, на ҳисоб қиламиз. Ой мана шундай, мана шундай ва мана шундай бўлади», дедилар. Сулаймон учинчисида бармоғини букди — яъни (ой) йигирма тўққиз ва ўттиз (кун бўлади, демоқчи).

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ الْعَتَكِيُّ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ الشَّهْرُ تِسْعٌ وَعِشْرُونَ فَلاَ تَصُومُوا حَتَّى تَرَوْهُ وَلاَ تُفْطِرُوا حَتَّى تَرَوْهُ فَإِنْ غُمَّ عَلَيْكُمْ فَاقْدُرُوا لَهُ ثَلاَثِينَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَكَانَ ابْنُ عُمَرَ إِذَا كَانَ شَعْبَانُ تِسْعًا وَعِشْرِينَ نُظِرَ لَهُ فَإِنْ رُؤِيَ فَذَاكَ وَإِنْ لَمْ يُرَ وَلَمْ يَحُلْ دُونَ مَنْظَرِهِ سَحَابٌ وَلاَ قَتَرَةٌ أَصْبَحَ مُفْطِرًا فَإِنْ حَالَ دُونَ مَنْظَرِهِ سَحَابٌ أَوْ قَتَرَةٌ أَصْبَحَ صَائِمًا ‏.‏ قَالَ فَكَانَ ابْنُ عُمَرَ يُفْطِرُ مَعَ النَّاسِ وَلاَ يَأْخُذُ بِهَذَا الْحِسَابِ ‏.‏

Sulaymon ibn Dovud al-Atakiy bizga aytib berdi: Hammod bizga aytib berdi: Ayyub bizga aytib berdi, Nofeʼdan, u Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qiladi: U dedi: Rasululloh ﷺ: «Oy yigirma toʻqqiz (kun) boʻladi. Uni (hilolni) koʻrmaguningizcha roʻza tutmang va uni koʻrmaguningizcha iftor qilmang. Agar sizlarga (osmon) bulutli boʻlib (koʻrinmay) qolsa, uni oʻttiz (kun deb) hisoblang», dedilar. (Roviy) dedi: Shaʼbon yigirma toʻqqiz (kun) boʻlganida, Ibn Umar uchun (hilolga) qaralar edi. Agar koʻrilsa, oʻsha (roʻza); agar koʻrilmasa va uni koʻrishga bulut yoki chang toʻsiq boʻlmasa, u (Ibn Umar) iftor qilgan holida tongni qarshilar edi. Agar uni koʻrishga bulut yoki chang toʻsiq boʻlsa, roʻzador holida tongni qarshilar edi. (Roviy) dedi: Ibn Umar odamlar bilan birga iftor qilar va bu hisobni olmas edi.Сулаймон ибн Довуд ал-Атакий бизга айтиб берди: Ҳаммод бизга айтиб берди: Айюб бизга айтиб берди, Нофеъдан, у Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилади: У деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Ой йигирма тўққиз (кун) бўлади. Уни (ҳилолни) кўрмагунингизча рўза тутманг ва уни кўрмагунингизча ифтор қилманг. Агар сизларга (осмон) булутли бўлиб (кўринмай) қолса, уни ўттиз (кун деб) ҳисобланг», дедилар. (Ровий) деди: Шаъбон йигирма тўққиз (кун) бўлганида, Ибн Умар учун (ҳилолга) қаралар эди. Агар кўрилса, ўша (рўза); агар кўрилмаса ва уни кўришга булут ёки чанг тўсиқ бўлмаса, у (Ибн Умар) ифтор қилган ҳолида тонгни қаршилар эди. Агар уни кўришга булут ёки чанг тўсиқ бўлса, рўзадор ҳолида тонгни қаршилар эди. (Ровий) деди: Ибн Умар одамлар билан бирга ифтор қилар ва бу ҳисобни олмас эди.

حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ مَسْعَدَةَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَهَّابِ، حَدَّثَنِي أَيُّوبُ، قَالَ كَتَبَ عُمَرُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ إِلَى أَهْلِ الْبَصْرَةِ بَلَغَنَا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ نَحْوَ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم زَادَ وَإِنَّ أَحْسَنَ مَا يُقَدَّرُ لَهُ إِذَا رَأَيْنَا هِلاَلَ شَعْبَانَ لِكَذَا وَكَذَا فَالصَّوْمُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ لِكَذَا وَكَذَا إِلاَّ أَنْ تَرَوُا الْهِلاَلَ قَبْلَ ذَلِكَ ‏.‏

Humayd ibn Masʼada bizga aytib berdi: Abdulvahhob bizga aytib berdi: Ayyub menga aytib berdi: U dedi: Umar ibn Abdulaziz Basra ahliga (maktub) yozib (shunday dedi): Bizga Rasululloh ﷺ dan yetib keldi — Ibn Umarning Paygʻambar ﷺ dan (qilgan) hadisiga oʻxshash. (Bunga) shuni qoʻshdi: Eng yaxshi hisob shuki, biz Shaʼbon hilolini falon (kun) koʻrsak, in shaa Alloh, roʻza falon (kun) boʻladi — magar undan oldin hilolni koʻrsangiz (boshqa gap).Ҳумайд ибн Масъада бизга айтиб берди: Абдулваҳҳоб бизга айтиб берди: Айюб менга айтиб берди: У деди: Умар ибн Абдулазиз Басра аҳлига (мактуб) ёзиб (шундай деди): Бизга Расулуллоҳ ﷺ дан етиб келди — Ибн Умарнинг Пайғамбар ﷺ дан (қилган) ҳадисига ўхшаш. (Бунга) шуни қўшди: Энг яхши ҳисоб шуки, биз Шаъбон ҳилолини фалон (кун) кўрсак, ин шаа Аллоҳ, рўза фалон (кун) бўлади — магар ундан олдин ҳилолни кўрсангиз (бошқа гап).

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مَنِيعٍ، عَنِ ابْنِ أَبِي زَائِدَةَ، عَنْ عِيسَى بْنِ دِينَارٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ الْحَارِثِ بْنِ أَبِي ضِرَارٍ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ لَمَا صُمْنَا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم تِسْعًا وَعِشْرِينَ أَكْثَرُ مِمَّا صُمْنَا مَعَهُ ثَلاَثِينَ ‏.‏

Ahmad ibn Maniʼ bizga aytib berdi, Ibn Abu Zoidadan, u Iso ibn Dinordan, u otasidan, u Amr ibn al-Horis ibn Abu Zirordan, u Ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladi: U dedi: Biz Paygʻambar ﷺ bilan birga yigirma toʻqqiz (kun) roʻza tutganimiz, u zot bilan birga oʻttiz (kun) roʻza tutganimizdan koʻproq boʻldi.Аҳмад ибн Маниъ бизга айтиб берди, Ибн Абу Зоидадан, у Исо ибн Динордан, у отасидан, у Амр ибн ал-Ҳорис ибн Абу Зирордан, у Ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилади: У деди: Биз Пайғамбар ﷺ билан бирга йигирма тўққиз (кун) рўза тутганимиз, у зот билан бирга ўттиз (кун) рўза тутганимиздан кўпроқ бўлди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، أَنَّ يَزِيدَ بْنَ زُرَيْعٍ، حَدَّثَهُمْ حَدَّثَنَا خَالِدٌ الْحَذَّاءُ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي بَكْرَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ شَهْرَا عِيدٍ لاَ يَنْقُصَانِ رَمَضَانُ وَذُو الْحِجَّةِ ‏"‏ ‏.‏

Musaddad bizga aytib berdi: Yazid ibn Zurayʼ ularga aytib berdi: Xolid al-Hazzo bizga aytib berdi, Abdurrahmon ibn Abu Bakradan, u otasidan, u Paygʻambar ﷺ dan rivoyat qiladi. U zot: «Ikki iyd oyi — Ramazon va Zulhijja kamaymaydi», dedilar.Мусаддад бизга айтиб берди: Язид ибн Зурайъ уларга айтиб берди: Холид ал-Ҳаззо бизга айтиб берди, Абдурраҳмон ибн Абу Бакрадан, у отасидан, у Пайғамбар ﷺ дан ривоят қилади. У зот: «Икки ийд ойи — Рамазон ва Зулҳижжа камаймайди», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُبَيْدٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، - فِي حَدِيثِ أَيُّوبَ - عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُنْكَدِرِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، ذَكَرَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فِيهِ قَالَ ‏"‏ وَفِطْرُكُمْ يَوْمَ تُفْطِرُونَ وَأَضْحَاكُمْ يَوْمَ تُضَحُّونَ وَكُلُّ عَرَفَةَ مَوْقِفٌ وَكُلُّ مِنًى مَنْحَرٌ وَكُلُّ فِجَاجِ مَكَّةَ مَنْحَرٌ وَكُلُّ جَمْعٍ مَوْقِفٌ ‏"‏ ‏.‏

Muhammad ibn Ubayd bizga aytib berdi: Hammod bizga aytib berdi — Ayyubning hadisida — Muhammad ibn al-Munkadirdan, u Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladi: U bunda Paygʻambar ﷺ ni zikr qildi. U zot: «Iftoringiz (Ramazon hayitingiz) — siz iftor qiladigan (hayit qiladigan) kuningizdir, qurbonligiz (qurbon hayitingiz) — siz qurbonlik qiladigan kuningizdir. Butun Arafa — (Arafada) turadigan joy, butun Mino — qurbonlik (soʻyiladigan) joy, Makkaning butun yoʻllari — qurbonlik (soʻyiladigan) joy va butun Jamʼ (Muzdalifa) — turadigan joydir», dedilar.Муҳаммад ибн Убайд бизга айтиб берди: Ҳаммод бизга айтиб берди — Айюбнинг ҳадисида — Муҳаммад ибн ал-Мункадирдан, у Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилади: У бунда Пайғамбар ﷺ ни зикр қилди. У зот: «Ифторингиз (Рамазон ҳайитингиз) — сиз ифтор қиладиган (ҳайит қиладиган) кунингиздир, қурбонлигиз (қурбон ҳайитингиз) — сиз қурбонлик қиладиган кунингиздир. Бутун Арафа — (Арафада) турадиган жой, бутун Мино — қурбонлик (сўйиладиган) жой, Макканинг бутун йўллари — қурбонлик (сўйиладиган) жой ва бутун Жамъ (Муздалифа) — турадиган жойдир», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، حَدَّثَنِي مُعَاوِيَةُ بْنُ صَالِحٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي قَيْسٍ، قَالَ سَمِعْتُ عَائِشَةَ، - رضى الله عنها - تَقُولُ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَتَحَفَّظُ مِنْ شَعْبَانَ مَا لاَ يَتَحَفَّظُ مِنْ غَيْرِهِ ثُمَّ يَصُومُ لِرُؤْيَةِ رَمَضَانَ فَإِنْ غُمَّ عَلَيْهِ عَدَّ ثَلاَثِينَ يَوْمًا ثُمَّ صَامَ ‏.‏

Ahmad ibn Hanbal bizga aytib berdi: Abdurrahmon ibn Mahdiy menga aytib berdi: Muoviya ibn Solih menga aytib berdi, Abdulloh ibn Abu Qaysdan: U dedi: Men Oisha (roziyallohu anho)ning shunday deganlarini eshitdim: Rasululloh ﷺ Shaʼbon (oyini) boshqa hech bir oyni kuzatmagan darajada (diqqat bilan) kuzatar edilar, soʻng Ramazon (hilolini) koʻrishlari bilan roʻza tutar edilar. Agar (osmon) bulutli boʻlib (koʻrinmay) qolsa, oʻttiz kun sanab, soʻng roʻza tutar edilar.Аҳмад ибн Ҳанбал бизга айтиб берди: Абдурраҳмон ибн Маҳдий менга айтиб берди: Муовия ибн Солиҳ менга айтиб берди, Абдуллоҳ ибн Абу Қайсдан: У деди: Мен Оиша (розияллоҳу анҳо)нинг шундай деганларини эшитдим: Расулуллоҳ ﷺ Шаъбон (ойини) бошқа ҳеч бир ойни кузатмаган даражада (диққат билан) кузатар эдилар, сўнг Рамазон (ҳилолини) кўришлари билан рўза тутар эдилар. Агар (осмон) булутли бўлиб (кўринмай) қолса, ўттиз кун санаб, сўнг рўза тутар эдилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الصَّبَّاحِ الْبَزَّازُ، حَدَّثَنَا جَرِيرُ بْنُ عَبْدِ الْحَمِيدِ الضَّبِّيُّ، عَنْ مَنْصُورِ بْنِ الْمُعْتَمِرِ، عَنْ رِبْعِيِّ بْنِ حِرَاشٍ، عَنْ حُذَيْفَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تُقَدِّمُوا الشَّهْرَ حَتَّى تَرَوُا الْهِلاَلَ أَوْ تُكْمِلُوا الْعِدَّةَ ثُمَّ صُومُوا حَتَّى تَرَوُا الْهِلاَلَ أَوْ تُكْمِلُوا الْعِدَّةَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَرَوَاهُ سُفْيَانُ وَغَيْرُهُ عَنْ مَنْصُورٍ عَنْ رِبْعِيٍّ عَنْ رَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم لَمْ يُسَمِّ حُذَيْفَةَ ‏.‏

Muhammad ibn as-Sabboh al-Bazzoz bizga aytib berdi: Jarir ibn Abdulhamid ad-Dabbiy bizga aytib berdi, Mansur ibn al-Muʼtamirdan, u Ribʼiy ibn Hiroshdan, u Huzayfa (roziyallohu anhu)dan rivoyat qiladi: U dedi: Rasululloh ﷺ: «Hilolni koʻrmaguningizcha yoki (Shaʼbon) sanogʻini toʻldirmaguningizcha oyni oldindan (boshlab roʻza tutib) ketmang. Soʻng (Ramazon) hilolini koʻrmaguningizcha yoki sanogʻini toʻldirmaguningizcha roʻza tuting», dedilar. Abu Dovud dedi: Buni Sufyon va boshqalar Mansurdan, u Ribʼiydan, u Paygʻambar ﷺ ning sahobalaridan boʻlgan bir kishidan (rivoyat qilib), Huzayfani nomlamadilar.Муҳаммад ибн ас-Саббоҳ ал-Баззоз бизга айтиб берди: Жарир ибн Абдулҳамид ад-Даббий бизга айтиб берди, Мансур ибн ал-Муътамирдан, у Рибъий ибн Ҳирошдан, у Ҳузайфа (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилади: У деди: Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳилолни кўрмагунингизча ёки (Шаъбон) саноғини тўлдирмагунингизча ойни олдиндан (бошлаб рўза тутиб) кетманг. Сўнг (Рамазон) ҳилолини кўрмагунингизча ёки саноғини тўлдирмагунингизча рўза тутинг», дедилар. Абу Довуд деди: Буни Суфён ва бошқалар Мансурдан, у Рибъийдан, у Пайғамбар ﷺ нинг саҳобаларидан бўлган бир кишидан (ривоят қилиб), Ҳузайфани номламадилар.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا حُسَيْنٌ، عَنْ زَائِدَةَ، عَنْ سِمَاكٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تُقَدِّمُوا الشَّهْرَ بِصِيَامِ يَوْمٍ وَلاَ يَوْمَيْنِ إِلاَّ أَنْ يَكُونَ شَىْءٌ يَصُومُهُ أَحَدُكُمْ وَلاَ تَصُومُوا حَتَّى تَرَوْهُ ثُمَّ صُومُوا حَتَّى تَرَوْهُ فَإِنْ حَالَ دُونَهُ غَمَامَةٌ فَأَتِمُّوا الْعِدَّةَ ثَلاَثِينَ ثُمَّ أَفْطِرُوا وَ الشَّهْرُ تِسْعٌ وَعِشْرُونَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ حَاتِمُ بْنُ أَبِي صَغِيرَةَ وَشُعْبَةُ وَالْحَسَنُ بْنُ صَالِحٍ عَنْ سِمَاكٍ بِمَعْنَاهُ لَمْ يَقُولُوا ‏"‏ ثُمَّ أَفْطِرُوا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَهُوَ حَاتِمُ بْنُ مُسْلِمِ بْنِ أَبِي صَغِيرَةَ وَأَبُو صَغِيرَةَ زَوْجُ أُمِّهِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Bir yoki ikki kun roʻza tutib, oyni (Ramazonni) oldindan kutib olmanglar, magar biror kim odatda tutadigan (nafl) roʻzasi boʻlsa, (boshqa). Uni (oyni) koʻrmaguningizcha roʻza tutmanglar; soʻng uni (oyni) koʻrgunlaringizcha roʻza tutinglar. Agar oldini bulut toʻsib qolsa, sanoqni oʻttizga toʻldiringlar, soʻng iftor qilinglar. Oy yigirma toʻqqiz (kun ham) boʻladi». Abu Dovud aytdi: Buni Hotim ibn Abu Sagʻiyra, Shuʼba va Hasan ibn Solih Simokdan shu maʼnoda rivoyat qilganlar, biroq «soʻng iftor qilinglar» degan (jumlani) aytmaganlar. Abu Dovud aytdi: U Hotim ibn Muslim ibn Abu Sagʻiyradir, Abu Sagʻiyra esa onasining eridir.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Бир ёки икки кун рўза тутиб, ойни (Рамазонни) олдиндан кутиб олманглар, магар бирор ким одатда тутадиган (нафл) рўзаси бўлса, (бошқа). Уни (ойни) кўрмагунингизча рўза тутманглар; сўнг уни (ойни) кўргунларингизча рўза тутинглар. Агар олдини булут тўсиб қолса, саноқни ўттизга тўлдиринглар, сўнг ифтор қилинглар. Ой йигирма тўққиз (кун ҳам) бўлади». Абу Довуд айтди: Буни Ҳотим ибн Абу Сағийра, Шуъба ва Ҳасан ибн Солиҳ Симокдан шу маънода ривоят қилганлар, бироқ «сўнг ифтор қилинглар» деган (жумлани) айтмаганлар. Абу Довуд айтди: У Ҳотим ибн Муслим ибн Абу Сағийрадир, Абу Сағийра эса онасининг эридир.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ ثَابِتٍ، عَنْ مُطَرِّفٍ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، وَسَعِيدٍ الْجُرَيْرِيِّ، عَنْ أَبِي الْعَلاَءِ، عَنْ مُطَرِّفٍ، عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ لِرَجُلٍ ‏"‏ هَلْ صُمْتَ مِنْ سَرَرِ شَعْبَانَ شَيْئًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ لاَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِذَا أَفْطَرْتَ فَصُمْ يَوْمًا ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ أَحَدُهُمَا ‏"‏ يَوْمَيْنِ ‏"‏ ‏.‏

Imron ibn Husayn (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ bir kishiga: «Shaʼbonning oxiridan (oxirgi kunlaridan) biror narsa roʻza tutdingmi?» dedilar. U: «Yoʻq», dedi. U zot: «Iftor qilganingdan (Ramazon tugaganidan) soʻng bir kun roʻza tut», dedilar. Ikki roviydan biri: «Ikki kun», deb aytdi.Имрон ибн Ҳусайн (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ бир кишига: «Шаъбоннинг охиридан (охирги кунларидан) бирор нарса рўза тутдингми?» дедилар. У: «Йўқ», деди. У зот: «Ифтор қилганингдан (Рамазон тугаганидан) сўнг бир кун рўза тут», дедилар. Икки ровийдан бири: «Икки кун», деб айтди.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ الْعَلاَءِ الزُّبَيْدِيُّ، مِنْ كِتَابِهِ حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ بْنُ مُسْلِمٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْعَلاَءِ، عَنْ أَبِي الأَزْهَرِ الْمُغِيرَةِ بْنِ فَرْوَةَ، قَالَ قَامَ مُعَاوِيَةُ فِي النَّاسِ بِدَيْرِ مِسْحَلٍ الَّذِي عَلَى بَابِ حِمْصَ فَقَالَ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا قَدْ رَأَيْنَا الْهِلاَلَ يَوْمَ كَذَا وَكَذَا وَأَنَا مُتَقَدِّمٌ بِالصِّيَامِ فَمَنْ أَحَبَّ أَنْ يَفْعَلَهُ فَلْيَفْعَلْهُ ‏.‏ قَالَ فَقَامَ إِلَيْهِ مَالِكُ بْنُ هُبَيْرَةَ السَّبَئِيُّ فَقَالَ يَا مُعَاوِيَةُ أَشَىْءٌ سَمِعْتَهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَمْ شَىْءٌ مِنْ رَأْيِكَ قَالَ سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ صُومُوا الشَّهْرَ وَسِرَّهُ ‏"‏ ‏.‏

Abul Azhar Mugʻiyra ibn Farva (rahimahulloh) aytadi: Muoviya Hims darvozasi yonidagi Dayri Mishal degan joyda odamlar oldida turib: «Ey odamlar, biz oyni falon-falon kuni koʻrdik, men roʻzani oldindan boshlamoqchiman. Kim shuni qilishni istasa, qilaversin», dedi. Shunda Molik ibn Hubayra as-Sabaiy oʻrnidan turib unga: «Ey Muoviya, buni Rasululloh ﷺdan eshitganmisan yoki bu oʻz fikringmi?» dedi. U: «Men Rasululloh ﷺning: ‹Oyni va uning siri (boshini) roʻza tutinglar›, deganlarini eshitganman», dedi.Абул Азҳар Муғийра ибн Фарва (раҳимаҳуллоҳ) айтади: Муовия Ҳимс дарвозаси ёнидаги Дайри Мишал деган жойда одамлар олдида туриб: «Эй одамлар, биз ойни фалон-фалон куни кўрдик, мен рўзани олдиндан бошламоқчиман. Ким шуни қилишни истаса, қилаверсин», деди. Шунда Молик ибн Ҳубайра ас-Сабаий ўрнидан туриб унга: «Эй Муовия, буни Расулуллоҳ ﷺдан эшитганмисан ёки бу ўз фикрингми?» деди. У: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг: ‹Ойни ва унинг сири (бошини) рўза тутинглар›, деганларини эшитганман», деди.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الدِّمَشْقِيُّ، - فِي هَذَا الْحَدِيثِ - قَالَ قَالَ الْوَلِيدُ سَمِعْتُ أَبَا عَمْرٍو - يَعْنِي الأَوْزَاعِيَّ - يَقُولُ سِرُّهُ أَوَّلُهُ ‏.‏

Sulaymon ibn Abdurrahmon ad-Dimashqiy (rahimahulloh) shu hadis haqida aytadi: Valid aytdi: Men Abu Amrning — yaʼni Avzoiyning — «Uning siri uning avvalidir (boshidir)», deganini eshitdim.Сулаймон ибн Абдурраҳмон ад-Димашқий (раҳимаҳуллоҳ) шу ҳадис ҳақида айтади: Валид айтди: Мен Абу Амрнинг — яъни Авзоийнинг — «Унинг сири унинг аввалидир (бошидир)», деганини эшитдим.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ عَبْدِ الْوَاحِدِ، حَدَّثَنَا أَبُو مُسْهِرٍ، قَالَ كَانَ سَعِيدٌ - يَعْنِي ابْنَ عَبْدِ الْعَزِيزِ - يَقُولُ سِرُّهُ أَوَّلُهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَقَالَ بَعْضُهُمْ سِرُّهُ وَسَطُهُ وَقَالُوا آخِرُهُ ‏.‏

Ahmad ibn Abdulvohid (rahimahulloh) bizga Abu Mushirdan rivoyat qildi: U aytdi: Said — yaʼni Ibn Abdulaziz — «Uning siri uning avvalidir (boshidir)», der edi. Abu Dovud aytdi: Baʼzilar «Uning siri uning oʻrtasidir», dedilar, baʼzilar esa «uning oxiridir», dedilar.Аҳмад ибн Абдулвоҳид (раҳимаҳуллоҳ) бизга Абу Муширдан ривоят қилди: У айтди: Саид — яъни Ибн Абдулазиз — «Унинг сири унинг аввалидир (бошидир)», дер эди. Абу Довуд айтди: Баъзилар «Унинг сири унинг ўртасидир», дедилар, баъзилар эса «унинг охиридир», дедилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، - يَعْنِي ابْنَ جَعْفَرٍ - أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي حَرْمَلَةَ، أَخْبَرَنِي كُرَيْبٌ، أَنَّ أُمَّ الْفَضْلِ ابْنَةَ الْحَارِثِ، بَعَثَتْهُ إِلَى مُعَاوِيَةَ بِالشَّامِ قَالَ فَقَدِمْتُ الشَّامَ فَقَضَيْتُ حَاجَتَهَا فَاسْتُهِلَّ رَمَضَانُ وَأَنَا بِالشَّامِ فَرَأَيْنَا الْهِلاَلَ لَيْلَةَ الْجُمُعَةِ ثُمَّ قَدِمْتُ الْمَدِينَةَ فِي آخِرِ الشَّهْرِ فَسَأَلَنِي ابْنُ عَبَّاسٍ ثُمَّ ذَكَرَ الْهِلاَلَ فَقَالَ مَتَى رَأَيْتُمُ الْهِلاَلَ قُلْتُ رَأَيْتُهُ لَيْلَةَ الْجُمُعَةِ ‏.‏ قَالَ أَنْتَ رَأَيْتَهُ قُلْتُ نَعَمْ وَرَآهُ النَّاسُ وَصَامُوا وَصَامَ مُعَاوِيَةُ ‏.‏ قَالَ لَكِنَّا رَأَيْنَاهُ لَيْلَةَ السَّبْتِ فَلاَ نَزَالُ نَصُومُهُ حَتَّى نُكْمِلَ الثَّلاَثِينَ أَوْ نَرَاهُ ‏.‏ فَقُلْتُ أَفَلاَ تَكْتَفِي بِرُؤْيَةِ مُعَاوِيَةَ وَصِيَامِهِ قَالَ لاَ هَكَذَا أَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Kurayb (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Ummul Fazl binti Horis uni Shomdagi Muoviyaning oldiga yuborgan edi. U aytadi: Men Shomga keldim va uning ishini bajardim. Men Shomda ekanligimda Ramazon kirdi va biz juma kechasi oyni koʻrdik. Soʻng men oyning oxirida Madinaga keldim. Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) mendan soʻradi, keyin oyni eslab: «Oyni qachon koʻrdingiz?» dedi. Men: «Uni juma kechasi koʻrdim», dedim. U: «Sen oʻzing koʻrdingmi?» dedi. Men: «Ha, odamlar ham koʻrdilar, roʻza tutdilar va Muoviya ham roʻza tutdi», dedim. U: «Lekin biz uni shanba kechasi koʻrdik. Shu sababli biz oʻttizni toʻldirmagunimizcha yoki uni koʻrmagunimizcha roʻza tutaveramiz», dedi. Men: «Muoviyaning koʻrgani va roʻza tutgani senga kifoya qilmaydimi?» dedim. U: «Yoʻq, bizni Rasululloh ﷺ ana shunday buyurganlar», dedi.Курайб (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Уммул Фазл бинти Ҳорис уни Шомдаги Муовиянинг олдига юборган эди. У айтади: Мен Шомга келдим ва унинг ишини бажардим. Мен Шомда эканлигимда Рамазон кирди ва биз жума кечаси ойни кўрдик. Сўнг мен ойнинг охирида Мадинага келдим. Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) мендан сўради, кейин ойни эслаб: «Ойни қачон кўрдингиз?» деди. Мен: «Уни жума кечаси кўрдим», дедим. У: «Сен ўзинг кўрдингми?» деди. Мен: «Ҳа, одамлар ҳам кўрдилар, рўза тутдилар ва Муовия ҳам рўза тутди», дедим. У: «Лекин биз уни шанба кечаси кўрдик. Шу сабабли биз ўттизни тўлдирмагунимизча ёки уни кўрмагунимизча рўза тутаверамиз», деди. Мен: «Муовиянинг кўргани ва рўза тутгани сенга кифоя қилмайдими?» дедим. У: «Йўқ, бизни Расулуллоҳ ﷺ ана шундай буюрганлар», деди.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ مُعَاذٍ، حَدَّثَنِي أَبِي، حَدَّثَنَا الأَشْعَثُ، عَنِ الْحَسَنِفِي رَجُلٍ كَانَ بِمِصْرٍ مِنَ الأَمْصَارِ فَصَامَ يَوْمَ الاِثْنَيْنِ وَشَهِدَ رَجُلاَنِ أَنَّهُمَا رَأَيَا الْهِلاَلَ لَيْلَةَ الأَحَدِ فَقَالَ لاَ يَقْضِي ذَلِكَ الْيَوْمَ الرَّجُلُ وَلاَ أَهْلُ مِصْرِهِ إِلاَّ أَنْ يَعْلَمُوا أَنَّ أَهْلَ مِصْرٍ مِنْ أَمْصَارِ الْمُسْلِمِينَ قَدْ صَامُوا يَوْمَ الأَحَدِ فَيَقْضُونَهُ ‏.‏

Ashʼas Hasandan (rahimahulloh) — biror yurtda boʻlib, dushanba kuni roʻza tutgan, soʻng ikki kishi ular yakshanba kechasi oyni koʻrganliklariga guvohlik bergan kishi haqida — rivoyat qiladi: U (Hasan) aytdi: Bu kishi va uning yurti ahli, musulmonlar yurtlaridan biror yurt ahli yakshanba kuni roʻza tutganini aniq bilmaguncha, oʻsha kunni qazo qilmaydi; (agar bilsalar) uni qazo qiladilar.Ашъас Ҳасандан (раҳимаҳуллоҳ) — бирор юртда бўлиб, душанба куни рўза тутган, сўнг икки киши улар якшанба кечаси ойни кўрганликларига гувоҳлик берган киши ҳақида — ривоят қилади: У (Ҳасан) айтди: Бу киши ва унинг юрти аҳли, мусулмонлар юртларидан бирор юрт аҳли якшанба куни рўза тутганини аниқ билмагунча, ўша кунни қазо қилмайди; (агар билсалар) уни қазо қиладилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ نُمَيْرٍ، حَدَّثَنَا أَبُو خَالِدٍ الأَحْمَرُ، عَنْ عَمْرِو بْنِ قَيْسٍ، عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ، عَنْ صِلَةَ، قَالَ كُنَّا عِنْدَ عَمَّارٍ فِي الْيَوْمِ الَّذِي يُشَكُّ فِيهِ فَأُتِيَ بِشَاةٍ فَتَنَحَّى بَعْضُ الْقَوْمِ فَقَالَ عَمَّارٌ مَنْ صَامَ هَذَا الْيَوْمَ فَقَدْ عَصَى أَبَا الْقَاسِمِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Sila (rahimahulloh) aytadi: Biz shubhali kunda Ammor (roziyallohu anhu)ning huzurida edik. (Pishirilgan) qoʻy goʻshti keltirildi. Baʼzi odamlar (uni yeyishdan) chetga surildilar. Shunda Ammor (roziyallohu anhu): «Kim bu kuni roʻza tutsa, Abul Qosim ﷺga osiy boʻlibdi», dedi.Сила (раҳимаҳуллоҳ) айтади: Биз шубҳали кунда Аммор (розияллоҳу анҳу)нинг ҳузурида эдик. (Пиширилган) қўй гўшти келтирилди. Баъзи одамлар (уни ейишдан) четга сурилдилар. Шунда Аммор (розияллоҳу анҳу): «Ким бу куни рўза тутса, Абул Қосим ﷺга осий бўлибди», деди.

حَدَّثَنَا مُسْلِمُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، عَنْ يَحْيَى بْنِ أَبِي كَثِيرٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ تَقَدَّمُوا صَوْمَ رَمَضَانَ بِيَوْمٍ وَلاَ يَوْمَيْنِ إِلاَّ أَنْ يَكُونَ صَوْمًا يَصُومُهُ رَجُلٌ فَلْيَصُمْ ذَلِكَ الصَّوْمَ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ shunday dedilar: «Ramazon roʻzasini bir yoki ikki kun oldindan kutib olmanglar, magar bir kishining odatda tutadigan roʻzasi boʻlsa, oʻsha roʻzani tutaversin».Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ шундай дедилар: «Рамазон рўзасини бир ёки икки кун олдиндан кутиб олманглар, магар бир кишининг одатда тутадиган рўзаси бўлса, ўша рўзани тутаверсин».

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ جَعْفَرٍ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ تَوْبَةَ الْعَنْبَرِيِّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أُمِّ سَلَمَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ يَصُومُ مِنَ السَّنَةِ شَهْرًا تَامًّا إِلاَّ شَعْبَانَ يَصِلُهُ بِرَمَضَانَ ‏.‏

Ummu Salama (roziyallohu anho) — Mumin onalaridan — Nabiy ﷺdan rivoyat qiladiki, u zot yil davomida Shaʼbondan boshqa biror oyni toʻlaligicha roʻza tutmas edilar, uni (Shaʼbonni) Ramazonga ulardilar.Умму Салама (розияллоҳу анҳо) — Мумин оналаридан — Набий ﷺдан ривоят қиладики, у зот йил давомида Шаъбондан бошқа бирор ойни тўлалигича рўза тутмас эдилар, уни (Шаъбонни) Рамазонга улардилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، قَالَ قَدِمَ عَبَّادُ بْنُ كَثِيرٍ الْمَدِينَةَ فَمَالَ إِلَى مَجْلِسِ الْعَلاَءِ فَأَخَذَ بِيَدِهِ فَأَقَامَهُ ثُمَّ قَالَ اللَّهُمَّ إِنَّ هَذَا يُحَدِّثُ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ إِذَا انْتَصَفَ شَعْبَانُ فَلاَ تَصُومُوا ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ الْعَلاَءُ اللَّهُمَّ إِنَّ أَبِي حَدَّثَنِي عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِذَلِكَ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ الثَّوْرِيُّ وَشِبْلُ بْنُ الْعَلاَءِ وَأَبُو عُمَيْسٍ وَزُهَيْرُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنِ الْعَلاَءِ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَكَانَ عَبْدُ الرَّحْمَنِ لاَ يُحَدِّثُ بِهِ قُلْتُ لأَحْمَدَ لِمَ قَالَ لأَنَّهُ كَانَ عِنْدَهُ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَصِلُ شَعْبَانَ بِرَمَضَانَ وَقَالَ عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم خِلاَفَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَلَيْسَ هَذَا عِنْدِي خِلاَفَهُ وَلَمْ يَجِئْ بِهِ غَيْرُ الْعَلاَءِ عَنْ أَبِيهِ ‏.‏

Qutayba ibn Said bizga rivoyat qildi: Bizga Abdulaziz ibn Muhammad rivoyat qilib aytdi: Abbod ibn Kasir Madinaga keldi va Aloning majlisiga moyil boʻldi. U (Aloning) qoʻlidan ushlab, uni turgʻazdi, soʻng: «Ey Alloh, mana bu (kishi) otasidan, u Abu Hurayradan rivoyat qiladiki, Rasululloh ﷺ: ‹Shaʼbon yarmiga yetganda, roʻza tutmanglar›, deganlar», dedi. Shunda Alo: «Ey Alloh, otam menga buni Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan, u Nabiy ﷺdan deb rivoyat qildi», dedi. Abu Dovud aytdi: Buni Savriy, Shibl ibn Alo, Abu Umays va Zuhayr ibn Muhammad Alodan rivoyat qilganlar. Abu Dovud aytdi: Abdurrahmon buni rivoyat qilmas edi. Men Ahmadga: «Nega?» dedim. U: «Chunki uning huzurida Nabiy ﷺ Shaʼbonni Ramazonga ular edilar (degan rivoyat) bor edi, bu esa Nabiy ﷺdan uning aksini aytdi», dedi. Abu Dovud aytdi: Bu mening nazdimda uning aksi emas, buni Alodan, u otasidan deb (rivoyat qilgan) boshqa hech kim keltirmagan.Қутайба ибн Саид бизга ривоят қилди: Бизга Абдулазиз ибн Муҳаммад ривоят қилиб айтди: Аббод ибн Касир Мадинага келди ва Алонинг мажлисига мойил бўлди. У (Алонинг) қўлидан ушлаб, уни турғазди, сўнг: «Эй Аллоҳ, мана бу (киши) отасидан, у Абу Ҳурайрадан ривоят қиладики, Расулуллоҳ ﷺ: ‹Шаъбон ярмига етганда, рўза тутманглар›, деганлар», деди. Шунда Ало: «Эй Аллоҳ, отам менга буни Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан, у Набий ﷺдан деб ривоят қилди», деди. Абу Довуд айтди: Буни Саврий, Шибл ибн Ало, Абу Умайс ва Зуҳайр ибн Муҳаммад Алодан ривоят қилганлар. Абу Довуд айтди: Абдурраҳмон буни ривоят қилмас эди. Мен Аҳмадга: «Нега?» дедим. У: «Чунки унинг ҳузурида Набий ﷺ Шаъбонни Рамазонга улар эдилар (деган ривоят) бор эди, бу эса Набий ﷺдан унинг аксини айтди», деди. Абу Довуд айтди: Бу менинг наздимда унинг акси эмас, буни Алодан, у отасидан деб (ривоят қилган) бошқа ҳеч ким келтирмаган.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الرَّحِيمِ أَبُو يَحْيَى الْبَزَّازُ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ سُلَيْمَانَ، حَدَّثَنَا عَبَّادٌ، عَنْ أَبِي مَالِكٍ الأَشْجَعِيِّ، حَدَّثَنَا حُسَيْنُ بْنُ الْحَارِثِ الْجَدَلِيُّ، - مِنْ جَدِيلَةِ قَيْسٍ أَنَّ أَمِيرَ مَكَّةَ خَطَبَ ثُمَّ قَالَ عَهِدَ إِلَيْنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ نَنْسُكَ لِلرُّؤْيَةِ فَإِنْ لَمْ نَرَهُ وَشَهِدَ شَاهِدَا عَدْلٍ نَسَكْنَا بِشَهَادَتِهِمَا فَسَأَلْتُ الْحُسَيْنَ بْنَ الْحَارِثِ مَنْ أَمِيرُ مَكَّةَ قَالَ لاَ أَدْرِي ‏.‏ ثُمَّ لَقِيَنِي بَعْدُ فَقَالَ هُوَ الْحَارِثُ بْنُ حَاطِبٍ أَخُو مُحَمَّدِ بْنِ حَاطِبٍ ثُمَّ قَالَ الأَمِيرُ إِنَّ فِيكُمْ مَنْ هُوَ أَعْلَمُ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ مِنِّي وَشَهِدَ هَذَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ وَأَوْمَأَ بِيَدِهِ إِلَى رَجُلٍ قَالَ الْحُسَيْنُ فَقُلْتُ لِشَيْخٍ إِلَى جَنْبِي مَنْ هَذَا الَّذِي أَوْمَأَ إِلَيْهِ الأَمِيرُ قَالَ هَذَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ ‏.‏ وَصَدَقَ كَانَ أَعْلَمَ بِاللَّهِ مِنْهُ فَقَالَ بِذَلِكَ أَمَرَنَا رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Husayn ibn Horis al-Jadaliy (rahimahulloh) — Jadiyla Qaysdan — rivoyat qiladiki, Makka amiri xutba qildi, soʻng: «Rasululloh ﷺ bizga, (oyni) koʻrish bilan ibodat (haj amallari) qilishimizni, agar uni koʻrmasak va ikki adolatli guvoh guvohlik bersa, ularning guvohligiga koʻra ibodat qilishimizni topshirganlar», dedi. Men Husayn ibn Horisdan: «Makka amiri kim edi?» deb soʻradim. U: «Bilmayman», dedi. Soʻng u keyinroq men bilan uchrashib: «U Horis ibn Hotib edi, Muhammad ibn Hotibning akasi», dedi. Soʻng amir: «Sizlarning oranglizda Alloh va Uning Rasulini mendan koʻra yaxshiroq biladigan kishi bor, u buni Rasululloh ﷺdan (eshitib) guvohlik berdi», dedi va qoʻli bilan bir kishiga ishora qildi. Husayn aytdi: Men yonimdagi bir shayxga: «Amir ishora qilgan bu kishi kim?» dedim. U: «Bu Abdulloh ibn Umar (roziyallohu anhumo)», dedi. U toʻgʻri aytdi, (Abdulloh ibn Umar) undan Allohni yaxshiroq bilar edi. Shunda u (Ibn Umar): «Bizni Rasululloh ﷺ ana shunga buyurganlar», dedi.Ҳусайн ибн Ҳорис ал-Жадалий (раҳимаҳуллоҳ) — Жадийла Қайсдан — ривоят қиладики, Макка амири хутба қилди, сўнг: «Расулуллоҳ ﷺ бизга, (ойни) кўриш билан ибодат (ҳаж амаллари) қилишимизни, агар уни кўрмасак ва икки адолатли гувоҳ гувоҳлик берса, уларнинг гувоҳлигига кўра ибодат қилишимизни топширганлар», деди. Мен Ҳусайн ибн Ҳорисдан: «Макка амири ким эди?» деб сўрадим. У: «Билмайман», деди. Сўнг у кейинроқ мен билан учрашиб: «У Ҳорис ибн Ҳотиб эди, Муҳаммад ибн Ҳотибнинг акаси», деди. Сўнг амир: «Сизларнинг оранглизда Аллоҳ ва Унинг Расулини мендан кўра яхшироқ биладиган киши бор, у буни Расулуллоҳ ﷺдан (эшитиб) гувоҳлик берди», деди ва қўли билан бир кишига ишора қилди. Ҳусайн айтди: Мен ёнимдаги бир шайхга: «Амир ишора қилган бу киши ким?» дедим. У: «Бу Абдуллоҳ ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)», деди. У тўғри айтди, (Абдуллоҳ ибн Умар) ундан Аллоҳни яхшироқ билар эди. Шунда у (Ибн Умар): «Бизни Расулуллоҳ ﷺ ана шунга буюрганлар», деди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، وَخَلَفُ بْنُ هِشَامٍ الْمُقْرِئُ، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ رِبْعِيِّ بْنِ حِرَاشٍ، عَنْ رَجُلٍ، مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي آخِرِ يَوْمٍ مِنْ رَمَضَانَ فَقَدِمَ أَعْرَابِيَّانِ فَشَهِدَا عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِاللَّهِ لأَهَلاَّ الْهِلاَلَ أَمْسِ عَشِيَّةً فَأَمَرَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم النَّاسَ أَنْ يُفْطِرُوا زَادَ خَلَفٌ فِي حَدِيثِهِ وَأَنْ يَغْدُوا إِلَى مُصَلاَّهُمْ ‏.‏

Ribiy ibn Hirosh (rahimahulloh) Nabiy ﷺning sahobalaridan bir kishidan rivoyat qiladi: U aytdi: Odamlar Ramazonning oxirgi kunida (Shavvol oyini koʻrish haqida) ixtilof qildilar. Shunda ikki badaviy arab kelib, Rasululloh ﷺ huzurida Alloh nomi bilan: «Biz kecha shom payti oyni koʻrdik», deb guvohlik berdilar. Bas, Rasululloh ﷺ odamlarga iftor qilishni buyurdilar. Xalaf oʻz hadisida: «Va musallolariga (iydgohga) chiqishlarini (ham buyurdilar)», deb (qoʻshimcha) qildi.Рибий ибн Ҳирош (раҳимаҳуллоҳ) Набий ﷺнинг саҳобаларидан бир кишидан ривоят қилади: У айтди: Одамлар Рамазоннинг охирги кунида (Шаввол ойини кўриш ҳақида) ихтилоф қилдилар. Шунда икки бадавий араб келиб, Расулуллоҳ ﷺ ҳузурида Аллоҳ номи билан: «Биз кеча шом пайти ойни кўрдик», деб гувоҳлик бердилар. Бас, Расулуллоҳ ﷺ одамларга ифтор қилишни буюрдилар. Халаф ўз ҳадисида: «Ва мусаллоларига (ийдгоҳга) чиқишларини (ҳам буюрдилар)», деб (қўшимча) қилди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَكَّارِ بْنِ الرَّيَّانِ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ، - يَعْنِي ابْنَ أَبِي ثَوْرٍ ح وَحَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ، - يَعْنِي الْجُعْفِيَّ - عَنْ زَائِدَةَ، - الْمَعْنَى - عَنْ سِمَاكٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ جَاءَ أَعْرَابِيٌّ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ إِنِّي رَأَيْتُ الْهِلاَلَ - قَالَ الْحَسَنُ فِي حَدِيثِهِ يَعْنِي رَمَضَانَ - فَقَالَ ‏"‏ أَتَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَتَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ نَعَمْ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ يَا بِلاَلُ أَذِّنْ فِي النَّاسِ فَلْيَصُومُوا غَدًا ‏"‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Bir badaviy arab Nabiy ﷺning huzuriga kelib: «Men oyni koʻrdim», dedi — Hasan oʻz hadisida «yaʼni Ramazon (oyini)» dedi. Shunda u zot: «La ilaha illalloh (Allohdan oʻzga iloh yoʻq), deb guvohlik berasanmi?» dedilar. U: «Ha», dedi. U zot: «Muhammad Allohning Rasuli, deb guvohlik berasanmi?» dedilar. U: «Ha», dedi. U zot: «Ey Bilol, odamlar ichida nido qil, ertaga roʻza tutsinlar», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Бир бадавий араб Набий ﷺнинг ҳузурига келиб: «Мен ойни кўрдим», деди — Ҳасан ўз ҳадисида «яъни Рамазон (ойини)» деди. Шунда у зот: «Ла илаҳа иллаллоҳ (Аллоҳдан ўзга илоҳ йўқ), деб гувоҳлик берасанми?» дедилар. У: «Ҳа», деди. У зот: «Муҳаммад Аллоҳнинг Расули, деб гувоҳлик берасанми?» дедилар. У: «Ҳа», деди. У зот: «Эй Билол, одамлар ичида нидо қил, эртага рўза тутсинлар», дедилар.

حَدَّثَنِي مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ سِمَاكِ بْنِ حَرْبٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، أَنَّهُمْ شَكُّوا فِي هِلاَلِ رَمَضَانَ مَرَّةً فَأَرَادُوا أَنْ لاَ يَقُومُوا وَلاَ يَصُومُوا فَجَاءَ أَعْرَابِيٌّ مِنَ الْحَرَّةِ فَشَهِدَ أَنَّهُ رَأَى الْهِلاَلَ فَأُتِيَ بِهِ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ أَتَشْهَدُ أَنْ لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ وَأَنِّي رَسُولُ اللَّهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ نَعَمْ ‏.‏ وَشَهِدَ أَنَّهُ رَأَى الْهِلاَلَ فَأَمَرَ بِلاَلاً فَنَادَى فِي النَّاسِ أَنْ يَقُومُوا وَأَنْ يَصُومُوا ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ جَمَاعَةٌ عَنْ سِمَاكٍ عَنْ عِكْرِمَةَ مُرْسَلاً وَلَمْ يَذْكُرِ الْقِيَامَ أَحَدٌ إِلاَّ حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ ‏.‏

Ikrima (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Bir safar odamlar Ramazon hilolida shubhalanib qoldilar va (tarovehga) turmaslikni hamda roʻza tutmaslikni ixtiyor qildilar. Shunda Harra tomonidan bir aʼrobiy kelib, hilolni koʻrganiga guvohlik berdi. U Nabiy ﷺ huzurlariga keltirildi. U zot: «Allohdan oʻzga iloh yoʻq va men Allohning Rasuli ekanligimga guvohlik berasanmi?» dedilar. U: «Ha», dedi va hilolni koʻrganiga guvohlik berdi. Shunda u zot Bilolga buyurdilar, u esa odamlar orasida (tarovehga) turishlari va roʻza tutishlari haqida nido qildi. Abu Dovud aytadi: Buni bir jamoa Simokdan, u Ikrimadan mursal qilib rivoyat qilgan; (tarovehga) turishni esa Hammod ibn Salamadan boshqa hech kim zikr qilmagan.Икрима (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Бир сафар одамлар Рамазон ҳилолида шубҳаланиб қолдилар ва (таровеҳга) турмасликни ҳамда рўза тутмасликни ихтиёр қилдилар. Шунда Ҳарра томонидан бир аъробий келиб, ҳилолни кўрганига гувоҳлик берди. У Набий ﷺ ҳузурларига келтирилди. У зот: «Аллоҳдан ўзга илоҳ йўқ ва мен Аллоҳнинг Расули эканлигимга гувоҳлик берасанми?» дедилар. У: «Ҳа», деди ва ҳилолни кўрганига гувоҳлик берди. Шунда у зот Билолга буюрдилар, у эса одамлар орасида (таровеҳга) туришлари ва рўза тутишлари ҳақида нидо қилди. Абу Довуд айтади: Буни бир жамоа Симокдан, у Икримадан мурсал қилиб ривоят қилган; (таровеҳга) туришни эса Ҳаммод ибн Саламадан бошқа ҳеч ким зикр қилмаган.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ خَالِدٍ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ السَّمَرْقَنْدِيُّ، - وَأَنَا لِحَدِيثِهِ، أَتْقَنُ - قَالاَ حَدَّثَنَا مَرْوَانُ، - هُوَ ابْنُ مُحَمَّدٍ - عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ وَهْبٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَالِمٍ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ نَافِعٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ تَرَاءَى النَّاسُ الْهِلاَلَ فَأَخْبَرْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنِّي رَأَيْتُهُ فَصَامَهُ وَأَمَرَ النَّاسَ بِصِيَامِهِ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Odamlar hilolni koʻzlab qaradilar, men esa Rasululloh ﷺga uni koʻrganimni xabar berdim. Shunda u zot roʻza tutdilar va odamlarga ham roʻza tutishni buyurdilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Одамлар ҳилолни кўзлаб қарадилар, мен эса Расулуллоҳ ﷺга уни кўрганимни хабар бердим. Шунда у зот рўза тутдилар ва одамларга ҳам рўза тутишни буюрдилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْمُبَارَكِ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُلَىِّ بْنِ رَبَاحٍ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي قَيْسٍ، مَوْلَى عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ عَنْ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِنَّ فَصْلَ مَا بَيْنَ صِيَامِنَا وَصِيَامِ أَهْلِ الْكِتَابِ أَكْلَةُ السَّحَرِ ‏"‏ ‏.‏

Amr ibn al-Os (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Bizning roʻzamiz bilan ahli kitobning roʻzasi orasidagi farq saharlik yeyishdir», dedilar.Амр ибн ал-Ос (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бизнинг рўзамиз билан аҳли китобнинг рўзаси орасидаги фарқ саҳарлик ейишдир», дедилар.

حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ مُحَمَّدٍ النَّاقِدُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ خَالِدٍ الْخَيَّاطُ، حَدَّثَنَا مُعَاوِيَةُ بْنُ صَالِحٍ، عَنْ يُونُسَ بْنِ سَيْفٍ، عَنِ الْحَارِثِ بْنِ زِيَادٍ، عَنْ أَبِي رُهْمٍ، عَنِ الْعِرْبَاضِ بْنِ سَارِيَةَ، قَالَ دَعَانِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِلَى السَّحُورِ فِي رَمَضَانَ فَقَالَ ‏"‏ هَلُمَّ إِلَى الْغَدَاءِ الْمُبَارَكِ ‏"‏ ‏.‏

Irboz ibn Soriya (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Ramazonda meni sahurlikka chaqirib: «Muborak nonushtaga kel!» dedilar.Ирбоз ибн Сория (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Рамазонда мени саҳурликка чақириб: «Муборак нонуштага кел!» дедилар.

حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي الْوَزِيرِ أَبُو الْمُطَرِّفِ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ مُوسَى، عَنْ سَعِيدٍ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ نِعْمَ سَحُورُ الْمُؤْمِنِ التَّمْرُ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Moʻminning sahurligi naqadar yaxshi taom — xurmodir!» dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Мўминнинг саҳурлиги нақадар яхши таом — хурмодир!» дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَوَادَةَ الْقُشَيْرِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ سَمِعْتُ سَمُرَةَ بْنَ جُنْدُبٍ، يَخْطُبُ وَهُوَ يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يَمْنَعَنَّ مِنْ سَحُورِكُمْ أَذَانُ بِلاَلٍ وَلاَ بَيَاضُ الأُفُقِ الَّذِي هَكَذَا حَتَّى يَسْتَطِيرَ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Savoda al-Qushayriy otasidan rivoyat qiladi: Men Samura ibn Jundub (roziyallohu anhu)ning xutba qilib turib shunday deganini eshitdim: Rasululloh ﷺ: «Bilolning azoni va ufqning mana shu (koʻtarilib turgan) oqligi toraqayib (ufq boʻylab) yoyilmaguncha sizlarni sahurlik yeyishdan toʻsmasin!» dedilar.Абдуллоҳ ибн Савода ал-Қушайрий отасидан ривоят қилади: Мен Самура ибн Жундуб (розияллоҳу анҳу)нинг хутба қилиб туриб шундай деганини эшитдим: Расулуллоҳ ﷺ: «Билолнинг азони ва уфқнинг мана шу (кўтарилиб турган) оқлиги торақайиб (уфқ бўйлаб) ёйилмагунча сизларни саҳурлик ейишдан тўсмасин!» дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنِ التَّيْمِيِّ، ح وَحَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا زُهَيْرٌ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ التَّيْمِيُّ، عَنْ أَبِي عُثْمَانَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يَمْنَعَنَّ أَحَدَكُمْ أَذَانُ بِلاَلٍ مِنْ سَحُورِهِ فَإِنَّهُ يُؤَذِّنُ - أَوْ قَالَ يُنَادِي - لِيَرْجِعَ قَائِمُكُمْ وَيَنْتَبِهَ نَائِمُكُمْ وَلَيْسَ الْفَجْرُ أَنْ يَقُولَ هَكَذَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ مُسَدَّدٌ وَجَمَعَ يَحْيَى كَفَّيْهِ حَتَّى يَقُولَ هَكَذَا وَمَدَّ يَحْيَى بِأُصْبَعَيْهِ السَّبَّابَتَيْنِ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Bilolning azoni hech biringizni sahurlik yeyishdan toʻsmasin, chunki u — namozda turgan kishingiz qaytsin va uxlab yotgan kishingiz uygʻonsin deb — azon aytadi (yoki nido qiladi). Tong mana bunday (vertikal koʻtarilib) boʻlishi bilan boʻlmaydi», dedilar. Musaddad aytadi: Yahyo kaftlarini birlashtirdi, «toki mana bunday boʻlguncha» degan joyda esa Yahyo ikkala koʻrsatkich barmogʻini (ikki tomonga) yozib koʻrsatdi.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Билолнинг азони ҳеч бирингизни саҳурлик ейишдан тўсмасин, чунки у — намозда турган кишингиз қайтсин ва ухлаб ётган кишингиз уйғонсин деб — азон айтади (ёки нидо қилади). Тонг мана бундай (вертикал кўтарилиб) бўлиши билан бўлмайди», дедилар. Мусаддад айтади: Яҳё кафтларини бирлаштирди, «токи мана бундай бўлгунча» деган жойда эса Яҳё иккала кўрсаткич бармоғини (икки томонга) ёзиб кўрсатди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى، حَدَّثَنَا مُلاَزِمُ بْنُ عَمْرٍو، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ النُّعْمَانِ، حَدَّثَنِي قَيْسُ بْنُ طَلْقٍ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ كُلُوا وَاشْرَبُوا وَلاَ يَهِيدَنَّكُمُ السَّاطِعُ الْمُصْعِدُ فَكُلُوا وَاشْرَبُوا حَتَّى يَعْتَرِضَ لَكُمُ الأَحْمَرُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ هَذَا مِمَّا تَفَرَّدَ بِهِ أَهْلُ الْيَمَامَةِ ‏.‏

Talq ibn Ali al-Yamomiy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Yeng va iching! Tikka koʻtarilib turgan (oq) yorugʻlik sizlarni (yeyish-ichishdan) toʻxtatib qoʻymasin. Sizlarga qizillik koʻndalang (ufq boʻylab) yoyilmaguncha yeyaveringlar va ichaveringlar!» dedilar. Abu Dovud aytadi: Bu Yamoma ahli yakka oʻzi rivoyat qilgan hadislardandir.Талқ ибн Али ал-Ямомий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Енг ва ичинг! Тикка кўтарилиб турган (оқ) ёруғлик сизларни (ейиш-ичишдан) тўхтатиб қўймасин. Сизларга қизиллик кўндаланг (уфқ бўйлаб) ёйилмагунча еяверинглар ва ичаверинглар!» дедилар. Абу Довуд айтади: Бу Ямома аҳли якка ўзи ривоят қилган ҳадислардандир.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا حُصَيْنُ بْنُ نُمَيْرٍ، ح وَحَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا ابْنُ إِدْرِيسَ، - الْمَعْنَى - عَنْ حُصَيْنٍ، عَنِ الشَّعْبِيِّ، عَنْ عَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ، قَالَ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الآيَةُ ‏{‏ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَكُمُ الْخَيْطُ الأَبْيَضُ مِنَ الْخَيْطِ الأَسْوَدِ ‏}‏ ‏.‏ قَالَ أَخَذْتُ عِقَالاً أَبْيَضَ وَعِقَالاً أَسْوَدَ فَوَضَعْتُهُمَا تَحْتَ وِسَادَتِي فَنَظَرْتُ فَلَمْ أَتَبَيَّنْ فَذَكَرْتُ ذَلِكَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَضَحِكَ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّ وِسَادَكَ لَعَرِيضٌ طَوِيلٌ إِنَّمَا هُوَ اللَّيْلُ وَالنَّهَارُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ عُثْمَانُ ‏"‏ إِنَّمَا هُوَ سَوَادُ اللَّيْلِ وَبَيَاضُ النَّهَارِ ‏"‏ ‏.‏

Adiy ibn Hotim (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: {toki sizlarga oq ip qora ipdan ajralib koʻringuncha} degan oyat nozil boʻlganda, men bir oq arqon va bir qora arqon olib, ularni yostigʻim ostiga qoʻydim-da, qarab turdim, ammo (farqini) ajrata olmadim. Soʻng buni Rasululloh ﷺga aytdim. U zot kulib: «Sening yostigʻing juda keng va uzun ekan! Bu (yaʼni oyatdagi) faqat tun va kundir», dedilar. Usmonning rivoyatida: «Bu faqat tunning qoraligi va kunduzning oqligidir», deyilgan.Адий ибн Ҳотим (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: {токи сизларга оқ ип қора ипдан ажралиб кўрингунча} деган оят нозил бўлганда, мен бир оқ арқон ва бир қора арқон олиб, уларни ёстиғим остига қўйдим-да, қараб турдим, аммо (фарқини) ажрата олмадим. Сўнг буни Расулуллоҳ ﷺга айтдим. У зот кулиб: «Сенинг ёстиғинг жуда кенг ва узун экан! Бу (яъни оятдаги) фақат тун ва кундир», дедилар. Усмоннинг ривоятида: «Бу фақат туннинг қоралиги ва кундузнинг оқлигидир», дейилган.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الأَعْلَى بْنُ حَمَّادٍ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا سَمِعَ أَحَدُكُمُ النِّدَاءَ وَالإِنَاءُ عَلَى يَدِهِ فَلاَ يَضَعْهُ حَتَّى يَقْضِيَ حَاجَتَهُ مِنْهُ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Biringiz qoʻlida idishi turgan holda azon (nidosi)ni eshitib qolsa, undan hojatini (yaʼni yeb-ichish ishini) bitirib boʻlmaguncha uni qoʻyib yubormasin!» dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бирингиз қўлида идиши турган ҳолда азон (нидоси)ни эшитиб қолса, ундан ҳожатини (яъни еб-ичиш ишини) битириб бўлмагунча уни қўйиб юбормасин!» дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا هِشَامٌ، ح وَحَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ دَاوُدَ، عَنْ هِشَامٍ، - الْمَعْنَى - قَالَ هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ عُمَرَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا جَاءَ اللَّيْلُ مِنْ هَا هُنَا وَذَهَبَ النَّهَارُ مِنْ هَا هُنَا ‏"‏ ‏.‏ زَادَ مُسَدَّدٌ ‏"‏ وَغَابَتِ الشَّمْسُ فَقَدْ أَفْطَرَ الصَّائِمُ ‏"‏ ‏.‏

Umar (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Tun mana bu tomondan kelib, kunduz mana bu tomondan ketganda», dedilar. Musaddad (rivoyatida): «...va quyosh botganda, roʻzador (roʻzasini) ochadi», deb qoʻshdi.Умар (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Тун мана бу томондан келиб, кундуз мана бу томондан кетганда», дедилар. Мусаддад (ривоятида): «...ва қуёш ботганда, рўзадор (рўзасини) очади», деб қўшди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ الشَّيْبَانِيُّ، قَالَ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أَبِي أَوْفَى، يَقُولُ سِرْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ صَائِمٌ فَلَمَّا غَرَبَتِ الشَّمْسُ قَالَ ‏"‏ يَا بِلاَلُ انْزِلْ فَاجْدَحْ لَنَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ لَوْ أَمْسَيْتَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ انْزِلْ فَاجْدَحْ لَنَا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ عَلَيْكَ نَهَارًا ‏.‏ قَالَ ‏"‏ انْزِلْ فَاجْدَحْ لَنَا ‏"‏ ‏.‏ فَنَزَلَ فَجَدَحَ فَشَرِبَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ قَالَ ‏"‏ إِذَا رَأَيْتُمُ اللَّيْلَ قَدْ أَقْبَلَ مِنْ هَا هُنَا فَقَدْ أَفْطَرَ الصَّائِمُ ‏"‏ ‏.‏ وَأَشَارَ بِأُصْبُعِهِ قِبَلَ الْمَشْرِقِ ‏.‏

Abdulloh ibn Abu Avfo (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Biz Rasululloh ﷺ bilan birga safar qildik, u zot roʻzador edilar. Quyosh botgach, u zot: «Ey Bilol, tushib bizga (talqon) suvidan tayyorla!» dedilar. U: «Ey Allohning Rasuli, kechki payt boʻlguncha kutsangiz edi», dedi. U zot: «Tushib bizga (talqon) suvidan tayyorla!» dedilar. U: «Ey Allohning Rasuli, hali kunduz bor-ku», dedi. U zot: «Tushib bizga (talqon) suvidan tayyorla!» dedilar. Shunda u tushib (talqon) suvini tayyorladi va Rasululloh ﷺ uni ichdilar. Soʻng: «Tun mana bu tomondan kelib qolganini koʻrsangiz, roʻzador (roʻzasini) ochadi», dedilar va barmoqlari bilan mashriq tomonga ishora qildilar.Абдуллоҳ ибн Абу Авфо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Биз Расулуллоҳ ﷺ билан бирга сафар қилдик, у зот рўзадор эдилар. Қуёш ботгач, у зот: «Эй Билол, тушиб бизга (талқон) сувидан тайёрла!» дедилар. У: «Эй Аллоҳнинг Расули, кечки пайт бўлгунча кутсангиз эди», деди. У зот: «Тушиб бизга (талқон) сувидан тайёрла!» дедилар. У: «Эй Аллоҳнинг Расули, ҳали кундуз бор-ку», деди. У зот: «Тушиб бизга (талқон) сувидан тайёрла!» дедилар. Шунда у тушиб (талқон) сувини тайёрлади ва Расулуллоҳ ﷺ уни ичдилар. Сўнг: «Тун мана бу томондан келиб қолганини кўрсангиз, рўзадор (рўзасини) очади», дедилар ва бармоқлари билан машриқ томонга ишора қилдилар.

حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ بَقِيَّةَ، عَنْ خَالِدٍ، عَنْ مُحَمَّدٍ، - يَعْنِي ابْنَ عَمْرٍو - عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ يَزَالُ الدِّينُ ظَاهِرًا مَا عَجَّلَ النَّاسُ الْفِطْرَ لأَنَّ الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى يُؤَخِّرُونَ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ: «Odamlar iftorni tezlatib turar ekan, din gʻolib boʻlib turaveradi, chunki yahudiylar va nasoro (iftorni) kechiktiradilar», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ: «Одамлар ифторни тезлатиб турар экан, дин ғолиб бўлиб тураверади, чунки яҳудийлар ва насоро (ифторни) кечиктирадилар», дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنْ أَبِي عَطِيَّةَ، قَالَ دَخَلْتُ عَلَى عَائِشَةَ - رضى الله عنها - أَنَا وَمَسْرُوقٌ فَقُلْنَا يَا أُمَّ الْمُؤْمِنِينَ رَجُلاَنِ مِنْ أَصْحَابِ مُحَمَّدٍ صلى الله عليه وسلم أَحَدُهُمَا يُعَجِّلُ الإِفْطَارَ وَيُعَجِّلُ الصَّلاَةَ وَالآخَرُ يُؤَخِّرُ الإِفْطَارَ وَيُؤَخِّرُ الصَّلاَةَ قَالَتْ أَيُّهُمَا يُعَجِّلُ الإِفْطَارَ وَيُعَجِّلُ الصَّلاَةَ قُلْنَا عَبْدُ اللَّهِ ‏.‏ قَالَتْ كَذَلِكَ كَانَ يَصْنَعُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Abu Atiyya (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Men va Masruq Oisha (roziyallohu anho)ning huzurlariga kirdik va: «Ey moʻminlar onasi, Muhammad ﷺning sahobalaridan ikki kishi bor — ulardan biri iftorni tezlatadi va namozni ham tezlatadi, boshqasi esa iftorni kechiktiradi va namozni ham kechiktiradi», dedik. U: «Ulardan qaysi biri iftorni tezlatadi va namozni tezlatadi?» dedi. Biz: «Abdulloh (ibn Masʼud)», dedik. U: «Rasululloh ﷺ ham shunday qilar edilar», dedi.Абу Атийя (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Мен ва Масруқ Оиша (розияллоҳу анҳо)нинг ҳузурларига кирдик ва: «Эй мўминлар онаси, Муҳаммад ﷺнинг саҳобаларидан икки киши бор — улардан бири ифторни тезлатади ва намозни ҳам тезлатади, бошқаси эса ифторни кечиктиради ва намозни ҳам кечиктиради», дедик. У: «Улардан қайси бири ифторни тезлатади ва намозни тезлатади?» деди. Биз: «Абдуллоҳ (ибн Масъуд)», дедик. У: «Расулуллоҳ ﷺ ҳам шундай қилар эдилар», деди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ زِيَادٍ، عَنْ عَاصِمٍ الأَحْوَلِ، عَنْ حَفْصَةَ بِنْتِ سِيرِينَ، عَنِ الرَّبَابِ، عَنْ سَلْمَانَ بْنِ عَامِرٍ، عَمِّهَا قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا كَانَ أَحَدُكُمْ صَائِمًا فَلْيُفْطِرْ عَلَى التَّمْرِ فَإِنْ لَمْ يَجِدِ التَّمْرَ فَعَلَى الْمَاءِ فَإِنَّ الْمَاءَ طَهُورٌ ‏"‏ ‏.‏

Salmon ibn Omir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Biringiz roʻza tutgan boʻlsa, xurmo bilan iftor qilsin. Agar xurmo topmasa, suv bilan (iftor qilsin), chunki suv pokdir», dedilar.Салмон ибн Омир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бирингиз рўза тутган бўлса, хурмо билан ифтор қилсин. Агар хурмо топмаса, сув билан (ифтор қилсин), чунки сув покдир», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ سُلَيْمَانَ، حَدَّثَنَا ثَابِتٌ الْبُنَانِيُّ، أَنَّهُ سَمِعَ أَنَسَ بْنَ مَالِكٍ، يَقُولُ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُفْطِرُ عَلَى رُطَبَاتٍ قَبْلَ أَنْ يُصَلِّيَ فَإِنْ لَمْ تَكُنْ رُطَبَاتٌ فَعَلَى تَمَرَاتٍ فَإِنْ لَمْ تَكُنْ حَسَا حَسَوَاتٍ مِنْ مَاءٍ ‏.‏

Anas ibn Molik (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ namoz oʻqishdan oldin bir necha yangi xurmo bilan iftor qilar edilar. Agar yangi xurmo boʻlmasa, bir necha quruq xurmo bilan, quruq xurmo ham boʻlmasa, bir necha hoʻplam suv bilan iftor qilar edilar.Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ намоз ўқишдан олдин бир неча янги хурмо билан ифтор қилар эдилар. Агар янги хурмо бўлмаса, бир неча қуруқ хурмо билан, қуруқ хурмо ҳам бўлмаса, бир неча ҳўплам сув билан ифтор қилар эдилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ يَحْيَى أَبُو مُحَمَّدٍ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ الْحَسَنِ، أَخْبَرَنِي الْحُسَيْنُ بْنُ وَاقِدٍ، حَدَّثَنَا مَرْوَانُ، - يَعْنِي ابْنَ سَالِمٍ - الْمُقَفَّعُ - قَالَ رَأَيْتُ ابْنَ عُمَرَ يَقْبِضُ عَلَى لِحْيَتِهِ فَيَقْطَعُ مَا زَادَ عَلَى الْكَفِّ وَقَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا أَفْطَرَ قَالَ ‏"‏ ذَهَبَ الظَّمَأُ وَابْتَلَّتِ الْعُرُوقُ وَثَبَتَ الأَجْرُ إِنْ شَاءَ اللَّهُ ‏"‏ ‏.‏

Marvon ibn Solim al-Muqaffaʼ aytadi: Men Ibn Umar (roziyallohu anhumo)ning soqollarini qoʻllari bilan ushlab, bir hovuchdan ortgan qismini kesib turganlarini koʻrdim. U: «Rasululloh ﷺ iftor qilganlarida: ‹Chanqoq ketdi, tomirlar namlandi va Olloh xohlasa, savob barqaror boʻldi›, der edilar», dedilar.Марвон ибн Солим ал-Муқаффаъ айтади: Мен Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)нинг соқолларини қўллари билан ушлаб, бир ҳовучдан ортган қисмини кесиб турганларини кўрдим. У: «Расулуллоҳ ﷺ ифтор қилганларида: ‹Чанқоқ кетди, томирлар намланди ва Оллоҳ хоҳласа, савоб барқарор бўлди›, дер эдилар», дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، عَنْ حُصَيْنٍ، عَنْ مُعَاذِ بْنِ زُهْرَةَ، أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ إِذَا أَفْطَرَ قَالَ ‏"‏ اللَّهُمَّ لَكَ صُمْتُ وَعَلَى رِزْقِكَ أَفْطَرْتُ ‏"‏ ‏.‏

Muoz ibn Zuhra (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, unga Nabiy ﷺ iftor qilganlarida: «Allohumma, Sen uchun roʻza tutdim va Sening rizqing bilan iftor qildim», der edilar, degan xabar yetgan.Муоз ибн Зуҳра (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, унга Набий ﷺ ифтор қилганларида: «Аллоҳумма, Сен учун рўза тутдим ва Сенинг ризқинг билан ифтор қилдим», дер эдилар, деган хабар етган.

حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، وَمُحَمَّدُ بْنُ الْعَلاَءِ، - الْمَعْنَى - قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو أُسَامَةَ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ عُرْوَةَ، عَنْ فَاطِمَةَ بِنْتِ الْمُنْذِرِ، عَنْ أَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ، قَالَتْ أَفْطَرْنَا يَوْمًا فِي رَمَضَانَ فِي غَيْمٍ فِي عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ طَلَعَتِ الشَّمْسُ قَالَ أَبُو أُسَامَةَ قُلْتُ لِهِشَامٍ أُمِرُوا بِالْقَضَاءِ قَالَ وَبُدٌّ مِنْ ذَلِكَ

Asmo binti Abu Bakr (roziyallohu anho) aytadilar: Rasululloh ﷺ zamonlarida Ramazonning bir kunida havo bulutli boʻlganda iftor qildik, soʻng quyosh chiqib qoldi. Abu Usoma aytadi: Men Hishomdan: «Ular (oʻsha kunni) qazo qilishga buyurildimi?» deb soʻradim. U: «Bundan iloj boʻlarmidi (albatta qazo qilganlar)», dedi.Асмо бинти Абу Бакр (розияллоҳу анҳо) айтадилар: Расулуллоҳ ﷺ замонларида Рамазоннинг бир кунида ҳаво булутли бўлганда ифтор қилдик, сўнг қуёш чиқиб қолди. Абу Усома айтади: Мен Ҳишомдан: «Улар (ўша кунни) қазо қилишга буюрилдими?» деб сўрадим. У: «Бундан илож бўлармиди (албатта қазо қилганлар)», деди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ نَافِعٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ نَهَى عَنِ الْوِصَالِ، قَالُوا فَإِنَّكَ تُوَاصِلُ يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ إِنِّي لَسْتُ كَهَيْئَتِكُمْ إِنِّي أُطْعَمُ وَأُسْقَى ‏"‏ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ visol (uzluksiz roʻza tutish)dan qaytardilar. Shunda (sahobalar): «Lekin oʻzingiz visol qilasiz-ku, ey Rasululloh!» dedilar. U zot: «Men sizlarning holatingizdek emasman. Men taomlantirilaman va sugʻorilaman», dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ висол (узлуксиз рўза тутиш)дан қайтардилар. Шунда (саҳобалар): «Лекин ўзингиз висол қиласиз-ку, эй Расулуллоҳ!» дедилар. У зот: «Мен сизларнинг ҳолатингиздек эмасман. Мен таомлантириламан ва суғориламан», дедилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، أَنَّ بَكْرَ بْنَ مُضَرَ، حَدَّثَهُمْ عَنِ ابْنِ الْهَادِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ خَبَّابٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَقُولُ ‏"‏ لاَ تُوَاصِلُوا فَأَيُّكُمْ أَرَادَ أَنْ يُوَاصِلَ فَلْيُوَاصِلْ حَتَّى السَّحَرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا فَإِنَّكَ تُوَاصِلُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ إِنِّي لَسْتُ كَهَيْئَتِكُمْ إِنَّ لِي مُطْعِمًا يُطْعِمُنِي وَسَاقِيًا يَسْقِينِي ‏"‏ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, u Rasululloh ﷺning shunday deganlarini eshitdi: «Visol qilmanglar! Biror kishi visol qilmoqchi boʻlsa, saharlikkacha tutsin». (Sahobalar): «Lekin oʻzingiz visol qilasiz-ku», dedilar. U zot: «Men sizlarning holatingizdek emasman. Albatta menga taom beradigan Zot taomlantiradi va suv beradigan Zot sugʻoradi», dedilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, у Расулуллоҳ ﷺнинг шундай деганларини эшитди: «Висол қилманглар! Бирор киши висол қилмоқчи бўлса, саҳарликкача тутсин». (Саҳобалар): «Лекин ўзингиз висол қиласиз-ку», дедилар. У зот: «Мен сизларнинг ҳолатингиздек эмасман. Албатта менга таом берадиган Зот таомлантиради ва сув берадиган Зот суғоради», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي ذِئْبٍ، عَنِ الْمَقْبُرِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ لَمْ يَدَعْ قَوْلَ الزُّورِ وَالْعَمَلَ بِهِ فَلَيْسَ لِلَّهِ حَاجَةٌ أَنْ يَدَعَ طَعَامَهُ وَشَرَابَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَحْمَدُ فَهِمْتُ إِسْنَادَهُ مِنَ ابْنِ أَبِي ذِئْبٍ وَأَفْهَمَنِي الْحَدِيثَ رَجُلٌ إِلَى جَنْبِهِ أُرَاهُ ابْنَ أَخِيهِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kimki yolgʻon soʻzni va unga amal qilishni tark etmasa, uning taomi va ichimligini tark etishiga Ollohning hojati yoʻq», dedilar. Ahmad (ibn Yunus) aytadi: Men isnodni Ibn Abu Ziʼbdan oʻrgandim, hadisni esa uning yonida turgan bir kishi — uning jiyani boʻlsa kerak, deb oʻylayman — menga tushuntirdi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Кимки ёлғон сўзни ва унга амал қилишни тарк этмаса, унинг таоми ва ичимлигини тарк этишига Оллоҳнинг ҳожати йўқ», дедилар. Аҳмад (ибн Юнус) айтади: Мен иснодни Ибн Абу Зиъбдан ўргандим, ҳадисни эса унинг ёнида турган бир киши — унинг жияни бўлса керак, деб ўйлайман — менга тушунтирди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ الصِّيَامُ جُنَّةٌ إِذَا كَانَ أَحَدُكُمْ صَائِمًا فَلاَ يَرْفُثْ وَلاَ يَجْهَلْ فَإِنِ امْرُؤٌ قَاتَلَهُ أَوْ شَاتَمَهُ فَلْيَقُلْ إِنِّي صَائِمٌ إِنِّي صَائِمٌ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Roʻza qalqondir. Biringiz roʻza tutgan boʻlsa, behayo gap aytmasin va johillik qilmasin. Agar biror kishi unga urishsa yoki soʻksa, ‹Men roʻzadorman, men roʻzadorman›, desin», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Рўза қалқондир. Бирингиз рўза тутган бўлса, беҳаё гап айтмасин ва жоҳиллик қилмасин. Агар бирор киши унга уришса ёки сўкса, ‹Мен рўзадорман, мен рўзадорман›, десин», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الصَّبَّاحِ، حَدَّثَنَا شَرِيكٌ، ح وَحَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ عَامِرِ بْنِ رَبِيعَةَ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَسْتَاكُ وَهُوَ صَائِمٌ ‏.‏ زَادَ مُسَدَّدٌ مَا لاَ أَعُدُّ وَلاَ أُحْصِي ‏.‏

Omir ibn Robiʼa (roziyallohu anhu) aytadilar: Men Rasululloh ﷺning roʻzador holatlarida misvok qilayotganlarini koʻrdim. Musaddad oʻz rivoyatida: «Sanab ham, hisoblab ham boʻlmaydigan darajada (koʻp marta)», deb qoʻshimcha qildi.Омир ибн Робиъа (розияллоҳу анҳу) айтадилар: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг рўзадор ҳолатларида мисвок қилаётганларини кўрдим. Мусаддад ўз ривоятида: «Санаб ҳам, ҳисоблаб ҳам бўлмайдиган даражада (кўп марта)», деб қўшимча қилди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ سُمَىٍّ، مَوْلَى أَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ بَعْضِ، أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَمَرَ النَّاسَ فِي سَفَرِهِ عَامَ الْفَتْحِ بِالْفِطْرِ وَقَالَ ‏"‏ تَقَوَّوْا لِعَدُوِّكُمْ ‏"‏ ‏.‏ وَصَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو بَكْرٍ قَالَ الَّذِي حَدَّثَنِي لَقَدْ رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِالْعَرْجِ يَصُبُّ عَلَى رَأْسِهِ الْمَاءَ وَهُوَ صَائِمٌ مِنَ الْعَطَشِ أَوْ مِنَ الْحَرِّ ‏.‏

Abu Bakr ibn Abdurrahmon Nabiy ﷺning bir sahobalaridan rivoyat qiladi: U aytadi: Men Rasululloh ﷺning Fath yili safarlarida odamlarga roʻzani ochishni buyurganlarini va: «Dushmaningizga qarshi quvvatga toʻlinglar», deganlarini koʻrdim. Rasululloh ﷺ esa oʻzlari roʻza tutdilar. Abu Bakr aytadi: Menga hadis aytib bergan kishi shunday dedi: «Men Rasululloh ﷺni Arj degan joyda chanqoqdan yoki issiqdan roʻzador holatlarida boshlariga suv quyayotganlarida koʻrdim».Абу Бакр ибн Абдурраҳмон Набий ﷺнинг бир саҳобаларидан ривоят қилади: У айтади: Мен Расулуллоҳ ﷺнинг Фатҳ йили сафарларида одамларга рўзани очишни буюрганларини ва: «Душманингизга қарши қувватга тўлинглар», деганларини кўрдим. Расулуллоҳ ﷺ эса ўзлари рўза тутдилар. Абу Бакр айтади: Менга ҳадис айтиб берган киши шундай деди: «Мен Расулуллоҳ ﷺни Арж деган жойда чанқоқдан ёки иссиқдан рўзадор ҳолатларида бошларига сув қуяётганларида кўрдим».

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنِي يَحْيَى بْنُ سُلَيْمٍ، عَنْ إِسْمَاعِيلَ بْنِ كَثِيرٍ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ لَقِيطِ بْنِ صَبِرَةَ، عَنْ أَبِيهِ، لَقِيطِ بْنِ صَبِرَةَ قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ بَالِغْ فِي الاِسْتِنْشَاقِ إِلاَّ أَنْ تَكُونَ صَائِمًا ‏"‏ ‏.‏

Laqit ibn Sabira (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Burunga suvni qattiq tort, faqat roʻzador boʻlsang (qattiq tortma)», dedilar.Лақит ибн Сабира (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Бурунга сувни қаттиқ торт, фақат рўзадор бўлсанг (қаттиқ тортма)», дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ هِشَامٍ، ح وَحَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا حَسَنُ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا شَيْبَانُ، - جَمِيعًا - عَنْ يَحْيَى، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ أَبِي أَسْمَاءَ، - يَعْنِي الرَّحَبِيَّ - عَنْ ثَوْبَانَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَفْطَرَ الْحَاجِمُ وَالْمَحْجُومُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ شَيْبَانُ أَخْبَرَنِي أَبُو قِلاَبَةَ أَنَّ أَبَا أَسْمَاءَ الرَّحَبِيَّ حَدَّثَهُ أَنَّ ثَوْبَانَ مَوْلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَخْبَرَهُ أَنَّهُ سَمِعَ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Savbon (roziyallohu anhu)dan, Nabiy ﷺdan rivoyat qilinadi: U zot: «Qon oluvchi ham, qon oldiruvchi ham roʻzasini ochdi», dedilar. Shaybon oʻz rivoyatida shunday dedi: Menga Abu Qiloba xabar berdiki, unga Abu Asmo ar-Rahabiy aytib bergan, unga esa Rasululloh ﷺning ozod qilgan quli Savbon xabar bergan, u buni Rasululloh ﷺdan eshitganini aytgan.Савбон (розияллоҳу анҳу)дан, Набий ﷺдан ривоят қилинади: У зот: «Қон олувчи ҳам, қон олдирувчи ҳам рўзасини очди», дедилар. Шайбон ўз ривоятида шундай деди: Менга Абу Қилоба хабар бердики, унга Абу Асмо ар-Раҳабий айтиб берган, унга эса Расулуллоҳ ﷺнинг озод қилган қули Савбон хабар берган, у буни Расулуллоҳ ﷺдан эшитганини айтган.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا حَسَنُ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا شَيْبَانُ، عَنْ يَحْيَى، قَالَ حَدَّثَنِي أَبُو قِلاَبَةَ الْجَرْمِيُّ، أَنَّهُ أَخْبَرَهُ أَنَّ شَدَّادَ بْنَ أَوْسٍ بَيْنَمَا هُوَ يَمْشِي مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَذَكَرَ نَحْوَهُ ‏.‏

Shaddod ibn Avs (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Menga Abu Qiloba al-Jarmiy xabar berishicha, Shaddod ibn Avs Nabiy ﷺ bilan birga ketayotgan edilar... soʻng yuqoridagiga oʻxshash hadisni zikr qildi.Шаддод ибн Авс (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Менга Абу Қилоба ал-Жармий хабар беришича, Шаддод ибн Авс Набий ﷺ билан бирга кетаётган эдилар... сўнг юқоридагига ўхшаш ҳадисни зикр қилди.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، حَدَّثَنَا أَيُّوبُ، عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ، عَنْ أَبِي الأَشْعَثِ، عَنْ شَدَّادِ بْنِ أَوْسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَتَى عَلَى رَجُلٍ بِالْبَقِيعِ وَهُوَ يَحْتَجِمُ وَهُوَ آخِذٌ بِيَدِي لِثَمَانَ عَشْرَةَ خَلَتْ مِنْ رَمَضَانَ فَقَالَ ‏"‏ أَفْطَرَ الْحَاجِمُ وَالْمَحْجُومُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَرَوَى خَالِدٌ الْحَذَّاءُ عَنْ أَبِي قِلاَبَةَ بِإِسْنَادِ أَيُّوبَ مِثْلَهُ ‏.‏

Shaddod ibn Avs (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Ramazonning oʻn sakkizinchi kuni Baqiʼda qon oldirayotgan bir kishining oldiga keldilar — u zot oʻsha payt mening qoʻlimdan ushlab turgan edilar — va: «Qon oluvchi ham, qon oldiruvchi ham roʻzasini buzdi», dedilar. Abu Dovud aytadi: Xolid al-Hazzoʼ Abu Qilobadan, Ayyubning isnodi bilan, bunga oʻxshashini rivoyat qilgan.Шаддод ибн Авс (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Рамазоннинг ўн саккизинчи куни Бақиъда қон олдираётган бир кишининг олдига келдилар — у зот ўша пайт менинг қўлимдан ушлаб турган эдилар — ва: «Қон олувчи ҳам, қон олдирувчи ҳам рўзасини бузди», дедилар. Абу Довуд айтади: Холид ал-Ҳаззў Абу Қилобадан, Айюбнинг исноди билан, бунга ўхшашини ривоят қилган.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ بَكْرٍ، وَعَبْدُ الرَّزَّاقِ، ح وَحَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، - يَعْنِي ابْنَ إِبْرَاهِيمَ - عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ، أَخْبَرَنِي مَكْحُولٌ، أَنَّ شَيْخًا، مِنَ الْحَىِّ - قَالَ عُثْمَانُ فِي حَدِيثِهِ مُصَدَّقٌ - أَخْبَرَهُ أَنَّ ثَوْبَانَ مَوْلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَخْبَرَهُ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَفْطَرَ الْحَاجِمُ وَالْمَحْجُومُ ‏"‏ ‏.‏

Rasululloh ﷺning ozod qilingan quli Savbon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Qon oluvchi ham, qon oldiruvchi ham roʻzasini buzdi», dedilar.Расулуллоҳ ﷺнинг озод қилинган қули Савбон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Қон олувчи ҳам, қон олдирувчи ҳам рўзасини бузди», дедилар.

حَدَّثَنَا مَحْمُودُ بْنُ خَالِدٍ، حَدَّثَنَا مَرْوَانُ، حَدَّثَنَا الْهَيْثَمُ بْنُ حُمَيْدٍ، أَخْبَرَنَا الْعَلاَءُ بْنُ الْحَارِثِ، عَنْ مَكْحُولٍ، عَنْ أَبِي أَسْمَاءَ الرَّحَبِيِّ، عَنْ ثَوْبَانَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ أَفْطَرَ الْحَاجِمُ وَالْمَحْجُومُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَرَوَاهُ ابْنُ ثَوْبَانَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ مَكْحُولٍ بِإِسْنَادِهِ مِثْلَهُ ‏.‏

Savbon (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Qon oluvchi ham, qon oldiruvchi ham roʻzasini buzdi», dedilar. Abu Dovud aytadi: Ibn Savbon buni otasidan, u Makhuldan, oʻz isnodi bilan, bunga oʻxshashini rivoyat qilgan.Савбон (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Қон олувчи ҳам, қон олдирувчи ҳам рўзасини бузди», дедилар. Абу Довуд айтади: Ибн Савбон буни отасидан, у Макҳулдан, ўз исноди билан, бунга ўхшашини ривоят қилган.

حَدَّثَنَا أَبُو مَعْمَرٍ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، عَنْ أَيُّوبَ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم احْتَجَمَ وَهُوَ صَائِمٌ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ وُهَيْبُ بْنُ خَالِدٍ عَنْ أَيُّوبَ بِإِسْنَادِهِ مِثْلَهُ ‏.‏ وَجَعْفَرُ بْنُ رَبِيعَةَ وَهِشَامُ بْنُ حَسَّانَ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مِثْلَهُ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ roʻzador holatlarida qon oldirdilar. Abu Dovud aytadi: Vuhayb ibn Xolid buni Ayyubdan, oʻz isnodi bilan, bunga oʻxshashini rivoyat qilgan. Yana Jaʼfar ibn Robiʼa va Hishom ibn Hasson Ikrimadan, u Ibn Abbosdan bunga oʻxshashini rivoyat qilishgan.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ рўзадор ҳолатларида қон олдирдилар. Абу Довуд айтади: Вуҳайб ибн Холид буни Айюбдан, ўз исноди билан, бунга ўхшашини ривоят қилган. Яна Жаъфар ибн Робиъа ва Ҳишом ибн Ҳассон Икримадан, у Ибн Аббосдан бунга ўхшашини ривоят қилишган.

حَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي زِيَادٍ، عَنْ مِقْسَمٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم احْتَجَمَ وَهُوَ صَائِمٌ مُحْرِمٌ ‏.‏

Abdulloh ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ roʻzador va ehromda boʻlgan holatlarida qon oldirdilar.Абдуллоҳ ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ рўзадор ва эҳромда бўлган ҳолатларида қон олдирдилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، عَنْ سُفْيَانَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَابِسٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ أَبِي لَيْلَى، حَدَّثَنِي رَجُلٌ، مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنِ الْحِجَامَةِ وَالْمُوَاصَلَةِ وَلَمْ يُحَرِّمْهُمَا إِبْقَاءً عَلَى أَصْحَابِهِ فَقِيلَ لَهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّكَ تُوَاصِلُ إِلَى السَّحَرِ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ إِنِّي أُوَاصِلُ إِلَى السَّحَرِ وَرَبِّي يُطْعِمُنِي وَيَسْقِينِي ‏"‏ ‏.‏

Abdurrahmon ibn Abu Laylo (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺning sahobalaridan boʻlgan bir kishi menga aytib berdiki, Rasululloh ﷺ qon oldirish va visol (iftorsiz uzluksiz roʻza tutish)dan qaytardilar, lekin sahobalariga rahm qilib, ularni harom qilmadilar. Shunda u zotga: «Yo Rasululloh, oʻzingiz sahargacha visol qilib roʻza tutasiz-ku?» deyildi. U zot: «Men sahargacha visol qilaman, Robbim meni taomlantiradi va sugʻoradi», dedilar.Абдурраҳмон ибн Абу Лайло (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Набий ﷺнинг саҳобаларидан бўлган бир киши менга айтиб бердики, Расулуллоҳ ﷺ қон олдириш ва висол (ифторсиз узлуксиз рўза тутиш)дан қайтардилар, лекин саҳобаларига раҳм қилиб, уларни ҳаром қилмадилар. Шунда у зотга: «Ё Расулуллоҳ, ўзингиз саҳаргача висол қилиб рўза тутасиз-ку?» дейилди. У зот: «Мен саҳаргача висол қиламан, Роббим мени таомлантиради ва суғоради», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ، - يَعْنِي ابْنَ الْمُغِيرَةِ - عَنْ ثَابِتٍ، قَالَ قَالَ أَنَسٌ مَا كُنَّا نَدَعُ الْحِجَامَةَ لِلصَّائِمِ إِلاَّ كَرَاهِيَةَ الْجَهْدِ ‏.‏

Sobit (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadi: Anas (roziyallohu anhu): «Biz roʻzadorni faqat holdan toyish (mashaqqati)ni yoqtirmaganimiz uchungina qon oldirishdan qaytarar edik», dedi.Собит (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинади: Анас (розияллоҳу анҳу): «Биз рўзадорни фақат ҳолдан тойиш (машаққати)ни ёқтирмаганимиз учунгина қон олдиришдан қайтарар эдик», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ، عَنْ رَجُلٍ، مِنْ أَصْحَابِهِ عَنْ رَجُلٍ، مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يُفْطِرُ مَنْ قَاءَ وَلاَ مَنِ احْتَلَمَ وَلاَ مَنِ احْتَجَمَ ‏"‏ ‏.‏

Nabiy ﷺning sahobalaridan boʻlgan bir kishidan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Qusgan kishi ham, ihtilom boʻlgan kishi ham, qon oldirgan kishi ham roʻzasini buzmaydi», dedilar.Набий ﷺнинг саҳобаларидан бўлган бир кишидан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Қусган киши ҳам, иҳтилом бўлган киши ҳам, қон олдирган киши ҳам рўзасини бузмайди», дедилар.

حَدَّثَنَا النُّفَيْلِيُّ، حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ ثَابِتٍ، حَدَّثَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ النُّعْمَانِ بْنِ مَعْبَدِ بْنِ هَوْذَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ جَدِّهِ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُ أَمَرَ بِالإِثْمِدِ الْمُرَوَّحِ عِنْدَ النَّوْمِ وَقَالَ ‏"‏ لِيَتَّقِهِ الصَّائِمُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ قَالَ لِي يَحْيَى بْنُ مَعِينٍ هُوَ حَدِيثٌ مُنْكَرٌ يَعْنِي حَدِيثَ الْكَحْلِ ‏.‏

Maʼbad ibn Havza (roziyallohu anhu)dan, u otasidan, u bobosidan, u Nabiy ﷺdan rivoyat qilinadiki, u zot uxlash vaqtida mushk aralashtirilgan ismid (surma)dan tortishga buyurdilar va: «Roʻzador undan ehtiyot boʻlsin», dedilar. Abu Dovud aytadi: Yahyo ibn Maʼin menga: «Bu — munkar hadis», dedi, yaʼni surma haqidagi hadisni nazarda tutdi.Маъбад ибн Ҳавза (розияллоҳу анҳу)дан, у отасидан, у бобосидан, у Набий ﷺдан ривоят қилинадики, у зот ухлаш вақтида мушк аралаштирилган исмид (сурма)дан тортишга буюрдилар ва: «Рўзадор ундан эҳтиёт бўлсин», дедилар. Абу Довуд айтади: Яҳё ибн Маъин менга: «Бу — мункар ҳадис», деди, яъни сурма ҳақидаги ҳадисни назарда тутди.

حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ بَقِيَّةَ، أَخْبَرَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنْ عُتْبَةَ، عَنْ أَبِي مُعَاذٍ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرِ بْنِ أَنَسٍ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، أَنَّهُ كَانَ يَكْتَحِلُ وَهُوَ صَائِمٌ ‏.‏

Ubaydulloh ibn Abu Bakr ibn Anas (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Anas ibn Molik (roziyallohu anhu) roʻzador holatida surma tortar edi.Убайдуллоҳ ибн Абу Бакр ибн Анас (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Анас ибн Молик (розияллоҳу анҳу) рўзадор ҳолатида сурма тортар эди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْمُخَرِّمِيُّ، وَيَحْيَى بْنُ مُوسَى الْبَلْخِيُّ، قَالاَ حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ عِيسَى، عَنِ الأَعْمَشِ، قَالَ مَا رَأَيْتُ أَحَدًا مِنْ أَصْحَابِنَا يَكْرَهُ الْكَحْلَ لِلصَّائِمِ وَكَانَ إِبْرَاهِيمُ يُرَخِّصُ أَنْ يَكْتَحِلَ الصَّائِمُ بِالصَّبِرِ ‏.‏

Aʼmash (rahimahulloh) aytadi: «Men ashoblarimizdan birortasining roʻzadorga surma tortishni yoqtirmaganini koʻrmadim. Ibrohim esa roʻzadorning sabir (aloe) bilan surma tortishiga ruxsat berar edi».Аъмаш (раҳимаҳуллоҳ) айтади: «Мен ашобларимиздан бирортасининг рўзадорга сурма тортишни ёқтирмаганини кўрмадим. Иброҳим эса рўзадорнинг сабир (алоэ) билан сурма тортишига рухсат берар эди».

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ حَسَّانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ ذَرَعَهُ قَىْءٌ وَهُوَ صَائِمٌ فَلَيْسَ عَلَيْهِ قَضَاءٌ وَإِنِ اسْتَقَاءَ فَلْيَقْضِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ أَيْضًا حَفْصُ بْنُ غِيَاثٍ عَنْ هِشَامٍ مِثْلَهُ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kim roʻzador holatida beixtiyor qusib qolsa, unga qazo qilish lozim emas, ammo kim atayin qusib chiqarsa, qazo qilsin», dedilar. Abu Dovud aytadi: Buni Hafs ibn Giyos ham Hishomdan, bunga oʻxshashini rivoyat qilgan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ким рўзадор ҳолатида беихтиёр қусиб қолса, унга қазо қилиш лозим эмас, аммо ким атайин қусиб чиқарса, қазо қилсин», дедилар. Абу Довуд айтади: Буни Ҳафс ибн Гиёс ҳам Ҳишомдан, бунга ўхшашини ривоят қилган.

حَدَّثَنَا أَبُو مَعْمَرٍ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، حَدَّثَنَا الْحُسَيْنُ، عَنْ يَحْيَى، حَدَّثَنِي عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ عَمْرٍو الأَوْزَاعِيُّ، عَنْ يَعِيشَ بْنِ الْوَلِيدِ بْنِ هِشَامٍ، أَنَّ أَبَاهُ، حَدَّثَهُ حَدَّثَنِي مَعْدَانُ بْنُ طَلْحَةَ، أَنَّ أَبَا الدَّرْدَاءِ، حَدَّثَهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَاءَ فَأَفْطَرَ فَلَقِيتُ ثَوْبَانَ مَوْلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي مَسْجِدِ دِمَشْقَ فَقُلْتُ إِنَّ أَبَا الدَّرْدَاءِ حَدَّثَنِي أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَاءَ فَأَفْطَرَ ‏.‏ قَالَ صَدَقَ وَأَنَا صَبَبْتُ لَهُ وَضُوءَهُ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Maʼdon ibn Talha (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Abu Dardo (roziyallohu anhu) unga aytib berdi: Rasululloh ﷺ qusdilar va roʻzalarini ochdilar. Maʼdon aytadi: Soʻng men Damashq masjidida Rasululloh ﷺning ozod qilingan quli Savbon (roziyallohu anhu)ni uchratdim va: «Abu Dardo menga Rasululloh ﷺ qusib, roʻzalarini ochganlarini aytib berdi», dedim. U: «Rost aytibdi, men u zot ﷺ uchun tahorat suvini quygan edim», dedi.Маъдон ибн Талҳа (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Абу Дардо (розияллоҳу анҳу) унга айтиб берди: Расулуллоҳ ﷺ қусдилар ва рўзаларини очдилар. Маъдон айтади: Сўнг мен Дамашқ масжидида Расулуллоҳ ﷺнинг озод қилинган қули Савбон (розияллоҳу анҳу)ни учратдим ва: «Абу Дардо менга Расулуллоҳ ﷺ қусиб, рўзаларини очганларини айтиб берди», дедим. У: «Рост айтибди, мен у зот ﷺ учун таҳорат сувини қуйган эдим», деди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الأَسْوَدِ، وَعَلْقَمَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُقَبِّلُ وَهُوَ صَائِمٌ وَيُبَاشِرُ وَهُوَ صَائِمٌ وَلَكِنَّهُ كَانَ أَمْلَكَ لإِرْبِهِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ roʻzador holatlarida (ayollarini) oʻpar va roʻzador holatlarida (ularga) tana yaqinlashtirar edilar, lekin u zot oʻzingizning oranglardagi nafsiga eng koʻp egalik qila oladigan kishi edilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ рўзадор ҳолатларида (аёлларини) ўпар ва рўзадор ҳолатларида (уларга) тана яқинлаштирар эдилар, лекин у зот ўзингизнинг оранглардаги нафсига энг кўп эгалик қила оладиган киши эдилар.

حَدَّثَنَا أَبُو تَوْبَةَ الرَّبِيعُ بْنُ نَافِعٍ، حَدَّثَنَا أَبُو الأَحْوَصِ، عَنْ زِيَادِ بْنِ عِلاَقَةَ، عَنْ عَمْرِو بْنِ مَيْمُونٍ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُقَبِّلُ فِي شَهْرِ الصَّوْمِ ‏.‏

Abu Tavba Robiyʼ ibn Nofiʼ bizga hadis aytdi, Abul Ahvas bizga hadis aytdi, u Ziyod ibn Iloqadan, u Amr ibn Maymundan, u Oishadan (roziyallohu anho) rivoyat qildi. U kishi aytdilar: Rasululloh ﷺ roʻza oyida (meni) oʻpar edilar.Абу Тавба Робийъ ибн Нофиъ бизга ҳадис айтди, Абул Аҳвас бизга ҳадис айтди, у Зиёд ибн Илоқадан, у Амр ибн Маймундан, у Оишадан (розияллоҳу анҳо) ривоят қилди. У киши айтдилар: Расулуллоҳ ﷺ рўза ойида (мени) ўпар эдилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنْ سَعْدِ بْنِ إِبْرَاهِيمَ، عَنْ طَلْحَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، - يَعْنِي ابْنَ عُثْمَانَ الْقُرَشِيَّ - عَنْ عَائِشَةَ، - رضى الله عنها - قَالَتْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُقَبِّلُنِي وَهُوَ صَائِمٌ وَأَنَا صَائِمَةٌ ‏.‏

Muhammad ibn Kasir bizga hadis aytdi, Sufyon bizga xabar berdi, u Saʼd ibn Ibrohimdan, u Talha ibn Abdullohdan — yaʼni Ibn Usmon al-Qurashiydan — u Oishadan (roziyallohu anho) rivoyat qildi. U kishi aytdilar: Rasululloh ﷺ men roʻzador, oʻzlari ham roʻzador holatda meni oʻpar edilar.Муҳаммад ибн Касир бизга ҳадис айтди, Суфён бизга хабар берди, у Саъд ибн Иброҳимдан, у Талҳа ибн Абдуллоҳдан — яъни Ибн Усмон ал-Қурашийдан — у Оишадан (розияллоҳу анҳо) ривоят қилди. У киши айтдилар: Расулуллоҳ ﷺ мен рўзадор, ўзлари ҳам рўзадор ҳолатда мени ўпар эдилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، ح وَحَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ حَمَّادٍ، أَخْبَرَنَا اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ، عَنْ بُكَيْرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ هَشِشْتُ فَقَبَّلْتُ وَأَنَا صَائِمٌ، فَقُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ صَنَعْتُ الْيَوْمَ أَمْرًا عَظِيمًا قَبَّلْتُ وَأَنَا صَائِمٌ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ أَرَأَيْتَ لَوْ مَضْمَضْتَ مِنَ الْمَاءِ وَأَنْتَ صَائِمٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ عِيسَى بْنُ حَمَّادٍ فِي حَدِيثِهِ قُلْتُ لاَ بَأْسَ بِهِ ‏.‏ ثُمَّ اتَّفَقَا قَالَ ‏"‏ فَمَهْ ‏"‏ ‏.‏

Ahmad ibn Yunus bizga hadis aytdi, Lays bizga hadis aytdi; shuningdek Iso ibn Hammod bizga hadis aytdi, Lays ibn Saʼd bizga xabar berdi, u Bukayr ibn Abdullohdan, u Abdulmalik ibn Saiddan, u Jobir ibn Abdullohdan (roziyallohu anhumo) rivoyat qildi. U aytdi: Umar ibn al-Xattob (roziyallohu anhu) aytdilar: Men shahvatlanib qoldim-da, roʻzador holatimda (ayolimni) oʻpdim. Soʻng: «Ey Rasululloh, men bugun katta bir ish qildim — roʻzador holatimda oʻpdim», dedim. U zot ﷺ: «Aytgin-chi, roʻzador holatingda ogʻzingni suv bilan chayqasang (nima boʻlardi)?», dedilar. Iso ibn Hammod oʻz hadisida: «Men: ‹Unda ziyon yoʻq›, dedim», dedi. Soʻngra (ikkala rivoyatchi) muvofiq boʻlishdi: U zot ﷺ: «Demak, (oʻpish ham) shunday», dedilar.Аҳмад ибн Юнус бизга ҳадис айтди, Лайс бизга ҳадис айтди; шунингдек Исо ибн Ҳаммод бизга ҳадис айтди, Лайс ибн Саъд бизга хабар берди, у Букайр ибн Абдуллоҳдан, у Абдулмалик ибн Саиддан, у Жобир ибн Абдуллоҳдан (розияллоҳу анҳумо) ривоят қилди. У айтди: Умар ибн ал-Хаттоб (розияллоҳу анҳу) айтдилар: Мен шаҳватланиб қолдим-да, рўзадор ҳолатимда (аёлимни) ўпдим. Сўнг: «Эй Расулуллоҳ, мен бугун катта бир иш қилдим — рўзадор ҳолатимда ўпдим», дедим. У зот ﷺ: «Айтгин-чи, рўзадор ҳолатингда оғзингни сув билан чайқасанг (нима бўларди)?», дедилар. Исо ибн Ҳаммод ўз ҳадисида: «Мен: ‹Унда зиён йўқ›, дедим», деди. Сўнгра (иккала ривоятчи) мувофиқ бўлишди: У зот ﷺ: «Демак, (ўпиш ҳам) шундай», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ دِينَارٍ، حَدَّثَنَا سَعْدُ بْنُ أَوْسٍ الْعَبْدِيُّ، عَنْ مِصْدَعٍ أَبِي يَحْيَى، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يُقَبِّلُهَا وَهُوَ صَائِمٌ وَيَمُصُّ لِسَانَهَا ‏.‏

Muhammad ibn Iso bizga hadis aytdi, Muhammad ibn Dinor bizga hadis aytdi, Saʼd ibn Avs al-Abdiy bizga hadis aytdi, u Misdaʼ Abu Yahyodan, u Oishadan (roziyallohu anho) rivoyat qildi: Nabiy ﷺ roʻzador holatlarida u kishini oʻpar va tillarini soʻrar edilar.Муҳаммад ибн Исо бизга ҳадис айтди, Муҳаммад ибн Динор бизга ҳадис айтди, Саъд ибн Авс ал-Абдий бизга ҳадис айтди, у Мисдаъ Абу Яҳёдан, у Оишадан (розияллоҳу анҳо) ривоят қилди: Набий ﷺ рўзадор ҳолатларида у кишини ўпар ва тилларини сўрар эдилар.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا أَبُو أَحْمَدَ، - يَعْنِي الزُّبَيْرِيَّ - أَخْبَرَنَا إِسْرَائِيلُ، عَنْ أَبِي الْعَنْبَسِ، عَنِ الأَغَرِّ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَجُلاً، سَأَلَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم عَنِ الْمُبَاشَرَةِ لِلصَّائِمِ فَرَخَّصَ لَهُ وَأَتَاهُ آخَرُ فَسَأَلَهُ فَنَهَاهُ ‏.‏ فَإِذَا الَّذِي رَخَّصَ لَهُ شَيْخٌ وَالَّذِي نَهَاهُ شَابٌّ ‏.‏

Nasr ibn Ali bizga hadis aytdi, Abu Ahmad — yaʼni az-Zubayriy — bizga hadis aytdi, Isroil bizga xabar berdi, u Abul Anbasdan, u al-Agʻarrdan, u Abu Hurayradan (roziyallohu anhu) rivoyat qildi: Bir kishi Nabiy ﷺdan roʻzadorning (ayoliga) yaqinlik qilishi (uni quchoqlashi) haqida soʻradi, u zot unga ruxsat berdilar. Soʻng boshqa bir kishi kelib, u zotdan (shu haqda) soʻradi, u zot uni man qildilar. Qarasa, ruxsat berilgan kishi keksa, man qilingan kishi esa yigit edi.Наср ибн Али бизга ҳадис айтди, Абу Аҳмад — яъни аз-Зубайрий — бизга ҳадис айтди, Исроил бизга хабар берди, у Абул Анбасдан, у ал-Ағаррдан, у Абу Ҳурайрадан (розияллоҳу анҳу) ривоят қилди: Бир киши Набий ﷺдан рўзадорнинг (аёлига) яқинлик қилиши (уни қучоқлаши) ҳақида сўради, у зот унга рухсат бердилар. Сўнг бошқа бир киши келиб, у зотдан (шу ҳақда) сўради, у зот уни ман қилдилар. Қараса, рухсат берилган киши кекса, ман қилинган киши эса йигит эди.

حَدَّثَنَا الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، ح وَحَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْحَاقَ الأَذْرَمِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ عَبْدِ رَبِّهِ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ هِشَامٍ، عَنْ عَائِشَةَ، وَأُمِّ سَلَمَةَ زَوْجَىِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهُمَا قَالَتَا كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يُصْبِحُ جُنُبًا ‏.‏ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ الأَذْرَمِيُّ فِي حَدِيثِهِ فِي رَمَضَانَ مِنْ جِمَاعٍ غَيْرِ احْتِلاَمٍ ثُمَّ يَصُومُ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَمَا أَقَلَّ مَنْ يَقُولُ هَذِهِ الْكَلِمَةَ - يَعْنِي يُصْبِحُ جُنُبًا فِي رَمَضَانَ - وَإِنَّمَا الْحَدِيثُ أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يُصْبِحُ جُنُبًا وَهُوَ صَائِمٌ ‏.‏

al-Qaʼnabiy bizga Molikdan hadis aytdi; shuningdek Abdulloh ibn Muhammad ibn Ishoq al-Azramiy bizga hadis aytdi, Abdurrahmon ibn Mahdiy bizga hadis aytdi, u Molikdan, u Abdu Robbihi ibn Saiddan, u Abu Bakr ibn Abdurrahmon ibn al-Horis ibn Hishomdan, u Oisha va Umm Salamadan (roziyallohu anhumo) — Nabiy ﷺning ikki zavjalaridan — rivoyat qildi. Ikkovlari aytdilar: Rasululloh ﷺ junub holda tongni qarshilar edilar. Abdulloh al-Azramiy oʻz hadisida: «Ramazonda ehtilomsiz, jimoʼ tufayli (junub boʻlib tonglar) va soʻng roʻza tutar edilar», dedi. Abu Dovud aytdi: Bu soʻzni — yaʼni «Ramazonda junub holda tongni qarshilar edilar» (degan soʻzni) — aytadiganlar naqadar kam! Hadis aslida shundaki, Nabiy ﷺ roʻzador holatlarida junub holda tongni qarshilar edilar.ал-Қаънабий бизга Моликдан ҳадис айтди; шунингдек Абдуллоҳ ибн Муҳаммад ибн Ишоқ ал-Азрамий бизга ҳадис айтди, Абдурраҳмон ибн Маҳдий бизга ҳадис айтди, у Моликдан, у Абду Роббиҳи ибн Саиддан, у Абу Бакр ибн Абдурраҳмон ибн ал-Ҳорис ибн Ҳишомдан, у Оиша ва Умм Саламадан (розияллоҳу анҳумо) — Набий ﷺнинг икки завжаларидан — ривоят қилди. Икковлари айтдилар: Расулуллоҳ ﷺ жунуб ҳолда тонгни қаршилар эдилар. Абдуллоҳ ал-Азрамий ўз ҳадисида: «Рамазонда эҳтиломсиз, жимў туфайли (жунуб бўлиб тонглар) ва сўнг рўза тутар эдилар», деди. Абу Довуд айтди: Бу сўзни — яъни «Рамазонда жунуб ҳолда тонгни қаршилар эдилар» (деган сўзни) — айтадиганлар нақадар кам! Ҳадис аслида шундаки, Набий ﷺ рўзадор ҳолатларида жунуб ҳолда тонгни қаршилар эдилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، - يَعْنِي الْقَعْنَبِيَّ - عَنْ مَالِكٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مَعْمَرٍ الأَنْصَارِيِّ، عَنْ أَبِي يُونُسَ، مَوْلَى عَائِشَةَ عَنْ عَائِشَةَ، زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّ رَجُلاً قَالَ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ وَاقِفٌ عَلَى الْبَابِ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي أُصْبِحُ جُنُبًا وَأَنَا أُرِيدُ الصِّيَامَ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ وَأَنَا أُصْبِحُ جُنُبًا وَأَنَا أُرِيدُ الصِّيَامَ فَأَغْتَسِلُ وَأَصُومُ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ الرَّجُلُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّكَ لَسْتَ مِثْلَنَا قَدْ غَفَرَ اللَّهُ لَكَ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَمَا تَأَخَّرَ فَغَضِبَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَقَالَ ‏"‏ وَاللَّهِ إِنِّي لأَرْجُو أَنْ أَكُونَ أَخْشَاكُمْ لِلَّهِ وَأَعْلَمَكُمْ بِمَا أَتَّبِعُ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Maslama — yaʼni al-Qaʼnabiy — bizga Molikdan hadis aytdi, u Abdulloh ibn Abdurrahmon ibn Maʼmar al-Ansoriydan, u Oishaning ozod qilgan quli Abu Yunusdan, u Nabiy ﷺning zavjalari Oishadan (roziyallohu anho) rivoyat qildi: Bir kishi eshik oldida turgan holda Rasulullohga ﷺ: «Ey Rasululloh, men junub holda tonglayman, roʻza tutmoqchiman», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Men ham junub holda tonglayman va roʻza tutmoqchi boʻlaman, soʻng gʻusl qilib roʻza tutaman», dedilar. U kishi: «Ey Rasululloh, siz bizga oʻxshamaysiz, Alloh sizning oldingi va keyingi gunohlaringizni magʻfirat qilgan», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ gʻazablanib: «Allohga qasamki, men sizlarning Allohdan eng koʻp qoʻrqadiganingiz va oʻzim ergashayotgan narsani eng yaxshi biladiganingiz boʻlishni umid qilaman», dedilar.Абдуллоҳ ибн Маслама — яъни ал-Қаънабий — бизга Моликдан ҳадис айтди, у Абдуллоҳ ибн Абдурраҳмон ибн Маъмар ал-Ансорийдан, у Оишанинг озод қилган қули Абу Юнусдан, у Набий ﷺнинг завжалари Оишадан (розияллоҳу анҳо) ривоят қилди: Бир киши эшик олдида турган ҳолда Расулуллоҳга ﷺ: «Эй Расулуллоҳ, мен жунуб ҳолда тонглайман, рўза тутмоқчиман», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Мен ҳам жунуб ҳолда тонглайман ва рўза тутмоқчи бўламан, сўнг ғусл қилиб рўза тутаман», дедилар. У киши: «Эй Расулуллоҳ, сиз бизга ўхшамайсиз, Аллоҳ сизнинг олдинги ва кейинги гуноҳларингизни мағфират қилган», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ ғазабланиб: «Аллоҳга қасамки, мен сизларнинг Аллоҳдан энг кўп қўрқадиганингиз ва ўзим эргашаётган нарсани энг яхши биладиганингиз бўлишни умид қиламан», дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، وَمُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى، - الْمَعْنَى - قَالاَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، - قَالَ مُسَدَّدٌ - حَدَّثَنَا الزُّهْرِيُّ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ أَتَى رَجُلٌ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ هَلَكْتُ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ مَا شَأْنُكَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَقَعْتُ عَلَى امْرَأَتِي فِي رَمَضَانَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَهَلْ تَجِدُ مَا تُعْتِقُ رَقَبَةً ‏"‏ ‏.‏ قَالَ لاَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَهَلْ تَسْتَطِيعُ أَنْ تَصُومَ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ لاَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَهَلْ تَسْتَطِيعُ أَنْ تُطْعِمَ سِتِّينَ مِسْكِينًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَ لاَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ اجْلِسْ ‏"‏ ‏.‏ فَأُتِيَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم بِعَرَقٍ فِيهِ تَمْرٌ فَقَالَ ‏"‏ تَصَدَّقْ بِهِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا بَيْنَ لاَبَتَيْهَا أَهْلُ بَيْتٍ أَفْقَرَ مِنَّا فَضَحِكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى بَدَتْ ثَنَايَاهُ قَالَ ‏"‏ فَأَطْعِمْهُ إِيَّاهُمْ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ مُسَدَّدٌ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ أَنْيَابُهُ ‏.‏

Musaddad va Muhammad ibn Iso — maʼno bir — ikkovi: Bizga Sufyon hadis aytdi, deyishdi. Musaddad: Bizga az-Zuhriy hadis aytdi, dedi. U Humayd ibn Abdurrahmondan, u Abu Hurayradan (roziyallohu anhu) rivoyat qildi. U aytdi: Bir kishi Nabiy ﷺ huzurlariga kelib: «Halok boʻldim!», dedi. U zot: «Senga nima boʻldi?», dedilar. U: «Ramazonda ayolimga yaqinlik qildim», dedi. U zot: «Ozod qiladigan bir qul topa olasanmi?», dedilar. U: «Yoʻq», dedi. U zot: «Ketma-ket ikki oy roʻza tuta olasanmi?», dedilar. U: «Yoʻq», dedi. U zot: «Oltmish miskinga taom bera olasanmi?», dedilar. U: «Yoʻq», dedi. U zot: «Oʻtir», dedilar. Shunda Nabiy ﷺga ichida xurmo boʻlgan bir savat keltirildi. U zot: «Buni sadaqa qilgin», dedilar. U: «Ey Rasululloh, bu ikki qora tosh oraligʻida (yaʼni Madinada) bizdan kambagʻalroq oila yoʻq», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ tishlari koʻrinib ketguncha kuldilar-da: «Unday boʻlsa, buni ularning oʻziga yedirgin», dedilar. Musaddad boshqa bir oʻrinda «anyobuhu» (oziq tishlari) deb keltirdi.Мусаддад ва Муҳаммад ибн Исо — маъно бир — иккови: Бизга Суфён ҳадис айтди, дейишди. Мусаддад: Бизга аз-Зуҳрий ҳадис айтди, деди. У Ҳумайд ибн Абдурраҳмондан, у Абу Ҳурайрадан (розияллоҳу анҳу) ривоят қилди. У айтди: Бир киши Набий ﷺ ҳузурларига келиб: «Ҳалок бўлдим!», деди. У зот: «Сенга нима бўлди?», дедилар. У: «Рамазонда аёлимга яқинлик қилдим», деди. У зот: «Озод қиладиган бир қул топа оласанми?», дедилар. У: «Йўқ», деди. У зот: «Кетма-кет икки ой рўза тута оласанми?», дедилар. У: «Йўқ», деди. У зот: «Олтмиш мискинга таом бера оласанми?», дедилар. У: «Йўқ», деди. У зот: «Ўтир», дедилар. Шунда Набий ﷺга ичида хурмо бўлган бир сават келтирилди. У зот: «Буни садақа қилгин», дедилар. У: «Эй Расулуллоҳ, бу икки қора тош оралиғида (яъни Мадинада) биздан камбағалроқ оила йўқ», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ тишлари кўриниб кетгунча кулдилар-да: «Ундай бўлса, буни уларнинг ўзига едиргин», дедилар. Мусаддад бошқа бир ўринда «анёбуҳу» (озиқ тишлари) деб келтирди.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، بِهَذَا الْحَدِيثِ بِمَعْنَاهُ ‏.‏ زَادَ الزُّهْرِيُّ وَإِنَّمَا كَانَ هَذَا رُخْصَةً لَهُ خَاصَّةً فَلَوْ أَنَّ رَجُلاً فَعَلَ ذَلِكَ الْيَوْمَ لَمْ يَكُنْ لَهُ بُدٌّ مِنَ التَّكْفِيرِ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ اللَّيْثُ بْنُ سَعْدٍ وَالأَوْزَاعِيُّ وَمَنْصُورُ بْنُ الْمُعْتَمِرِ وَعِرَاكُ بْنُ مَالِكٍ عَلَى مَعْنَى ابْنِ عُيَيْنَةَ ‏.‏ زَادَ الأَوْزَاعِيُّ وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ ‏.‏

al-Hasan ibn Ali bizga hadis aytdi, Abdurrazzoq bizga hadis aytdi, Maʼmar bizga xabar berdi, u az-Zuhriydan shu hadisni shu maʼnoda (rivoyat qildi). az-Zuhriy (rivoyatiga) shuni qoʻshdi: Bu faqat unga xos ruxsat edi; agar bir kishi bugun shunday qilsa, kafforat toʻlashdan oʻzga chorasi boʻlmaydi. Abu Dovud aytdi: Buni Lays ibn Saʼd, al-Avzoiy, Mansur ibn al-Muʼtamir va Iroq ibn Molik Ibn Uyaynaning maʼnosida rivoyat qilishdi. al-Avzoiy (rivoyatiga) «Allohdan magʻfirat soʻragin» (degan soʻzni) qoʻshdi.ал-Ҳасан ибн Али бизга ҳадис айтди, Абдурраззоқ бизга ҳадис айтди, Маъмар бизга хабар берди, у аз-Зуҳрийдан шу ҳадисни шу маънода (ривоят қилди). аз-Зуҳрий (ривоятига) шуни қўшди: Бу фақат унга хос рухсат эди; агар бир киши бугун шундай қилса, каффорат тўлашдан ўзга чораси бўлмайди. Абу Довуд айтди: Буни Лайс ибн Саъд, ал-Авзоий, Мансур ибн ал-Муътамир ва Ироқ ибн Молик Ибн Уяйнанинг маъносида ривоят қилишди. ал-Авзоий (ривоятига) «Аллоҳдан мағфират сўрагин» (деган сўзни) қўшди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، أَنَّ رَجُلاً، أَفْطَرَ فِي رَمَضَانَ فَأَمَرَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يُعْتِقَ رَقَبَةً أَوْ يَصُومَ شَهْرَيْنِ مُتَتَابِعَيْنِ أَوْ يُطْعِمَ سِتِّينَ مِسْكِينًا ‏.‏ قَالَ لاَ أَجِدُ ‏.‏ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ اجْلِسْ ‏"‏ ‏.‏ فَأُتِيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم بِعَرَقٍ فِيهِ تَمْرٌ فَقَالَ ‏"‏ خُذْ هَذَا فَتَصَدَّقْ بِهِ ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا أَحَدٌ أَحْوَجَ مِنِّي ‏.‏ فَضَحِكَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم حَتَّى بَدَتْ أَنْيَابُهُ وَقَالَ لَهُ ‏"‏ كُلْهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ ابْنُ جُرَيْجٍ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَلَى لَفْظِ مَالِكٍ أَنَّ رَجُلاً أَفْطَرَ وَقَالَ فِيهِ ‏"‏ أَوْ تُعْتِقَ رَقَبَةً أَوْ تَصُومَ شَهْرَيْنِ أَوْ تُطْعِمَ سِتِّينَ مِسْكِينًا ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Maslama bizga Molikdan hadis aytdi, u Ibn Shihobdan, u Humayd ibn Abdurrahmondan, u Abu Hurayradan (roziyallohu anhu) rivoyat qildi: Bir kishi Ramazonda roʻzasini ochib qoʻyibdi. Shunda Rasululloh ﷺ unga bir qul ozod qilishni, yoki ketma-ket ikki oy roʻza tutishni, yoki oltmish miskinga taom berishni buyurdilar. U: «(Hech narsa) topa olmayman», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ unga: «Oʻtir», dedilar. Soʻng Rasulullohga ﷺ ichida xurmo boʻlgan bir savat keltirildi. U zot: «Buni olib, sadaqa qilgin», dedilar. U: «Ey Rasululloh, mendan muhtojroq kishi yoʻq», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ oziq tishlari koʻrinib ketguncha kuldilar-da, unga: «Buni oʻzing yegin», dedilar. Abu Dovud aytdi: Buni Ibn Jurayj az-Zuhriydan Molikning lafzida — «Bir kishi roʻzasini ochib qoʻyibdi» deb — rivoyat qildi va unda: «Yoki bir qul ozod qilasan, yoki ikki oy roʻza tutasan, yoki oltmish miskinga taom berasan», dedi.Абдуллоҳ ибн Маслама бизга Моликдан ҳадис айтди, у Ибн Шиҳобдан, у Ҳумайд ибн Абдурраҳмондан, у Абу Ҳурайрадан (розияллоҳу анҳу) ривоят қилди: Бир киши Рамазонда рўзасини очиб қўйибди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ унга бир қул озод қилишни, ёки кетма-кет икки ой рўза тутишни, ёки олтмиш мискинга таом беришни буюрдилар. У: «(Ҳеч нарса) топа олмайман», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ унга: «Ўтир», дедилар. Сўнг Расулуллоҳга ﷺ ичида хурмо бўлган бир сават келтирилди. У зот: «Буни олиб, садақа қилгин», дедилар. У: «Эй Расулуллоҳ, мендан муҳтожроқ киши йўқ», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ озиқ тишлари кўриниб кетгунча кулдилар-да, унга: «Буни ўзинг егин», дедилар. Абу Довуд айтди: Буни Ибн Журайж аз-Зуҳрийдан Моликнинг лафзида — «Бир киши рўзасини очиб қўйибди» деб — ривоят қилди ва унда: «Ёки бир қул озод қиласан, ёки икки ой рўза тутасан, ёки олтмиш мискинга таом берасан», деди.

حَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ مُسَافِرٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي فُدَيْكٍ، حَدَّثَنَا هِشَامُ بْنُ سَعْدٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَفْطَرَ فِي رَمَضَانَ بِهَذَا الْحَدِيثِ ‏.‏ قَالَ فَأُتِيَ بِعَرَقٍ فِيهِ تَمْرٌ قَدْرُ خَمْسَةَ عَشَرَ صَاعًا وَقَالَ فِيهِ ‏"‏ كُلْهُ أَنْتَ وَأَهْلُ بَيْتِكَ وَصُمْ يَوْمًا وَاسْتَغْفِرِ اللَّهَ ‏"‏ ‏.‏

Jaʼfar ibn Musofir bizga hadis aytdi, Ibn Abu Fudayk bizga hadis aytdi, Hishom ibn Saʼd bizga hadis aytdi, u Ibn Shihobdan, u Abu Salama ibn Abdurrahmondan, u Abu Hurayradan (roziyallohu anhu) rivoyat qildi. U aytdi: Bir kishi Nabiy ﷺ huzurlariga keldi, u Ramazonda roʻzasini ochib qoʻygan edi — soʻng shu hadisni (zikr qildi). U aytdi: Soʻng (Nabiyga) ichida oʻn besh soʼ miqdorida xurmo boʻlgan bir savat keltirildi va u zot bu haqda: «Buni oʻzing va oilang yenglar, bir kun roʻza tutgin va Allohdan magʻfirat soʻragin», dedilar.Жаъфар ибн Мусофир бизга ҳадис айтди, Ибн Абу Фудайк бизга ҳадис айтди, Ҳишом ибн Саъд бизга ҳадис айтди, у Ибн Шиҳобдан, у Абу Салама ибн Абдурраҳмондан, у Абу Ҳурайрадан (розияллоҳу анҳу) ривоят қилди. У айтди: Бир киши Набий ﷺ ҳузурларига келди, у Рамазонда рўзасини очиб қўйган эди — сўнг шу ҳадисни (зикр қилди). У айтди: Сўнг (Набийга) ичида ўн беш сў миқдорида хурмо бўлган бир сават келтирилди ва у зот бу ҳақда: «Буни ўзинг ва оиланг енглар, бир кун рўза тутгин ва Аллоҳдан мағфират сўрагин», дедилар.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ الْمَهْرِيُّ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ الْحَارِثِ، أَنَّ عَبْدَ الرَّحْمَنِ بْنَ الْقَاسِمِ، حَدَّثَهُ أَنَّ مُحَمَّدَ بْنَ جَعْفَرِ بْنِ الزُّبَيْرِ حَدَّثَهُ أَنَّ عَبَّادَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ حَدَّثَهُ أَنَّهُ، سَمِعَ عَائِشَةَ، زَوْجَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم تَقُولُ أَتَى رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي الْمَسْجِدِ فِي رَمَضَانَ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ احْتَرَقْتُ ‏.‏ فَسَأَلَهُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مَا شَأْنُهُ قَالَ أَصَبْتُ أَهْلِي ‏.‏ قَالَ ‏"‏ تَصَدَّقْ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ وَاللَّهِ مَا لِي شَىْءٌ وَلاَ أَقْدِرُ عَلَيْهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ اجْلِسْ ‏"‏ ‏.‏ فَجَلَسَ فَبَيْنَمَا هُوَ عَلَى ذَلِكَ أَقْبَلَ رَجُلٌ يَسُوقُ حِمَارًا عَلَيْهِ طَعَامٌ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَيْنَ الْمُحْتَرِقُ آنِفًا ‏"‏ ‏.‏ فَقَامَ الرَّجُلُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ تَصَدَّقْ بِهَذَا ‏"‏ ‏.‏ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَعَلَى غَيْرِنَا فَوَاللَّهِ إِنَّا لَجِيَاعٌ مَا لَنَا شَىْءٌ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ كُلُوهُ ‏"‏ ‏.‏

Sulaymon ibn Dovud al-Mahriy bizga hadis aytdi, Ibn Vahb bizga xabar berdi, Amr ibn al-Horis menga xabar berdiki, Abdurrahmon ibn al-Qosim unga hadis aytibdi, unga Muhammad ibn Jaʼfar ibn az-Zubayr hadis aytibdi, unga Abbod ibn Abdulloh ibn az-Zubayr hadis aytibdiki, u Nabiy ﷺning zavjalari Oishadan (roziyallohu anho) eshitibdi, u shunday deardi: Bir kishi Ramazonda masjidda Nabiy ﷺ huzurlariga kelib: «Ey Rasululloh, men kuyib ketdim!», dedi. Nabiy ﷺ undan nima boʻlganini soʻradilar. U: «Ayolimga yaqinlik qildim», dedi. U zot: «Sadaqa qilgin», dedilar. U: «Allohga qasamki, mening hech narsam yoʻq va bunga qodir emasman», dedi. U zot: «Oʻtir», dedilar. U oʻtirdi. Shu holatda turganida bir kishi ustiga taom ortilgan eshakni haydab keldi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Hozirgina kuyib ketgan kishi qani?», dedilar. U kishi oʻrnidan turdi. Rasululloh ﷺ: «Buni sadaqa qilgin», dedilar. U: «Ey Rasululloh, oʻzgaga (berayinmi)? Allohga qasamki, biz ochmiz, bizning hech narsamiz yoʻq», dedi. U zot: «Uni (oilang bilan) yenglar», dedilar.Сулаймон ибн Довуд ал-Маҳрий бизга ҳадис айтди, Ибн Ваҳб бизга хабар берди, Амр ибн ал-Ҳорис менга хабар бердики, Абдурраҳмон ибн ал-Қосим унга ҳадис айтибди, унга Муҳаммад ибн Жаъфар ибн аз-Зубайр ҳадис айтибди, унга Аббод ибн Абдуллоҳ ибн аз-Зубайр ҳадис айтибдики, у Набий ﷺнинг завжалари Оишадан (розияллоҳу анҳо) эшитибди, у шундай деарди: Бир киши Рамазонда масжидда Набий ﷺ ҳузурларига келиб: «Эй Расулуллоҳ, мен куйиб кетдим!», деди. Набий ﷺ ундан нима бўлганини сўрадилар. У: «Аёлимга яқинлик қилдим», деди. У зот: «Садақа қилгин», дедилар. У: «Аллоҳга қасамки, менинг ҳеч нарсам йўқ ва бунга қодир эмасман», деди. У зот: «Ўтир», дедилар. У ўтирди. Шу ҳолатда турганида бир киши устига таом ортилган эшакни ҳайдаб келди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳозиргина куйиб кетган киши қани?», дедилар. У киши ўрнидан турди. Расулуллоҳ ﷺ: «Буни садақа қилгин», дедилар. У: «Эй Расулуллоҳ, ўзгага (берайинми)? Аллоҳга қасамки, биз очмиз, бизнинг ҳеч нарсамиз йўқ», деди. У зот: «Уни (оиланг билан) енглар», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَوْفٍ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ أَبِي مَرْيَمَ، حَدَّثَنَا ابْنُ أَبِي الزِّنَادِ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرِ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَبَّادِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ عَائِشَةَ، بِهَذِهِ الْقِصَّةِ قَالَ فَأُتِيَ بِعَرَقٍ فِيهِ عِشْرُونَ صَاعًا ‏.‏

Muhammad ibn Avf bizga hadis aytdi, Said ibn Abu Maryam bizga hadis aytdi, Ibn Abuz Zinod bizga hadis aytdi, u Abdurrahmon ibn al-Horisdan, u Muhammad ibn Jaʼfar ibn az-Zubayrdan, u Abbod ibn Abdullohdan, u Oishadan (roziyallohu anho) shu qissani (rivoyat qildi). U aytdi: Soʻng (Nabiyga) ichida yigirma soʼ (xurmo) boʻlgan bir savat keltirildi.Муҳаммад ибн Авф бизга ҳадис айтди, Саид ибн Абу Марям бизга ҳадис айтди, Ибн Абуз Зинод бизга ҳадис айтди, у Абдурраҳмон ибн ал-Ҳорисдан, у Муҳаммад ибн Жаъфар ибн аз-Зубайрдан, у Аббод ибн Абдуллоҳдан, у Оишадан (розияллоҳу анҳо) шу қиссани (ривоят қилди). У айтди: Сўнг (Набийга) ичида йигирма сў (хурмо) бўлган бир сават келтирилди.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، قَالَ حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، ح وَحَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، قَالَ أَخْبَرَنَا شُعْبَةُ، عَنْ حَبِيبِ بْنِ أَبِي ثَابِتٍ، عَنْ عُمَارَةَ بْنِ عُمَيْرٍ، عَنِ ابْنِ مُطَوِّسٍ، عَنْ أَبِيهِ، - قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ عَنْ أَبِي الْمُطَوِّسِ، عَنْ أَبِيهِ، - عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ أَفْطَرَ يَوْمًا مِنْ رَمَضَانَ مِنْ غَيْرِ رُخْصَةٍ رَخَّصَهَا اللَّهُ لَهُ لَمْ يَقْضِ عَنْهُ صِيَامُ الدَّهْرِ ‏"‏ ‏.‏

Sulaymon ibn Harb bizga hadis aytdi, u: Bizga Shuʼba hadis aytdi, dedi; shuningdek Muhammad ibn Kasir bizga hadis aytdi, u: Bizga Shuʼba xabar berdi, dedi. U Habib ibn Abu Sobitdan, u Umora ibn Umayrdan, u Ibn Mutavvisdan, u otasidan — Ibn Kasir: «Abul Mutavvisdan, u otasidan» dedi — u Abu Hurayradan (roziyallohu anhu) rivoyat qildi. U aytdi: Rasululloh ﷺ shunday dedilar: «Kim Ramazonda Alloh oʻziga bergan ruxsatsiz bir kun roʻzasini ochsa, butun umr roʻza tutsa ham, uning oʻrnini toʻldira olmaydi».Сулаймон ибн Ҳарб бизга ҳадис айтди, у: Бизга Шуъба ҳадис айтди, деди; шунингдек Муҳаммад ибн Касир бизга ҳадис айтди, у: Бизга Шуъба хабар берди, деди. У Ҳабиб ибн Абу Собитдан, у Умора ибн Умайрдан, у Ибн Мутаввисдан, у отасидан — Ибн Касир: «Абул Мутаввисдан, у отасидан» деди — у Абу Ҳурайрадан (розияллоҳу анҳу) ривоят қилди. У айтди: Расулуллоҳ ﷺ шундай дедилар: «Ким Рамазонда Аллоҳ ўзига берган рухсатсиз бир кун рўзасини очса, бутун умр рўза тутса ҳам, унинг ўрнини тўлдира олмайди».

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ، عَنْ سُفْيَانَ، حَدَّثَنِي حَبِيبٌ، عَنْ عُمَارَةَ، عَنِ ابْنِ الْمُطَوِّسِ، - قَالَ فَلَقِيتُ ابْنَ الْمُطَوِّسِ فَحَدَّثَنِي - عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مِثْلَ حَدِيثِ ابْنِ كَثِيرٍ وَسُلَيْمَانَ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَاخْتُلِفَ عَلَى سُفْيَانَ وَشُعْبَةَ عَنْهُمَا ابْنُ الْمُطَوِّسِ وَأَبُو الْمُطَوِّسِ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ Ibn Kasir va Sulaymonning hadisi kabi (hadis) aytdilar. Abu Dovud aytadi: Sufyon va Shuʼbadan rivoyat qilishda Ibnul-Mutavvis va Abul-Mutavvis (ismida) ixtilof qilingan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ Ибн Касир ва Сулаймоннинг ҳадиси каби (ҳадис) айтдилар. Абу Довуд айтади: Суфён ва Шуъбадан ривоят қилишда Ибнул-Мутаввис ва Абул-Мутаввис (исмида) ихтилоф қилинган.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ أَيُّوبَ، وَحَبِيبٌ، وَهِشَامٌ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ جَاءَ رَجُلٌ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي أَكَلْتُ وَشَرِبْتُ نَاسِيًا وَأَنَا صَائِمٌ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ أَطْعَمَكَ اللَّهُ وَسَقَاكَ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi Nabiy ﷺ huzurlariga kelib: «Yo Rasululloh, men roʻzador holimda unutib yeb-ichib qoʻydim», dedi. Shunda u zot: «Senga Alloh yedirib-ichirdi», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир киши Набий ﷺ ҳузурларига келиб: «Ё Расулуллоҳ, мен рўзадор ҳолимда унутиб еб-ичиб қўйдим», деди. Шунда у зот: «Сенга Аллоҳ едириб-ичирди», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، أَنَّهُ سَمِعَ عَائِشَةَ، - رضى الله عنها - تَقُولُ إِنْ كَانَ لَيَكُونُ عَلَىَّ الصَّوْمُ مِنْ رَمَضَانَ فَمَا أَسْتَطِيعُ أَنْ أَقْضِيَهُ حَتَّى يَأْتِيَ شَعْبَانُ ‏.‏

Abu Salama ibn Abdurrahmon (rahimahulloh)dan rivoyat qilinishicha, u Oisha (roziyallohu anho) bunday deganini eshitgan: «Baʼzan mening zimmamda Ramazondan (qazo) roʻza boʻlardi-yu, lekin uni Shaʼbon kelgunga qadar ado etishga qodir boʻlmas edim».Абу Салама ибн Абдурраҳмон (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинишича, у Оиша (розияллоҳу анҳо) бундай деганини эшитган: «Баъзан менинг зиммамда Рамазондан (қазо) рўза бўларди-ю, лекин уни Шаъбон келгунга қадар адо этишга қодир бўлмас эдим».

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ الْحَارِثِ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي جَعْفَرٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ جَعْفَرِ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ مَاتَ وَعَلَيْهِ صِيَامٌ صَامَ عَنْهُ وَلِيُّهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ هَذَا فِي النَّذْرِ وَهُوَ قَوْلُ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Nabiy ﷺ: «Kim zimmasida roʻza (qarzi) boʻla turib vafot etsa, valiysi (yaqin qarindoshi) uning oʻrniga roʻza tutadi», dedilar. Abu Dovud aytadi: Bu nazr (atalgan roʻza) haqidadir va bu Ahmad ibn Hanbalning soʻzidir.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Набий ﷺ: «Ким зиммасида рўза (қарзи) бўла туриб вафот этса, валийси (яқин қариндоши) унинг ўрнига рўза тутади», дедилар. Абу Довуд айтади: Бу назр (аталган рўза) ҳақидадир ва бу Аҳмад ибн Ҳанбалнинг сўзидир.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، أَخْبَرَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي حَصِينٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ إِذَا مَرِضَ الرَّجُلُ فِي رَمَضَانَ ثُمَّ مَاتَ وَلَمْ يَصُمْ أُطْعِمَ عَنْهُ وَلَمْ يَكُنْ عَلَيْهِ قَضَاءٌ وَإِنْ كَانَ عَلَيْهِ نَذْرٌ قَضَى عَنْهُ وَلِيُّهُ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Agar kishi Ramazonda kasal boʻlib, soʻng roʻza tutolmay vafot etsa, uning oʻrniga (kambagʻalga) taom beriladi va uning zimmasiga qazo (roʻza) boʻlmaydi. Agar uning zimmasida nazr (qarzi) boʻlsa, valiysi (yaqin qarindoshi) uning oʻrniga (roʻzasini) ado qiladi».Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Агар киши Рамазонда касал бўлиб, сўнг рўза тутолмай вафот этса, унинг ўрнига (камбағалга) таом берилади ва унинг зиммасига қазо (рўза) бўлмайди. Агар унинг зиммасида назр (қарзи) бўлса, валийси (яқин қариндоши) унинг ўрнига (рўзасини) адо қилади».

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، وَمُسَدَّدٌ، قَالاَ حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ حَمْزَةَ الأَسْلَمِيَّ، سَأَلَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي رَجُلٌ أَسْرُدُ الصَّوْمَ أَفَأَصُومُ فِي السَّفَرِ قَالَ ‏"‏ صُمْ إِنْ شِئْتَ وَأَفْطِرْ إِنْ شِئْتَ ‏"‏ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Hamza al-Aslamiy Nabiy ﷺdan: «Yo Rasululloh, men roʻzani uzluksiz tutadigan kishiman, safarda roʻza tutaveraymi?» deb soʻradi. U zot: «Xohlasang tut, xohlasang roʻzangni och», dedilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Ҳамза ал-Асламий Набий ﷺдан: «Ё Расулуллоҳ, мен рўзани узлуксиз тутадиган кишиман, сафарда рўза тутаверайми?» деб сўради. У зот: «Хоҳласанг тут, хоҳласанг рўзангни оч», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ النُّفَيْلِيُّ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ الْمَجِيدِ الْمَدَنِيُّ، قَالَ سَمِعْتُ حَمْزَةَ بْنَ مُحَمَّدِ بْنِ حَمْزَةَ الأَسْلَمِيَّ، يَذْكُرُ أَنَّ أَبَاهُ، أَخْبَرَهُ عَنْ جَدِّهِ، قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي صَاحِبُ ظَهْرٍ أُعَالِجُهُ أُسَافِرُ عَلَيْهِ وَأَكْرِيهِ وَإِنَّهُ رُبَّمَا صَادَفَنِي هَذَا الشَّهْرُ - يَعْنِي رَمَضَانَ - وَأَنَا أَجِدُ الْقُوَّةَ وَأَنَا شَابٌّ وَأَجِدُ بِأَنْ أَصُومَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَهْوَنَ عَلَىَّ مِنْ أَنْ أُؤَخِّرَهُ فَيَكُونَ دَيْنًا أَفَأَصُومُ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَعْظَمُ لأَجْرِي أَوْ أُفْطِرُ قَالَ ‏"‏ أَىُّ ذَلِكَ شِئْتَ يَا حَمْزَةُ ‏"‏ ‏.‏

Hamza ibn Muhammad ibn Hamza al-Aslamiy bobosidan rivoyat qiladi. U (bobosi) aytadi: «Men: ‹Yo Rasululloh, men ulov egasiman, uni parvarish qilaman, unda safar qilaman va ijaraga beraman. Baʼzan bu oy — yaʼni Ramazon — menga (safar paytida) toʻgʻri keladi, men quvvatga ega yosh yigit boʻlaman va roʻzani kechiktirib, u zimmamga qarz boʻlib qolishidan koʻra, uni tutishni oʻzimga osonroq deb topaman. Yo Rasululloh, roʻza tutsam ajrim koʻproq boʻladimi yoki roʻzamni ochaymi?› dedim. U zot: ‹Ulardan qaysisini xohlasang (shuni qil), ey Hamza›, dedilar».Ҳамза ибн Муҳаммад ибн Ҳамза ал-Асламий бобосидан ривоят қилади. У (бобоси) айтади: «Мен: ‹Ё Расулуллоҳ, мен улов эгасиман, уни парвариш қиламан, унда сафар қиламан ва ижарага бераман. Баъзан бу ой — яъни Рамазон — менга (сафар пайтида) тўғри келади, мен қувватга эга ёш йигит бўламан ва рўзани кечиктириб, у зиммамга қарз бўлиб қолишидан кўра, уни тутишни ўзимга осонроқ деб топаман. Ё Расулуллоҳ, рўза тутсам ажрим кўпроқ бўладими ёки рўзамни очайми?› дедим. У зот: ‹Улардан қайсисини хоҳласанг (шуни қил), эй Ҳамза›, дедилар».

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ مَنْصُورٍ، عَنْ مُجَاهِدٍ، عَنْ طَاوُسٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ خَرَجَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم مِنَ الْمَدِينَةِ إِلَى مَكَّةَ حَتَّى بَلَغَ عُسْفَانَ ثُمَّ دَعَا بِإِنَاءٍ فَرَفَعَهُ إِلَى فِيهِ لِيُرِيَهُ النَّاسَ وَذَلِكَ فِي رَمَضَانَ ‏.‏ فَكَانَ ابْنُ عَبَّاسٍ يَقُولُ قَدْ صَامَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم وَأَفْطَرَ فَمَنْ شَاءَ صَامَ وَمَنْ شَاءَ أَفْطَرَ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: «Nabiy ﷺ Madinadan Makkaga (qarab) chiqdilar, hatto Usfonga yetganlarida idish soʻrab keltirib, uni odamlarga koʻrsatish uchun ogʻizlariga koʻtardilar. Bu Ramazonda edi». Ibn Abbos: «Nabiy ﷺ (safarda) roʻza ham tutdilar, roʻzani ochdilar ham; kim xohlasa roʻza tutsin, kim xohlasa roʻzasini ochsin», der edi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: «Набий ﷺ Мадинадан Маккага (қараб) чиқдилар, ҳатто Усфонга етганларида идиш сўраб келтириб, уни одамларга кўрсатиш учун оғизларига кўтардилар. Бу Рамазонда эди». Ибн Аббос: «Набий ﷺ (сафарда) рўза ҳам тутдилар, рўзани очдилар ҳам; ким хоҳласа рўза тутсин, ким хоҳласа рўзасини очсин», дер эди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ يُونُسَ، حَدَّثَنَا زَائِدَةُ، عَنْ حُمَيْدٍ الطَّوِيلِ، عَنْ أَنَسٍ، قَالَ سَافَرْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي رَمَضَانَ فَصَامَ بَعْضُنَا وَأَفْطَرَ بَعْضُنَا فَلَمْ يَعِبِ الصَّائِمُ عَلَى الْمُفْطِرِ وَلاَ الْمُفْطِرُ عَلَى الصَّائِمِ ‏.‏

Anas (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Biz Ramazonda Rasululloh ﷺ bilan safar qildik. Baʼzilarimiz roʻza tutdi, baʼzilarimiz roʻzasini ochdi. Roʻzador roʻzasini ochganni ayblamadi, roʻzasini ochgan ham roʻzadorni ayblamadi».Анас (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Биз Рамазонда Расулуллоҳ ﷺ билан сафар қилдик. Баъзиларимиз рўза тутди, баъзиларимиз рўзасини очди. Рўзадор рўзасини очганни айбламади, рўзасини очган ҳам рўзадорни айбламади».

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، وَوَهْبُ بْنُ بَيَانٍ، - الْمَعْنَى - قَالاَ حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، حَدَّثَنِي مُعَاوِيَةُ، عَنْ رَبِيعَةَ بْنِ يَزِيدَ، أَنَّهُ حَدَّثَهُ عَنْ قَزَعَةَ، قَالَ أَتَيْتُ أَبَا سَعِيدٍ الْخُدْرِيَّ وَهُوَ يُفْتِي النَّاسَ وَهُمْ مُكِبُّونَ عَلَيْهِ فَانْتَظَرْتُ خَلْوَتَهُ فَلَمَّا خَلاَ سَأَلْتُهُ عَنْ صِيَامِ رَمَضَانَ فِي السَّفَرِ فَقَالَ خَرَجْنَا مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي رَمَضَانَ عَامَ الْفَتْحِ فَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَصُومُ وَنَصُومُ حَتَّى بَلَغَ مَنْزِلاً مِنَ الْمَنَازِلِ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّكُمْ قَدْ دَنَوْتُمْ مِنْ عَدُوِّكُمْ وَالْفِطْرُ أَقْوَى لَكُمْ ‏"‏ ‏.‏ فَأَصْبَحْنَا مِنَّا الصَّائِمُ وَمِنَّا الْمُفْطِرُ - قَالَ - ثُمَّ سِرْنَا فَنَزَلْنَا مَنْزِلاً فَقَالَ ‏"‏ إِنَّكُمْ تُصَبِّحُونَ عَدُوَّكُمْ وَالْفِطْرُ أَقْوَى لَكُمْ فَأَفْطِرُوا ‏"‏ ‏.‏ فَكَانَتْ عَزِيمَةً مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ قَالَ أَبُو سَعِيدٍ ثُمَّ لَقَدْ رَأَيْتُنِي أَصُومُ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَبْلَ ذَلِكَ وَبَعْدَ ذَلِكَ ‏.‏

Qazaʼadan rivoyat qilinadi. U aytadi: «Men Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)ning oldiga keldim, u odamlarga fatvo berayotgan, ular esa uning atrofiga toʻplanib olgan edilar. Men u yolgʻiz qolishini kutdim. U yolgʻiz qolgach, undan safarda Ramazon roʻzasini tutish haqida soʻradim. U dedi: ‹Biz Makka fathi yilida Ramazonda Nabiy ﷺ bilan (safarga) chiqdik. Rasululloh ﷺ roʻza tutar, biz ham roʻza tutar edik. Manzillardan bir manzilga yetganlarida: ‹Sizlar dushmaningizga yaqinlashdingiz, roʻzani ochish sizlar uchun quvvatliroqdir›, dedilar. Bizdan baʼzimiz roʻzador, baʼzimiz roʻzasini ochgan holda subhga kirdik›. (Abu Said) dedi: ‹Soʻng yurib, bir manzilga tushdik. U zot: ‹Sizlar dushmaningizga subh paytida duch kelasiz, roʻzani ochish sizlar uchun quvvatliroqdir, bas, roʻzangizni ochinglar›, dedilar. Bu Rasululloh ﷺdan (kelgan) qatʼiy buyruq edi›. Abu Said dedi: ‹Soʻngra men oʻzimni undan oldin ham, undan keyin ham Nabiy ﷺ bilan roʻza tutayotgan holda koʻrdim›.»Қазаъадан ривоят қилинади. У айтади: «Мен Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)нинг олдига келдим, у одамларга фатво бераётган, улар эса унинг атрофига тўпланиб олган эдилар. Мен у ёлғиз қолишини кутдим. У ёлғиз қолгач, ундан сафарда Рамазон рўзасини тутиш ҳақида сўрадим. У деди: ‹Биз Макка фатҳи йилида Рамазонда Набий ﷺ билан (сафарга) чиқдик. Расулуллоҳ ﷺ рўза тутар, биз ҳам рўза тутар эдик. Манзиллардан бир манзилга етганларида: ‹Сизлар душманингизга яқинлашдингиз, рўзани очиш сизлар учун қувватлироқдир›, дедилар. Биздан баъзимиз рўзадор, баъзимиз рўзасини очган ҳолда субҳга кирдик›. (Абу Саид) деди: ‹Сўнг юриб, бир манзилга тушдик. У зот: ‹Сизлар душманингизга субҳ пайтида дуч келасиз, рўзани очиш сизлар учун қувватлироқдир, бас, рўзангизни очинглар›, дедилар. Бу Расулуллоҳ ﷺдан (келган) қатъий буйруқ эди›. Абу Саид деди: ‹Сўнгра мен ўзимни ундан олдин ҳам, ундан кейин ҳам Набий ﷺ билан рўза тутаётган ҳолда кўрдим›.»

حَدَّثَنَا أَبُو الْوَلِيدِ الطَّيَالِسِيُّ، حَدَّثَنَا شُعْبَةُ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، - يَعْنِي ابْنَ سَعْدِ بْنِ زُرَارَةَ - عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ حَسَنٍ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم رَأَى رَجُلاً يُظَلَّلُ عَلَيْهِ وَالزِّحَامُ عَلَيْهِ فَقَالَ ‏"‏ لَيْسَ مِنَ الْبِرِّ الصِّيَامُ فِي السَّفَرِ ‏"‏ ‏.‏

Jobir ibn Abdulloh (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ (safar paytida) ustiga soya qilinayotgan va atrofiga odamlar toʻplangan bir kishini koʻrib: «Safarda roʻza tutish yaxshilikdan (taqvodan) emas», dedilar.Жобир ибн Абдуллоҳ (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ (сафар пайтида) устига соя қилинаётган ва атрофига одамлар тўпланган бир кишини кўриб: «Сафарда рўза тутиш яхшиликдан (тақводан) эмас», дедилар.

حَدَّثَنَا شَيْبَانُ بْنُ فَرُّوخَ، حَدَّثَنَا أَبُو هِلاَلٍ الرَّاسِبِيُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ سَوَادَةَ الْقُشَيْرِيُّ، عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ، - رَجُلٍ مِنْ بَنِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ كَعْبٍ إِخْوَةِ بَنِي قُشَيْرٍ - قَالَ أَغَارَتْ عَلَيْنَا خَيْلٌ لِرَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَانْتَهَيْتُ - أَوْ قَالَ فَانْطَلَقْتُ - إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَهُوَ يَأْكُلُ فَقَالَ ‏"‏ اجْلِسْ فَأَصِبْ مِنْ طَعَامِنَا هَذَا ‏"‏ ‏.‏ فَقُلْتُ إِنِّي صَائِمٌ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ اجْلِسْ أُحَدِّثْكَ عَنِ الصَّلاَةِ وَعَنِ الصِّيَامِ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى وَضَعَ شَطْرَ الصَّلاَةِ أَوْ نِصْفَ الصَّلاَةِ وَالصَّوْمَ عَنِ الْمُسَافِرِ وَعَنِ الْمُرْضِعِ أَوِ الْحُبْلَى ‏"‏ ‏.‏ وَاللَّهِ لَقَدْ قَالَهُمَا جَمِيعًا أَوْ أَحَدَهُمَا قَالَ فَتَلَهَّفَتْ نَفْسِي أَنْ لاَ أَكُونَ أَكَلْتُ مِنْ طَعَامِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Banu Qushayrning birodarlari boʻlmish Banu Abdulloh ibn Kaʼbdan boʻlgan bir kishi — (mashhur sahobiy boʻlmish) Anas ibn Molik emas — rivoyat qiladi. U aytadi: «Bizning ustimizga Rasululloh ﷺning otliq askarlari hujum qildi. Men Rasululloh ﷺning huzurlariga yetib bordim — yoki: bordim, dedi — u zot taom yeyayotgan edilar. U zot: ‹Oʻtir, mana shu taomimizdan totib koʻr›, dedilar. Men: ‹Men roʻzadorman›, dedim. U zot: ‹Oʻtir, senga namoz va roʻza haqida aytib beray. Albatta, Alloh taolo musofirdan namozning yarmini — yoki: namozning yarmini — va roʻzani, hamda emizuvchi yoki homilador ayoldan (roʻzani) soqit qildi›, dedilar. Vallohi, u zot ularning ikkalasini ham yoki bittasini aytdilar». (Roviy) aytadi: «Men Rasululloh ﷺning taomlaridan yemaganimga afsuslandim».Бану Қушайрнинг биродарлари бўлмиш Бану Абдуллоҳ ибн Каъбдан бўлган бир киши — (машҳур саҳобий бўлмиш) Анас ибн Молик эмас — ривоят қилади. У айтади: «Бизнинг устимизга Расулуллоҳ ﷺнинг отлиқ аскарлари ҳужум қилди. Мен Расулуллоҳ ﷺнинг ҳузурларига етиб бордим — ёки: бордим, деди — у зот таом еяётган эдилар. У зот: ‹Ўтир, мана шу таомимиздан тотиб кўр›, дедилар. Мен: ‹Мен рўзадорман›, дедим. У зот: ‹Ўтир, сенга намоз ва рўза ҳақида айтиб берай. Албатта, Аллоҳ таоло мусофирдан намознинг ярмини — ёки: намознинг ярмини — ва рўзани, ҳамда эмизувчи ёки ҳомиладор аёлдан (рўзани) соқит қилди›, дедилар. Валлоҳи, у зот уларнинг иккаласини ҳам ёки биттасини айтдилар». (Ровий) айтади: «Мен Расулуллоҳ ﷺнинг таомларидан емаганимга афсусландим».

حَدَّثَنَا مُؤَمَّلُ بْنُ الْفَضْلِ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ، حَدَّثَنَا سَعِيدُ بْنُ عَبْدِ الْعَزِيزِ، حَدَّثَنِي إِسْمَاعِيلُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ، حَدَّثَتْنِي أُمُّ الدَّرْدَاءِ، عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ، قَالَ خَرَجْنَا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فِي بَعْضِ غَزَوَاتِهِ فِي حَرٍّ شَدِيدٍ حَتَّى إِنَّ أَحَدَنَا لَيَضَعُ يَدَهُ عَلَى رَأْسِهِ أَوْ كَفَّهُ عَلَى رَأْسِهِ مِنْ شِدَّةِ الْحَرِّ مَا فِينَا صَائِمٌ إِلاَّ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ رَوَاحَةَ ‏.‏

Abud-Dardo (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: «Biz Rasululloh ﷺ bilan birga ularning baʼzi gʻazotlarida qattiq issiqda (safarga) chiqdik. Issiqning qattiqligidan birimiz qoʻlini boshiga yoki kaftini boshiga qoʻyar edik. Rasululloh ﷺ va Abdulloh ibn Ravohadan boshqa hech birimiz roʻzador emas edi».Абуд-Дардо (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: «Биз Расулуллоҳ ﷺ билан бирга уларнинг баъзи ғазотларида қаттиқ иссиқда (сафарга) чиқдик. Иссиқнинг қаттиқлигидан биримиз қўлини бошига ёки кафтини бошига қўяр эдик. Расулуллоҳ ﷺ ва Абдуллоҳ ибн Равоҳадан бошқа ҳеч биримиз рўзадор эмас эди».

حَدَّثَنَا حَامِدُ بْنُ يَحْيَى، حَدَّثَنَا هَاشِمُ بْنُ الْقَاسِمِ، ح وَحَدَّثَنَا عُقْبَةُ بْنُ مُكْرَمٍ، حَدَّثَنَا أَبُو قُتَيْبَةَ، - الْمَعْنَى - قَالاَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الصَّمَدِ بْنُ حَبِيبِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الأَزْدِيُّ، حَدَّثَنِي حَبِيبُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ سَمِعْتُ سِنَانَ بْنَ سَلَمَةَ بْنِ الْمُحَبَّقِ الْهُذَلِيَّ، يُحَدِّثُ عَنْ أَبِيهِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ كَانَتْ لَهُ حَمُولَةٌ تَأْوِي إِلَى شِبَعٍ فَلْيَصُمْ رَمَضَانَ حَيْثُ أَدْرَكَهُ ‏"‏ ‏.‏

Sinon ibn Salama ibn al-Muhabbaq al-Huzaliy otasidan rivoyat qiladi. U (otasi) aytadi: Rasululloh ﷺ: «Kimning ulovi boʻlib, u (uni) toʻyib ovqatlanadigan joyga olib borsa, Ramazon qayerda yetib kelsa, oʻsha yerda roʻza tutsin», dedilar.Синон ибн Салама ибн ал-Муҳаббақ ал-Ҳузалий отасидан ривоят қилади. У (отаси) айтади: Расулуллоҳ ﷺ: «Кимнинг улови бўлиб, у (уни) тўйиб овқатланадиган жойга олиб борса, Рамазон қаерда етиб келса, ўша ерда рўза тутсин», дедилар.

حَدَّثَنَا نَصْرُ بْنُ الْمُهَاجِرِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الصَّمَدِ بْنُ عَبْدِ الْوَارِثِ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الصَّمَدِ بْنُ حَبِيبٍ، قَالَ حَدَّثَنِي أَبِي، عَنْ سِنَانِ بْنِ سَلَمَةَ، عَنْ سَلَمَةَ بْنِ الْمُحَبَّقِ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَنْ أَدْرَكَهُ رَمَضَانُ فِي السَّفَرِ ‏"‏ ‏.‏ فَذَكَرَ مَعْنَاهُ ‏.‏

Salama ibn al-Muhabbaq (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Kimni Ramazon safarda chogʻida topsa…» dedilar. Soʻngra (roviy) shu maʼnodagi (hadisni) zikr qildi.Салама ибн ал-Муҳаббақ (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Кимни Рамазон сафарда чоғида топса…» дедилар. Сўнгра (ровий) шу маънодаги (ҳадисни) зикр қилди.

حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنِي عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَزِيدَ، ح وَحَدَّثَنَا جَعْفَرُ بْنُ مُسَافِرٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ يَحْيَى، - الْمَعْنَى - حَدَّثَنِي سَعِيدُ بْنُ أَبِي أَيُّوبَ، وَزَادَ، جَعْفَرٌ وَاللَّيْثُ حَدَّثَنِي يَزِيدُ بْنُ أَبِي حَبِيبٍ، أَنَّ كُلَيْبَ بْنَ ذُهْلٍ الْحَضْرَمِيَّ، أَخْبَرَهُ عَنْ عُبَيْدٍ، - قَالَ جَعْفَرٌ ابْنُ جَبْرٍ - قَالَ كُنْتُ مَعَ أَبِي بَصْرَةَ الْغِفَارِيِّ صَاحِبِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم فِي سَفِينَةٍ مِنَ الْفُسْطَاطِ فِي رَمَضَانَ فَرُفِعَ ثُمَّ قُرِّبَ غَدَاهُ - قَالَ جَعْفَرٌ فِي حَدِيثِهِ - فَلَمْ يُجَاوِزِ الْبُيُوتَ حَتَّى دَعَا بِالسُّفْرَةِ قَالَ اقْتَرِبْ ‏.‏ قُلْتُ أَلَسْتَ تَرَى الْبُيُوتَ قَالَ أَبُو بَصْرَةَ أَتَرْغَبُ عَنْ سُنَّةِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ جَعْفَرٌ فِي حَدِيثِهِ فَأَكَلَ ‏.‏

Jaʼfar ibn Jabr aytadi: Men Paygʻambar ﷺ ning sahobalaridan boʻlmish Abu Basra al-Gʻiforiy (roziyallohu anhu) bilan birga Ramazonda Fustotdan (joʻnab ketgan) bir kemada edim. (Kema yelkanlari) koʻtarildi, soʻngra unga (Abu Basraga) nonushtasi yaqin keltirildi. — Jaʼfar oʻz hadisida shunday dedi: — (Kema hali) uylardan oʻtib ulgurmasidan u zot dasturxon soʻrab: «Yaqin kel», dedi. Men: «Uylarni hali koʻrib turgan emasmidingiz?» dedim. Abu Basra: «Sen Rasululloh ﷺ ning sunnatidan yuz oʻgirmoqchimisan?» dedi. Jaʼfar oʻz hadisida: «Soʻng u (taomni) yedi», dedi.Жаъфар ибн Жабр айтади: Мен Пайғамбар ﷺ нинг саҳобаларидан бўлмиш Абу Басра ал-Ғифорий (розияллоҳу анҳу) билан бирга Рамазонда Фустотдан (жўнаб кетган) бир кемада эдим. (Кема елканлари) кўтарилди, сўнгра унга (Абу Басрага) нонуштаси яқин келтирилди. — Жаъфар ўз ҳадисида шундай деди: — (Кема ҳали) уйлардан ўтиб улгурмасидан у зот дастурхон сўраб: «Яқин кел», деди. Мен: «Уйларни ҳали кўриб турган эмасмидингиз?» дедим. Абу Басра: «Сен Расулуллоҳ ﷺ нинг суннатидан юз ўгирмоқчимисан?» деди. Жаъфар ўз ҳадисида: «Сўнг у (таомни) еди», деди.

حَدَّثَنَا عِيسَى بْنُ حَمَّادٍ، أَخْبَرَنَا اللَّيْثُ، - يَعْنِي ابْنَ سَعْدٍ - عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي حَبِيبٍ، عَنْ أَبِي الْخَيْرِ، عَنْ مَنْصُورٍ الْكَلْبِيِّ، أَنَّ دِحْيَةَ بْنَ خَلِيفَةَ، خَرَجَ مِنْ قَرْيَةٍ مِنْ دِمَشْقَ مَرَّةً إِلَى قَدْرِ قَرْيَةِ عُقْبَةَ مِنَ الْفُسْطَاطِ وَذَلِكَ ثَلاَثَةُ أَمْيَالٍ فِي رَمَضَانَ ثُمَّ إِنَّهُ أَفْطَرَ وَأَفْطَرَ مَعَهُ نَاسٌ وَكَرِهَ آخَرُونَ أَنْ يُفْطِرُوا فَلَمَّا رَجَعَ إِلَى قَرْيَتِهِ قَالَ وَاللَّهِ لَقَدْ رَأَيْتُ الْيَوْمَ أَمْرًا مَا كُنْتُ أَظُنُّ أَنِّي أَرَاهُ إِنَّ قَوْمًا رَغِبُوا عَنْ هَدْىِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأَصْحَابِهِ ‏.‏ يَقُولُ ذَلِكَ لِلَّذِينَ صَامُوا ثُمَّ قَالَ عِنْدَ ذَلِكَ اللَّهُمَّ اقْبِضْنِي إِلَيْكَ ‏.‏

Mansur al-Kalbiy (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Dihya ibn Xalifa (roziyallohu anhu) bir martasida Ramazonda Damashq qishloqlaridan birortasidan Fustotdagi Uqba qishlogʻining (masofasiga teng) — bu uch mil edi — chiqdi. Soʻngra u roʻzasini ochdi, u bilan birga bir qancha odamlar ham roʻzasini ochdi, boshqalari esa roʻzani ochishni yoqtirmadilar. U oʻz qishlogʻiga qaytib kelganida shunday dedi: «Vallohi, bugun men shunday ishni koʻrdimki, uni koʻraman deb oʻylamagan edim. Bir qavm Rasululloh ﷺ ning va u zotning sahobalarining hidoyatidan yuz oʻgirdilar». U buni roʻza tutganlarga qarata aytdi. Soʻngra shu choqda: «Ey Alloh, meni Oʻzingga (qaytarib) ol!» dedi.Мансур ал-Калбий (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Диҳя ибн Халифа (розияллоҳу анҳу) бир мартасида Рамазонда Дамашқ қишлоқларидан бирортасидан Фустотдаги Уқба қишлоғининг (масофасига тенг) — бу уч мил эди — чиқди. Сўнгра у рўзасини очди, у билан бирга бир қанча одамлар ҳам рўзасини очди, бошқалари эса рўзани очишни ёқтирмадилар. У ўз қишлоғига қайтиб келганида шундай деди: «Валлоҳи, бугун мен шундай ишни кўрдимки, уни кўраман деб ўйламаган эдим. Бир қавм Расулуллоҳ ﷺ нинг ва у зотнинг саҳобаларининг ҳидоятидан юз ўгирдилар». У буни рўза тутганларга қарата айтди. Сўнгра шу чоқда: «Эй Аллоҳ, мени Ўзингга (қайтариб) ол!» деди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا الْمُعْتَمِرُ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ نَافِعٍ، أَنَّ ابْنَ عُمَرَ، كَانَ يَخْرُجُ إِلَى الْغَابَةِ فَلاَ يُفْطِرُ وَلاَ يَقْصُرُ ‏.‏

Nofiʼ (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Ibn Umar (roziyallohu anhumo) Gʻobaga chiqar, lekin (na) roʻzasini ochar va na (namozini) qasr qilar edi.Нофиъ (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо) Ғобага чиқар, лекин (на) рўзасини очар ва на (намозини) қаср қилар эди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنِ الْمُهَلَّبِ بْنِ أَبِي حَبِيبَةَ، حَدَّثَنَا الْحَسَنُ، عَنْ أَبِي بَكْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يَقُولَنَّ أَحَدُكُمْ إِنِّي صُمْتُ رَمَضَانَ كُلَّهُ وَ قُمْتُهُ كُلَّهُ ‏"‏ ‏.‏ فَلاَ أَدْرِي أَكَرِهَ التَّزْكِيَةَ أَوْ قَالَ لاَ بُدَّ مِنْ نَوْمَةٍ أَوْ رَقْدَةٍ ‏.‏

Abu Bakra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Sizlardan biringiz aslo ‹Men butun Ramazonni roʻza tutdim va uning hamma kechalarida qoyim turdim (namoz oʻqidim)› demasin», dedilar. Men bilmadim, (roviy) bu (gapida) oʻzini poklab koʻrsatishni yoqtirmadimi yoki: «(Inson) bir uxlash yoki bir mizgʻishdan xoli boʻlmaydi», dedimi.Абу Бакра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Сизлардан бирингиз асло ‹Мен бутун Рамазонни рўза тутдим ва унинг ҳамма кечаларида қойим турдим (намоз ўқидим)› демасин», дедилар. Мен билмадим, (ровий) бу (гапида) ўзини поклаб кўрсатишни ёқтирмадими ёки: «(Инсон) бир ухлаш ёки бир мизғишдан холи бўлмайди», дедими.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، وَزُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، - وَهَذَا حَدِيثُهُ - قَالَ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ أَبِي عُبَيْدٍ، قَالَ شَهِدْتُ الْعِيدَ مَعَ عُمَرَ فَبَدَأَ بِالصَّلاَةِ قَبْلَ الْخُطْبَةِ ثُمَّ قَالَ إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ صِيَامِ هَذَيْنِ الْيَوْمَيْنِ أَمَّا يَوْمُ الأَضْحَى فَتَأْكُلُونَ مِنْ لَحْمِ نُسُكِكُمْ وَأَمَّا يَوْمُ الْفِطْرِ فَفِطْرُكُمْ مِنْ صِيَامِكُمْ ‏.‏

Abu Ubayd (rahimahulloh) aytadi: Men Umar (roziyallohu anhu) bilan birga hayit (namozi)da hozir boʻldim. U xutbadan oldin namozni boshladi, soʻngra: «Albatta, Rasululloh ﷺ mana shu ikki kunda roʻza tutishdan qaytardilar. Qurbon hayiti kuniga kelsak, sizlar qurbonlik (hayvon)laringizning goʻshtidan yeysizlar; Ramazon hayiti kuniga kelsak, u sizlarning roʻzangizni ochishingiz (kuni)dir», dedi.Абу Убайд (раҳимаҳуллоҳ) айтади: Мен Умар (розияллоҳу анҳу) билан бирга ҳайит (намози)да ҳозир бўлдим. У хутбадан олдин намозни бошлади, сўнгра: «Албатта, Расулуллоҳ ﷺ мана шу икки кунда рўза тутишдан қайтардилар. Қурбон ҳайити кунига келсак, сизлар қурбонлик (ҳайвон)ларингизнинг гўштидан ейсизлар; Рамазон ҳайити кунига келсак, у сизларнинг рўзангизни очишингиз (куни)дир», деди.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا وُهَيْبٌ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ يَحْيَى، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ، قَالَ نَهَى رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم عَنْ صِيَامِ يَوْمَيْنِ يَوْمِ الْفِطْرِ وَيَوْمِ الأَضْحَى وَعَنْ لِبْسَتَيْنِ الصَّمَّاءِ وَأَنْ يَحْتَبِيَ الرَّجُلُ فِي الثَّوْبِ الْوَاحِدِ وَعَنِ الصَّلاَةِ فِي سَاعَتَيْنِ بَعْدَ الصُّبْحِ وَبَعْدَ الْعَصْرِ ‏.‏

Abu Said al-Xudriy (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ ikki kunda — Ramazon hayiti kunida va Qurbon hayiti kunida — roʻza tutishdan, ikki xil kiyinishdan — sammaʼdan (yaʼni butun badanni bitta matoga oʻrab, qoʻlni chiqaradigan joy qoldirmaslikdan) va kishining bitta kiyim ichida (avratini ochib qoladigan tarzda) tizzalarini qoʻllari bilan quchoqlab oʻtirishidan, hamda ikki vaqtda — bomdoddan keyin va asrdan keyin — namoz oʻqishdan qaytardilar.Абу Саид ал-Худрий (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ икки кунда — Рамазон ҳайити кунида ва Қурбон ҳайити кунида — рўза тутишдан, икки хил кийинишдан — саммаъдан (яъни бутун баданни битта матога ўраб, қўлни чиқарадиган жой қолдирмасликдан) ва кишининг битта кийим ичида (авратини очиб қоладиган тарзда) тиззаларини қўллари билан қучоқлаб ўтиришидан, ҳамда икки вақтда — бомдоддан кейин ва асрдан кейин — намоз ўқишдан қайтардилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ الْهَادِ، عَنْ أَبِي مُرَّةَ، مَوْلَى أُمِّ هَانِئٍ أَنَّهُ دَخَلَ مَعَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو عَلَى أَبِيهِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ فَقَرَّبَ إِلَيْهِمَا طَعَامًا فَقَالَ كُلْ ‏.‏ فَقَالَ إِنِّي صَائِمٌ ‏.‏ فَقَالَ عَمْرٌو كُلْ فَهَذِهِ الأَيَّامُ الَّتِي كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَأْمُرُنَا بِإِفْطَارِهَا وَيَنْهَانَا عَنْ صِيَامِهَا ‏.‏ قَالَ مَالِكٌ وَهِيَ أَيَّامُ التَّشْرِيقِ ‏.‏

Ummu Honiʼning ozod qilgan quli Abu Murra (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, u Abdulloh ibn Amr bilan birga uning otasi Amr ibn al-Os (roziyallohu anhu)ning huzuriga kirdi. (Amr) ularning oldiga taom yaqin keltirib: «Ye», dedi. (Abdulloh): «Men roʻzadorman», dedi. Amr: «Ye, zero bular Rasululloh ﷺ bizni roʻzasini ochishga buyurib, ularda roʻza tutishdan qaytaradigan kunlardir», dedi. Molik aytdi: «Bu — tashriq kunlaridir (yaʼni Zulhijjaning 11, 12 va 13-kunlari)».Умму Ҳониънинг озод қилган қули Абу Мурра (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, у Абдуллоҳ ибн Амр билан бирга унинг отаси Амр ибн ал-Ос (розияллоҳу анҳу)нинг ҳузурига кирди. (Амр) уларнинг олдига таом яқин келтириб: «Е», деди. (Абдуллоҳ): «Мен рўзадорман», деди. Амр: «Е, зеро булар Расулуллоҳ ﷺ бизни рўзасини очишга буюриб, уларда рўза тутишдан қайтарадиган кунлардир», деди. Молик айтди: «Бу — ташриқ кунларидир (яъни Зулҳижжанинг 11, 12 ва 13-кунлари)».

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا وَهْبٌ، حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ عُلَىٍّ، ح وَحَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، عَنْ مُوسَى بْنِ عُلَىٍّ، - وَالإِخْبَارُ فِي حَدِيثِ وَهْبٍ - قَالَ سَمِعْتُ أَبِي أَنَّهُ، سَمِعَ عُقْبَةَ بْنَ عَامِرٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ يَوْمُ عَرَفَةَ وَيَوْمُ النَّحْرِ وَأَيَّامُ التَّشْرِيقِ عِيدُنَا أَهْلَ الإِسْلاَمِ وَهِيَ أَيَّامُ أَكْلٍ وَشُرْبٍ ‏"‏ ‏.‏

Uqba ibn Omir (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Arafa kuni, nahr (qurbonlik) kuni va tashriq kunlari biz ahli Islomning hayitimizdir, ular yeyish va ichish kunlaridir», dedilar.Уқба ибн Омир (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Арафа куни, наҳр (қурбонлик) куни ва ташриқ кунлари биз аҳли Исломнинг ҳайитимиздир, улар ейиш ва ичиш кунларидир», дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ يَصُمْ أَحَدُكُمْ يَوْمَ الْجُمُعَةِ إِلاَّ أَنْ يَصُومَ قَبْلَهُ بِيَوْمٍ أَوْ بَعْدَهُ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ: «Sizlardan biringiz juma kunini roʻza tutmasin, magar (uning) oldidan bir kun yoki keyinidan (bir kun) roʻza tutsa (mayli)», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ: «Сизлардан бирингиз жума кунини рўза тутмасин, магар (унинг) олдидан бир кун ёки кейинидан (бир кун) рўза тутса (майли)», дедилар.

حَدَّثَنَا حُمَيْدُ بْنُ مَسْعَدَةَ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ حَبِيبٍ، ح وَحَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ قُبَيْسٍ، - مِنْ أَهْلِ جَبَلَةَ - حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ، جَمِيعًا عَنْ ثَوْرِ بْنِ يَزِيدَ، عَنْ خَالِدِ بْنِ مَعْدَانَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُسْرٍ السُّلَمِيِّ، عَنْ أُخْتِهِ، - وَقَالَ يَزِيدُ الصَّمَّاءِ - أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ لاَ تَصُومُوا يَوْمَ السَّبْتِ إِلاَّ فِيمَا افْتُرِضَ عَلَيْكُمْ وَإِنْ لَمْ يَجِدْ أَحَدُكُمْ إِلاَّ لِحَاءَ عِنَبَةٍ أَوْ عُودَ شَجَرَةٍ فَلْيَمْضُغْهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَهَذَا حَدِيثٌ مَنْسُوخٌ ‏.‏

Abdulloh ibn Busr as-Sulamiyning singlisi as-Sammoʼ (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ: «Shanba kunini roʻza tutmanglar, magar sizlarga farz qilingan (roʻza) boʻlsa (boshqa gap). Agar sizlardan biringiz uzum poʻstidan yoki daraxt chivigʻidan oʻzga (yeguligi) topa olmasa ham, oʻshani chaynasin», dedilar. Abu Dovud aytdi: «Bu mansux (bekor qilingan) hadisdir».Абдуллоҳ ибн Буср ас-Суламийнинг синглиси ас-Саммў (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ: «Шанба кунини рўза тутманглар, магар сизларга фарз қилинган (рўза) бўлса (бошқа гап). Агар сизлардан бирингиз узум пўстидан ёки дарахт чивиғидан ўзга (егулиги) топа олмаса ҳам, ўшани чайнасин», дедилар. Абу Довуд айтди: «Бу мансух (бекор қилинган) ҳадисдир».

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، عَنْ قَتَادَةَ، ح وَحَدَّثَنَا حَفْصُ بْنُ عُمَرَ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، حَدَّثَنَا قَتَادَةُ، عَنْ أَبِي أَيُّوبَ، - قَالَ حَفْصٌ الْعَتَكِيُّ - عَنْ جُوَيْرِيَةَ بِنْتِ الْحَارِثِ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم دَخَلَ عَلَيْهَا يَوْمَ الْجُمُعَةِ وَهِيَ صَائِمَةٌ فَقَالَ ‏"‏ أَصُمْتِ أَمْسِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ لاَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ تُرِيدِينَ أَنْ تَصُومِي غَدًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ لاَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَأَفْطِرِي ‏"‏ ‏.‏

al-Horisning qizi Juvayriya (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ juma kuni uning huzuriga kirdilar, u esa roʻzador edi. U zot: «Kecha roʻza tutganmiding?» dedilar. U: «Yoʻq», dedi. U zot: «Ertaga roʻza tutmoqchimisan?» dedilar. U: «Yoʻq», dedi. U zot: «Unday boʻlsa, roʻzangni ochgin», dedilar.ал-Ҳориснинг қизи Жувайрия (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ жума куни унинг ҳузурига кирдилар, у эса рўзадор эди. У зот: «Кеча рўза тутганмидинг?» дедилар. У: «Йўқ», деди. У зот: «Эртага рўза тутмоқчимисан?» дедилар. У: «Йўқ», деди. У зот: «Ундай бўлса, рўзангни очгин», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ شُعَيْبٍ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، قَالَ سَمِعْتُ اللَّيْثَ، يُحَدِّثُ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، أَنَّهُ كَانَ إِذَا ذُكِرَ لَهُ أَنَّهُ نُهِيَ عَنْ صِيَامِ يَوْمِ السَّبْتِ يَقُولُ ابْنُ شِهَابٍ هَذَا حَدِيثٌ حِمْصِيٌّ ‏.‏

al-Lays (rahimahulloh)dan rivoyat qilinadiki, Ibn Shihob (az-Zuhriy) (rahimahulloh)ga shanba kuni roʻza tutish man etilgani zikr qilinganda, u: «Bu — himsiy (ahli Himsdan boʻlgan) hadisdir», der edi.ал-Лайс (раҳимаҳуллоҳ)дан ривоят қилинадики, Ибн Шиҳоб (аз-Зуҳрий) (раҳимаҳуллоҳ)га шанба куни рўза тутиш ман этилгани зикр қилинганда, у: «Бу — ҳимсий (аҳли Ҳимсдан бўлган) ҳадисдир», дер эди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الصَّبَّاحِ بْنِ سُفْيَانَ، حَدَّثَنَا الْوَلِيدُ، عَنِ الأَوْزَاعِيِّ، قَالَ مَا زِلْتُ لَهُ كَاتِمًا حَتَّى رَأَيْتُهُ انْتَشَرَ ‏.‏ يَعْنِي حَدِيثَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُسْرٍ هَذَا فِي صَوْمِ يَوْمِ السَّبْتِ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ قَالَ مَالِكٌ هَذَا كَذِبٌ ‏.‏

al-Avzoiy (rahimahulloh) aytadi: «Men uni (yaʼni Abdulloh ibn Busrning shanba kuni roʻza tutish haqidagi ushbu hadisini) tarqalib ketganini koʻrgunimga qadar yashirib yurdim». Abu Dovud aytdi: «Molik: ‹Bu yolgʻondir›, dedi».ал-Авзоий (раҳимаҳуллоҳ) айтади: «Мен уни (яъни Абдуллоҳ ибн Бусрнинг шанба куни рўза тутиш ҳақидаги ушбу ҳадисини) тарқалиб кетганини кўргунимга қадар яшириб юрдим». Абу Довуд айтди: «Молик: ‹Бу ёлғондир›, деди».

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، وَمُسَدَّدٌ، قَالاَ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ غَيْلاَنَ بْنِ جَرِيرٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَعْبَدٍ الزِّمَّانِيِّ، عَنْ أَبِي قَتَادَةَ، أَنَّ رَجُلاً، أَتَى النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ كَيْفَ تَصُومُ فَغَضِبَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنْ قَوْلِهِ فَلَمَّا رَأَى ذَلِكَ عُمَرُ قَالَ رَضِينَا بِاللَّهِ رَبًّا وَبِالإِسْلاَمِ دِينًا وَبِمُحَمَّدٍ نَبِيًّا نَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْ غَضَبِ اللَّهِ وَمِنْ غَضَبِ رَسُولِهِ ‏.‏ فَلَمْ يَزَلْ عُمَرُ يُرَدِّدُهَا حَتَّى سَكَنَ غَضَبُ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ كَيْفَ بِمَنْ يَصُومُ الدَّهْرَ كُلَّهُ قَالَ ‏"‏ لاَ صَامَ وَلاَ أَفْطَرَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ مُسَدَّدٌ ‏"‏ لَمْ يَصُمْ وَلَمْ يُفْطِرْ أَوْ مَا صَامَ وَلاَ أَفْطَرَ ‏"‏ ‏.‏ شَكَّ غَيْلاَنُ ‏.‏ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ كَيْفَ بِمَنْ يَصُومُ يَوْمَيْنِ وَيُفْطِرُ يَوْمًا قَالَ ‏"‏ أَوَيُطِيقُ ذَلِكَ أَحَدٌ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَكَيْفَ بِمَنْ يَصُومُ يَوْمًا وَيُفْطِرُ يَوْمًا قَالَ ‏"‏ ذَلِكَ صَوْمُ دَاوُدَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ فَكَيْفَ بِمَنْ يَصُومُ يَوْمًا وَيُفْطِرُ يَوْمَيْنِ قَالَ ‏"‏ وَدِدْتُ أَنِّي طُوِّقْتُ ذَلِكَ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ ثَلاَثٌ مِنْ كُلِّ شَهْرٍ وَرَمَضَانُ إِلَى رَمَضَانَ فَهَذَا صِيَامُ الدَّهْرِ كُلِّهِ وَصِيَامُ عَرَفَةَ إِنِّي أَحْتَسِبُ عَلَى اللَّهِ أَنْ يُكَفِّرَ السَّنَةَ الَّتِي قَبْلَهُ وَالسَّنَةَ الَّتِي بَعْدَهُ وَصَوْمُ يَوْمِ عَاشُورَاءَ إِنِّي أَحْتَسِبُ عَلَى اللَّهِ أَنْ يُكَفِّرَ السَّنَةَ الَّتِي قَبْلَهُ ‏"‏ ‏.‏

Abu Qatoda (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Bir kishi Paygʻambar ﷺ huzurlariga kelib: «Yo Rasululloh, qanday roʻza tutasiz?» dedi. Rasululloh ﷺ uning shu soʻzidan gʻazablandilar. Umar (roziyallohu anhu) buni koʻrgach: «Biz Allohni Rabb, Islomni din, Muhammadni Paygʻambar deb rozi boʻldik. Allohning gʻazabidan va Uning Rasulining gʻazabidan Allohdan panoh soʻraymiz», dedi. Umar (roziyallohu anhu) bu soʻzlarni Rasululloh ﷺning gʻazablari bosilguncha takrorlayverdi. Soʻng (haligi kishi): «Yo Rasululloh, butun yil davomida roʻza tutadigan kishi haqida nima deysiz?» dedi. U zot: «U roʻza ham tutmadi, iftor ham qilmadi», dedilar. Musaddad: «Roʻza tutmadi va iftor qilmadi, yoki roʻza ham tutmadi, iftor ham qilmadi», dedi (Gʻaylon shubha qildi). (Haligi kishi): «Yo Rasululloh, ikki kun roʻza tutib, bir kun iftor qiladigan kishi haqida nima deysiz?» dedi. U zot: «Biror kishi bunga toqat qila oladimi?» dedilar. (U): «Yo Rasululloh, bir kun roʻza tutib, bir kun iftor qiladigan kishi haqida nima deysiz?» dedi. U zot: «Bu Dovudning roʻzasidir», dedilar. (U): «Yo Rasululloh, bir kun roʻza tutib, ikki kun iftor qiladigan kishi haqida nima deysiz?» dedi. U zot: «Men shunga toqat qila olishimni juda istardim», dedilar. Soʻng Rasululloh ﷺ: «Har oyda uch kun (roʻza tutish) va Ramazondan Ramazongacha (roʻza tutish) — mana shu butun yilning roʻzasidir. Arafa kuni roʻzasi — men undan oldingi yilning va undan keyingi yilning (gunohlarini) Alloh kechirishini umid qilaman. Oshuro kuni roʻzasi — men undan oldingi yilning (gunohlarini) Alloh kechirishini umid qilaman», dedilar.Абу Қатода (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Бир киши Пайғамбар ﷺ ҳузурларига келиб: «Ё Расулуллоҳ, қандай рўза тутасиз?» деди. Расулуллоҳ ﷺ унинг шу сўзидан ғазабландилар. Умар (розияллоҳу анҳу) буни кўргач: «Биз Аллоҳни Рабб, Исломни дин, Муҳаммадни Пайғамбар деб рози бўлдик. Аллоҳнинг ғазабидан ва Унинг Расулининг ғазабидан Аллоҳдан паноҳ сўраймиз», деди. Умар (розияллоҳу анҳу) бу сўзларни Расулуллоҳ ﷺнинг ғазаблари босилгунча такрорлайверди. Сўнг (ҳалиги киши): «Ё Расулуллоҳ, бутун йил давомида рўза тутадиган киши ҳақида нима дейсиз?» деди. У зот: «У рўза ҳам тутмади, ифтор ҳам қилмади», дедилар. Мусаддад: «Рўза тутмади ва ифтор қилмади, ёки рўза ҳам тутмади, ифтор ҳам қилмади», деди (Ғайлон шубҳа қилди). (Ҳалиги киши): «Ё Расулуллоҳ, икки кун рўза тутиб, бир кун ифтор қиладиган киши ҳақида нима дейсиз?» деди. У зот: «Бирор киши бунга тоқат қила оладими?» дедилар. (У): «Ё Расулуллоҳ, бир кун рўза тутиб, бир кун ифтор қиладиган киши ҳақида нима дейсиз?» деди. У зот: «Бу Довуднинг рўзасидир», дедилар. (У): «Ё Расулуллоҳ, бир кун рўза тутиб, икки кун ифтор қиладиган киши ҳақида нима дейсиз?» деди. У зот: «Мен шунга тоқат қила олишимни жуда истардим», дедилар. Сўнг Расулуллоҳ ﷺ: «Ҳар ойда уч кун (рўза тутиш) ва Рамазондан Рамазонгача (рўза тутиш) — мана шу бутун йилнинг рўзасидир. Арафа куни рўзаси — мен ундан олдинги йилнинг ва ундан кейинги йилнинг (гуноҳларини) Аллоҳ кечиришини умид қиламан. Ошуро куни рўзаси — мен ундан олдинги йилнинг (гуноҳларини) Аллоҳ кечиришини умид қиламан», дедилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا مَهْدِيُّ، حَدَّثَنَا غَيْلاَنُ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَعْبَدٍ الزِّمَّانِيِّ، عَنْ أَبِي قَتَادَةَ، بِهَذَا الْحَدِيثِ زَادَ قَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَرَأَيْتَ صَوْمَ يَوْمِ الاِثْنَيْنِ وَيَوْمِ الْخَمِيسِ قَالَ ‏"‏ فِيهِ وُلِدْتُ وَفِيهِ أُنْزِلَ عَلَىَّ الْقُرْآنُ ‏"‏ ‏.‏

Abu Qatoda (roziyallohu anhu)dan ushbu hadis (boshqa sanad bilan) rivoyat qilinadi. (Bu rivoyatda u) shuni qoʻshdi: (Haligi kishi): «Yo Rasululloh, dushanba kuni va payshanba kuni roʻza tutish haqida nima deysiz?» dedi. U zot: «O kunda men tugʻilganman va o kunda menga Qurʼon nozil qilingan», dedilar.Абу Қатода (розияллоҳу анҳу)дан ушбу ҳадис (бошқа санад билан) ривоят қилинади. (Бу ривоятда у) шуни қўшди: (Ҳалиги киши): «Ё Расулуллоҳ, душанба куни ва пайшанба куни рўза тутиш ҳақида нима дейсиз?» деди. У зот: «О кунда мен туғилганман ва о кунда менга Қуръон нозил қилинган», дедилар.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنِ ابْنِ الْمُسَيَّبِ، وَأَبِي، سَلَمَةَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ، قَالَ لَقِيَنِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ أَلَمْ أُحَدَّثْ أَنَّكَ تَقُولُ لأَقُومَنَّ اللَّيْلَ وَلأَصُومَنَّ النَّهَارَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ - أَحْسِبُهُ قَالَ - نَعَمْ يَا رَسُولَ اللَّهِ قَدْ قُلْتُ ذَاكَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ قُمْ وَنَمْ وَصُمْ وَأَفْطِرْ وَصُمْ مِنْ كُلِّ شَهْرٍ ثَلاَثَةَ أَيَّامٍ وَذَاكَ مِثْلُ صِيَامِ الدَّهْرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي أُطِيقُ أَفْضَلَ مِنْ ذَلِكَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَصُمْ يَوْمًا وَأَفْطِرْ يَوْمَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ فَقُلْتُ إِنِّي أُطِيقُ أَفْضَلَ مِنْ ذَلِكَ قَالَ ‏"‏ فَصُمْ يَوْمًا وَأَفْطِرْ يَوْمًا وَهُوَ أَعْدَلُ الصِّيَامِ وَهُوَ صِيَامُ دَاوُدَ ‏"‏ ‏.‏ قُلْتُ إِنِّي أُطِيقُ أَفْضَلَ مِنْ ذَلِكَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ أَفْضَلَ مِنْ ذَلِكَ ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr ibn al-Os (roziyallohu anhumo) aytadi: Rasululloh ﷺ meni uchratib qoldilar va: «Sen ‹Albatta tunni (toʻla) namozda turaman va kunduzni (toʻla) roʻza tutaman› deb aytibsan, deb menga xabar berilmadimi?» dedilar. (Abdulloh aytadi — men u shunday dedi deb oʻylayman): «Ha, yo Rasululloh, men buni aytdim», dedim. U zot: «(Tunda) namoz oʻqi va uxla, roʻza tut va iftor qil, har oyda uch kun roʻza tut — bu butun yil roʻza tutgan kabidir», dedilar. Men: «Yo Rasululloh, men bundan koʻproqqa toqat qila olaman», dedim. U zot: «Unday boʻlsa, bir kun roʻza tut va ikki kun iftor qil», dedilar. Men: «Men bundan koʻproqqa toqat qila olaman», dedim. U zot: «Unday boʻlsa, bir kun roʻza tut va bir kun iftor qil — bu roʻzalarning eng oʻrtachasi va bu Dovudning roʻzasidir», dedilar. Men: «Men bundan koʻproqqa toqat qila olaman», dedim. Shunda Rasululloh ﷺ: «Bundan afzali yoʻq», dedilar.Абдуллоҳ ибн Амр ибн ал-Ос (розияллоҳу анҳумо) айтади: Расулуллоҳ ﷺ мени учратиб қолдилар ва: «Сен ‹Албатта тунни (тўла) намозда тураман ва кундузни (тўла) рўза тутаман› деб айтибсан, деб менга хабар берилмадими?» дедилар. (Абдуллоҳ айтади — мен у шундай деди деб ўйлайман): «Ҳа, ё Расулуллоҳ, мен буни айтдим», дедим. У зот: «(Тунда) намоз ўқи ва ухла, рўза тут ва ифтор қил, ҳар ойда уч кун рўза тут — бу бутун йил рўза тутган кабидир», дедилар. Мен: «Ё Расулуллоҳ, мен бундан кўпроққа тоқат қила оламан», дедим. У зот: «Ундай бўлса, бир кун рўза тут ва икки кун ифтор қил», дедилар. Мен: «Мен бундан кўпроққа тоқат қила оламан», дедим. У зот: «Ундай бўлса, бир кун рўза тут ва бир кун ифтор қил — бу рўзаларнинг энг ўртачаси ва бу Довуднинг рўзасидир», дедилар. Мен: «Мен бундан кўпроққа тоқат қила оламан», дедим. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Бундан афзали йўқ», дедилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ سَعِيدٍ الْجُرَيْرِيِّ، عَنْ أَبِي السَّلِيلِ، عَنْ مُجِيبَةَ الْبَاهِلِيَّةِ، عَنْ أَبِيهَا، أَوْ عَمِّهَا أَنَّهُ أَتَى رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ثُمَّ انْطَلَقَ فَأَتَاهُ بَعْدَ سَنَةٍ وَقَدْ تَغَيَّرَتْ حَالَتُهُ وَهَيْئَتُهُ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَمَا تَعْرِفُنِي قَالَ ‏"‏ وَمَنْ أَنْتَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَنَا الْبَاهِلِيُّ الَّذِي جِئْتُكَ عَامَ الأَوَّلِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَمَا غَيَّرَكَ وَقَدْ كُنْتَ حَسَنَ الْهَيْئَةِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ مَا أَكَلْتُ طَعَامًا إِلاَّ بِلَيْلٍ مُنْذُ فَارَقْتُكَ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لِمَ عَذَّبْتَ نَفْسَكَ ‏"‏ ‏.‏ ثُمَّ قَالَ ‏"‏ صُمْ شَهْرَ الصَّبْرِ وَيَوْمًا مِنْ كُلِّ شَهْرٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ زِدْنِي فَإِنَّ بِي قُوَّةً ‏.‏ قَالَ ‏"‏ صُمْ يَوْمَيْنِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ زِدْنِي ‏.‏ قَالَ ‏"‏ صُمْ ثَلاَثَةَ أَيَّامٍ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ زِدْنِي ‏.‏ قَالَ ‏"‏ صُمْ مِنَ الْحُرُمِ وَاتْرُكْ صُمْ مِنَ الْحُرُمِ وَاتْرُكْ صُمْ مِنَ الْحُرُمِ وَاتْرُكْ ‏"‏ ‏.‏ وَقَالَ بِأَصَابِعِهِ الثَّلاَثَةِ فَضَمَّهَا ثُمَّ أَرْسَلَهَا ‏.‏

Mujiyba al-Bohiliyaning otasi yoki amakisidan rivoyat qilinadiki, u Rasululloh ﷺ huzurlariga keldi, soʻng ketdi. Bir yildan keyin holati va koʻrinishi oʻzgargan bir holda yana keldi-da: «Yo Rasululloh, meni tanimadingizmi?» dedi. U zot: «Sen kimsan?» dedilar. U: «Men oʻtgan yili huzuringizga kelgan bohiliyman», dedi. U zot: «Seni nima oʻzgartirdi, sen koʻrinishing chiroyli edi-ku?» dedilar. U: «Sizdan ajralganimdan beri faqat kechasi taom yedim, xolos», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Nega oʻzingni qiynading?» dedilar. Soʻng: «Sabr oyini (Ramazonni) va har oydan bir kun roʻza tut», dedilar. U: «Yana koʻpaytiring, menda quvvat bor», dedi. U zot: «Ikki kun roʻza tut», dedilar. U: «Yana koʻpaytiring», dedi. U zot: «Uch kun roʻza tut», dedilar. U: «Yana koʻpaytiring», dedi. U zot: «Hurmatli oylardan (baʼzisida) roʻza tut va (baʼzisini) tark qil, hurmatli oylardan roʻza tut va tark qil, hurmatli oylardan roʻza tut va tark qil», dedilar va uchta barmoqlari bilan ishora qilib, ularni yumdilar, soʻng (ochib) yozdilar.Мужийба ал-Боҳилиянинг отаси ёки амакисидан ривоят қилинадики, у Расулуллоҳ ﷺ ҳузурларига келди, сўнг кетди. Бир йилдан кейин ҳолати ва кўриниши ўзгарган бир ҳолда яна келди-да: «Ё Расулуллоҳ, мени танимадингизми?» деди. У зот: «Сен кимсан?» дедилар. У: «Мен ўтган йили ҳузурингизга келган боҳилийман», деди. У зот: «Сени нима ўзгартирди, сен кўринишинг чиройли эди-ку?» дедилар. У: «Сиздан ажралганимдан бери фақат кечаси таом едим, холос», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Нега ўзингни қийнадинг?» дедилар. Сўнг: «Сабр ойини (Рамазонни) ва ҳар ойдан бир кун рўза тут», дедилар. У: «Яна кўпайтиринг, менда қувват бор», деди. У зот: «Икки кун рўза тут», дедилар. У: «Яна кўпайтиринг», деди. У зот: «Уч кун рўза тут», дедилар. У: «Яна кўпайтиринг», деди. У зот: «Ҳурматли ойлардан (баъзисида) рўза тут ва (баъзисини) тарк қил, ҳурматли ойлардан рўза тут ва тарк қил, ҳурматли ойлардан рўза тут ва тарк қил», дедилар ва учта бармоқлари билан ишора қилиб, уларни юмдилар, сўнг (очиб) ёздилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، وَقُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنْ أَبِي بِشْرٍ، عَنْ حُمَيْدِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَفْضَلُ الصِّيَامِ بَعْدَ شَهْرِ رَمَضَانَ شَهْرُ اللَّهِ الْمُحَرَّمُ وَإِنَّ أَفْضَلَ الصَّلاَةِ بَعْدَ الْمَفْرُوضَةِ صَلاَةٌ مِنَ اللَّيْلِ ‏"‏ ‏.‏ لَمْ يَقُلْ قُتَيْبَةُ ‏"‏ شَهْرِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ رَمَضَانَ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) aytadi: Rasululloh ﷺ: «Ramazon oyidan keyin roʻzalarning eng afzali Allohning oyi — Muharramdir. Farz namozdan keyin namozlarning eng afzali tun namozidir», dedilar. Qutayba «oyi» soʻzini aytmadi, (faqat) «Ramazon» dedi.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) айтади: Расулуллоҳ ﷺ: «Рамазон ойидан кейин рўзаларнинг энг афзали Аллоҳнинг ойи — Муҳаррамдир. Фарз намоздан кейин намозларнинг энг афзали тун намозидир», дедилар. Қутайба «ойи» сўзини айтмади, (фақат) «Рамазон» деди.

حَدَّثَنَا إِبْرَاهِيمُ بْنُ مُوسَى، حَدَّثَنَا عِيسَى، حَدَّثَنَا عُثْمَانُ، - يَعْنِي ابْنَ حَكِيمٍ - قَالَ سَأَلْتُ سَعِيدَ بْنَ جُبَيْرٍ عَنْ صِيَامِ رَجَبَ، فَقَالَ أَخْبَرَنِي ابْنُ عَبَّاسٍ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَصُومُ حَتَّى نَقُولَ لاَ يُفْطِرُ وَيُفْطِرُ حَتَّى نَقُولَ لاَ يَصُومُ ‏.‏

Usmon ibn Hakimdan rivoyat qilinadi: Men Said ibn Jubayrdan Rajab oyida roʻza tutish haqida soʻradim. U: «Menga Ibn Abbos xabar berishicha, Rasululloh ﷺ shu qadar (koʻp) roʻza tutar edilarki, biz endi iftor qilmasalar kerak deb aytardik. Va shu qadar (koʻp) iftor qilar edilarki, biz endi roʻza tutmasalar kerak deb aytardik», dedi.Усмон ибн Ҳакимдан ривоят қилинади: Мен Саид ибн Жубайрдан Ражаб ойида рўза тутиш ҳақида сўрадим. У: «Менга Ибн Аббос хабар беришича, Расулуллоҳ ﷺ шу қадар (кўп) рўза тутар эдиларки, биз энди ифтор қилмасалар керак деб айтардик. Ва шу қадар (кўп) ифтор қилар эдиларки, биз энди рўза тутмасалар керак деб айтардик», деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ مَهْدِيٍّ، عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ صَالِحٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي قَيْسٍ، سَمِعَ عَائِشَةَ، تَقُولُ كَانَ أَحَبَّ الشُّهُورِ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم أَنْ يَصُومَهُ شَعْبَانُ ثُمَّ يَصِلُهُ بِرَمَضَانَ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho) shunday deganini (Abdulloh ibn Abu Qays) eshitdi: Rasululloh ﷺga roʻza tutish uchun oylarning eng yoqimlisi Shaʼbon edi. Soʻng uni Ramazon bilan ulardilar.Оиша (розияллоҳу анҳо) шундай деганини (Абдуллоҳ ибн Абу Қайс) эшитди: Расулуллоҳ ﷺга рўза тутиш учун ойларнинг энг ёқимлиси Шаъбон эди. Сўнг уни Рамазон билан улардилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عُثْمَانَ الْعِجْلِيُّ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ اللَّهِ، - يَعْنِي ابْنَ مُوسَى - عَنْ هَارُونَ بْنِ سَلْمَانَ، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ مُسْلِمٍ الْقُرَشِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ سَأَلْتُ - أَوْ سُئِلَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم - عَنْ صِيَامِ الدَّهْرِ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّ لأَهْلِكَ عَلَيْكَ حَقًّا صُمْ رَمَضَانَ وَالَّذِي يَلِيهِ وَكُلَّ أَرْبِعَاءَ وَخَمِيسٍ فَإِذَا أَنْتَ قَدْ صُمْتَ الدَّهْرَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَافَقَهُ زَيْدٌ الْعُكْلِيُّ وَخَالَفَهُ أَبُو نُعَيْمٍ قَالَ مُسْلِمُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ ‏.‏

Muslim al-Qurashiy (roziyallohu anhu) aytadi: Men Paygʻambar ﷺdan — yoki (kimdir) u zotdan soʻradi — yil davomida (uzluksiz) roʻza tutish haqida soʻradim. U zot: «Albatta, ahlingning sening zimmangda haqqi bor. Ramazonda va undan keyingi oyda hamda har chorshanba va payshanbada roʻza tut — shunda sen butun yil roʻza tutgan boʻlasan», dedilar. Abu Dovud aytdi: Unga Zayd al-Ukliy muvofiq keldi, Abu Nuaym esa unga muxolif boʻlib, «Muslim ibn Ubaydulloh» dedi.Муслим ал-Қураший (розияллоҳу анҳу) айтади: Мен Пайғамбар ﷺдан — ёки (кимдир) у зотдан сўради — йил давомида (узлуксиз) рўза тутиш ҳақида сўрадим. У зот: «Албатта, аҳлингнинг сенинг зиммангда ҳаққи бор. Рамазонда ва ундан кейинги ойда ҳамда ҳар чоршанба ва пайшанбада рўза тут — шунда сен бутун йил рўза тутган бўласан», дедилар. Абу Довуд айтди: Унга Зайд ал-Уклий мувофиқ келди, Абу Нуайм эса унга мухолиф бўлиб, «Муслим ибн Убайдуллоҳ» деди.

حَدَّثَنَا النُّفَيْلِيُّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْعَزِيزِ بْنُ مُحَمَّدٍ، عَنْ صَفْوَانَ بْنِ سُلَيْمٍ، وَسَعْدِ بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ عُمَرَ بْنِ ثَابِتٍ الأَنْصَارِيِّ، عَنْ أَبِي أَيُّوبَ، صَاحِبِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ صَامَ رَمَضَانَ ثُمَّ أَتْبَعَهُ بِسِتٍّ مِنْ شَوَّالٍ فَكَأَنَّمَا صَامَ الدَّهْرَ ‏"‏ ‏.‏

Paygʻambar ﷺning sahobasi Abu Ayyub (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan rivoyat qilib aytadi: U zot: «Kim Ramazonda roʻza tutsa, soʻng uning ketidan Shavvoldan olti kun (roʻza) tutsa, xuddi butun yil roʻza tutgan kabi boʻladi», dedilar.Пайғамбар ﷺнинг саҳобаси Абу Айюб (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ривоят қилиб айтади: У зот: «Ким Рамазонда рўза тутса, сўнг унинг кетидан Шавволдан олти кун (рўза) тутса, худди бутун йил рўза тутган каби бўлади», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ أَبِي النَّضْرِ، مَوْلَى عُمَرَ بْنِ عُبَيْدِ اللَّهِ عَنْ أَبِي سَلَمَةَ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ عَائِشَةَ، زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّهَا قَالَتْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَصُومُ حَتَّى نَقُولَ لاَ يُفْطِرُ وَيُفْطِرُ حَتَّى نَقُولَ لاَ يَصُومُ وَمَا رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم اسْتَكْمَلَ صِيَامَ شَهْرٍ قَطُّ إِلاَّ رَمَضَانَ وَمَا رَأَيْتُهُ فِي شَهْرٍ أَكْثَرَ صِيَامًا مِنْهُ فِي شَعْبَانَ ‏.‏

Paygʻambar ﷺning rafiqalari Oisha (roziyallohu anho) aytadilarki: Rasululloh ﷺ shu qadar (koʻp) roʻza tutar edilarki, biz endi iftor qilmasalar kerak deb aytardik. Va shu qadar (koʻp) iftor qilar edilarki, biz endi roʻza tutmasalar kerak deb aytardik. Men Rasululloh ﷺning Ramazondan boshqa biror oyni toʻliq roʻza tutganlarini hech koʻrmaganman. Va u zotning Shaʼbondagidan koʻra koʻproq roʻza tutadigan boshqa oyini ham koʻrmaganman.Пайғамбар ﷺнинг рафиқалари Оиша (розияллоҳу анҳо) айтадиларки: Расулуллоҳ ﷺ шу қадар (кўп) рўза тутар эдиларки, биз энди ифтор қилмасалар керак деб айтардик. Ва шу қадар (кўп) ифтор қилар эдиларки, биз энди рўза тутмасалар керак деб айтардик. Мен Расулуллоҳ ﷺнинг Рамазондан бошқа бирор ойни тўлиқ рўза тутганларини ҳеч кўрмаганман. Ва у зотнинг Шаъбондагидан кўра кўпроқ рўза тутадиган бошқа ойини ҳам кўрмаганман.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ أَبِي سَلَمَةَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِمَعْنَاهُ ‏.‏ زَادَ كَانَ يَصُومُهُ إِلاَّ قَلِيلاً بَلْ كَانَ يَصُومُهُ كُلَّهُ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu) Paygʻambar ﷺdan ushbu (hadisning) maʼnosini (boshqa sanad bilan) rivoyat qiladi. (Bu rivoyatda u) shuni qoʻshdi: U zot Shaʼbonni ozgina (kunlaridan) boshqa toʻla roʻza tutar edilar, balki uning hammasini roʻza tutar edilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу) Пайғамбар ﷺдан ушбу (ҳадиснинг) маъносини (бошқа санад билан) ривоят қилади. (Бу ривоятда у) шуни қўшди: У зот Шаъбонни озгина (кунларидан) бошқа тўла рўза тутар эдилар, балки унинг ҳаммасини рўза тутар эдилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا أَبَانُ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ عُمَرَ بْنِ أَبِي الْحَكَمِ بْنِ ثَوْبَانَ، عَنْ مَوْلَى، قُدَامَةَ بْنِ مَظْعُونٍ عَنْ مَوْلَى، أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ أَنَّهُ انْطَلَقَ مَعَ أُسَامَةَ إِلَى وَادِي الْقُرَى فِي طَلَبِ مَالٍ لَهُ فَكَانَ يَصُومُ يَوْمَ الاِثْنَيْنِ وَيَوْمَ الْخَمِيسِ فَقَالَ لَهُ مَوْلاَهُ لِمَ تَصُومُ يَوْمَ الاِثْنَيْنِ وَيَوْمَ الْخَمِيسِ وَأَنْتَ شَيْخٌ كَبِيرٌ فَقَالَ إِنَّ نَبِيَّ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَصُومُ يَوْمَ الاِثْنَيْنِ وَيَوْمَ الْخَمِيسِ وَسُئِلَ عَنْ ذَلِكَ فَقَالَ ‏"‏ إِنَّ أَعْمَالَ الْعِبَادِ تُعْرَضُ يَوْمَ الاِثْنَيْنِ وَيَوْمَ الْخَمِيسِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ كَذَا قَالَ هِشَامٌ الدَّسْتَوَائِيُّ عَنْ يَحْيَى عَنْ عُمَرَ بْنِ أَبِي الْحَكَمِ ‏.‏

Usoma ibn Zayd (roziyallohu anhumo)ning ozod qilingan quli rivoyat qiladiki, u Usoma bilan birga oʻz molini (tuyalarini) qidirib Vodil-Quroga bordi. (Usoma) dushanba kuni va payshanba kuni roʻza tutar edi. Uning ozod qilingan quli unga: «Nega siz dushanba kuni va payshanba kuni roʻza tutasiz, holbuki keksayib qolgan keksa kishisiz-ku?» dedi. U: «Allohning Paygʻambari ﷺ dushanba kuni va payshanba kuni roʻza tutar edilar. Bu haqda soʻralganida: ‹Bandalarning amallari dushanba kuni va payshanba kuni (Allohga) koʻrsatiladi›, dedilar», dedi. Abu Dovud aytdi: Hisham ad-Dastavoiy ham Yahyodan, u Umar ibn Abul-Hakamdan shunday deb rivoyat qildi.Усома ибн Зайд (розияллоҳу анҳумо)нинг озод қилинган қули ривоят қиладики, у Усома билан бирга ўз молини (туяларини) қидириб Водил-Қурога борди. (Усома) душанба куни ва пайшанба куни рўза тутар эди. Унинг озод қилинган қули унга: «Нега сиз душанба куни ва пайшанба куни рўза тутасиз, ҳолбуки кексайиб қолган кекса кишисиз-ку?» деди. У: «Аллоҳнинг Пайғамбари ﷺ душанба куни ва пайшанба куни рўза тутар эдилар. Бу ҳақда сўралганида: ‹Бандаларнинг амаллари душанба куни ва пайшанба куни (Аллоҳга) кўрсатилади›, дедилар», деди. Абу Довуд айтди: Ҳишам ад-Даставоий ҳам Яҳёдан, у Умар ибн Абул-Ҳакамдан шундай деб ривоят қилди.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنِ الْحُرِّ بْنِ الصَّبَّاحِ، عَنْ هُنَيْدَةَ بْنِ خَالِدٍ، عَنِ امْرَأَتِهِ، عَنْ بَعْضِ، أَزْوَاجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم قَالَتْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَصُومُ تِسْعَ ذِي الْحِجَّةِ وَيَوْمَ عَاشُورَاءَ وَثَلاَثَةَ أَيَّامٍ مِنْ كُلِّ شَهْرٍ أَوَّلَ اثْنَيْنِ مِنَ الشَّهْرِ وَالْخَمِيسَ ‏.‏

Paygʻambar ﷺning rafiqalaridan biri (roziyallohu anho) aytadilarki: Rasululloh ﷺ Zulhijjaning toʻqqiz (kuni)ni va Oshuro kunini hamda har oydan uch kun — oyning birinchi dushanbasi va payshanbasini roʻza tutar edilar.Пайғамбар ﷺнинг рафиқаларидан бири (розияллоҳу анҳо) айтадиларки: Расулуллоҳ ﷺ Зулҳижжанинг тўққиз (куни)ни ва Ошуро кунини ҳамда ҳар ойдан уч кун — ойнинг биринчи душанбаси ва пайшанбасини рўза тутар эдилар.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، حَدَّثَنَا الأَعْمَشُ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، وَمُجَاهِدٍ، وَمُسْلِمٍ الْبَطِينِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ مَا مِنْ أَيَّامٍ الْعَمَلُ الصَّالِحُ فِيهَا أَحَبُّ إِلَى اللَّهِ مِنْ هَذِهِ الأَيَّامِ ‏"‏ ‏.‏ يَعْنِي أَيَّامَ الْعَشْرِ ‏.‏ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ وَلاَ الْجِهَادُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ قَالَ ‏"‏ وَلاَ الْجِهَادُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ إِلاَّ رَجُلٌ خَرَجَ بِنَفْسِهِ وَمَالِهِ فَلَمْ يَرْجِعْ مِنْ ذَلِكَ بِشَىْءٍ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo) aytadi: Rasululloh ﷺ: «Ushbu kunlardagi solih amaldan koʻra Allohga sevimliroq boʻlgan amal qilinadigan boshqa kunlar yoʻq», dedilar — yaʼni (Zulhijjaning) oʻn kunini (nazarda tutdilar). (Sahobalar): «Yo Rasululloh, Alloh yoʻlidagi jihod ham emasmi?» dedilar. U zot: «Alloh yoʻlidagi jihod ham emas, magar bir kishi oʻz joni va moli bilan (jihodga) chiqib, ulardan biror narsani (qaytarib) olib kelmasa (— shumi mustasno)», dedilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо) айтади: Расулуллоҳ ﷺ: «Ушбу кунлардаги солиҳ амалдан кўра Аллоҳга севимлироқ бўлган амал қилинадиган бошқа кунлар йўқ», дедилар — яъни (Зулҳижжанинг) ўн кунини (назарда тутдилар). (Саҳобалар): «Ё Расулуллоҳ, Аллоҳ йўлидаги жиҳод ҳам эмасми?» дедилар. У зот: «Аллоҳ йўлидаги жиҳод ҳам эмас, магар бир киши ўз жони ва моли билан (жиҳодга) чиқиб, улардан бирор нарсани (қайтариб) олиб келмаса (— шуми мустасно)», дедилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا أَبُو عَوَانَةَ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ إِبْرَاهِيمَ، عَنِ الأَسْوَدِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ مَا رَأَيْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم صَائِمًا الْعَشْرَ قَطُّ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «Men Rasululloh ﷺni (Zulhijjaning) oʻn kunida hech qachon roʻza tutgan holatda koʻrmaganman».Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «Мен Расулуллоҳ ﷺни (Зулҳижжанинг) ўн кунида ҳеч қачон рўза тутган ҳолатда кўрмаганман».

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا حَوْشَبُ بْنُ عَقِيلٍ، عَنْ مَهْدِيٍّ الْهَجَرِيِّ، حَدَّثَنَا عِكْرِمَةُ، قَالَ كُنَّا عِنْدَ أَبِي هُرَيْرَةَ فِي بَيْتِهِ فَحَدَّثَنَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم نَهَى عَنْ صَوْمِ يَوْمِ عَرَفَةَ بِعَرَفَةَ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ Arofotda Arofa kuni roʻza tutishdan nahy qildilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ Арофотда Арофа куни рўза тутишдан наҳй қилдилар.

حَدَّثَنَا الْقَعْنَبِيُّ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ أَبِي النَّضْرِ، عَنْ عُمَيْرٍ، مَوْلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ عَنْ أُمِّ الْفَضْلِ بِنْتِ الْحَارِثِ، أَنَّ نَاسًا، تَمَارَوْا عِنْدَهَا يَوْمَ عَرَفَةَ فِي صَوْمِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ بَعْضُهُمْ هُوَ صَائِمٌ ‏.‏ وَقَالَ بَعْضُهُمْ لَيْسَ بِصَائِمٍ ‏.‏ فَأَرْسَلَتْ إِلَيْهِ بِقَدَحِ لَبَنٍ وَهُوَ وَاقِفٌ عَلَى بَعِيرِهِ بِعَرَفَةَ فَشَرِبَ ‏.‏

Ummul Fazl binti Horis (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Arofa kuni uning huzurida baʼzi odamlar Rasululloh ﷺning roʻza tutgan-tutmaganlari haqida bahslashib qolishdi. Ulardan baʼzilari: «U zot roʻzadorlar», desa, baʼzilari: «Roʻzador emaslar», dedi. Shunda u (Ummul Fazl) u zot Arofotda tuyalari ustida turgan paytlarida u zotga bir koʻza sut yubordi, u zot esa uni ichdilar.Уммул Фазл бинти Ҳорис (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Арофа куни унинг ҳузурида баъзи одамлар Расулуллоҳ ﷺнинг рўза тутган-тутмаганлари ҳақида баҳслашиб қолишди. Улардан баъзилари: «У зот рўзадорлар», деса, баъзилари: «Рўзадор эмаслар», деди. Шунда у (Уммул Фазл) у зот Арофотда туялари устида турган пайтларида у зотга бир кўза сут юборди, у зот эса уни ичдилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، - رضى الله عنها - قَالَتْ كَانَ يَوْمُ عَاشُورَاءَ يَوْمًا تَصُومُهُ قُرَيْشٌ فِي الْجَاهِلِيَّةِ وَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَصُومُهُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَلَمَّا قَدِمَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم الْمَدِينَةَ صَامَهُ وَأَمَرَ بِصِيَامِهِ فَلَمَّا فُرِضَ رَمَضَانُ كَانَ هُوَ الْفَرِيضَةَ وَتُرِكَ عَاشُورَاءُ فَمَنْ شَاءَ صَامَهُ وَمَنْ شَاءَ تَرَكَهُ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Oshuro kuni johiliyat davrida Quraysh roʻza tutadigan kun edi, Rasululloh ﷺ ham johiliyat davrida unda roʻza tutar edilar. Rasululloh ﷺ Madinaga kelganlarida, unda roʻza tutdilar va roʻza tutishga buyurdilar. Ramazon (roʻzasi) farz qilinganda esa, oʻsha (Ramazon) farz boʻlib, Oshuro (roʻzasi) tark qilindi. Kim xohlasa, unda roʻza tutadi, kim xohlasa, uni tark qiladi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Ошуро куни жоҳилият даврида Қурайш рўза тутадиган кун эди, Расулуллоҳ ﷺ ҳам жоҳилият даврида унда рўза тутар эдилар. Расулуллоҳ ﷺ Мадинага келганларида, унда рўза тутдилар ва рўза тутишга буюрдилар. Рамазон (рўзаси) фарз қилинганда эса, ўша (Рамазон) фарз бўлиб, Ошуро (рўзаси) тарк қилинди. Ким хоҳласа, унда рўза тутади, ким хоҳласа, уни тарк қилади.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، عَنْ عُبَيْدِ اللَّهِ، قَالَ أَخْبَرَنِي نَافِعٌ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قَالَ كَانَ عَاشُورَاءُ يَوْمًا نَصُومُهُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ فَلَمَّا نَزَلَ رَمَضَانُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ هَذَا يَوْمٌ مِنْ أَيَّامِ اللَّهِ فَمَنْ شَاءَ صَامَهُ وَمَنْ شَاءَ تَرَكَهُ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Oshuro biz johiliyat davrida roʻza tutadigan kun edi. Ramazon (roʻzasi) nozil boʻlganda, Rasululloh ﷺ: «Bu Allohning kunlaridan bir kundir. Kim xohlasa, unda roʻza tutadi, kim xohlasa, uni tark qiladi», dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Ошуро биз жоҳилият даврида рўза тутадиган кун эди. Рамазон (рўзаси) нозил бўлганда, Расулуллоҳ ﷺ: «Бу Аллоҳнинг кунларидан бир кундир. Ким хоҳласа, унда рўза тутади, ким хоҳласа, уни тарк қилади», дедилар.

حَدَّثَنَا زِيَادُ بْنُ أَيُّوبَ، حَدَّثَنَا هُشَيْمٌ، حَدَّثَنَا أَبُو بِشْرٍ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ لَمَّا قَدِمَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم الْمَدِينَةَ وَجَدَ الْيَهُودَ يَصُومُونَ عَاشُورَاءَ فَسُئِلُوا عَنْ ذَلِكَ فَقَالُوا هَذَا الْيَوْمُ الَّذِي أَظْهَرَ اللَّهُ فِيهِ مُوسَى عَلَى فِرْعَوْنَ وَنَحْنُ نَصُومُهُ تَعْظِيمًا لَهُ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ نَحْنُ أَوْلَى بِمُوسَى مِنْكُمْ ‏"‏ ‏.‏ وَأَمَرَ بِصِيَامِهِ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ Madinaga kelganlarida, yahudiylarning Oshuro kuni roʻza tutayotganlarini koʻrdilar. Ulardan bu haqda soʻralganda, ular: «Bu Alloh Musoni Firʼavn ustidan gʻolib qilgan kundir, biz uni ulugʻlab roʻza tutamiz», deyishdi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Biz Musoga sizlardan koʻra haqliroqmiz», dedilar va unda roʻza tutishga buyurdilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ Мадинага келганларида, яҳудийларнинг Ошуро куни рўза тутаётганларини кўрдилар. Улардан бу ҳақда сўралганда, улар: «Бу Аллоҳ Мусони Фиръавн устидан ғолиб қилган кундир, биз уни улуғлаб рўза тутамиз», дейишди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Биз Мусога сизлардан кўра ҳақлироқмиз», дедилар ва унда рўза тутишга буюрдилар.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ الْمَهْرِيُّ، حَدَّثَنَا ابْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي يَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ، أَنَّ إِسْمَاعِيلَ بْنَ أُمَيَّةَ الْقُرَشِيَّ، حَدَّثَهُ أَنَّهُ، سَمِعَ أَبَا غَطَفَانَ، يَقُولُ سَمِعْتُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ، يَقُولُ حِينَ صَامَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَوْمَ عَاشُورَاءَ وَأَمَرَنَا بِصِيَامِهِ قَالُوا يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّهُ يَوْمٌ تُعَظِّمُهُ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ فَإِذَا كَانَ الْعَامُ الْمُقْبِلُ صُمْنَا يَوْمَ التَّاسِعِ ‏"‏ ‏.‏ فَلَمْ يَأْتِ الْعَامُ الْمُقْبِلُ حَتَّى تُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ Oshuro kuni roʻza tutib, bizni unda roʻza tutishga buyurganlarida, (sahobalar): «Yo Rasululloh, bu yahudiylar va nasroniylar ulugʻlaydigan kundir», deyishdi. Shunda Rasululloh ﷺ: «Kelgusi yil boʻlsa, toʻqqizinchi kuni roʻza tutamiz», dedilar. Ammo kelgusi yil kelmasdan Rasululloh ﷺ vafot etdilar.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ Ошуро куни рўза тутиб, бизни унда рўза тутишга буюрганларида, (саҳобалар): «Ё Расулуллоҳ, бу яҳудийлар ва насронийлар улуғлайдиган кундир», дейишди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ: «Келгуси йил бўлса, тўққизинчи куни рўза тутамиз», дедилар. Аммо келгуси йил келмасдан Расулуллоҳ ﷺ вафот этдилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا يَحْيَى، - يَعْنِي ابْنَ سَعِيدٍ - عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ غَلاَبٍ، ح وَحَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا إِسْمَاعِيلُ، أَخْبَرَنِي حَاجِبُ بْنُ عُمَرَ، - جَمِيعًا الْمَعْنَى - عَنِ الْحَكَمِ بْنِ الأَعْرَجِ، قَالَ أَتَيْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ وَهُوَ مُتَوَسِّدٌ رِدَاءَهُ فِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ فَسَأَلْتُهُ عَنْ صَوْمِ يَوْمِ عَاشُورَاءَ فَقَالَ إِذَا رَأَيْتَ هِلاَلَ الْمُحَرَّمِ فَاعْدُدْ فَإِذَا كَانَ يَوْمُ التَّاسِعِ فَأَصْبِحْ صَائِمًا ‏.‏ فَقُلْتُ كَذَا كَانَ مُحَمَّدٌ صلى الله عليه وسلم يَصُومُ فَقَالَ كَذَلِكَ كَانَ مُحَمَّدٌ صلى الله عليه وسلم يَصُومُ ‏.‏

Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: al-Hakam ibn al-Aʼraj aytadi: Men Ibn Abbos (roziyallohu anhumo)ning huzuriga keldim, u Masjidul Haromda ridosini yostiq qilib yotgan edi. Men undan Oshuro kuni roʻza tutish haqida soʻradim. U: «Muharram hilolini koʻrganingda, (kunlarni) sanab boraver. Toʻqqizinchi kun boʻlganda, roʻzador holda tongni qarshi ol», dedi. Men: «Muhammad ﷺ shunday roʻza tutar edilarmi?» dedim. U: «Muhammad ﷺ ana shunday roʻza tutar edilar», dedi.Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: ал-Ҳакам ибн ал-Аъраж айтади: Мен Ибн Аббос (розияллоҳу анҳумо)нинг ҳузурига келдим, у Масжидул Ҳаромда ридосини ёстиқ қилиб ётган эди. Мен ундан Ошуро куни рўза тутиш ҳақида сўрадим. У: «Муҳаррам ҳилолини кўрганингда, (кунларни) санаб боравер. Тўққизинчи кун бўлганда, рўзадор ҳолда тонгни қарши ол», деди. Мен: «Муҳаммад ﷺ шундай рўза тутар эдиларми?» дедим. У: «Муҳаммад ﷺ ана шундай рўза тутар эдилар», деди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمِنْهَالِ، حَدَّثَنَا يَزِيدُ بْنُ زُرَيْعٍ، حَدَّثَنَا سَعِيدٌ، عَنْ قَتَادَةَ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ مَسْلَمَةَ، عَنْ عَمِّهِ، أَنَّ أَسْلَمَ، أَتَتِ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ صُمْتُمْ يَوْمَكُمْ هَذَا ‏"‏ ‏.‏ قَالُوا لاَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَأَتِمُّوا بَقِيَّةَ يَوْمِكُمْ وَاقْضُوهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ يَعْنِي يَوْمَ عَاشُورَاءَ ‏.‏

Abdurrahmon ibn Maslamaning amakisi (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Aslam (qabilasidan baʼzi odamlar) Nabiy ﷺning huzuriga kelishdi. U zot: «Shu kuningizda roʻza tutdingizmi?» dedilar. Ular: «Yoʻq», deyishdi. U zot: «Kunningizning qolganini toʻldiring va uni qazo qiling», dedilar. Abu Dovud aytdi: Yaʼni Oshuro kunini (nazarda tutmoqda).Абдурраҳмон ибн Масламанинг амакиси (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Аслам (қабиласидан баъзи одамлар) Набий ﷺнинг ҳузурига келишди. У зот: «Шу кунингизда рўза тутдингизми?» дедилар. Улар: «Йўқ», дейишди. У зот: «Куннингизнинг қолганини тўлдиринг ва уни қазо қилинг», дедилар. Абу Довуд айтди: Яъни Ошуро кунини (назарда тутмоқда).

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ، وَمُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى، وَمُسَدَّدٌ، - وَالإِخْبَارُ فِي حَدِيثِ أَحْمَدَ - قَالُوا حَدَّثَنَا سُفْيَانُ قَالَ سَمِعْتُ عَمْرًا قَالَ أَخْبَرَنِي عَمْرُو بْنُ أَوْسٍ سَمِعَهُ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو قَالَ قَالَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ أَحَبُّ الصِّيَامِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى صِيَامُ دَاوُدَ وَأَحَبُّ الصَّلاَةِ إِلَى اللَّهِ صَلاَةُ دَاوُدَ كَانَ يَنَامُ نِصْفَهُ وَيَقُومُ ثُلُثَهُ وَيَنَامُ سُدُسَهُ وَكَانَ يُفْطِرُ يَوْمًا وَيَصُومُ يَوْمًا ‏"‏ ‏.‏

Abdulloh ibn Amr (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ menga: «Alloh taologa eng suyukli roʻza Dovudning roʻzasidir, Allohga eng suyukli namoz esa Dovudning namozidir. U (kechaning) yarmida uxlar, uchdan birida (namozga) turar, oltidan birida (yana) uxlar edi. U bir kun roʻza tutmas, bir kun roʻza tutar edi», dedilar.Абдуллоҳ ибн Амр (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ менга: «Аллоҳ таолога энг суюкли рўза Довуднинг рўзасидир, Аллоҳга энг суюкли намоз эса Довуднинг намозидир. У (кечанинг) ярмида ухлар, учдан бирида (намозга) турар, олтидан бирида (яна) ухлар эди. У бир кун рўза тутмас, бир кун рўза тутар эди», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، عَنْ أَنَسٍ، أَخِي مُحَمَّدٍ عَنِ ابْنِ مِلْحَانَ الْقَيْسِيِّ، عَنْ أَبِيهِ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَأْمُرُنَا أَنْ نَصُومَ الْبِيضَ ثَلاَثَ عَشْرَةَ وَأَرْبَعَ عَشْرَةَ وَخَمْسَ عَشْرَةَ ‏.‏ قَالَ وَقَالَ ‏"‏ هُنَّ كَهَيْئَةِ الدَّهْرِ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Milhon al-Qaysiyning otasi (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ bizga oq (kunlar)da — oʻn uchinchi, oʻn toʻrtinchi va oʻn beshinchi kunlarda roʻza tutishni buyurar edilar. (Roviy) aytdi: U zot: «Ular bir umrlik (roʻza) misolidir», dedilar.Ибн Милҳон ал-Қайсийнинг отаси (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ бизга оқ (кунлар)да — ўн учинчи, ўн тўртинчи ва ўн бешинчи кунларда рўза тутишни буюрар эдилар. (Ровий) айтди: У зот: «Улар бир умрлик (рўза) мисолидир», дедилар.

حَدَّثَنَا أَبُو كَامِلٍ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، حَدَّثَنَا شَيْبَانُ، عَنْ عَاصِمٍ، عَنْ زِرٍّ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ، قَالَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَصُومُ - يَعْنِي مِنْ غُرَّةِ كُلِّ شَهْرٍ - ثَلاَثَةَ أَيَّامٍ ‏.‏

Abdulloh ibn Masʼud (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ — yaʼni har oyning boshidan — uch kun roʻza tutar edilar.Абдуллоҳ ибн Масъуд (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ — яъни ҳар ойнинг бошидан — уч кун рўза тутар эдилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، عَنْ عَاصِمِ بْنِ بَهْدَلَةَ، عَنْ سَوَاءٍ الْخُزَاعِيِّ، عَنْ حَفْصَةَ، قَالَتْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَصُومُ ثَلاَثَةَ أَيَّامٍ مِنَ الشَّهْرِ الاِثْنَيْنِ وَالْخَمِيسِ وَالاِثْنَيْنِ مِنَ الْجُمُعَةِ الأُخْرَى ‏.‏

Hafsa (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ oyda uch kun — dushanba, payshanba va keyingi haftaning dushanbasida roʻza tutar edilar.Ҳафса (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ ойда уч кун — душанба, пайшанба ва кейинги ҳафтанинг душанбасида рўза тутар эдилар.

حَدَّثَنَا زُهَيْرُ بْنُ حَرْبٍ، حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ فُضَيْلٍ، حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عُبَيْدِ اللَّهِ، عَنْ هُنَيْدَةَ الْخُزَاعِيِّ، عَنْ أُمِّهِ، قَالَتْ دَخَلْتُ عَلَى أُمِّ سَلَمَةَ فَسَأَلْتُهَا عَنِ الصِّيَامِ فَقَالَتْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَأْمُرُنِي أَنْ أَصُومَ ثَلاَثَةَ أَيَّامٍ مِنْ كُلِّ شَهْرٍ أَوَّلُهَا الاِثْنَيْنِ وَالْخَمِيسِ ‏.‏

Umm Salama (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ menga har oyda uch kun — boshlanishi dushanba va payshanba (kunlari) roʻza tutishni buyurar edilar.Умм Салама (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ менга ҳар ойда уч кун — бошланиши душанба ва пайшанба (кунлари) рўза тутишни буюрар эдилар.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَارِثِ، عَنْ يَزِيدَ الرِّشْكِ، عَنْ مُعَاذَةَ، قَالَتْ قُلْتُ لِعَائِشَةَ أَكَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَصُومُ مِنْ كُلِّ شَهْرٍ ثَلاَثَةَ أَيَّامٍ قَالَتْ نَعَمْ ‏.‏ قُلْتُ مِنْ أَىِّ شَهْرٍ كَانَ يَصُومُ قَالَتْ مَا كَانَ يُبَالِي مِنْ أَىِّ أَيَّامِ الشَّهْرِ كَانَ يَصُومُ ‏.‏

Muosaza (rahimahalloh)dan rivoyat qilinadi. U aytdi: Men Oishaga: «Rasululloh ﷺ har oyda uch kun roʻza tutar edilarmi?» dedim. U: «Ha», dedi. Men: «Oyning qaysi kunlarida roʻza tutar edilar?» dedim. U: «U zot oyning qaysi kunlarida roʻza tutishlariga ahamiyat bermas edilar», dedi.Муосаза (раҳимаҳаллоҳ)дан ривоят қилинади. У айтди: Мен Оишага: «Расулуллоҳ ﷺ ҳар ойда уч кун рўза тутар эдиларми?» дедим. У: «Ҳа», деди. Мен: «Ойнинг қайси кунларида рўза тутар эдилар?» дедим. У: «У зот ойнинг қайси кунларида рўза тутишларига аҳамият бермас эдилар», деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، حَدَّثَنِي ابْنُ لَهِيعَةَ، وَيَحْيَى بْنُ أَيُّوبَ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرِ بْنِ حَزْمٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ حَفْصَةَ، زَوْجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم قَالَ ‏"‏ مَنْ لَمْ يُجْمِعِ الصِّيَامَ قَبْلَ الْفَجْرِ فَلاَ صِيَامَ لَهُ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ اللَّيْثُ وَإِسْحَاقُ بْنُ حَازِمٍ أَيْضًا جَمِيعًا عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي بَكْرٍ مِثْلَهُ وَوَقَفَهُ عَلَى حَفْصَةَ مَعْمَرٌ وَالزُّبَيْدِيُّ وَابْنُ عُيَيْنَةَ وَيُونُسُ الأَيْلِيُّ كُلُّهُمْ عَنِ الزُّهْرِيِّ ‏.‏

Paygʻambar ﷺ ning zavjalari Hafsa (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Rasululloh ﷺ: «Kim tongdan oldin roʻza tutishni qatʼiy niyat qilmasa, uning roʻzasi yoʻq», dedilar. Abu Dovud aytdi: Buni Lays va Ishoq ibn Hozim ham birgalikda Abdulloh ibn Abu Bakrdan xuddi shunday rivoyat qilganlar. Maʼmar, Zubaydiy, Ibn Uyayna va Yunus al-Ayliy — hammasi Zuhriydan — uni Hafsaning oʻz soʻzi sifatida (mavquf qilib) rivoyat qilganlar.Пайғамбар ﷺ нинг завжалари Ҳафса (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Расулуллоҳ ﷺ: «Ким тонгдан олдин рўза тутишни қатъий ният қилмаса, унинг рўзаси йўқ», дедилар. Абу Довуд айтди: Буни Лайс ва Ишоқ ибн Ҳозим ҳам биргаликда Абдуллоҳ ибн Абу Бакрдан худди шундай ривоят қилганлар. Маъмар, Зубайдий, Ибн Уяйна ва Юнус ал-Айлий — ҳаммаси Зуҳрийдан — уни Ҳафсанинг ўз сўзи сифатида (мавқуф қилиб) ривоят қилганлар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ كَثِيرٍ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، ح وَحَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا وَكِيعٌ، جَمِيعًا عَنْ طَلْحَةَ بْنِ يَحْيَى، عَنْ عَائِشَةَ بِنْتِ طَلْحَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، - رضى الله عنها - قَالَتْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا دَخَلَ عَلَىَّ قَالَ ‏"‏ هَلْ عِنْدَكُمْ طَعَامٌ ‏"‏ ‏.‏ فَإِذَا قُلْنَا لاَ قَالَ ‏"‏ إِنِّي صَائِمٌ ‏"‏ ‏.‏ زَادَ وَكِيعٌ فَدَخَلَ عَلَيْنَا يَوْمًا آخَرَ فَقُلْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ أُهْدِيَ لَنَا حَيْسٌ فَحَبَسْنَاهُ لَكَ ‏.‏ فَقَالَ ‏"‏ أَدْنِيهِ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ طَلْحَةُ فَأَصْبَحَ صَائِمًا وَأَفْطَرَ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi. U aytdi: Rasululloh ﷺ mening oldimga kirganlarida: «Sizlarda biror taom bormi?» derdilar. Agar biz: «Yoʻq», desak, u zot: «Unday boʻlsa, men roʻzadorman», derdilar. Vakeʼ (rivoyatida) shuni qoʻshdi: Bir kuni u zot yana bizning oldimizga kirdilar. Shunda biz: «Yo Rasululloh, bizga hays (xurmo, sariyogʻ va qatiqdan tayyorlangan taom) hadya qilingan edi, uni siz uchun saqlab qoʻydik», dedik. U zot: «Uni menga yaqinlashtiringlar», dedilar. Talha aytdi: U zot roʻzador holda tongni qarshilagan edilar, (lekin oʻsha kuni) roʻzalarini ochdilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади. У айтди: Расулуллоҳ ﷺ менинг олдимга кирганларида: «Сизларда бирор таом борми?» дердилар. Агар биз: «Йўқ», десак, у зот: «Ундай бўлса, мен рўзадорман», дердилар. Вакеъ (ривоятида) шуни қўшди: Бир куни у зот яна бизнинг олдимизга кирдилар. Шунда биз: «Ё Расулуллоҳ, бизга ҳайс (хурмо, сариёғ ва қатиқдан тайёрланган таом) ҳадя қилинган эди, уни сиз учун сақлаб қўйдик», дедик. У зот: «Уни менга яқинлаштиринглар», дедилар. Талҳа айтди: У зот рўзадор ҳолда тонгни қаршилаган эдилар, (лекин ўша куни) рўзаларини очдилар.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا جَرِيرُ بْنُ عَبْدِ الْحَمِيدِ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ أَبِي زِيَادٍ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ، عَنْ أُمِّ هَانِئٍ، قَالَتْ لَمَّا كَانَ يَوْمُ الْفَتْحِ فَتْحِ مَكَّةَ جَاءَتْ فَاطِمَةُ فَجَلَسَتْ عَنْ يَسَارِ رَسُولِ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم وَأُمُّ هَانِئٍ عَنْ يَمِينِهِ قَالَتْ فَجَاءَتِ الْوَلِيدَةُ بِإِنَاءٍ فِيهِ شَرَابٌ فَنَاوَلَتْهُ فَشَرِبَ مِنْهُ ثُمَّ نَاوَلَهُ أُمَّ هَانِئٍ فَشَرِبَتْ مِنْهُ فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ لَقَدْ أَفْطَرْتُ وَكُنْتُ صَائِمَةً ‏.‏ فَقَالَ لَهَا ‏"‏ أَكُنْتِ تَقْضِينَ شَيْئًا ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ لاَ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَلاَ يَضُرُّكِ إِنْ كَانَ تَطَوُّعًا ‏"‏ ‏.‏

Ummu Honiʼ (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi. U aytdi: Fath kuni, yaʼni Makka fath etilgan kuni boʻlganida, Fotima keldi va Rasululloh ﷺ ning chap tomonlariga oʻtirdi, Ummu Honiʼ esa u zotning oʻng tomonlarida edi. (Ummu Honiʼ) dedi: Shunda bir choʻri ichida ichimlik bor idishni keltirdi va uni u zotga uzatdi. U zot undan ichdilar, soʻng uni Ummu Honiʼga uzatdilar, u ham undan ichdi. Soʻng u: «Yo Rasululloh, men roʻzador edim, lekin roʻzamni ochib qoʻydim», dedi. U zot unga: «Sen biror (roʻzaning) qazosini tutayotgan edingmi?» dedilar. U: «Yoʻq», dedi. U zot: «Unday boʻlsa, agar bu nafl (roʻza) boʻlsa, senga zarari yoʻq», dedilar.Умму Ҳониъ (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади. У айтди: Фатҳ куни, яъни Макка фатҳ этилган куни бўлганида, Фотима келди ва Расулуллоҳ ﷺ нинг чап томонларига ўтирди, Умму Ҳониъ эса у зотнинг ўнг томонларида эди. (Умму Ҳониъ) деди: Шунда бир чўри ичида ичимлик бор идишни келтирди ва уни у зотга узатди. У зот ундан ичдилар, сўнг уни Умму Ҳониъга узатдилар, у ҳам ундан ичди. Сўнг у: «Ё Расулуллоҳ, мен рўзадор эдим, лекин рўзамни очиб қўйдим», деди. У зот унга: «Сен бирор (рўзанинг) қазосини тутаётган эдингми?» дедилар. У: «Йўқ», деди. У зот: «Ундай бўлса, агар бу нафл (рўза) бўлса, сенга зарари йўқ», дедилар.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ صَالِحٍ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ وَهْبٍ، أَخْبَرَنِي حَيْوَةُ بْنُ شُرَيْحٍ، عَنِ ابْنِ الْهَادِ، عَنْ زُمَيْلٍ، مَوْلَى عُرْوَةَ عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ أُهْدِيَ لِي وَلِحَفْصَةَ طَعَامٌ وَكُنَّا صَائِمَتَيْنِ فَأَفْطَرْنَا ثُمَّ دَخَلَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم فَقُلْنَا لَهُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّا أُهْدِيَتْ لَنَا هَدِيَّةٌ فَاشْتَهَيْنَاهَا فَأَفْطَرْنَا فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ عَلَيْكُمَا صُومَا مَكَانَهُ يَوْمًا آخَرَ ‏"‏ ‏.‏

Moʻminlarning onasi Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi. U aytdi: Menga va Hafsaga taom hadya qilindi, biz ikkalamiz roʻzador edik, soʻng roʻzamizni ochdik. Keyin Rasululloh ﷺ kirib keldilar. Shunda biz u zotga: «Yo Rasululloh, bizga bir hadya berilgan edi, biz uni istab qoldik va roʻzamizni ochdik», dedik. Rasululloh ﷺ: «Sizlarga (zarar) yoʻq, oʻrniga boshqa bir kun roʻza tutinglar», dedilar.Мўминларнинг онаси Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади. У айтди: Менга ва Ҳафсага таом ҳадя қилинди, биз иккаламиз рўзадор эдик, сўнг рўзамизни очдик. Кейин Расулуллоҳ ﷺ кириб келдилар. Шунда биз у зотга: «Ё Расулуллоҳ, бизга бир ҳадя берилган эди, биз уни истаб қолдик ва рўзамизни очдик», дедик. Расулуллоҳ ﷺ: «Сизларга (зарар) йўқ, ўрнига бошқа бир кун рўза тутинглар», дедилар.

حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ عَلِيٍّ، حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ، حَدَّثَنَا مَعْمَرٌ، عَنْ هَمَّامِ بْنِ مُنَبِّهٍ، أَنَّهُ سَمِعَ أَبَا هُرَيْرَةَ، يَقُولُ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ لاَ تَصُومُ الْمَرْأَةُ وَبَعْلُهَا شَاهِدٌ إِلاَّ بِإِذْنِهِ غَيْرَ رَمَضَانَ وَلاَ تَأْذَنُ فِي بَيْتِهِ وَهُوَ شَاهِدٌ إِلاَّ بِإِذْنِهِ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi. U aytdi: Rasululloh ﷺ: «Ayol kishi eri (uyda) hozir boʻlsa, uning iznisiz Ramazondan boshqa (nafl) roʻza tutmasin va eri hozir boʻlsa, uning uyiga uning iznisiz birovning kirishiga izn bermasin», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади. У айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Аёл киши эри (уйда) ҳозир бўлса, унинг изнисиз Рамазондан бошқа (нафл) рўза тутмасин ва эри ҳозир бўлса, унинг уйига унинг изнисиз бировнинг киришига изн бермасин», дедилар.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا جَرِيرٌ، عَنِ الأَعْمَشِ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ، قَالَ جَاءَتِ امْرَأَةٌ إِلَى النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم وَنَحْنُ عِنْدَهُ فَقَالَتْ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ زَوْجِي صَفْوَانَ بْنَ الْمُعَطَّلِ يَضْرِبُنِي إِذَا صَلَّيْتُ وَيُفَطِّرُنِي إِذَا صُمْتُ وَلاَ يُصَلِّي صَلاَةَ الْفَجْرِ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ ‏.‏ قَالَ وَصَفْوَانُ عِنْدَهُ ‏.‏ قَالَ فَسَأَلَهُ عَمَّا قَالَتْ فَقَالَ يَا رَسُولَ اللَّهِ أَمَّا قَوْلُهَا يَضْرِبُنِي إِذَا صَلَّيْتُ فَإِنَّهَا تَقْرَأُ بِسُورَتَيْنِ وَقَدْ نَهَيْتُهَا ‏.‏ قَالَ فَقَالَ ‏"‏ لَوْ كَانَتْ سُورَةً وَاحِدَةً لَكَفَتِ النَّاسَ ‏"‏ ‏.‏ وَأَمَّا قَوْلُهَا يُفَطِّرُنِي فَإِنَّهَا تَنْطَلِقُ فَتَصُومُ وَأَنَا رَجُلٌ شَابٌّ فَلاَ أَصْبِرُ ‏.‏ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَوْمَئِذٍ ‏"‏ لاَ تَصُومُ امْرَأَةٌ إِلاَّ بِإِذْنِ زَوْجِهَا ‏"‏ ‏.‏ وَأَمَّا قَوْلُهَا إِنِّي لاَ أُصَلِّي حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ فَإِنَّا أَهْلُ بَيْتٍ قَدْ عُرِفَ لَنَا ذَاكَ لاَ نَكَادُ نَسْتَيْقِظُ حَتَّى تَطْلُعَ الشَّمْسُ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ فَإِذَا اسْتَيْقَظْتَ فَصَلِّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ حَمَّادٌ - يَعْنِي ابْنَ سَلَمَةَ - عَنْ حُمَيْدٍ أَوْ ثَابِتٍ عَنْ أَبِي الْمُتَوَكِّلِ ‏.‏

Abu Said (al-Xudriy) (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi. U aytdi: Biz Paygʻambar ﷺ ning huzurlarida turganimizda, bir ayol u zotning oldilariga keldi va: «Yo Rasululloh, erim Safvon ibn al-Muattal namoz oʻqisam, meni uradi, roʻza tutsam, roʻzamni ochiradi va quyosh chiqquncha bomdod namozini oʻqimaydi», dedi. (Roviy) aytdi: Safvon esa u zotning huzurlarida edi. (Roviy) aytdi: Shunda u zot Safvondan ayol aytgan narsalar haqida soʻradilar. Safvon: «Yo Rasululloh, uning ‹namoz oʻqisam, meni uradi› degan soʻziga kelsak, u (bir rakatda) ikkita sura oʻqiydi, men esa unga (bundan) qaytargan edim», dedi. (Roviy) aytdi: Shunda u zot: «Agar bitta sura boʻlsa, odamlarga kifoya qiladi», dedilar. (Safvon dedi:) «Uning ‹roʻzamni ochiradi› degan soʻziga kelsak, u (mendan soʻramay) borib roʻza tutadi, men esa yosh yigit kishiman, sabr qila olmayman», dedi. Shunda Rasululloh ﷺ oʻsha kuni: «Ayol kishi eri iznisiz roʻza tutmasin», dedilar. (Safvon dedi:) «Uning ‹quyosh chiqquncha namoz oʻqimayman› degan soʻziga kelsak, biz shunday bir xonadon ahllarimizki, bu bilan tanilganmiz — quyosh chiqquncha deyarli uygʻonmaymiz», dedi. U zot: «Uygʻonganingda namoz oʻqi», dedilar. Abu Dovud aytdi: Buni Hammod — yaʼni ibn Salama — Humayd yoki Sobitdan, u Abul Mutavakkildan rivoyat qilgan.Абу Саид (ал-Худрий) (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади. У айтди: Биз Пайғамбар ﷺ нинг ҳузурларида турганимизда, бир аёл у зотнинг олдиларига келди ва: «Ё Расулуллоҳ, эрим Сафвон ибн ал-Муаттал намоз ўқисам, мени уради, рўза тутсам, рўзамни очиради ва қуёш чиққунча бомдод намозини ўқимайди», деди. (Ровий) айтди: Сафвон эса у зотнинг ҳузурларида эди. (Ровий) айтди: Шунда у зот Сафвондан аёл айтган нарсалар ҳақида сўрадилар. Сафвон: «Ё Расулуллоҳ, унинг ‹намоз ўқисам, мени уради› деган сўзига келсак, у (бир ракатда) иккита сура ўқийди, мен эса унга (бундан) қайтарган эдим», деди. (Ровий) айтди: Шунда у зот: «Агар битта сура бўлса, одамларга кифоя қилади», дедилар. (Сафвон деди:) «Унинг ‹рўзамни очиради› деган сўзига келсак, у (мендан сўрамай) бориб рўза тутади, мен эса ёш йигит кишиман, сабр қила олмайман», деди. Шунда Расулуллоҳ ﷺ ўша куни: «Аёл киши эри изнисиз рўза тутмасин», дедилар. (Сафвон деди:) «Унинг ‹қуёш чиққунча намоз ўқимайман› деган сўзига келсак, биз шундай бир хонадон аҳлларимизки, бу билан танилганмиз — қуёш чиққунча деярли уйғонмаймиз», деди. У зот: «Уйғонганингда намоз ўқи», дедилар. Абу Довуд айтди: Буни Ҳаммод — яъни ибн Салама — Ҳумайд ёки Собитдан, у Абул Мутаваккилдан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا أَبُو خَالِدٍ، عَنْ هِشَامٍ، عَنِ ابْنِ سِيرِينَ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا دُعِيَ أَحَدُكُمْ فَلْيُجِبْ فَإِنْ كَانَ مُفْطِرًا فَلْيَطْعَمْ وَإِنْ كَانَ صَائِمًا فَلْيُصَلِّ ‏"‏ ‏.‏ قَالَ هِشَامٌ وَالصَّلاَةُ الدُّعَاءُ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ حَفْصُ بْنُ غِيَاثٍ أَيْضًا عَنْ هِشَامٍ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi. U aytdi: Rasululloh ﷺ: «Sizlardan biringiz (taomga) chaqirilsa, ijobat qilsin (borsin). Agar roʻzador boʻlmasa, yesin, agar roʻzador boʻlsa, salot (dua) qilsin», dedilar. Hishom aytdi: «Salot — bu duodir». Abu Dovud aytdi: Buni Hafs ibn Gʻiyos ham Hishomdan rivoyat qilgan.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади. У айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Сизлардан бирингиз (таомга) чақирилса, ижобат қилсин (борсин). Агар рўзадор бўлмаса, есин, агар рўзадор бўлса, салот (дуа) қилсин», дедилар. Ҳишом айтди: «Салот — бу дуодир». Абу Довуд айтди: Буни Ҳафс ибн Ғиёс ҳам Ҳишомдан ривоят қилган.

حَدَّثَنَا مُسَدَّدٌ، حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، عَنْ أَبِي الزِّنَادِ، عَنِ الأَعْرَجِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ إِذَا دُعِيَ أَحَدُكُمْ إِلَى طَعَامٍ وَهُوَ صَائِمٌ فَلْيَقُلْ إِنِّي صَائِمٌ ‏"‏ ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi. U aytdi: Rasululloh ﷺ: «Sizlardan biringiz taomga chaqirilsa-yu, u roʻzador boʻlsa, ‹Men roʻzadorman› desin», dedilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади. У айтди: Расулуллоҳ ﷺ: «Сизлардан бирингиз таомга чақирилса-ю, у рўзадор бўлса, ‹Мен рўзадорман› десин», дедилар.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنْ عُقَيْلٍ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَعْتَكِفُ الْعَشْرَ الأَوَاخِرَ مِنْ رَمَضَانَ حَتَّى قَبَضَهُ اللَّهُ ثُمَّ اعْتَكَفَ أَزْوَاجُهُ مِنْ بَعْدِهِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ Alloh u zotni (vafot ettirib) olguniga qadar Ramazonning oxirgi oʻn kunligida eʼtikof oʻtirar edilar. Soʻng u zotdan keyin zavjalari eʼtikof oʻtirdilar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ Аллоҳ у зотни (вафот эттириб) олгунига қадар Рамазоннинг охирги ўн кунлигида эътикоф ўтирар эдилар. Сўнг у зотдан кейин завжалари эътикоф ўтирдилар.

حَدَّثَنَا مُوسَى بْنُ إِسْمَاعِيلَ، حَدَّثَنَا حَمَّادٌ، أَخْبَرَنَا ثَابِتٌ، عَنْ أَبِي رَافِعٍ، عَنْ أُبَىِّ بْنِ كَعْبٍ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَعْتَكِفُ الْعَشْرَ الأَوَاخِرَ مِنْ رَمَضَانَ فَلَمْ يَعْتَكِفْ عَامًا فَلَمَّا كَانَ الْعَامُ الْمُقْبِلُ اعْتَكَفَ عِشْرِينَ لَيْلَةً ‏.‏

Ubay ibn Kaʼb (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ Ramazonning oxirgi oʻn kunligida eʼtikof oʻtirar edilar. Bir yili eʼtikof oʻtirmadilar. Kelgusi yil boʻlganida esa yigirma kecha eʼtikof oʻtirdilar.Убай ибн Каъб (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ Рамазоннинг охирги ўн кунлигида эътикоф ўтирар эдилар. Бир йили эътикоф ўтирмадилар. Келгуси йил бўлганида эса йигирма кеча эътикоф ўтирдилар.

حَدَّثَنَا عُثْمَانُ بْنُ أَبِي شَيْبَةَ، حَدَّثَنَا أَبُو مُعَاوِيَةَ، وَيَعْلَى بْنُ عُبَيْدٍ، عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ، عَنْ عَمْرَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا أَرَادَ أَنْ يَعْتَكِفَ صَلَّى الْفَجْرَ ثُمَّ دَخَلَ مُعْتَكَفَهُ ‏.‏ قَالَتْ وَإِنَّهُ أَرَادَ مَرَّةً أَنْ يَعْتَكِفَ فِي الْعَشْرِ الأَوَاخِرِ مِنْ رَمَضَانَ ‏.‏ قَالَتْ فَأَمَرَ بِبِنَائِهِ فَضُرِبَ فَلَمَّا رَأَيْتُ ذَلِكَ أَمَرْتُ بِبِنَائِي فَضُرِبَ ‏.‏ قَالَتْ وَأَمَرَ غَيْرِي مِنْ أَزْوَاجِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم بِبِنَائِهِ فَضُرِبَ فَلَمَّا صَلَّى الْفَجْرَ نَظَرَ إِلَى الأَبْنِيَةِ فَقَالَ ‏"‏ مَا هَذِهِ آلْبِرَّ تُرِدْنَ ‏"‏ ‏.‏ قَالَتْ فَأَمَرَ بِبِنَائِهِ فَقُوِّضَ وَأَمَرَ أَزْوَاجُهُ بِأَبْنِيَتِهِنَّ فَقُوِّضَتْ ثُمَّ أَخَّرَ الاِعْتِكَافَ إِلَى الْعَشْرِ الأُوَلِ يَعْنِي مِنْ شَوَّالٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ رَوَاهُ ابْنُ إِسْحَاقَ وَالأَوْزَاعِيُّ عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ نَحْوَهُ وَرَوَاهُ مَالِكٌ عَنْ يَحْيَى بْنِ سَعِيدٍ قَالَ اعْتَكَفَ عِشْرِينَ مِنْ شَوَّالٍ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi. U aytdi: Rasululloh ﷺ eʼtikof oʻtirmoqchi boʻlganlarida, bomdod namozini oʻqirdilar, soʻng eʼtikof joylariga kirardilar. (Oisha) aytdi: Bir marta u zot Ramazonning oxirgi oʻn kunligida eʼtikof oʻtirmoqchi boʻldilar. (Oisha) aytdi: Shunda u zot oʻzlari uchun chodir tikishni buyurdilar va u tikildi. Men buni koʻrgach, oʻzim uchun chodir tikishni buyurdim, u ham tikildi. (Oisha) aytdi: Paygʻambar ﷺ ning men boshqa zavjalari ham oʻzlari uchun chodir tikishni buyurdilar, ular ham tikildi. U zot bomdod namozini oʻqigach, chodirlarga nazar soldilar va: «Bu nima? Sizlar yaxshilikni iroda qildingizlarmi?» dedilar. (Oisha) aytdi: Soʻng u zot oʻz chodirlarini buyurib, uni buzdirdilar, zavjalari ham oʻz chodirlarini buyurib, ular ham buzildi. Keyin u zot eʼtikofni oʻn kunlikning avvaliga — yaʼni Shavvoldan — kechiktirdilar. Abu Dovud aytdi: Buni Ibn Ishoq va Avzoiy Yahyo ibn Saiddan shunga oʻxshash rivoyat qilganlar. Molik esa uni Yahyo ibn Saiddan rivoyat qilib: «Shavvolda yigirma (kun) eʼtikof oʻtirdilar», dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади. У айтди: Расулуллоҳ ﷺ эътикоф ўтирмоқчи бўлганларида, бомдод намозини ўқирдилар, сўнг эътикоф жойларига кирардилар. (Оиша) айтди: Бир марта у зот Рамазоннинг охирги ўн кунлигида эътикоф ўтирмоқчи бўлдилар. (Оиша) айтди: Шунда у зот ўзлари учун чодир тикишни буюрдилар ва у тикилди. Мен буни кўргач, ўзим учун чодир тикишни буюрдим, у ҳам тикилди. (Оиша) айтди: Пайғамбар ﷺ нинг мен бошқа завжалари ҳам ўзлари учун чодир тикишни буюрдилар, улар ҳам тикилди. У зот бомдод намозини ўқигач, чодирларга назар солдилар ва: «Бу нима? Сизлар яхшиликни ирода қилдингизларми?» дедилар. (Оиша) айтди: Сўнг у зот ўз чодирларини буюриб, уни буздирдилар, завжалари ҳам ўз чодирларини буюриб, улар ҳам бузилди. Кейин у зот эътикофни ўн кунликнинг аввалига — яъни Шавволдан — кечиктирдилар. Абу Довуд айтди: Буни Ибн Ишоқ ва Авзоий Яҳё ибн Саиддан шунга ўхшаш ривоят қилганлар. Молик эса уни Яҳё ибн Саиддан ривоят қилиб: «Шавволда йигирма (кун) эътикоф ўтирдилар», деди.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ الْمَهْرِيُّ، أَخْبَرَنَا ابْنُ وَهْبٍ، عَنْ يُونُسَ، أَنَّ نَافِعًا، أَخْبَرَهُ عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم كَانَ يَعْتَكِفُ الْعَشْرَ الأَوَاخِرَ مِنْ رَمَضَانَ ‏.‏ قَالَ نَافِعٌ وَقَدْ أَرَانِي عَبْدُ اللَّهِ الْمَكَانَ الَّذِي يَعْتَكِفُ فِيهِ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مِنَ الْمَسْجِدِ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadiki, Paygʻambar ﷺ Ramazonning oxirgi oʻn kunligida eʼtikof oʻtirar edilar. Nofiʼ aytdi: Abdulloh menga masjidda Rasululloh ﷺ eʼtikof oʻtiradigan joyni koʻrsatib bergan edi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинадики, Пайғамбар ﷺ Рамазоннинг охирги ўн кунлигида эътикоф ўтирар эдилар. Нофиъ айтди: Абдуллоҳ менга масжидда Расулуллоҳ ﷺ эътикоф ўтирадиган жойни кўрсатиб берган эди.

حَدَّثَنَا هَنَّادٌ، عَنْ أَبِي بَكْرٍ، عَنْ أَبِي حَصِينٍ، عَنْ أَبِي صَالِحٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ، قَالَ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَعْتَكِفُ كُلَّ رَمَضَانَ عَشَرَةَ أَيَّامٍ فَلَمَّا كَانَ الْعَامُ الَّذِي قُبِضَ فِيهِ اعْتَكَفَ عِشْرِينَ يَوْمًا ‏.‏

Abu Hurayra (roziyallohu anhu)dan rivoyat qilinadi. U aytdi: Paygʻambar ﷺ har Ramazonda oʻn kun eʼtikof oʻtirar edilar. Vafot etgan yillari boʻlganida esa yigirma kun eʼtikof oʻtirdilar.Абу Ҳурайра (розияллоҳу анҳу)дан ривоят қилинади. У айтди: Пайғамбар ﷺ ҳар Рамазонда ўн кун эътикоф ўтирар эдилар. Вафот этган йиллари бўлганида эса йигирма кун эътикоф ўтирдилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، عَنْ مَالِكٍ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ، عَنْ عَمْرَةَ بِنْتِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم إِذَا اعْتَكَفَ يُدْنِي إِلَىَّ رَأْسَهُ فَأُرَجِّلُهُ وَكَانَ لاَ يَدْخُلُ الْبَيْتَ إِلاَّ لِحَاجَةِ الإِنْسَانِ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ eʼtikofda boʻlganlarida, boshlarini menga yaqinlashtirar edilar, men esa sochlarini tarab qoʻyar edim. U zot odamning (tabiiy) hojati uchungina uyga kirar edilar, boshqa narsa uchun emas.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ эътикофда бўлганларида, бошларини менга яқинлаштирар эдилар, мен эса сочларини тараб қўяр эдим. У зот одамнинг (табиий) ҳожати учунгина уйга кирар эдилар, бошқа нарса учун эмас.

حَدَّثَنَا قُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْلَمَةَ، قَالاَ حَدَّثَنَا اللَّيْثُ، عَنِ ابْنِ شِهَابٍ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، عَنِ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم نَحْوَهُ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ وَكَذَلِكَ رَوَاهُ يُونُسُ عَنِ الزُّهْرِيِّ وَلَمْ يُتَابِعْ أَحَدٌ مَالِكًا عَلَى عُرْوَةَ عَنْ عَمْرَةَ وَرَوَاهُ مَعْمَرٌ وَزِيَادُ بْنُ سَعْدٍ وَغَيْرُهُمَا عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺdan shunga oʻxshash hadis rivoyat qilinadi. Abu Dovud aytdi: Shuningdek, buni Yunus az-Zuhriydan rivoyat qilgan. Molikka uning Urvadan, u Amradan degan rivoyatida hech kim mutobaat qilmagan. Buni Maʼmar, Ziyod ibn Saʼd va boshqalar az-Zuhriydan, u Urvadan, u Oishadan deb rivoyat qilganlar.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺдан шунга ўхшаш ҳадис ривоят қилинади. Абу Довуд айтди: Шунингдек, буни Юнус аз-Зуҳрийдан ривоят қилган. Моликка унинг Урвадан, у Амрадан деган ривоятида ҳеч ким мутобаат қилмаган. Буни Маъмар, Зиёд ибн Саъд ва бошқалар аз-Зуҳрийдан, у Урвадан, у Оишадан деб ривоят қилганлар.

حَدَّثَنَا سُلَيْمَانُ بْنُ حَرْبٍ، وَمُسَدَّدٌ، قَالاَ حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ زَيْدٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، قَالَتْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم يَكُونُ مُعْتَكِفًا فِي الْمَسْجِدِ فَيُنَاوِلُنِي رَأْسَهُ مِنْ خَلَلِ الْحُجْرَةِ فَأَغْسِلُ رَأْسَهُ ‏.‏ وَقَالَ مُسَدَّدٌ فَأُرَجِّلُهُ وَأَنَا حَائِضٌ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ masjidda eʼtikofda boʻlar edilar va boshlarini hujraning teshigidan menga uzatar edilar, men esa boshlarini yuvib qoʻyar edim. Musaddad esa: «Hayzli holimda sochlarini taraydigan edim», dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ масжидда эътикофда бўлар эдилар ва бошларини ҳужранинг тешигидан менга узатар эдилар, мен эса бошларини ювиб қўяр эдим. Мусаддад эса: «Ҳайзли ҳолимда сочларини тарайдиган эдим», деди.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ شَبُّويَةَ الْمَرْوَزِيُّ، حَدَّثَنِي عَبْدُ الرَّزَّاقِ، أَخْبَرَنَا مَعْمَرٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ حُسَيْنٍ، عَنْ صَفِيَّةَ، قَالَتْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلى الله عليه وسلم مُعْتَكِفًا فَأَتَيْتُهُ أَزُورُهُ لَيْلاً فَحَدَّثْتُهُ ثُمَّ قُمْتُ فَانْقَلَبْتُ فَقَامَ مَعِي لِيَقْلِبَنِي - وَكَانَ مَسْكَنُهَا فِي دَارِ أُسَامَةَ بْنِ زَيْدٍ - فَمَرَّ رَجُلاَنِ مِنَ الأَنْصَارِ فَلَمَّا رَأَيَا النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم أَسْرَعَا فَقَالَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم ‏"‏ عَلَى رِسْلِكُمَا إِنَّهَا صَفِيَّةُ بِنْتُ حُيَىٍّ ‏"‏ ‏.‏ قَالاَ سُبْحَانَ اللَّهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ ‏.‏ قَالَ ‏"‏ إِنَّ الشَّيْطَانَ يَجْرِي مِنَ الإِنْسَانِ مَجْرَى الدَّمِ فَخَشِيتُ أَنْ يَقْذِفَ فِي قُلُوبِكُمَا شَيْئًا ‏"‏ ‏.‏ أَوْ قَالَ ‏"‏ شَرًّا ‏"‏ ‏.‏

Safiyya (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Rasululloh ﷺ eʼtikofda edilar. Men u zotni yoʻqlash uchun kechasi keldim. U zot bilan suhbatlashdim, soʻng turib qaytdim. U zot ham meni kuzatib qoʻyish uchun men bilan turdilar — uning maskani Usoma ibn Zaydning uyida edi. Shu payt ansorlardan ikki kishi oʻtib qoldi. Ular Nabiy ﷺni koʻrgach, tezlab ketdilar. Shunda Nabiy ﷺ: «Shoshilmanglar, bu Safiyya binti Huyaydir», dedilar. Ular: «Subhonalloh, ey Rasululloh!» deyishdi. U zot: «Albatta, shayton inson ichida qon yurgani kabi yuradi. Men uning yuraklaringizga biror narsa solishidan qoʻrqdim», dedilar. Yoki: «(Biror) yomonlik (solishidan)», dedilar.Сафийя (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Расулуллоҳ ﷺ эътикофда эдилар. Мен у зотни йўқлаш учун кечаси келдим. У зот билан суҳбатлашдим, сўнг туриб қайтдим. У зот ҳам мени кузатиб қўйиш учун мен билан турдилар — унинг маскани Усома ибн Зайднинг уйида эди. Шу пайт ансорлардан икки киши ўтиб қолди. Улар Набий ﷺни кўргач, тезлаб кетдилар. Шунда Набий ﷺ: «Шошилманглар, бу Сафийя бинти Ҳуяйдир», дедилар. Улар: «Субҳоналлоҳ, эй Расулуллоҳ!» дейишди. У зот: «Албатта, шайтон инсон ичида қон юргани каби юради. Мен унинг юракларингизга бирор нарса солишидан қўрқдим», дедилар. Ёки: «(Бирор) ёмонлик (солишидан)», дедилар.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ يَحْيَى بْنِ فَارِسٍ، حَدَّثَنَا أَبُو الْيَمَانِ، أَخْبَرَنَا شُعَيْبٌ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، بِإِسْنَادِهِ بِهَذَا قَالَتْ حَتَّى إِذَا كَانَ عِنْدَ بَابِ الْمَسْجِدِ الَّذِي عِنْدَ بَابِ أُمِّ سَلَمَةَ مَرَّ بِهِمَا رَجُلاَنِ ‏.‏ وَسَاقَ مَعْنَاهُ ‏.‏

Safiyya (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: «U zot Ummu Salama eshigi yonidagi masjid eshigiga yetganlarida, ikki kishi ular yonidan oʻtib qoldi». Va u (rovi hadisning) maʼnosini (oxirigacha) keltirdi.Сафийя (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: «У зот Умму Салама эшиги ёнидаги масжид эшигига етганларида, икки киши улар ёнидан ўтиб қолди». Ва у (рови ҳадиснинг) маъносини (охиригача) келтирди.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مُحَمَّدٍ النُّفَيْلِيُّ، وَمُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى، قَالاَ حَدَّثَنَا عَبْدُ السَّلاَمِ بْنُ حَرْبٍ، أَخْبَرَنَا اللَّيْثُ بْنُ أَبِي سُلَيْمٍ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ الْقَاسِمِ، عَنْ أَبِيهِ، عَنْ عَائِشَةَ، - قَالَ النُّفَيْلِيُّ - قَالَتْ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَمُرُّ بِالْمَرِيضِ وَهُوَ مُعْتَكِفٌ فَيَمُرُّ كَمَا هُوَ وَلاَ يُعَرِّجُ يَسْأَلُ عَنْهُ ‏.‏ وَقَالَ ابْنُ عِيسَى قَالَتْ إِنْ كَانَ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم يَعُودُ الْمَرِيضَ وَهُوَ مُعْتَكِفٌ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: — An-Nufayliy aytdi — Nabiy ﷺ eʼtikofda boʻlganlarida, bemorning yonidan oʻtsalar, holini soʻrash uchun toʻxtab, oʻnga burilmasdan, oʻz holicha oʻtib ketaverar edilar. Ibn Iso esa: U aytdi: Nabiy ﷺ eʼtikofda boʻlganlarida bemorni yoʻqlar edilar, dedi.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: — Ан-Нуфайлий айтди — Набий ﷺ эътикофда бўлганларида, беморнинг ёнидан ўтсалар, ҳолини сўраш учун тўхтаб, ўнга бурилмасдан, ўз ҳолича ўтиб кетаверар эдилар. Ибн Исо эса: У айтди: Набий ﷺ эътикофда бўлганларида беморни йўқлар эдилар, деди.

حَدَّثَنَا وَهْبُ بْنُ بَقِيَّةَ، أَخْبَرَنَا خَالِدٌ، عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ، - يَعْنِي ابْنَ إِسْحَاقَ - عَنِ الزُّهْرِيِّ، عَنْ عُرْوَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، أَنَّهَا قَالَتِ السُّنَّةُ عَلَى الْمُعْتَكِفِ أَنْ لاَ يَعُودَ مَرِيضًا وَلاَ يَشْهَدَ جَنَازَةً وَلاَ يَمَسَّ امْرَأَةً وَلاَ يُبَاشِرَهَا وَلاَ يَخْرُجَ لِحَاجَةٍ إِلاَّ لِمَا لاَ بُدَّ مِنْهُ وَلاَ اعْتِكَافَ إِلاَّ بِصَوْمٍ وَلاَ اعْتِكَافَ إِلاَّ فِي مَسْجِدٍ جَامِعٍ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ غَيْرُ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ إِسْحَاقَ لاَ يَقُولُ فِيهِ قَالَتِ السُّنَّةُ ‏.‏ قَالَ أَبُو دَاوُدَ جَعَلَهُ قَوْلَ عَائِشَةَ ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Eʼtikofdagi kishi uchun sunnat shuki, u bemorni yoʻqlamasligi, janozada hozir boʻlmasligi, ayolga tegmasligi va u bilan jinsiy yaqinlik qilmasligi, zarur boʻlgan hojatdan boshqa narsa uchun chiqmasligi (lozim). Roʻzasiz eʼtikof boʻlmaydi va jome masjiddan boshqa joyda eʼtikof boʻlmaydi. Abu Dovud aytdi: Abdurrahmon ibn Ishoqdan boshqa rovi bu hadisda «U sunnat dedi», demaydi. Abu Dovud aytdi: U (rovi) buni Oishaning soʻzi deb keltirgan.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Эътикофдаги киши учун суннат шуки, у беморни йўқламаслиги, жанозада ҳозир бўлмаслиги, аёлга тегмаслиги ва у билан жинсий яқинлик қилмаслиги, зарур бўлган ҳожатдан бошқа нарса учун чиқмаслиги (лозим). Рўзасиз эътикоф бўлмайди ва жоме масжиддан бошқа жойда эътикоф бўлмайди. Абу Довуд айтди: Абдурраҳмон ибн Ишоқдан бошқа рови бу ҳадисда «У суннат деди», демайди. Абу Довуд айтди: У (рови) буни Оишанинг сўзи деб келтирган.

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ، حَدَّثَنَا أَبُو دَاوُدَ، حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ بُدَيْلٍ، عَنْ عَمْرِو بْنِ دِينَارٍ، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، أَنَّ عُمَرَ، - رضى الله عنه - جَعَلَ عَلَيْهِ أَنْ يَعْتَكِفَ فِي الْجَاهِلِيَّةِ لَيْلَةً أَوْ يَوْمًا عِنْدَ الْكَعْبَةِ فَسَأَلَ النَّبِيَّ صلى الله عليه وسلم فَقَالَ ‏"‏ اعْتَكِفْ وَصُمْ ‏"‏ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: Umar (roziyallohu anhu) johiliyat davrida Kaʼba yonida bir kecha yoki bir kun eʼtikof oʻtirishni oʻziga (nazr qilib) lozim tutgan edi. Soʻng u Nabiy ﷺdan bu haqda soʻradi. U zot: «Eʼtikof oʻtir va roʻza tut», dedilar.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: Умар (розияллоҳу анҳу) жоҳилият даврида Каъба ёнида бир кеча ёки бир кун эътикоф ўтиришни ўзига (назр қилиб) лозим тутган эди. Сўнг у Набий ﷺдан бу ҳақда сўради. У зот: «Эътикоф ўтир ва рўза тут», дедилар.

حَدَّثَنَا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ أَبَانَ بْنِ صَالِحٍ الْقُرَشِيِّ، حَدَّثَنَا عَمْرُو بْنُ مُحَمَّدٍ، - يَعْنِي الْعَنْقَزِيَّ - عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ بُدَيْلٍ، بِإِسْنَادِهِ نَحْوَهُ قَالَ فَبَيْنَمَا هُوَ مُعْتَكِفٌ إِذْ كَبَّرَ النَّاسُ فَقَالَ مَا هَذَا يَا عَبْدَ اللَّهِ قَالَ سَبْىُ هَوَازِنَ أَعْتَقَهُمُ النَّبِيُّ صلى الله عليه وسلم قَالَ وَتِلْكَ الْجَارِيَةُ ‏.‏ فَأَرْسَلَهَا مَعَهُمْ ‏.‏

Ibn Umar (roziyallohu anhumo)dan rivoyat qilinadi: U (Umar) eʼtikofda oʻtirgan paytida, birdan odamlar takbir aytib yuborishdi. Shunda u: «Bu nima, ey Abdulloh?» dedi. U: «Bular Havozin asirlari boʻlib, Nabiy ﷺ ularni ozod qildilar», dedi. U: «Anavi joriya ham (ozod boʻldimi)?» dedi. Soʻng uni (joriyani) ular bilan birga yuborib yubordi.Ибн Умар (розияллоҳу анҳумо)дан ривоят қилинади: У (Умар) эътикофда ўтирган пайтида, бирдан одамлар такбир айтиб юборишди. Шунда у: «Бу нима, эй Абдуллоҳ?» деди. У: «Булар Ҳавозин асирлари бўлиб, Набий ﷺ уларни озод қилдилар», деди. У: «Анави жория ҳам (озод бўлдими)?» деди. Сўнг уни (жорияни) улар билан бирга юбориб юборди.

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِيسَى، وَقُتَيْبَةُ بْنُ سَعِيدٍ، قَالاَ حَدَّثَنَا يَزِيدُ، عَنْ خَالِدٍ، عَنْ عِكْرِمَةَ، عَنْ عَائِشَةَ، - رضى الله عنها - قَالَتِ اعْتَكَفَتْ مَعَ النَّبِيِّ صلى الله عليه وسلم امْرَأَةٌ مِنْ أَزْوَاجِهِ فَكَانَتْ تَرَى الصُّفْرَةَ وَالْحُمْرَةَ فَرُبَّمَا وَضَعْنَا الطَّسْتَ تَحْتَهَا وَهِيَ تُصَلِّي ‏.‏

Oisha (roziyallohu anho)dan rivoyat qilinadi: Nabiy ﷺ bilan birga u zotning ayollaridan biri eʼtikofda oʻtirgan edi. U (ayol) sariq va qizil (qon) koʻrar edi. Baʼzan u namoz oʻqiyotgan paytida, biz uning ostiga tos qoʻyib qoʻyar edik.Оиша (розияллоҳу анҳо)дан ривоят қилинади: Набий ﷺ билан бирга у зотнинг аёлларидан бири эътикофда ўтирган эди. У (аёл) сариқ ва қизил (қон) кўрар эди. Баъзан у намоз ўқиётган пайтида, биз унинг остига тос қўйиб қўяр эдик.